وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk اٽلي 0 12247 407062 405725 2026-08-26T01:01:30Z Intisar Ali 8681 407062 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون| جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]<sup>a</sup> {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)<sup>b</sup> | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] <sup>c</sup> | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهائين يورپ|اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو هڪ اپٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ سارڊينيا اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن انڪليوز، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني حدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رڪن ملڪ آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر '''[[روم]]''' آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ ميلان، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، نيپلز، تورين، [[پاليرمو|پالرمو]]، [[بولونيا]]، فلورينس، جينووا ۽ [[وينس]] شامل آهن. اٽلي جي تاريخ ڪيترن ئي اٽالڪ قومن تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|url=https://archive.org/details/declineofromanre0002geor|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}} {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf |date=17 May 2016 }}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|url=https://archive.org/details/whywereallromans0000rich_n0v3|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|url=https://archive.org/details/empiresoffaithfa0000sarr|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/empiresoffaithfa0000sarr/page/118 118]}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = نقشو | footer = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.<br/>ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون. }} وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.<ref name=Lane/> اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.<ref name="See">{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}</ref> ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}</ref> پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}</ref> === اوائلي جديد دور === {{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]] 1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.<ref name="strathern"/><ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]] 1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}. Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.</ref> انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛<ref>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref> [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛<ref>{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' "John & Sebastian Cabot"|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}</ref> ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}</ref> وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو. 1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي. [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]] [[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.<ref>Napoleon Bonaparte, "The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy", ''Exploring the European Past: Texts & Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.</ref> ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}} [http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.</ref> هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.<ref>Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")</ref> === اتحاد === {{Main|اٽلي جو اتحاد}} [[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}</ref> 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ،<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون }} نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.</ref> جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.<ref>Enrico Dal Lago, "Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective". ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.</ref> سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web|date=28 August 2017|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}</ref> 1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،<ref>{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}</ref> ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.<ref name="scholar and patriot"/> === لبرل دور === {{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{Multiple image | align = right | image1 = VictorEmmanuel2.jpg | width1 = 125 | image2 = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | width2 = 141 | footer = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا. }} سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا]] کي هٿي ملي. [[اطالوي سوشلسٽ پارٽي]] طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ [[اطالوي اريٽريا|اريٽريا]]، [[اطالوي صوماليا|صوماليا]]، [[اطالوي ٽرپوليطانيا|ٽرپوليطانيا]] ۽ [[اطالوي سيرينيڪا|سيرينيڪا]] کي ماتحت ڪري [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي طاقت]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China}}</ref><ref>(Bosworth (2005), p. 49.)</ref> 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. [[پهريين عالمي جنگ]] کان اڳ واري دور تي [[جيوواني جيوليٽي]] جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو. [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|3 نومبر 1918ع تي، فاتح [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] کان پوءِ، [[ترنتو]] ۾ اطالوي گهوڙيسوار]] [[پهريين عالمي جنگ ۾ اٽلي جي شموليت|اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو]]، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web|date=6 March 2015|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=19 March 2022|access-date=12 March 2021|language=it}}</ref> جيئن [[اٽلي جو اتحاد|اٽلي جي اتحاد]] جي پڄاڻي.<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=23 September 2015|access-date=12 March 2021|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=11 June 2009|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}</ref> اٽلي، جيڪو ظاهري طور [[جرمن سلطنت|جرمن]] ۽ [[آسٽرو-هنگريائي]] سلطنتن سان [[ٽرپل الائنس (1882)|ٽرپل الائنس]] ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان شامل ٿيو، ۽ [[لنڊن جو معاهدو (1915)|وعدي]] تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه [[انر ڪارنيولا]]، اڳوڻو [[آسٽريائي لٽرل]] ۽ [[دلماتيا]]، گڏوگڏ [[عثماني سلطنت]] جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي "[[بگ فور (پهريين عالمي جنگ)|بگ فور]]" طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] ۾ فتح تي ختم ٿي.<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997. p. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001. p. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982. p. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي [[جرمني سان جنگبندي|ختم ڪرڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا،<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven}}</ref> ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. [[سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919)|سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو]] (1919) ۽ [[راپالو جو معاهدو (1920)|راپالو جو معاهدو]] (1920) [[ترنتينو]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول]]، [[جوليئن مارچ]]، [[استريا]]، [[ڪوارنر نار]] ۽ دلماتيا جي شهر [[زادار|زارا]] کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري [[روم جو معاهدو (1924)|روم جي معاهدي]] (1924) سبب [[فيومي]] اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري [[بينيتو موسوليني]] هن نتيجي کي "[[ڪٽيل فتح]]" قرار ڏنو، جنهن [[فاشسٽ اٽلي (1922–1943)|اطالوي فاشزم جي اڀار]] ۾ مدد ڪئي. مورخ "ڪٽيل فتح" کي هڪ "سياسي افسانو" سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن [[اطالوي سامراجيت]] کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>G.Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', in AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bologna 1999, pp.101–106</ref> اٽلي کي [[قومون جي ليگ]] جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي. === فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ === {{Main|فاشسٽ اٽلي|ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي ۾ هولوڪاسٽ}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|فاشسٽ آمر [[بينيتو موسوليني]] پاڻ کي ''[[دوچي]]'' سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|1943ع ۾ پنهنجي معزولي]] تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.]] عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل [[ٻه ڳاڙها سال|سوشلسٽ تحريڪن]]، جيڪي [[روسي انقلاب]] کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي [[نيشنل فاشسٽ پارٽي]] جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي [[بليڪ شرٽس]] هڪ [[عوامي مظاهرو]] ۽ "[[روم ڏانهن مارچ]]" وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] موسوليني کي [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=4 May 2015|access-date=25 July 2017|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[شاهي جاپان]] ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو. [[فاشزم]] اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ [[وينسي سلطنت|وينسي سلطنتن]] جي ورثي جي بنياد تي [[ارڊينٽزم|ارڊينٽسٽ دعوائن]] وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|url=https://archive.org/details/fascismseuropean0000rodo|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=[https://archive.org/details/fascismseuropean0000rodo/page/88 88]}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945 |url=https://archive.org/details/fascistideologyt0000kall|date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=[https://archive.org/details/fascistideologyt0000kall/page/41 41]}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> انهيءَ سبب فاشسٽ [[مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي]] ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني [[ٻي اطالو-ابيسينيائي جنگ|ايٿوپيا تي حملو ڪيو]] ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي [[قومون جي ليگ]] مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي [[اسٽيل جو معاهدو|نازي جرمني سان اتحاد]] ڪيو ۽ [[ٽرائيپارٽائيٽ پيڪٽ|جاپاني سلطنت]] سان گڏ ٿيو، ۽ [[اسپيني گهرو جنگ]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي [[البانيا تي اطالوي حملو|البانيا تي حملو ڪيو]]. اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور [[فرانس جي جنگ]] هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي قبضو|برطانوي صومالي لينڊ]]، [[مصر تي اطالوي حملو|مصر]]، [[بلقان مهم (ٻي عالمي جنگ)|بلقان]] ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي [[اوڀر محاذ تي اطالوي شموليت|اوڀر محاذ]] سان گڏ [[اوڀر آفريقي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريقي]] ۽ [[اتر آفريقي مهم|اتر آفريقي]] مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. [[اطالوي جنگي ڏوهه|اطالوي جنگي ڏوهن]] ۾ [[عدالت کان ٻاهر قتل]] ۽ [[نسلي صفائي]] شامل هئا،<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=21 September 2013}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)</ref> جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي [[اطالوي حراستي ڪيمپ|اطالوي حراستي ڪيمپن]] ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. [[يوگوسلاو پارٽيزنز]] جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ [[فوئبي قتل عام]] شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ [[سسلي تي اتحادي حملو]] شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|فاشسٽ حڪومت جي خاتمي]] جو سبب بڻيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] تي صحيح ڪئي،<!-- it became effective on 8 Sept---> جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ([[آپريشن آڪسي]]). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|اپريل 1945ع ۾ [[اٽلي جي آزادي]] تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]]]] اتر ۾، جرمنن [[اطالوي سماجي جمهوريه]] (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي [[ڪٺ پتلي رياست]] ۽ [[سهڪاريت پسند|سهڪاريت پسند]] حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان [[گران ساسو ريڊ|بچائڻ]] کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو [[اطالوي هم جنگي فوج]] ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون [[نيشنل ريپبلڪن آرمي]] ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ [[اطالوي مزاحمت]] اڀري، جنهن [[آپريشن آڪسي|نازي جرمن قابضن]] ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', in: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vol. 8, pp. 368–369.</ref> هن دور جو هڪ پاسو [[اطالوي گهرو جنگ]] هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=http://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=13 October 2022|access-date=28 August 2023}}; See the books from Italian historian [[Giorgio Pisanò]] ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 voll., Milano, FPE, 1965 and the book ''L'Italia della guerra civile'' ("Italy of civil war"), published in 1983 by the Italian writer and journalist [[Indro Montanelli]] as the fifteen volume of the ''Storia d'Italia'' ("History of Italy") by the same author.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|url=https://archive.org/details/unaguerraciviles0000pavo|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=[https://archive.org/details/unaguerraciviles0000pavo/page/238 238]|language=it}}</ref> اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ [[بينيتو موسوليني جو موت|فوري طور قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news|date=28 April 1945|title=1945: Italian partisans kill Mussolini |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=26 November 2011|access-date=17 October 2011|publisher=BBC News}}</ref> دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، [[ڪازيرتا جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ|جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا]]. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}</ref> سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945 |date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13}}</ref> جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=[[Treccani]]|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === جمهوري دور === {{Main|اطالوي جمهوريه جي تاريخ}} اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو،<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=[[Universal Newsreel]]|year=1946|access-date=22 February 2012}}</ref> اهو ڏينهن ان کان پوءِ ''[[جمهوريه جو عيد]]'' طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=20 May 2011|access-date=30 May 2011}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=24 August 2021|work=Il Post|date=10 March 2021|language=it-IT|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823162103/https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|url-status=live}}</ref> وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، [[امبيرتو ٻيون]]، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. [[اٽلي جو آئين|جمهوري آئين]] 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو]] تحت، [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] جي ڀرسان علائقا [[سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ]] ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 [[استريائي اطالوي|استريائي]] ۽ [[دلماتيني اطالوي]] لڏي ويا.<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=5 March 2016|access-date=28 January 2015|publisher=Treccani.it}}</ref> اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان [[اطالوي سلطنت]] ختم ٿي. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[الچيدي دي گاسپري]]، جمهوريه جو [[اٽلي جي وزيراعظمن جي فهرست|پهريون]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] ۽ [[يورپي يونين جا باني پيءُ|يورپي يونين جي باني پيئرن]] مان هڪ]] ڪميونسٽ قبضي جي خوف [[1948ع جي اطالوي عام چونڊن]] ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي [[ڪرسچن ڊيموڪريسي (اٽلي)|ڪرسچن ڊيموڪريٽن]]، [[الچيدي دي گاسپري]] جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=5 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37}}</ref> نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي [[نيٽو]] جو ميمبر بڻيو. [[مارشل پلان]] معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو [[اطالوي معاشي معجزو]] جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي [[يورپي برادرين]] جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ''[[ليڊ جا سال (اٽلي)|ليڊ جا سال]]'' نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي [[1973ع جو تيل بحران]]، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-date=19 August 2006|access-date=2 May 2006|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=25 April 2006|access-date=2 May 2006|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network}}; {{Cite web|date=24 June 2000|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=29 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Cambridgeclarion.org}}</ref> معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[جي-7]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي [[سسلين مافيا]] طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو.<ref>{{Cite web|date=8 March 2012|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=13 October 2012|access-date=9 February 2019|website=Corriere della Sera}}</ref> ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ [[اٽلي ۾ بدعنواني|بدعنواني]] کان مايوس هئا، جيڪا [[ماني پوليتي|صاف هٿن]] واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا.<ref>The so-called "Second Republic" was born by forceps: not with a revolt of Algiers, but formally under the same Constitution, with the mere replacement of one ruling class by another: {{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online}}</ref> ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ [[سماجي جمهوريت پسند]] قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، [[مرڪز-ساڄي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-ساڄي اتحاد]] (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت [[سلويو برلسڪوني]] جو غلبو هو) ۽ [[مرڪز-کاٻي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-کاٻي اتحاد]] (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر [[رومانو پروڊي]] ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا. 21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ [[عظيم معاشي بحران]] جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ [[سخت مالي پاليسيون]] اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[ٽيڪنوڪريٽ]] يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=16 November 2011|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|work=The Guardian}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[غير قانوني مهاجر]]، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي [[ڪاتانيا]] جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن [[بحر روم]] ذريعي سفر ڪري رهيا آهن]] 2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم [[ماتيو رينزي]] طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون [[2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم]] ۾ رد ٿي ويون.<ref>{{Cite news|date=12 December 2016|title=New Italian PM Paolo Gentiloni sworn in|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129122857/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|archive-date=29 November 2019|access-date=19 March 2020|publisher=BBC News}}</ref> ساڳئي وقت، [[يورپي مهاجر بحران]] اٽلي کي [[يورپي يونين]] ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ [[بحر روم]] رستي يورپ پهتا،<ref>{{Cite news|date=21 May 2018|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=1 April 2019|access-date=8 June 2018|work=The Local Italy}}</ref> خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان.<ref>{{Cite news|date=18 July 2017|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2 April 2019|access-date=8 June 2018|work=Reuters}}</ref> هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ [[عوام پسند]] سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=http://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=29 April 2017|access-date=10 January 2017|work=[[The Local]]}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=10 January 2017|work=Politico|date=3 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 May 2018|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=3 January 2022|access-date=2 June 2018|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]]، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=19 March 2020|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|publisher=CNBC}}</ref> ان جي جواب ۾، [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون|غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا]] ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=27 May 2020}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=12 February 2021|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=19 April 2021|access-date=19 February 2021|website=The Guardian}}</ref> 2022ع ۾، [[جورجيا ميلوني]] اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=21 October 2022|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=24 October 2022|access-date=24 October 2022|publisher=BBC News}}</ref> == جاگرافي == {{Main|اٽلي جي جاگرافي}} {{Further|اٽلي جي ارضيات|اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|اٽلي جي دريائن جي فهرست|اٽلي جي ڍنڍن جي فهرست|اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|اٽلي (جاگرافيائي علائقو)}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|اٽلي جو جاگرافيائي اُڀار وارو نقشو]] اٽلي، جنهن جو علائقو گهڻي حد تائين [[اٽلي (جاگرافيائي علائقو)|ساڳئي نالي واري جاگرافيائي علائقي]] سان ملي ٿو،<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=[[Treccani]] |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> [[ڏکڻ يورپ]] ۾ واقع آهي<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=1 July 2021 |access-date=17 August 2021 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> (۽ [[اولهه يورپ]] جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي{{efn|name=WE}})، [[35هين اتر متوازي|35° اتر]] ۽ [[47° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[6هين اوڀر نصف النهار|6° اوڀر]] ۽ [[19هين اوڀر نصف النهار|19° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾. اتر ۾، اولهه کان اوڀر طرف، اٽلي جون سرحدون [[فرانس]]، [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] ۽ [[سلووينيا]] سان ملن ٿيون، ۽ تقريباً [[الپس]] جي آبي ورهاست واري حد تائين پکڙيل آهن، جنهن ۾ [[پو ماٿري]] ۽ [[وينيسيائي ميدان]] شامل آهن. ملڪ [[اطالوي اپٻيٽ]]، [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] (جيڪي [[بحر روم]] جا سڀ کان وڏا ٻيٽ آهن)، ۽ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|ڪيترن ننڍن ٻيٽن]] تي مشتمل آهي.<ref name="Treccani" /> اٽلي جا ڪي علائقا الپائن حوض کان ٻاهر به پکڙيل آهن، ۽ ڪجهه ٻيٽ [[يوروشيا]] جي براعظمي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن. ملڪ جو ڪل پکيڙ {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}} آهي، جنهن مان {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} خشڪي ۽ {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} پاڻي آهي.<ref name="Area">{{Cite web|date=30 October 2014|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=17 November 2014|access-date=22 March 2019|website=istat.it}}</ref> ٻيٽن سميت، اٽلي جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} آهي، جيڪا [[بحر روم]]، [[ليگورين سمنڊ]]، [[ٽيرينين سمنڊ]]، [[آئيونين سمنڊ]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=[[Organisation hydrographique internationale]]|year=1953|edition=3rd|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011|issue=28}}</ref> ۽ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] سان لڳي ٿي.{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} فرانس سان سرحد {{Convert|488|km|0|abbr=on}}، سوئٽزرلينڊ سان {{Convert|740|km|0|abbr=on}}، آسٽريا سان {{Convert|430|km|0|abbr=on}} ۽ سلووينيا سان {{Convert|232|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي. [[سان مارينو]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] (دنيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ ۽ [[هولي سي]] جي انتظام هيٺ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪز) اٽلي جي اندر واقع [[انڪليو]] آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=24 August 2018|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[ڪامپيوني ڊي اٽاليا]] سوئٽزرلينڊ جي اندر واقع هڪ اطالوي [[ايڪسڪليو]] آهي.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=26 January 2021|access-date=28 May 2021|website=[[Italian National Institute of Statistics]]}}</ref> سان مارينو سان سرحد {{Convert|39|km|0|abbr=on}} ۽ ويٽيڪن سٽي سان {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}} ڊگهي آهي.<ref name=Area/> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان)، [[اوستا وادي]] ۾، جيڪو [[يورپي يونين]] جو سڀ کان اوچو مقام آهي]] اٽلي جي 35 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين جبلن تي مشتمل آهي.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano}}</ref> [[اپينائن جبل]] اپٻيٽ جي مرڪزي ريڙهه آهن، جڏهن ته [[الپس]] اترين سرحد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا، جتي اٽلي جو سڀ کان اوچو مقام [[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان) جي چوٽيءَ تي {{Cvt|4810|m|ft}} جي اوچائي تي واقع آهي. ٻيا مشهور جبل [[مونٽي چيروينو]] (ميٽرهورن) ۽ [[ڊولومائيٽس]] آهن. اٽلي جا ڪيترائي حصا [[اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني اصل]] جا آهن. ڏکڻ جا گهڻا ننڍا ٻيٽ ۽ ٻيٽ-گروهه [[آتش فشاني ٻيٽ]] آهن. فعال آتش فشانن ۾ [[ايٽنا جبل]] (سسلي ۾ ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو فعال آتش فشان)، [[ولڪانو]]، [[اسٽرومبولي]] ۽ [[ويسوويس]] شامل آهن. اٽلي جون اڪثر [[اٽلي جون دريائون|دريائون]] [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] يا [[ٽيرينين سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=16 September 2017|access-date=30 July 2018|publisher=comuni-italiani.it}}</ref> سڀ کان ڊگهي درياهه [[پو درياهه]] آهي، جيڪو الپس مان نڪري [[پادان ميدان]] مان گذري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=23 December 2007|access-date=6 April 2009|magazine=National Geographic}}</ref> [[پو ماٿري]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ميدان آهي، جنهن جو پکيڙ {{Convert|46000|km2|abbr=on}} آهي، ۽ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي.<ref name=eug92/> سڀ کان وڏيون ڍنڍون، وڏي کان ننڍي ترتيب سان، [[گاردا ڍنڍ]]، [[ماجوري ڍنڍ]] ۽ [[ڪومو ڍنڍ]] آهن.<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=5 February 2010|access-date=3 March 2010|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|[[اطالوي بگھڙ]]، اٽلي جو قومي جانور]] [[اطالوي بگھڙ]] اٽلي جو قومي جانور آهي،<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=9 January 2023|access-date=15 November 2021|website=Yourtrip.com}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=15 November 2021|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي وڻ [[اربوٽس يونيڊو|اسٽرابيري وڻ]] آهي.<ref name="altovastese">{{Cite web|date=3 October 2011|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=5 February 2016|access-date=25 January 2016|language=it}}</ref> ان جو سبب اهو آهي ته اطالوي بگھڙ، جيڪو [[اپينائن جبل]] ۽ اولهندي [[الپس]] ۾ رهندو آهي، لاطيني ۽ اطالوي ثقافتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو، جهڙوڪ [[روم جو قيام|روم جي بنياد پوڻ]] واري ڏند ڪٿا ۾،<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797}}</ref> جڏهن ته اسٽرابيري وڻ جا ساوا پن، اڇا گل ۽ ڳاڙها ٻير، جيڪي [[بحر روم]] جي علائقي جا مقامي آهن، قومي جهنڊي جي رنگن جي ياد ڏيارين ٿا.<ref name="altovastese"/> قومي پکي [[اطالوي جهرڪي]] آهي،<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=18 December 2022|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=22 August 2024|archive-date=22 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي گل اسٽرابيري وڻ جو گل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=26 August 2024|language=it|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> === ماحول === {{See also|اٽلي جي قومي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي علائقائي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي سامونڊي محفوظ علائقن جي فهرست}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|اٽلي جا قومي ۽ علائقائي پارڪ]] تيز صنعتي ترقي کان پوءِ، اٽلي کي پنهنجي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪجهه وقت لڳو. بهتري کان پوءِ، اٽلي هاڻي ماحولياتي پائيداري جي لحاظ کان دنيا ۾ 84هين درجي تي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> قومي پارڪن، علائقائي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن هيٺ محفوظ ڪيل ڪل زمين اٽلي جي علائقي جي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تي مشتمل آهي،<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=11 January 2022|access-date=11 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته اٽلي جي سامونڊي ڪناري جو 12 سيڪڙو حصو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|language=it}}</ref> اٽلي دنيا جي اهم [[اٽلي ۾ قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد توانائي]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2010ع ۾ اهو نصب ٿيل [[شمسي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو فراهم ڪندڙ هو،<ref>{{Cite web|date=15 July 2010|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=20 August 2011|access-date=16 July 2010|publisher=[[REN21]]}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=11 October 2010|access-date=30 October 2010}}</ref> ۽ [[هَوائي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان ڇهون وڏو ملڪ هو.<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=8 August 2011|publisher=[[World Wind Energy Association]]}}</ref> 2020ع ۾ قابلِ تجديد توانائي اٽلي جي ڪل توانائي استعمال جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{Cite web|date=25 May 2021|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=23 October 2021|access-date=28 May 2021|website=ANSA.it}}</ref> ملڪ 1963ع کان 1990ع تائين جوهري ريئڪٽر هلائيندو رهيو، پر [[چرنوبل حادثو]] ۽ [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم]] ٿيڻ کان پوءِ جوهري پروگرام ختم ڪيو ويو. 2008ع ۾ حڪومت هن فيصلي کي واپس وٺندي چار تائين جوهري بجلي گهر ٺاهڻ جا منصوبا جوڙيا، پر [[فوكوشيما جوهري حادثو]] کان پوءِ ٿيل ريفرنڊم ذريعي اهي منصوبا به رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=14 June 2011|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=12 June 2011|access-date=20 April 2013|publisher=BBC News}}</ref> هوا جي آلودگي اڃا تائين هڪ سنگين مسئلو آهي، خاص طور تي صنعتي اتر ۾. اٽلي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج موجب ملڪن جي فهرست|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪندڙ دنيا جو ٻارهون وڏو ملڪ آهي.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=25 December 2009}}</ref> وڏن شهرن ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ رش ماحولياتي ۽ صحت جا مسئلا پيدا ڪندا رهن ٿا، جيتوڻيڪ 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن کان پوءِ دونهين ۽ سموگ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، ۽ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جا مقدار پڻ گهٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=3 March 2010|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني اڏاوتن، ۽ زمين جي ناقص انتظامي پاليسين سبب اٽلي جي جبلستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي زميني ڪٽائي ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماحولياتي آفتون پيدا ٿيون آهن، جهڙوڪ 1963ع ۾ [[واجونٽ ڊيم]] جي تباهي، 1998ع جو [[سارنو]] سانحو،<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ 2009ع جا [[2009ع ميسينا جا ٻوڏ ۽ مٽيءَ جا ڌوڪڙا|ميسينا جا مٽيءَ جا ڌوڪڙا ۽ ٻوڏون]].<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> == سياست == {{Main|اٽلي جي سياست|اٽلي ۾ چونڊون}} اٽلي 1946ع کان هڪ وحداني [[پارلياماني جمهوريه]] آهي، جڏهن بادشاهت کي [[1946ع جو اطالوي ادارياتي ريفرنڊم|1946ع جي ريفرنڊم]] وسيلي ختم ڪيو ويو. [[اٽلي جو صدر|اٽلي جو صدر]]، [[سرجيو ماتاريلا]]، جيڪو 2015ع کان هن عهدي تي فائز آهي، ملڪ جو سربراهه آهي. صدر کي گڏيل اجلاس ۾ [[اٽلي جي پارليامينٽ]] ۽ علائقائي نمائندن طرفان هڪ ستن سالن واري مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. اٽلي وٽ [[اٽلي جو آئين|هڪ لکيل جمهوري آئين]] موجود آهي، جيڪو [[اٽلي جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] طرفان تيار ڪيو ويو. اها اسيمبلي انهن [[فاشزم مخالف]] قوتن جي نمائندن تي مشتمل هئي، جن [[ٻي عالمي جنگ]] دوران اٽلي جي آزاديءَ وقت نازي ۽ فاشسٽ قوتن جي شڪست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref>Smyth, Howard McGaw Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) ''The Western Political Quarterly'' vol. 1 no. 3 (pp. 205–222), September 1948.{{JSTOR|442274}}</ref> اٽلي معاشي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم عالمي ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ [[يورپي يونين]] جي ٽن وڏين رياستن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. اهو عام طور تي هڪ [[علائقائي طاقت]] تصور ڪيو ويندو آهي،<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Rome: Aracne, 2016); "''[[Operation Alba]] may be considered one of the most important instances in which Italy has acted as a regional power, taking the lead in executing a technically and politically coherent and determined strategy.''" See Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), p. 171.</ref> جڏهن ته ان جي [[عظيم طاقت]] واري حيثيت بابت عالمن ۽ سياسي تجزيه نگارن ۾ بحث جاري آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=17 January 2005 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=16 January 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", secession and the rule of the great powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=16 January 2024 |url-status=live}}</ref> [[انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت واري اشاري (GSoD) ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، اٽلي مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي تي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ [[قانون جي حڪمراني]] جي شعبي ۾ ڪجهه ڪمزورين جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=16 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === حڪومت === {{Main|اٽلي جي حڪومت}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[سرجيو ماتاريلا]]<br/>{{small|[[اٽلي جو صدر|صدر]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[جورجيا ميلوني]]<br/>{{small|[[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]]}} | total_width = 320 }} اٽلي ۾ پارلياماني حڪومت آهي، جيڪا [[مخلوط اڪثريتي نمائندگي]] واري چونڊ نظام تي ٻڌل آهي. پارليامينٽ مڪمل طور تي [[ٻه ايواني پارليامينٽ|ٻه ايواني]] آهي ۽ ٻنهي ايوانن وٽ ساڳيا اختيار آهن. اهي ٻه ايوان هي آهن: [[اٽلي جي چيمبر آف ڊپٽيز|چيمبر آف ڊپٽيز]]، جيڪو [[پالازو مونٽيچيٽوريو]] ۾ اجلاس ڪندو آهي، ۽ [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]]، جيڪا [[پالازو ماداما]] ۾ اجلاس ڪندي آهي. [[اٽلي جي پارليامينٽ]] جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته پرڏيهه ۾ مستقل رهندڙ [[اطالوي شهريت جو قانون|اطالوي شهرين]] کي پڻ نمائندگي حاصل آهي؛ 8 ڊپٽيز ۽ 4 سينيٽر چار الڳ [[اٽلي جي پارليامينٽ#اوورسيز حلقو|پرڏيهي حلقن]] مان چونڊيا ويندا آهن. پارليامينٽ ۾ [[تاحيات سينيٽر]] پڻ هوندا آهن، جن کي صدر "سماجي، سائنسي، فني يا ادبي ميدان ۾ غيرمعمولي وطن دوست خدمتن" جي بنياد تي مقرر ڪندو آهي. اڳوڻا صدر خودبخود تاحيات سينيٽر بڻجي ويندا آهن. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[پالازو ماداما]]، روم، [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]] جو صدر مقام]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] حڪومت جو سربراهه آهي ۽ انتظامي اختيار رکي ٿو، پر گهڻين پاليسين تي عملدرآمد لاءِ کيس وزيرن جي ڪائونسل جي منظوري حاصل ڪرڻي پوي ٿي. وزيراعظم ۽ ڪابينا کي صدر مقرر ڪندو آهي ۽ پوءِ پارليامينٽ کان اعتماد جو ووٽ وٺڻو پوندو آهي. پنهنجي عهدي تي برقرار رهڻ لاءِ وزيراعظم کي اعتماد جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري هوندا آهن. اٽلي جا اهم سياسي پارٽيون [[برادرز آف اٽلي]]، [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[فائيو اسٽار موومينٽ]] آهن. 2022ع جي عام چونڊن دوران انهن ٽنهي پارٽين ۽ سندن اتحادين [[چيمبر آف ڊپٽيز]] ۾ 400 مان 357 سيٽون ۽ سينيٽ ۾ 200 مان 187 سيٽون حاصل ڪيون. {{Clear}} === قانون ۽ فوجداري انصاف === {{Main|اٽلي جو قانون|اٽلي جو عدالتي نظام|اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي ۾ ڏوھ}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|[[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]]، روم]] اٽلي جي قانون جا ڪيترائي ذريعا آهن. اهي درجابنديءَ جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهن؛ هيٺين درجي جي قانون يا ضابطي کي مٿين درجي جي قانون سان ٽڪراءُ ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=17 January 2022|access-date=26 March 2022|language=it}}</ref> [[اٽلي جو آئين|1948ع جو آئين]] سڀ کان اعليٰ قانوني ذريعو آهي.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=8 May 2021|access-date=26 March 2022|website=loc.gov}}</ref> [[اٽلي جي آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت بابت فيصلو ڪندي آهي. عدليه پنهنجا فيصلا [[رومي قانون]]، [[نيپولين ڪوڊ]] ۽ بعد وارن قانونن جي بنياد تي ڪري ٿي. [[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]] فوجداري ۽ ديواني اپيلن لاءِ اعليٰ ترين عدالت آهي. اٽلي [[ايل جي بي ٽي حقن]] جي ميدان ۾ ٻين ڪيترن مغربي يورپي ملڪن کان پوئتي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=21 May 2019|access-date=28 October 2021|website=rainbow-europe.org}}</ref> تشدد جي ممانعت بابت اطالوي قانون کي پڻ ڪجهه بين الاقوامي معيارن کان گهٽ تصور ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=8 June 2019|access-date=8 June 2019|website=menschenrechte.org}}</ref> قانون لاڳو ڪندڙ نظام گهڻ رخو آهي ۽ ان ۾ ڪيترائي پوليس ادارا شامل آهن.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington}}</ref> قومي پوليس ادارن ۾ [[پوليٽسيا دي ستاتو]] ('رياستي پوليس')، [[ڪارابينيئري]]، [[گوارڊيا دي فنانزا]] ('مالي پوليس') ۽ [[پوليٽسيا پينيٽينتسيريا]] ('جيل پوليس') شامل آهن،<ref name="BuonannoMastrobuoni">{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|url=https://archive.org/details/lessonsfromecono0000phil|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=[https://archive.org/details/lessonsfromecono0000phil/page/193 193]|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni}}</ref> ان سان گڏ [[گوارڊيا ڪوسٽيرا]] ('[[پاڻي پوليس|سامونڊي ڪناري جي محافظ پوليس]]') پڻ آهي.<ref name=Walters/> جيتوڻيڪ پوليسنگ بنيادي طور قومي سطح تي فراهم ڪئي ويندي آهي،<ref name="BuonannoMastrobuoni"/> پر [[صوبائي پوليس|صوبائي]] ۽ [[ميونسپل پوليس (اٽلي)|ميونسپل]] پوليس پڻ موجود آهن.<ref name="Walters"/> 19هين صديءَ جي وچ ڌاري ظاهر ٿيڻ کان وٺي، [[اٽلي ۾ منظم ڏوھ|اطالوي منظم ڏوھ]] ۽ ڏوهاري تنظيمن ڏکڻ اٽلي جي ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ گهڙي وئي آهن؛ انهن مان سڀ کان بدنام سسلي مافيا آهي، جيڪا آمريڪا سميت پرڏيهي ملڪن تائين پکڙجي وئي. مافيا جي آمدني GDP جي 9 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي<ref>{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=11 November 2008|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=27 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=9 January 2010|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=21 April 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=29 April 2011}}</ref>.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=22 October 2007|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/http://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=1 May 2011|access-date=19 April 2011|work=The New York Times}}</ref> 2009ع جي هڪ رپورٽ 610 [[ڪوموني|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] جي نشاندهي ڪئي، جتي مافيا جي مضبوط موجودگي آهي، جتي 13 ملين اطالوي رهن ٿا ۽ GDP جو 15 سيڪڙو پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Maria Loi|date=1 October 2009|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{spaces}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=1 October 2009|access-date=5 May 2010| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=8 September 2013}}</ref> ڪلابريا جي [['ندرنگيتا]]، جيڪا غالباً اٽلي جي سڀ کان طاقتور ڏوهاري تنظيم آهي، اڪيلي GDP جو 3 سيڪڙو حصو رکي ٿي.<ref>{{Cite web|last=ANSA|date=14 March 2011|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today}}</ref> هر 1,000 ماڻهن تي 0.013 جي شرح سان، اٽلي قتل جي شرح ۾ 61 ملڪن جي ڀيٽ ۾ 47هين نمبر تي آهي،<ref>{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=29 September 2008|access-date=4 April 2010|publisher=NationMaster.com}}</ref> ۽ دنيا جي 64 ملڪن جي ڀيٽ ۾ هر 1,000 ماڻهن تي زيادتي جي ڪيسن جي تعداد ۾ 43هين نمبر تي آهي. اهي ترقي يافته ملڪن ۾ نسبتاً گهٽ انگ اکر آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|[[گروپ آف سيون|جي-7]] اڳواڻن جي [[50هين جي-7 سربراهي اجلاس]]، [[اپوليا]] ۾ گروپ تصوير]] اٽلي [[يورپي اقتصادي ڪميونٽي]] (EEC)، جيڪا هاڻي يورپي يونين (EU) آهي، ۽ [[نيٽو]] جو باني ميمبر آهي. اٽلي کي 1955ع ۾ گڏيل قومن ۾ داخل ڪيو ويو، ۽ اهو بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[او اي سي ڊي]]، [[ٽيرفن ۽ واپار بابت عام معاهدو]]/[[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (GATT/WTO)، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] (OSCE)، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[مرڪزي يورپي انيشيٽو]] جو ميمبر ۽ مضبوط حامي آهي. بين الاقوامي تنظيمن جي گردشي صدارتن ۾ ان جا وارو شامل آهن: 2018ع ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]]، 2017ع ۾ [[جي-7]]، ۽ 2014ع ۾ [[يورپي يونين جي ڪائونسل جي صدارت|يورپي يونين ڪائونسل]]. اٽلي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي ميمبرن جي فهرست|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جو بار بار چونڊجندڙ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|غير مستقل ميمبر]] آهي. اٽلي گهڻ طرفي بين الاقوامي سياست جي مضبوط حمايت ڪري ٿو، گڏيل قومن ۽ ان جي بين الاقوامي سلامتي سرگرمين جي تائيد ڪري ٿو. 2013ع ۾، اٽلي جا 5,296 فوجي پرڏيهه ۾ مقرر هئا، جيڪي 25 ملڪن ۾ گڏيل قومن ۽ نيٽو جي 33 مشنن ۾ شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013 |url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=1 February 2014|access-date=27 January 2014|publisher=Italian Ministry of Defence}}</ref> اٽلي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي حمايت ۾ [[UNITAF|صوماليا]]، [[موزمبيق ۾ گڏيل قومن جو آپريشن|موزمبيق]] ۽ [[اوڀر تيمور ۾ گڏيل قومن جو مربوط مشن|اوڀر تيمور]] ۾ فوجون مقرر ڪيون. اٽلي [[IFOR|بوسنيا]]، [[ڪوسوو فورس|ڪوسوو]] ۽ [[آپريشن سن رائز (البانيا)|البانيا]] ۾ نيٽو ۽ گڏيل قومن جي آپريشنن لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ 2003ع کان [[آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم]] (OEF) جي حمايت ۾ افغانستان ۾ 2,000 کان وڌيڪ فوجي مقرر ڪيا. اٽلي عراق جي ٻيهر تعمير ۽ استحڪام لاءِ بين الاقوامي ڪوششن جي حمايت ڪئي، پر 2006ع تائين پنهنجو 3,200 فوجين وارو [[ملٽي نيشنل فورس – عراق#2006ع واپسيون|فوجي دستو]] واپس وٺي ڇڏيو. آگسٽ 2006ع ۾، اٽلي [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فورس]] لاءِ لڳ ڀڳ 2,450 فوجي مقرر ڪيا.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml "Italian soldiers leave for Lebanon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2 September 2006}} Corriere della Sera, 30 August 2006</ref> اٽلي [[فلسطيني اٿارٽي]] جو هڪ وڏو مالي مددگار آهي، جنهن صرف 2013ع ۾ €60&nbsp;ملين جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news|date=4 September 2013|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=18 October 2014|access-date=27 January 2014|agency=[[Ma'an News Agency]]}}</ref> === فوج === {{Main|اطالوي هٿياربند فوجون|اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{See also|اٽلي سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست}} [[File:Cavour (550).jpg|thumb|هوائي جهاز بردار ٻيڙو ''[[اطالوي هوائي جهاز بردار ٻيڙو ڪاوير|ڪاوير]]''، [[اطالوي بحريه]] جو [[فليگ شپ]]]] [[File:Centauro01.JPEG|thumb|[[IFOR]] جي حصي طور [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ گشت دوران اطالوي فوج جو [[چينتاورو (ٽينڪ تباه ڪندڙ)|چينتاورو]] ٽينڪ تباه ڪندڙ]] [[اٽلي جي فوجي تاريخ]] هڪ وسيع دور کي بيان ڪري ٿي، جيڪو [[اٽلي جون قديم قومون|اٽلي جي قديم قومن]] طرفان وڙهيل فوجي تڪرارن کان شروع ٿئي ٿو، خاص طور تي [[قديم رومن]] طرفان ڀونوچ سمنڊ جي دنيا جي فتح، وچئين دور ۾ اطالوي [[اطالوي شهري رياستون|شهري رياستن]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون|سامونڊي جمهوريهن]] جي واڌ، ۽ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|تاريخي اطالوي رياستن]] جي [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] ۽ [[جانشيني جون جنگيون|جانشيني جي جنگين]] ۾ شموليت کان گذري، نيپوليني دور، [[اٽلي جو اتحاد]]، [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] جي مهمن، ٻنهي [[عالمي جنگون|عالمي جنگين]]، ۽ جديد دور تائين پهچي ٿو، جنهن ۾ [[نيٽو]]، يورپي يونين يا گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ عالمي [[امن قائم رکڻ]] واريون ڪارروائيون شامل آهن. [[اطالوي فوج]]، [[اطالوي بحريه|بحريه]]، [[اطالوي هوائي فوج|هوائي فوج]] ۽ [[ڪارابينيئري]] گڏجي اطالوي هٿياربند فوجون ٺاهين ٿيون، جيڪي [[هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس (اٽلي)|هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس]] جي حڪم هيٺ آهن، جنهن جي صدارت صدر ڪندو آهي، جيئن [[اٽلي جو آئين]] مقرر ڪري ٿو. آرٽيڪل 78 موجب، [[اٽلي جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] کي جنگ جي حالت جو اعلان ڪرڻ ۽ جنگ لاءِ ضروري اختيار حڪومت کي ڏيڻ جو اختيار آهي. هٿياربند فوجن جي شاخ نه هجڻ باوجود، [[گوارڊيا دي فنانزا]] کي فوجي حيثيت حاصل آهي ۽ اها فوجي بنيادن تي منظم آهي.{{Efn|گوارڊيا دي فنانزا جهازن، هوائي جهازن ۽ هيليڪاپٽرن جو وڏو ٻيڙو هلائي ٿي، جنهن سان اها اٽلي جي پاڻيءَ جي نگراني ڪري سگهي ٿي ۽ جنگي منظرنامن ۾ حصو وٺي سگهي ٿي.}} 2005ع کان فوجي خدمت رضاڪارانه آهي.<ref>{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=17 January 2013|access-date=13 July 2012|publisher=Camera.it}}</ref> 2010ع ۾، اطالوي فوج وٽ فعال ڊيوٽي تي 293,202 اهلڪار هئا،<ref>"The Military Balance 2010", pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.</ref> جن مان 114,778 ڪارابينيئري هئا.<ref>{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009 |url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=4 May 2011|access-date=11 July 2014|language=it}}</ref> نيٽو جي [[نيوڪليئر شيئرنگ]] حڪمت عملي جي حصي طور، اٽلي 90 آمريڪي [[B61 نيوڪليئر بم]]ن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي [[گيدي ايئر بيس|گيدي]] ۽ [[اويانو ايئر بيس|اويانو]] هوائي اڏن تي رکيل آهن.<ref>{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=1 January 2011|access-date=30 May 2011}}</ref> فوج قومي زميني دفاعي قوت آهي. اها 1946ع ۾، اٽلي جي جمهوريه بڻجڻ وقت، "[[رائل اطالوي آرمي]]" جي باقيات مان ٺهي. ان جون مشهور ترين جنگي گاڏيون [[دارڊو آءِ ايف وي|دارڊو]] [[پيادل جنگي گاڏي]]، [[بي 1 چينتاورو]] [[ٽينڪ تباه ڪندڙ]] ۽ [[ارييتي]] [[ٽينڪ]] آهن، ۽ ان جي هوائي جهازن ۾ [[اگوستا A129 مانگوستا|مانگوستا]] [[حملو ڪندڙ هيليڪاپٽر]] شامل آهي، جيڪو يورپي يونين، نيٽو ۽ گڏيل قومن جي مشنن ۾ مقرر ڪيو ويو آهي. ان وٽ [[ليوپارڊ 1]] ۽ [[M113]] بکتر بند گاڏيون پڻ موجود آهن. اطالوي بحريه هڪ [[بليو واٽر نيوي]] آهي. اها پڻ 1946ع ۾ ''[[ريجيا مارينا]]'' ('شاهي بحريه') جي باقيات مان ٺهي. يورپي يونين ۽ نيٽو جي ميمبر طور، بحريه سڄي دنيا ۾ اتحادي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ حصو ورتو آهي. 2014ع ۾، بحريه 154 جهاز هلائي رهي هئي، جن ۾ ننڍا مددگار جهاز پڻ شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=25 May 2022|access-date=28 April 2022|language=it}}</ref> اطالوي هوائي فوج 1923ع ۾ بادشاهه وڪٽر ايمانوئل ٽئين طرفان هڪ آزاد خدمتي هٿيار طور ''[[ريجيا ايروناوٽيڪا]]'' ('شاهي هوائي فوج') جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، ان جو نالو ''ايروناوٽيڪا ميليتاري'' رکيو ويو. 2021ع ۾، اطالوي هوائي فوج 219 جنگي جيٽ هلائي رهي هئي. ٽرانسپورٽ جي صلاحيت 27 [[لاڪ هيڊ مارٽن C-130J سپر هرڪيولس|C-130J]] ۽ [[C-27J اسپارٽن]] جهازن جي ٻيڙي ذريعي يقيني بڻائي وئي آهي. فضائي ڪرتب ڏيکاريندڙ ٽيم ''[[فريتچي تريڪولوري]]'' ('ترنگا تير') آهي. فوج جو هڪ خودمختيار ڪور، ڪارابينيئري، اٽلي جي [[جينڊارمري]] ۽ [[فوجي پوليس]] آهي، جيڪا [[اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي جي ٻين پوليس فورسن]] سان گڏ فوجي ۽ شهري آبادي جي پوليسنگ ڪري ٿي. جڏهن ته ڪارابينيئري جون مختلف شاخون الڳ وزارتن کي رپورٽ ڪن ٿيون، پر عوامي امن امان ۽ سلامتي برقرار رکڻ وقت هي ڪور گهرو وزارت کي رپورٽ ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=30 April 2011|access-date=14 May 2010|publisher=Carabinieri}}</ref> == معيشت == {{Main|اٽلي جي معيشت}} {{See also|وڏين اطالوي ڪمپنين جي فهرست}} اٽلي وٽ هڪ ترقي يافته<ref>{{Cite web|title=Select Country or Country Groups|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|archive-date=22 October 2017|access-date=22 October 2017}}</ref> [[مخلوط معيشت]] آهي، جيڪا [[يورو زون]] ۾ ٽين وڏي ۽ [[قوت خريد جي برابري]] سان ترتيب ڏنل GDP موجب دنيا ۾ [[GDP (PPP) موجب ملڪن جي فهرست|11هين وڏي]] معيشت آهي.<ref name="IMFWEO.IT"/> ان وٽ [[ڪل دولت موجب ملڪن جي فهرست|نائين وڏي قومي دولت]] آهي ۽ [[سون جي ذخيرن موجب ملڪن جي فهرست|مرڪزي بئنڪ جي سون جي ذخيرن]] ۾ ٽئين نمبر تي آهي. [[جي-7]]، يورو زون ۽ [[او اي سي ڊي]] جي باني ميمبر طور، اهو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ملڪن مان هڪ ۽ يورپ ۾ هڪ اهم [[واپاري قوم]] آهي؛<ref>{{Cite news|last1=Sensenbrenner|first1=Frank|last2=Arcelli|first2=Angelo Federico|title=Italy's Economy Is Much Stronger Than It Seems|url=https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206190937/http://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|archive-date=6 December 2014|access-date=25 November 2014|work=HuffPost}}; {{Cite news|last1=Dadush|first1=Uri|title=Is the Italian Economy on the Mend?|url=http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|access-date=25 November 2014|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace|Carnegie Europe]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713124951/http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|archive-date=13 July 2015}}; {{Cite web|title=Doing Business in Italy: 2014 Country Commercial Guide for U.S. Companies |url=http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715152504/http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|archive-date=15 July 2014|access-date=25 November 2014|publisher=[[United States Commercial Service]]}}</ref> 2024ع تائين، ان €612&nbsp;ارب ماليت جو سامان برآمد ڪيو ۽ €46&nbsp;ارب جو واپاري سرپلس حاصل ڪيو.<ref>[https://www.ft.com/content/1a1f0646-55a0-49ea-a959-fcfd1b1d26b8?utm_social_post_id=634238374&utm_social_handle_id=18949452&fbclid=IwY2xjawO78ZFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFIVTRPNXM4NWFCQ1JjYVQ3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHiFr0MoDj_MQ9STlc3S5GUpagM9kFM0GNu8rQGlInWQ_2duT7xdIytOTssGH_aem_yj3Z7vcjITd9u8Tgv436Hg Europe should learn from Italy] ''FT'' (6 November 2025)</ref> [[انساني ترقي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقي اشاري]] ۾ 30هين نمبر تي ايندڙ هڪ [[ترقي يافته ملڪ]] طور، اٽلي [[متوقع حياتي]]، [[اٽلي ۾ صحت سنڀال|صحت سنڀال]]،<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|archive-date=5 January 2010|access-date=7 September 2015|publisher=Photius.com}}</ref> ۽ [[تعليم اشاري]] ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو. اهو پنهنجي تخليقي ۽ جدت پسند ڪاروبارن،<ref>{{Cite web|title=The Global Creativity Index 2011 |url=http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|archive-date=30 September 2014|access-date=26 November 2014|publisher=Martin Prosperity Institute}}</ref> مقابلي واري زرعي شعبي،<ref>{{Cite web|last1=Aksoy|first1=M. Ataman|last2=Ng|first2=Francis|title=The Evolution of Agricultural Trade Flows|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|archive-date=29 November 2014|access-date=25 November 2014|publisher=[[The World Bank]]}}</ref> ۽ پنهنجي اثرائتي ۽ اعليٰ معيار واري موٽر گاڏين، مشينري، خوراڪ، ڊزائن ۽ فيشن جي صنعتن لاءِ مشهور آهي.<ref>{{Cite web|title=Automotive Market Sector Profile – Italy|url=http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|archive-date=5 December 2014|access-date=26 November 2014|publisher=[[Trade Commissioner Service|The Canadian Trade Commissioner Service]]}}; {{Cite web|title=Data & Trends of the European Food and Drink Industry 2013–2014 |url=http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|archive-date=6 December 2014|access-date=26 November 2014|publisher=[[FoodDrinkEurope]]}}; {{Cite news|date=10 January 2014|title=Italy fashion industry back to growth in 2014 |url=http://uk.reuters.com/article/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205114140/http://uk.reuters.com/article/2014/01/10/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|archive-date=5 December 2014|access-date=26 November 2014|work=Reuters}}</ref> [[File:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|[[ميلان]] اٽلي جو معاشي گاديءَ جو هنڌ آهي<ref>{{Cite web|date=18 May 2018|title=Milan, Italy's Industrial and Financial Capital|url=https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707141649/https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|archive-date=7 July 2022|access-date=27 May 2022}}</ref> ۽ هڪ عالمي [[مالي مرڪز]] ۽ [[فيشن گاديءَ جو هنڌ]] آهي.]] [[File:Siena, Piazza Salimbeni (Bank Monte dei Paschi di Siena) (38588876202).jpg|thumb|[[بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا]]، جيڪا 1472ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي [[قديم ترين بئنڪن جي فهرست|سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي]].]] [[File:The Eni building, Quartiere XXXII Europa, Roma, Lazio, Italy - panoramio.jpg|thumb|[[ايني]] کي دنيا جي تيل ۽ گئس جي [[سپرميجرز]] مان هڪ سمجھيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|title=The spotlight sharpens: Eni and corruption in Republic of Congo's oil sector|website=Global Witness|access-date=27 April 2020|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725204616/https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|url-status=dead}}</ref>]] اٽلي دنيا جو [[پيداوار جي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو پيداواري ملڪ]] ۽ يورپ ۾ ٻيو وڏو ملڪ آهي،<ref>"[http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country= Manufacturing, value added (current US$)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|date=10 October 2017}}". Retrieved 17 May 2017.</ref> جنهن جي خاصيت اها آهي ته ساڳي ماپ واري ٻين معيشتن جي ڀيٽ ۾ ان ۾ ملٽي نيشنل ڪارپوريشنون گهٽ آهن ۽ ڪيترائي متحرڪ [[ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار|ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار]] موجود آهن، جيڪي صنعتي ضلعن ۾ گڏ ٿيل آهن ۽ اطالوي صنعت جي ريڙهه جي هڏي آهن. ان سان هڪ اهڙو پيداوار وارو شعبو پيدا ٿيو آهي، جيڪو اڪثر نچ مارڪيٽن ۽ عياشي شين جي برآمد تي ڌيان ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اهو مقدار جي لحاظ کان مقابلي ۾ گهٽ صلاحيت رکي ٿو، پر اعليٰ معيار جي شين وسيلي انهن ايشيائي معيشتن سان مقابلو ڪري سگهي ٿو، جتي مزدوريءَ جو خرچ گهٽ آهي.<ref>{{Cite news|date=19 May 2005|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe & Central Asian Growth |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=23 June 2008|access-date=17 June 2008|publisher=The World Bank}}</ref> اٽلي 2023ع ۾ دنيا جو [[برآمدات موجب ملڪن جي فهرست|9هين وڏو برآمد ڪندڙ]] ملڪ هو. [[اٽلي جي وڏن واپاري ڀائيوارن جي فهرست|ان جا ويجها واپاري لاڳاپا]] ٻين يورپي يونين ملڪن سان آهن، ۽ 2019ع ۾ ان جا سڀ کان وڏا برآمدي ڀائيوار جرمني (12%)، فرانس (11%) ۽ آمريڪا (10%) هئا.<ref name="cia.gov">{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 May 2021|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> [[اطالوي موٽر گاڏين جي صنعت]] ملڪ جي پيداواري شعبي جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 2015ع ۾ 144,000 کان وڌيڪ ڪمپنيون ۽ لڳ ڀڳ 485,000 ملازم هئا،<ref>{{Cite web|title=Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato|url=http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|archive-date=25 September 2015|access-date=23 September 2015|website=adnkronos.com}}</ref> ۽ اها GDP ۾ 9% حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Country Profiles – Italy|url=http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|archive-date=11 February 2008|access-date=9 February 2008|website=acea.thisconnect.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses |url=https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701010705/https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|archive-date=1 July 2021|access-date=27 May 2022}}</ref> ملڪ وٽ گاڏين جو وڏو سلسلو آهي، [[ماس مارڪيٽ]] تي ڌيان ڏيندڙ برانڊن جهڙوڪ [[فيات]]، [[پريميئم پيداوار|پريميئم]] برانڊن جهڙوڪ [[الفا روميو]] ۽ [[مازيراتي]] کان وٺي عياشي [[سپر ڪارز]] جهڙوڪ [[پاگاني (ڪمپني)|پاگاني]]، [[لامبورگيني]] ۽ [[فيراري]] تائين. [[بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا]]، تعريف تي دارومدار رکندي، دنيا جي سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي، ۽ اٽلي جي چوٿين وڏي تجارتي ۽ ريٽيل بئنڪ آهي.<ref>{{Cite news|date=26 October 2017|title=Italy's fourth-biggest bank returns to the stockmarket|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215112321/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|archive-date=15 February 2018|access-date=26 October 2021|newspaper=[[The Economist]]}}</ref> اٽلي وٽ مضبوط [[ڪوآپريٽو]] شعبو آهي، جنهن ۾ يورپي يونين اندر آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو (4.5%) ڪوآپريٽو ۾ ملازم آهي.<ref>{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015 |url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112034412/https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|archive-date=12 November 2020|access-date=28 May 2021|website=[[Cooperatives Europe]]}}</ref> [[وال ڊي آڪري تيل جو ميدان|وال ڊي آڪري]] علائقو، بازيليڪاتا، يورپ جو سڀ کان وڏو [[آن شور (هائيڊروڪاربنز)|آن شور]] [[هائيڊروڪاربن ميدان]] رکي ٿو.<ref>{{Cite web|title=In Val d'Agri with Upstream activities|url=https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|archive-date=16 May 2022|access-date=3 February 2021|publisher=[[Eni]]}}</ref> معتدل قدرتي گئس جا ذخيرا، خاص طور تي [[پو ماٿري]] ۽ ايڊرياٽڪ سمنڊ جي هيٺان آف شور علائقن ۾، دريافت ڪيا ويا آهن ۽ اهي ملڪ جو سڀ کان اهم معدني وسيلو آهن. اٽلي دنيا ۾ [[پومس]]، [[پوزولانا]] ۽ [[فيلڊسپار]] جي اهم پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy, the economy: Resources and power|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|access-date=9 February 2015|date=3 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209194536/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|archive-date=9 February 2015|url-status=live}}</ref> ٻيو قابل ذڪر وسيلو سنگ مرمر آهي، خاص طور تي ٽسڪني مان نڪرندڙ مشهور اڇو [[ڪارارا سنگ مرمر]]. اٽلي هڪ مالي اتحاد، يعني يورو زون، جو حصو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 330 ملين شهرين جي نمائندگي ڪري ٿو، ۽ [[يورپي واحد مارڪيٽ]] جو پڻ حصو آهي، جيڪا 500 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي. ڪيترين ئي ملڪي تجارتي پاليسين جو تعين يورپي يونين جي ميمبر ملڪن جي معاهدن ۽ يورپي يونين جي قانون سازي ذريعي ٿيندو آهي. اٽلي 2002ع ۾ گڏيل يورپي ڪرنسي، [[يورو]]، اختيار ڪئي.<ref>{{Cite news|last=Andrews|first=Edmund L.|date=1 January 2002|title=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|archive-date=1 May 2011|access-date=18 March 2011|work=The New York Times}}; {{Cite news|last=Taylor Martin|first=Susan|date=28 December 1998|title=On Jan.{{spaces}}1, out of many arises one Euro|work=[[St. Petersburg Times]]|page=National, 1.A}}</ref> ان جي مالياتي پاليسي [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي. اٽلي [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] کان متاثر ٿيو، جنهن ڍانچائي مسئلن کي وڌيڪ سنگين بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Orsi|first=Roberto|date=23 April 2013|title=The Quiet Collapse of the Italian Economy|work=Euro Crisis in the Press |url=http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|archive-date=19 November 2014|access-date=24 November 2014|publisher=[[The London School of Economics]]}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي کان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هر سال GDP جي 5–6% مضبوط واڌ کان پوءِ،<ref>{{Cite book|last=Nicholas Crafts, Gianni Toniolo|title=Economic growth in Europe since 1945 |url=https://archive.org/details/economicgrowthin0000unse_r6k7|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-5214-9627-8|page=[https://archive.org/details/economicgrowthin0000unse_r6k7/page/428 428]}}</ref> ۽ 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪن ۾ تدريجي سستي کان پوءِ، ملڪ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ جمود جو شڪار ٿيو.<ref>{{Cite web|last=Balcerowicz|first=Leszek|title=Economic Growth in the European Union|url=http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205108/http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|archive-date=14 July 2014|access-date=8 October 2014|publisher=The Lisbon Council}}; {{Cite news|title="Secular stagnation" in graphics|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123234145/http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|archive-date=23 November 2014|access-date=24 November 2014|newspaper=The Economist}}</ref> وڏي سرڪاري خرچ سان واڌ بحال ڪرڻ لاءِ سياسي ڪوششن [[عوامي قرض]] ۾ شديد واڌ پيدا ڪئي، جيڪو 2017ع ۾ GDP جي 132% کان وڌيڪ هو؛<ref>{{Cite web|date=15 May 2018|title=Debito pubblico oltre 2.300 miliardi e all'estero non lo comprano|url=https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221072720/https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|archive-date=21 February 2020|access-date=1 June 2018}}</ref> اهو يورپي يونين ۾ يونان کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو هو.<ref>{{Cite web|title=Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|archive-date=21 October 2014|access-date=24 November 2014|publisher=[[Eurostat]]}}</ref> [[اطالوي سرڪاري قرض|اطالوي عوامي قرض]] جو سڀ کان وڏو حصو قومي ادارن ۽ ماڻهن وٽ آهي، جيڪو اٽلي ۽ يونان جي وچ ۾ هڪ اهم فرق آهي،<ref>{{Cite web|date=18 May 2010|title=Could Italy Be Better Off than its Peers?|url=https://www.cnbc.com/2010/05/18/could-italy-be-better-off-than-its-peers.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030613/http://www.cnbc.com/id/37207942/Could_Italy_Be_Better_Off_than_its_Peers|archive-date=30 April 2011|access-date=30 May 2011|publisher=CNBC}}</ref> ۽ [[گهريلو قرض]] جي سطح او اي سي ڊي جي اوسط کان گهڻي گهٽ آهي.<ref>{{Cite web|title=Household debt and the OECD's surveillance of member states|url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD's%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041518/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD%27s%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|archive-date=9 January 2015|access-date=26 November 2014|publisher=[[OECD]] Economics Department}}</ref> [[ڏکڻ وارو سوال|وڏي اتر–ڏکڻ ورهاست]] سماجي-معاشي ڪمزوريءَ جو هڪ اهم عنصر آهي؛<ref>{{Cite news|title=Oh for a new risorgimento|url=https://www.economist.com/special-report/2011/06/11/oh-for-a-new-risorgimento|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831|archive-date=24 October 2014|access-date=24 November 2014|newspaper=The Economist}}</ref> اتر ۽ ڏکڻ وارن علائقن ۽ ميونسپلٽين جي سرڪاري آمدنيءَ ۾ تمام وڏو فرق آهي.<ref>{{Cite web|title=Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia|url=http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|archive-date=5 April 2015|access-date=4 April 2015|website=lastampa.it}}</ref> سڀ کان امير صوبو، [[آلٽو آديجي-ڏکڻ ٽائرول]]، في فرد قومي GDP جو 152% ڪمائي ٿو، جڏهن ته سڀ کان غريب علائقو، ڪلابريا، 61% ڪمائي ٿو.<ref>{{Cite web|title=GDP per capita at regional level|url=https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=25 October 2017|publisher=[[Istat]]}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح (11%) يورو زون جي اوسط کان مٿي آهي،<ref>{{Cite web|title=Euro area unemployment rate at 11%|url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731232352/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|archive-date=31 July 2017|access-date=26 October 2017|publisher=[[Eurostat]]}}</ref> پر جدا جدا انگن موجب اها اتر ۾ 7% ۽ ڏکڻ ۾ 19% آهي.<ref>{{Cite web|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=Employment and unemployment: second quarter 2017 |url=http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054033/http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=26 October 2017}}</ref> [[درمياني آمدني|درمياني قابلِ خرچ آمدني]] 2021ع ۾ هر سال $27,949 هئي ([[قوت خريد جي برابري|PPP]]).<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=20 June 2024 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page=}}</ref> [[اٽلي ۾ نوجوانن جي بيروزگاري|نوجوانن جي بيروزگاريءَ جي شرح]] (2018ع ۾ 32%) انتهائي بلند آهي. === زراعت === {{Main|اٽلي ۾ زراعت}} [[File:Vineyards in Piemonte, Italy.jpg|thumb|[[پيڊمونٽ جو انگورن وارو منظر: لانگهي-روئيرو ۽ مونفيراتو|لانگهي ۽ مونفيرات، پيڊمونٽ ۾ انگورن جا باغ]]. اٽلي دنيا جو [[شراب پيدا ڪندڙ ملڪن جي فهرست|سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] آهي، ۽ ان وٽ مقامي [[انگور جي ول|انگورن جي ولين]] جو سڀ کان وسيع قسم آهي.<ref>{{Cite web|date=25 November 2018|title=L'Italia è il maggiore produttore di vino|url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111224545/http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|archive-date=11 November 2021|access-date=11 November 2021|language=it}}; {{Cite web|date=3 June 2017|title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo|url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101044918/https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|archive-date=1 November 2021|access-date=11 November 2021|language=it}}</ref>]] آخري زرعي مردم شماري موجب، 2010ع ۾ 1.6&nbsp;ملين فارم هئا (2000ع کان −32%)، جيڪي {{Convert|12700000|ha|0|abbr=on|disp=or}} تي پکڙيل هئا (انهن مان 63% ڏکڻ اٽلي ۾ آهن).<ref name="agrocensus">{{Cite web|date=24 October 2010|title=Censimento Agricoltura 2010|url=http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213021626/http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|archive-date=13 February 2015|access-date=11 February 2015|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> 99% خاندانن طرفان هلندڙ ۽ ننڍا آهن، جن جو سراسري پکيڙ صرف {{Convert|8|ha|0|abbr=on}} آهي.<ref name="agrocensus"/> زرعي استعمال واري زمين مان، اناج جا کيت 31%، [[زيتون]] جا باغ 8%، [[انگورن جا باغ]] 5%، [[کٽا ميوا]] جا باغ 4%، [[شگر بيٽ]] 2%، ۽ باغباني 2% تي مشتمل آهن. باقي زمين گهڻو ڪري چراگاهن (26%) ۽ چارا اناج (12%) لاءِ مخصوص آهي.<ref name="agrocensus"/> اٽلي دنيا جو [[شراب پيدا ڪندڙ ملڪن جي فهرست|سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] آهي،<ref>{{Cite web|year=2010|title=OIV report on the State of the vitiviniculture world market|url=http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145648/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-date=28 July 2011|website=news.reseau-concept.net|publisher=Réseau-CONCEPT|format=PowerPoint presentation}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pisa |first=Nick |date=12 June 2011 |title=Italy overtakes France to become world's largest wine producer |url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html |archive-date=3 September 2011 |access-date=17 August 2011 |work=The Telegraph}}</ref> ۽ [[زيتون جو تيل]]، ميون (صوف، زيتون، انگور، نارنگيون، ليمون، ناسپاتيون، خوبانيون، هيزل نٽ، آڙون، چيريون، آلوبخارا، اسٽرابيريون ۽ ڪيئي فروٽ) ۽ ڀاڄين (خاص طور تي آرٽچوڪ ۽ ٽماٽا) جو اهم پيدا ڪندڙ آهي. سڀ کان مشهور [[اطالوي شراب]] [[ٽسڪني (شراب)|ٽسڪن]] [[ڪيانتي]] ۽ [[پيڊمونٽ (شراب)|پيڊمونٽي]] [[بارولو]] آهن. ٻيا مشهور شراب [[بارباريسڪو]]، [[باربيرا ڊي آستي]]، [[برونيلو دي مونتالچينو]]، [[فراسڪاتي DOC|فراسڪاتي]]، [[مونٽي پلچانو دابروزو]]، [[موريلينو دي اسڪانسانو]]، ۽ چمڪندڙ شراب [[فرانچياڪورتا DOCG|فرانچياڪورتا]] ۽ [[پروسيڪو]] آهن. معياري شيون جن ۾ اٽلي خاص مهارت رکي ٿو، خاص طور شراب ۽ [[اطالوي DOP پنيرن جي فهرست|علائقائي پنير]]، اڪثر معيار جي ضمانت وارن ليبلن [[Denominazione di origine controllata|DOC/DOP]] هيٺ محفوظ ڪيون وينديون آهن. هي [[يورپي يونين ۾ جاگرافيائي اشارا ۽ روايتي خاصيتون|جاگرافيائي اشاري وارو سرٽيفڪيٽ]]، جيڪو يورپي يونين طرفان منظور ٿيل آهي، [[نقلي شين]] سان مونجهاري کان بچڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي. == آمدرفت == {{Main|اٽلي ۾ آمدرفت}} {{See also|اٽلي ۾ ريلوي اسٽيشنون}} [[File:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|آٽوسترادا ديئي لاگي ('ڍنڍن واري موٽر وي'؛ [[آٽوسترادا A8 (اٽلي)|A8]] ۽ [[آٽوسترادا A9 (اٽلي)|A9]] جو حصو)، دنيا ۾ ٺهيل پهرين موٽر وي<ref name="independent"/>]] {{Anchor|Infrastructure}}اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن موٽر ويون، ''[[آٽوسترادي]]''، ٺاهيون، جيڪي تيز ٽرئفڪ ۽ موٽر گاڏين لاءِ مخصوص هيون.<ref name="independent">{{Cite news|last=Lenarduzzi|first=Thea|date=30 January 2016|title=The motorway that built Italy: Piero Puricelli's masterpiece|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|archive-date=26 May 2022|access-date=12 May 2022|work=[[The Independent]]}}</ref> 2002ع ۾ اٽلي ۾ استعمال لائق [[اٽلي ۾ رستا|رستن]] جي ڊيگهه {{Convert|668721|km|mi|abbr=on}} هئي، جنهن ۾ {{Convert|6487|km|mi|abbr=on}} موٽر ويون شامل هيون، جيڪي رياست جي ملڪيت هيون پر [[اٽلانٽيا (ڪمپني)|اٽلانٽيا]] طرفان خانگي طور هلائي وينديون هيون. 2005ع ۾، لڳ ڀڳ 34,667,000 ڪارون (هر 1,000 ماڻهن تي 590) ۽ 4,015,000 مال بردار گاڏيون هن نيٽ ورڪ تي هلنديون هيون.<ref name="European Commission">{{Cite web|last=European Commission|author-link=European Commission|title=Panorama of Transport|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142402/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|archive-date=7 April 2009|access-date=3 May 2009}}</ref> [[File:Etr500.JPG|thumb|[[ETR 500]] ريل گاڏي [[فلورنس–روم تيز رفتار ريلوي|فلورنس–روم تيز رفتار لائين]] تي، جيڪا يورپ ۾ ٺهيل پهرين تيز رفتار ريلوي هئي<ref>{{Cite web|title=Special report: A European high-speed rail network|url=https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|access-date=22 July 2023|website=op.europa.eu|language=en-GB|archive-date=17 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233927/https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|url-status=live}}</ref>]] [[اٽلي ۾ ريل آمدرفت|ريلوي نيٽ ورڪ]]، جيڪو رياست جي ملڪيت آهي ۽ [[فيروويه ديلو ستاتو|ريتي فيرووياريا ايتاليانا]] (FSI) طرفان هلائجي ٿو، 2024ع ۾ ڪل {{Convert|16879|km|mi|abbr=on}} هو، جنهن مان {{Convert|12277|km|0|abbr=on}} بجليءَ سان هلندڙ هو،<ref>{{Cite web |title=The network today |url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html |access-date=29 September 2025 |website=[[Rete Ferroviaria Italiana]] |publisher=}}</ref> ۽ جنهن تي 4,802 لوڪوموٽو ۽ ريل ڪارون هلن ٿيون. تيز رفتار ريلن جو مکيه عوامي آپريٽر [[ترينيتاليا]] آهي، جيڪو FSI جو حصو آهي. تيز رفتار ريلون ٽن قسمن ۾ آهن: [[فريچياروسا]] ('ڳاڙهو تير') ريلون مخصوص تيز رفتار پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 300{{spaces}}km/h جي رفتار سان هلن ٿيون؛ [[فريچيارجينتو]] ('چانديءَ جو تير') تيز رفتار ۽ مکيه پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 250{{spaces}}km/h سان هلن ٿيون؛ ۽ [[فريچيابيانڪا]] ('اڇو تير') علائقائي تيز رفتار لائينن تي وڌ ۾ وڌ 200{{spaces}}km/h سان هلن ٿيون. اٽلي وٽ پاڙيسري ملڪن سان الپائن جبلن مٿان 11 ريل سرحدي گذرگاهون آهن. هوائي آمدرفت استعمال ڪندڙ مسافرن جي تعداد موجب اٽلي يورپ ۾ پنجين نمبر تي آهي، 2011ع ۾ لڳ ڀڳ 148 ملين مسافرن، يعني يورپ جي ڪل جو تقريباً 10%، سان.<ref>{{Cite web|date=7 January 2013|title=Trasporto aereo in Italia (PDF)|url=http://www.istat.it/it/archivio/78802|access-date=5 August 2013|publisher=ISTAT|archive-date=13 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113035254/http://www.istat.it/it/archivio/78802|url-status=live}}</ref> 2022ع ۾ 45 شهري هوائي اڏا هئا، جن ۾ [[ميلان مالپينسا ايئرپورٽ]] ۽ [[روم فيوميچينو ايئرپورٽ]] جا مرڪز شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Aeroporti in Italia: quanti sono? Elenco per regione|url=https://gliaeroporti.it/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117184416/https://gliaeroporti.it/|archive-date=17 November 2022|access-date=17 November 2022|language=it}}</ref> 2021ع کان، اٽلي جو قومي هوائي جهاز بردار [[ITA ايئرويز]] آهي، جنهن [[اليتاليا]] جي جاءِ ورتي.<ref>{{Cite news|last=Buckley|first=Julia|date=18 October 2021|title=Italy reveals its new national airline|url=https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|access-date=18 October 2021|publisher=CNN|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018100255/https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|url-status=live}}; {{Cite news|last=Villamizar|first=Helwing|date=15 October 2021|title=Italian Flag Carrier ITA Airways Is Born|url=https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016100028/https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|archive-date=16 October 2021|access-date=18 October 2021|work=Airways Magazine}}</ref> 2004ع ۾ 43 وڏا سامونڊي بندرگاهه هئا، جن ۾ [[جينوا]] شامل آهي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ۽ بحر روم ۾ ٻيو وڏو بندرگاهه آهي. 2005ع ۾ اٽلي وٽ لڳ ڀڳ 389,000 يونٽن تي مشتمل شهري هوائي ٻيڙو ۽ 581 جهازن تي مشتمل واپاري ٻيڙو هو.<ref name="European Commission"/> قومي اندروني آبي رستن جي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه 2012ع ۾ تجارتي آمدرفت لاءِ {{Convert|2400|km|0|abbr=on}} هئي.<ref name="cia.gov"/> اتر اطالوي بندرگاهه، جهڙوڪ ٽريئستي جو گہرے پاڻي وارو بندرگاهه، جنهن جون وچ ۽ اوڀر يورپ سان وسيع ريلوي ڳنڍڻيون آهن، سبسڊين ۽ اهم پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جو مرڪز آهن.<ref>Marcus Hernig: Die Renaissance der Seidenstraße (2018) pp 112.; Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete with the Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.; Chazizam, M. (2018). The Chinese Maritime Silk Road Initiative: The Role of the Mediterranean. Mediterranean Quarterly, 29(2), 54–69.; Guido Santevecchi: Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste in Corriere della Sera: 5. November 2019.; Linda Vierecke, Elisabetta Galla "Triest und die neue Seidenstraße" In: Deutsche Welle, 8 December 2020.; {{Cite web|title=HHLA PLT Italy starting on schedule |url=https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule|website=hellenicshippingnews.com|access-date=11 January 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111105059/https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule/|url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025ع ۾، رٿيل [[آبنائے ميسينا پل]] کي ميلوني حڪومت طرفان حتمي منظوري ڏني وئي، جنهن جي تعمير 2025ع جي سرءُ ۾ شروع ٿيڻ مقرر آهي. اهو [[ڪلابريا]] کي [[سسلي]] سان ڳنڍيندو جڏهن اهو 2032ع ۾ کلي ويندو، ۽ اهو [[سڀ کان ڊگهي معلق پلن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان ڊگهي معلق پل]] بڻجي ويندو.<ref>{{cite web|title=Italy gives final go-ahead for landmark Sicily bridge project |url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-gives-final-go-ahead-landmark-sicily-bridge-project-2025-08-06/ |website=reuters.com |date=6 August 2025 |access-date=6 August 2025}}</ref> == توانائي == {{Main|اٽلي ۾ توانائي}} {{Further|اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي|اٽلي ۾ بجلي جو شعبو}} [[File:Pannelli solari Unicoop Tirreno.JPG|thumb|[[پيومبينو]]، ٽسڪني ۾ شمسي پينل. اٽلي دنيا جي قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.<ref name="legambiente2015">{{Cite web|date=18 May 2015|title=Il rapporto Comuni Rinnovabili 2015|url=http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015|access-date=13 March 2016|website=Comuni Rinnovabili|publisher=Legambiente|language=it|archive-date=14 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314011841/http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015/|url-status=live}}</ref>]] اٽلي دنيا جي [[قابل تجديد ذريعن مان بجلي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙن]] مان هڪ بڻجي ويو آهي، جيڪو يورپي يونين ۾ ٻيو ۽ دنيا ۾ نائون نمبر رکي ٿو. [[اٽلي ۾ هوائي توانائي|هوائي توانائي]]، [[اٽلي ۾ پن بجلي|پن بجلي]] ۽ [[اٽلي ۾ ارضي حرارتي توانائي|ارضي حرارتي توانائي]] ملڪ ۾ [[اٽلي ۾ بجلي جو شعبو|بجلي]] جا اهم ذريعا آهن. [[اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعا]] پيدا ٿيندڙ سموري بجلي جو 28% فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ صرف پن بجلي 13% تائين پهچي ٿي، ان کان پوءِ شمسي توانائي 6%، هوائي توانائي 4%، بائيو انرجي 3.5% ۽ ارضي حرارتي توانائي 1.6% آهي.<ref name="gse">{{Cite web|date=19 December 2013|title=Rapporto Statistico sugli Impianti a fonti rinnovabili|url=http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018022905/http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|archive-date=18 October 2017|access-date=11 February 2015|publisher=Gestore dei Servizi Energetici}}</ref> قومي طلب جو باقي حصو فوسل ٻارڻن (قدرتي گئس 38%، ڪوئلو 13%، تيل 8%) ۽ درآمدات مان پورو ٿئي ٿو.<ref name="gse"/> [[ايني]]، جيڪا 79 ملڪن ۾ ڪم ڪري ٿي، ست "[[بگ آئل]]" ڪمپنين مان هڪ ۽ دنيا جي سڀ کان وڏين صنعتي ڪمپنين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=Summary for Eni SpA|url=https://finance.yahoo.com/q?s=E|access-date=1 July 2020|archive-date=4 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604184217/http://finance.yahoo.com/q?s=e|url-status=live}}</ref> [[اٽلي ۾ شمسي توانائي|شمسي توانائي]] جي پيداوار اڪيلي 2014ع ۾ بجلي جو 9% هئي، جنهن سان اٽلي دنيا ۾ شمسي توانائي جي سڀ کان وڏي حصيداري وارو ملڪ بڻيو.<ref name="legambiente2015"/> [[مونتالتو دي ڪاسترو فوٽو وولٽائڪ پاور اسٽيشن]]، جيڪا 2010ع ۾ مڪمل ٿي، اٽلي جي سڀ کان وڏي فوٽو وولٽائڪ (PV) بجلي گهر آهي.<ref>{{Cite web|title=The Italian Montalto di Castro and Rovigo PV plants|url=https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012719/https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|archive-date=9 May 2018|access-date=8 May 2018|website=solarserver.com}}</ref> اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[اٽلي ۾ ارضي حرارتي توانائي|ارضي حرارتي توانائي]] جو استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|year=2011|title=Inventario delle risorse geotermiche nazionali|url=http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|archive-date=22 July 2011|access-date=14 September 2011|publisher=UNMIG}}</ref> [[اٽلي ۾ جوهري توانائي]] [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم|1987ع جي ريفرنڊمن]] کان پوءِ، 1986ع جي [[چرنوبل حادثو]] جي پسمنظر ۾، ڇڏي ڏني وئي، جيتوڻيڪ اٽلي اڃا تائين پرڏيهي علائقن ۾ اطالوي ملڪيت وارن ريئڪٽرن مان جوهري توانائي درآمد ڪري ٿو. == سائنس ۽ ٽيڪنالاجي == {{Main|اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} {{See also|اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست}} [[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright=.8|[[گليليو گليلي]]، جنهن کي عام طور جديد سائنس، فزڪس ۽ فلڪيات جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي]] صدين کان، اٽلي هڪ اهڙي سائنسي برادريءَ کي فروغ ڏنو آهي، جنهن سائنسن ۾ اهم دريافتون پيدا ڪيون. [[گليليو گليلي]] [[سائنسي انقلاب]] ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس عام طور [[مشاهداتي فلڪيات]]،<ref>{{Cite book|last=Singer|first=C.|url=https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|title=A Short History of Science to the Nineteenth Century|date=1941|publisher=Clarendon Press|page=217|access-date=22 March 2023|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002213513/https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> جديد فزڪس،<ref>{{Cite book|last=Whitehouse|first=D.|url=https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit|title=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science|date=2009|publisher=Sterling Publishing|isbn=978-1-4027-6977-1|page=[https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit/page/219 219]}}</ref> ۽ [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي.<ref>''Thomas Hobbes: Critical Assessments'', Volume 1. Preston King. 1993. p. 59</ref><ref>{{Cite book|last=Disraeli|first=I.|title=Curiosities of Literature|url=https://archive.org/details/curiositieslite09disrgoog|date=1835|publisher=W. Pearson & Company|page=[https://archive.org/details/curiositieslite09disrgoog/page/n384 371]}}</ref> [[لابوراتوري ناتسيونالي دل گران ساسو]] (LNGS) دنيا جو سڀ کان وڏو زير زمين تحقيقي مرڪز آهي.<ref>{{Cite web|title=I Laboratori Nazionali del Gran Sasso|url=https://www.lngs.infn.it/it/descrizione-generale|access-date=15 January 2018|language=it}}</ref> ٽريئستي ۾ آباديءَ جي نسبت سان يورپ ۾ محققن جو سڀ کان وڏو سيڪڙو آهي.<ref>G. Bar "Trieste, è record europeo di ricercatori: 37 ogni mille abitanti. Più della Finlandia", In: il Fatto Quotidiano, 26 April 2018.</ref> اٽلي 2025ع ۾ [[عالمي جدت اشاري]] ۾ 28هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/italy |access-date=16 October 2025 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=17 October 2025}}</ref> اٽلي ۾ [[ٽيڪنالاجي پارڪ]] آهن، جهڙوڪ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ ڪلوميٽرو روسو (بيرگامو)، [[AREA سائنس پارڪ]] (ٽريئستي)، ويگا-وينس گيٽ وي فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي (وينيزيا)، توسڪانا لائيف سائنسز (سيئنا)، ٽيڪنالاجي پارڪ آف لودي ڪلسٽر (لودي)، ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ آف ناواڪيو (پيزا)،<ref>{{Cite web|title=Science and Technology Parks in Italy|url=https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719154033/https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|archive-date=19 July 2023|access-date=28 August 2023}}</ref> گڏوگڏ [[سائنس ميوزيم]]، جهڙوڪ ميلان ۾ [[ميوزيو ناتسيونالي شينتسا ا ٽيڪنالوجيا ليوناردو دا ونچي]]. آمدنيءَ ۾ اتر–ڏکڻ جو وڏو فرق هڪ "[[ڊجيٽل ورهاست]]" پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Alampi|first=Matteo|date=December 2007|title=Underdevelopment in Southern Italy: Traditional Setbacks and Modern Solutions|url=https://fisherpub.sjf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=intlstudies_masters|journal=Fisher Digital Publications|via=International Studies Masters}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Di Pietro|first=Giorgio|date=June 2021|title=Changes in Italy's education-related digital divide|journal=Economic Affairs|volume=41|issue=2|pages=252–270|doi=10.1111/ecaf.12471|issn=0265-0665|s2cid=237848271|doi-access=free}}</ref> == سياحت == {{Main|اٽلي ۾ سياحت}} [[File:Positano - Fornillo Beach.jpg|thumb|[[امالفي ساحل]] اٽلي جي اهم سياحتي منزلن مان هڪ آهي.<ref>[http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB "Foreign tourist numbers in Italy head towards new record"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601184213/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB|date=1 June 2017}}. Retrieved 21 May 2017.</ref>]] ماڻهو صدين کان اٽلي جو دورو ڪندا رهيا آهن، پر [[اٽلي ۾ سياحت|سياحت لاءِ اپٻيٽ جو دورو]] سڀ کان پهريان امير امرا [[گرانڊ ٽور]] دوران ڪرڻ لڳا، جيڪو 17هين صديءَ ۾ شروع ٿيو ۽ 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ عروج تي پهتو.<ref name="grand-tour">{{Cite web|title=Grand Tour|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/grand-tour|access-date=6 May 2022|language=it}}</ref> اهو اهڙو دور هو، جنهن ۾ يورپي اشرافيا، جن مان گهڻا برطانوي هئا، يورپ جي حصن جو دورو ڪندا هئا، جن ۾ اٽلي هڪ اهم منزل هوندو هو.<ref name="grand-tour"/> اٽلي لاءِ، هن جو مقصد قديم تعمير، مقامي ثقافت جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان جي قدرتي خوبصورتيءَ کي ساراهڻ هو.<ref>{{Cite web|title=Italy on the Grand Tour (Getty Exhibitions)|url=http://www.getty.edu/art/exhibitions/grand_tour/what.html|access-date=9 June 2015}}</ref> اٽلي [[عالمي سياحت درجابندي|دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ]] آهي، جتي 2024ع ۾ ڪل 57 ملين سياح آيا.<ref>{{cite web |title=Global and regional tourism performance |url=https://www.unwto.org/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard |access-date=25 May 2025}}</ref> 2014ع ۾ سفر ۽ سياحت مان آمدني EUR163{{spaces}}ارب هئي (GDP جو 10%) ۽ 1,082,000 نوڪريون سڌي طرح ان سان لاڳاپيل هيون (روزگار جو 5%).<ref>{{Cite web|title=Travel & Tourism Economic Impact 2015 Italy |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152616/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|archive-date=10 October 2017|access-date=20 May 2017|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]}}</ref> سياحن جي دلچسپي خاص طور [[اٽلي جي ثقافت|ثقافت]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اٽلي جي تاريخ|تاريخ]]، [[اٽلي جي تعميراتي فن|تعميراتي فن]]، [[اطالوي فن|فن]]، مذهبي هنڌن ۽ رستن، شادي سياحت، قدرتي حسن، رات جي زندگي، پاڻيءَ هيٺان هنڌن ۽ اسپا سان آهي.<ref>{{Cite web|date=February 2023|title=In Italia 11mila matrimoni stranieri, un turismo da 599 milioni|url=https://www.ansa.it/canale_viaggiart/it/notizie/speciali/2023/02/01/turismo-wedding-2-milioni-presenze-e-fatturato-599-mln_dcec4ad9-3ab8-4677-a303-6378020ac3a7.html|access-date=2 February 2023|language=it}}; {{Cite web|title=10 Migliori destinazioni italiane per vita notturna|url=https://www.travel365.it/migliori-destinazioni-italiane-per-vita-notturna.htm|access-date=28 December 2021|language=it}}</ref> سياري ۽ اونهاري جي سياحت الپس ۽ [[اپينائن جبلن]] جي هنڌن تي موجود آهي،<ref>{{Cite web|date=30 July 2017|title=VACANZE IN MONTAGNA IN ITALIA: IN INVERNO E IN ESTATE|url=https://www.alloggitaly.it/vacanze-in-montagna-in-italia|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته سامونڊي سياحت [[بحر روم]] جي ڪناري وارن هنڌن تي وڏي پيماني تي عام آهي.<ref>{{Cite web|date=14 February 2018|title=Il turismo balneare|url=https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> اٽلي بحر روم ۾ ڪروز سياحت جي اهم منزل آهي.<ref>{{Cite web|date=27 April 2022|title=Crociere, Cemar: 8,8 milioni di passeggeri nei porti italiani|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/crociere-cemar-88-milioni-di-passeggeri-nei-porti-italiani|access-date=13 May 2022|language=it}}</ref> ننڍن، تاريخي ۽ فني ڳوٺن کي [[اي بورگي پيو بيلي ديٽاليا]] ({{Literally|اٽلي جا سڀ کان خوبصورت ڳوٺ}}) انجمن وسيلي فروغ ڏنو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ گهميل علائقا وينيتو، ٽسڪني، لومباردي، ايميليا-رومانيا ۽ لازيو آهن.<ref>{{Cite web|title=Number of nights spent in tourist accommodation establishments in the top 20 EU-28 tourist regions, by NUTS 2 regions, 2015 (million nights spent) RYB17 – Statistics Explained |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Number_of_nights_spent_in_tourist_accommodation_establishments_in_the_top_20_EU-28_tourist_regions,_by_NUTS_2_regions,_2015_(million_nights_spent)_RYB17.png|access-date=17 April 2022|publisher=European Commission}}</ref> روم يورپ جو ٽيون ۽ دنيا جو 12هون سڀ کان وڌيڪ گهميل شهر آهي، جتي 2017ع ۾ 9.4&nbsp;ملين سياح آيا.<ref>{{Cite web|title=Ranking the 30 Most-Visited Cities in the World|url=https://www.travelpulse.com/news/destinations/ranking-the-30-most-visited-cities-in-the-world.html|website=TravelPulse}}</ref> وينس ۽ فلورنس دنيا جي 100 وڏين منزلن مان آهن. اٽلي وٽ ڪنهن به ملڪ جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ [[عالمي ورثو ماڳ]] آهن: [[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]،<ref>{{Cite web|title=The World Heritage Convention|url=https://whc.unesco.org/en/convention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention|archive-date=27 August 2016|access-date=1 August 2021|publisher=UNESCO}}</ref> جن مان 55 ثقافتي ۽ 6 قدرتي آهن.<ref>{{Cite web|title=Italy|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201134320/http://whc.unesco.org/en/statesparties/it|archive-date=1 December 2021|access-date=9 April 2019|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == آبادي == {{Main|اٽلي جي آبادي}} {{See also|اطالوي ماڻهو|اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ|اطالوي ڊائاسپورا|اٽلي جي جينياتي تاريخ|اٽلي جي شهرن جي فهرست}} [[File:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|thumb|اٽلي جي آباديءَ جي گهاٽائي جو نقشو (2011ع مردم شماري)]] [[File:Map of the Italian Diaspora in the World.svg|thumb|دنيا ۾ [[اطالوي ڊائاسپورا]]]] 2025ع تائين، اٽلي جي آبادي 58,915,561 آهي.<ref name="population" /> ان جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|195|PD/km2}} آهي، جيڪا اڪثر مغربي يورپي ملڪن کان وڌيڪ آهي. تنهن هوندي به ورهاست غير برابر آهي: سڀ کان وڌيڪ گهاٽا آباد علائقا پو ماٿري (لڳ ڀڳ اڌ آبادي) ۽ روم ۽ نيپلز جا ميٽروپوليٽن علائقا آهن، جڏهن ته وڏا علائقا جهڙوڪ الپس ۽ اپينائن جا بلند ميداني علائقا، بازيليڪاتا جا پليٽو، ۽ سارڊينيا ٻيٽ، گڏوگڏ سسلي جو وڏو حصو، گهٽ آباد آهن. 20هين صديءَ دوران اٽلي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي، پر واڌ جو نمونو غير برابر رهيو، ڇاڪاڻ ته ڳوٺاڻي ڏکڻ کان صنعتي اتر ڏانهن وڏي پيماني تي [[اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ|اندروني لڏپلاڻ]] ٿي، جيڪا 1950ع–1960ع واري ڏهاڪي جي [[اطالوي معاشي معجزو]] جو نتيجو هئي. بلند زرخيزيءَ جون شرحون 1970ع واري ڏهاڪي تائين برقرار رهيون، جنهن کان پوءِ اهي گهٽجڻ لڳيون؛ [[ڪل زرخيزي شرح]] (TFR) 1995ع ۾ هر عورت تي 1.2 ٻارن جي تاريخي گهٽ ترين سطح تي پهتي، جيڪا 2.1 جي بدلي واري شرح کان گهڻو گهٽ ۽ 1883ع جي 5 واري بلند ترين سطح کان ڪافي گهٽ هئي.<ref>{{Citation|last=Max Roser|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|work=[[Our World in Data]], [[Gapminder Foundation]]|year=2014|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|access-date=7 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|archive-date=7 August 2018|url-status=dead}}</ref> 2008ع کان، جڏهن شرح ٿوري وڌي 1.4 ٿي،<ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Average number of children born per woman 2005–2008 |url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171708/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|archive-date=10 August 2011|access-date=3 May 2009|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005–2008 |url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171721/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|archive-date=10 August 2011|access-date=10 May 2009|language=it}}</ref> ڄمڻ جو تعداد هر سال مسلسل گهٽجي رهيو آهي، جيڪو 2023ع ۾ 379,000 جي رڪارڊ گهٽ سطح تي پهتو — 1861ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ.<ref name="www.reuters.com">[https://www.reuters.com/world/europe/births-fall-italy-15th-year-running-record-low-2024-03-29/ Births fall in Italy for 15th year running to record low]| Reuters</ref> 2024ع ۾ اها شرح 1.2 هئي.<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=3 January 2024|title=Boosting Italy's birthrate has become a patriotic cause for the far right. But it's an idea that's doomed|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/03/italy-birthrate-far-right-population-immigration-giorgia-meloni|access-date=29 May 2024|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> انهن رجحانن جي نتيجي ۾، اٽلي جي آبادي تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي ۽ آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. لڳ ڀڳ هر چئن مان هڪ اطالوي 65 سالن کان مٿي آهي،<ref name="www.reuters.com" /> ۽ ملڪ وٽ [[درمياني عمر موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي چوٿين سڀ کان پوڙهي آبادي]] آهي، جنهن جي درمياني عمر 48 ۽ اوسط عمر 46.6 آهي.<ref name="cia.gov" /><ref>{{Cite web|title=Aging population of Italy|url=https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|access-date=29 May 2024|website=Statista|language=en|archive-date=29 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041428/https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|url-status=live}}</ref> مجموعي آبادي 2014ع کان مسلسل گهٽجي رهي آهي ۽ 2024ع ۾ 59 ملين کان ٿوري گهٽ ٿيڻ جو اندازو آهي، جيڪو هڪ ڏهاڪي ۾ 1.36&nbsp;ملين کان وڌيڪ ماڻهن جي گڏيل گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web|last1=Nadeau |first1=Barbie Latza |last2=Di Donato |first2=Valentina |last3=Mortensen |first3=Antonia|date=17 May 2023|title='Low fertility trap': Why Italy's falling birth rate is causing alarm|url=https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|access-date=29 May 2024|website=CNN|language=en|archive-date=29 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041430/https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي آخر کان 1960ع واري ڏهاڪي تائين، اٽلي وڏي پيماني تي هجرت ڪندڙ ملڪ هو. 1898ع ۽ 1914ع جي وچ ۾، [[اطالوي ڊائاسپورا]] جي عروج وارن سالن ۾، لڳ ڀڳ 750,000 اطالوي هر سال هجرت ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|date=15 August 1999|title=Causes of the Italian mass emigration|url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-date=1 July 2009|access-date=11 August 2014|publisher=ThinkQuest Library}}</ref> ڊائاسپورا ۾ 25 ملين کان وڌيڪ اطالوي شامل هئا ۽ ان کي جديد دور جي سڀ کان وڏي اجتماعي لڏپلاڻ سمجھيو ويندو آهي.<ref>Favero, Luigi e Tassello, Graziano. ''Cent'anni di emigrazione italiana (1861–1961)'' Introduction</ref> === وڏا شهر === {{Largest cities of Italy}} === اميگريشن === {{Main|اٽلي ڏانهن اميگريشن|2015ع يورپي مهاجر بحران}} [[File:Italy, foreign residents as a percentage of the total population, 2011.svg|thumb|علائقائي آباديءَ جي سيڪڙو طور پرڏيهي رهواسي (2011ع مردم شماري)]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾، ان وقت تائين لساني ۽ ثقافتي طور هڪجهڙي سماج طور، اٽلي وڏي تعداد ۾ اميگرنٽس کي متوجه ڪرڻ لڳو.<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Beverly|url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve|title=Revisioning Italy national identity and global culture|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2727-1|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/169 169]|url-access=registration}}</ref> [[برلن ديوار جو ڪرڻ|برلن ديوار]] ۽ [[لوهي پردو#زوال|لوهي پردي]] جي زوال کان پوءِ، لڏپلاڻ جون لهرون اوڀر يورپ جي ڪيترن اڳوڻن سوشلسٽ ملڪن مان شروع ٿيون. يورپي يونين [[2004ع ۾ يورپي يونين جي واڌ|2004ع]]، 2007ع (رومانيا ۽ بلغاريا) ۽ 2013ع ([[ڪروشيا]]) ۾ وڌي. اميگريشن جا ٻيا ذريعا پاڙيسري اتر آفريڪا، ايشيا-پئسفڪ علائقو،<ref>"[https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6550725.stm Milan police in Chinatown clash] ". BBC News. 13 April 2007.</ref> [[فلپائن]] ۽ لاطيني آمريڪا رهيا آهن. 2010ع ۾، پرڏيهه ڄاول آبادي هيٺين علائقن مان هئي: يورپ (54%)، آفريڪا (22%)، ايشيا (16%)، آمريڪا (8%)، ۽ اوشيانا (0.06%). پرڏيهي آباديءَ جي ورهاست جاگرافيائي طور مختلف آهي: 2020ع ۾، 61% پرڏيهي شهري اتر ۾، 24% مرڪز ۾، 11% ڏکڻ ۾ ۽ 4% ٻيٽن تي رهندا هئا.<ref>{{Cite web|title=XXIX Rapporto Immigrazione 2020|url=https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|access-date=31 December 2021|language=it|archive-date=31 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231222417/https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|url-status=live}}</ref> 2021ع ۾، اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 5.2&nbsp;ملين پرڏيهي رهواسي هئا،<ref name="id2020"/><ref>{{Cite web|title=Population on 1 January by sex, country of birth and broad group of citizenship|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|access-date=28 August 2023|archive-date=21 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services|url-status=live}}</ref> جيڪي آباديءَ جو 9% بڻجن ٿا. انهن انگن ۾ پرڏيهي شهرين مان اٽلي ۾ ڄاول اڌ ملين کان وڌيڪ ٻار شامل آهن، پر اهي پرڏيهي شهري شامل ناهن، جن بعد ۾ اطالوي شهريت حاصل ڪئي؛<ref>{{Cite web|title=Immigrants.Stat|url=http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709143540/http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|archive-date=9 July 2017|access-date=15 June 2017|publisher=[[Istat]]}}</ref> 2016ع ۾ لڳ ڀڳ 201,000 ماڻهن اطالوي شهريت حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web|title=National demographic balance 2016|url=https://www.istat.it/en/archive/201143|access-date=15 June 2017|publisher=[[Istat]]|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010180410/https://www.istat.it/en/archive/201143|url-status=live}}</ref> سرڪاري انگن ۾ [[غير قانوني مهاجر]] پڻ شامل ناهن، جن جو 2008ع ۾ اندازو 670,000 لڳايو ويو هو.<ref>Elisabeth Rosenthal, "[https://archive.boston.com/news/world/europe/articles/2008/05/16/italy_cracks_down_on_illegal_immigration/ Italy cracks down on illegal immigration] ". ''[[The Boston Globe]]''. 16 May 2008.</ref> لڳ ڀڳ هڪ ملين [[رومانوي ڊائاسپورا|رومانوي]] شهري اٽلي ۾ رهندڙ طور رجسٽرڊ آهن، جيڪي سڀ کان وڏي مهاجر آباديءَ جي نمائندگي ڪن ٿا. === ٻوليون === {{Main|اٽلي جون ٻوليون|اطالوي ٻولي|علائقائي اطالوي|اطالوي ڳالهائيندڙن جي جاگرافيائي ورهاست}} [[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|[[اٽلي جون ٻوليون|اٽلي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولين]] جو نقشو]] اٽلي جي سرڪاري ٻولي اطالوي آهي.<ref name="lang">{{Cite web|title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|archive-date=12 May 2015|access-date=2 December 2014|publisher=[[Italian Parliament]]}}</ref><ref>Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99</ref> دنيا ۾ اندازاً 64 ملين مقامي اطالوي ڳالهائيندڙ آهن،<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ita Italian language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita|date=30 July 2015}} Ethnologue.com; {{Cite web|date=February 2006|title=Eurobarometer – Europeans and their languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|archive-date=30 April 2011|format=485{{spaces}}KB}}; [[Nationalencyklopedin]] "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007</ref> ۽ ٻيا 21 ملين ان کي ٻي ٻولي طور استعمال ڪن ٿا.<ref>[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Italian language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian|date=2 May 2014}} University of Leicester</ref> اطالوي اڪثر مقامي طور [[علائقائي اطالوي|علائقائي لهجي]] طور ڳالهائي ويندي آهي، جنهن کي اٽلي جي علائقائي ۽ اقليتي ٻولين سان نه ملائڻ گهرجي؛<ref>{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|archive-date=18 December 2016|access-date=2 January 2018|publisher=UNESCO}}; {{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|title=Italian language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=3 November 2008|access-date=19 November 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|archive-date=29 November 2009}}</ref> تنهن هوندي به، 20هين صديءَ دوران قومي تعليمي نظام جي قيام سان علائقائي لهجن ۾ گهٽتائي آئي. معيار سازي 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن ۾ معاشي واڌ ۽ [[اٽلي جو ميڊيا|ماس ميڊيا]] ۽ ٽيليويزن جي اڀار سبب وڌيڪ پکڙجي وئي. ٻارهن "تاريخي اقليتي ٻوليون" رسمي طور تسليم ٿيل آهن: البانيائي، [[ڪاتالان ٻولي|ڪاتالان]]، جرمن، يوناني، سلووين، ڪروئيشيائي، فرينچ، فرينڪو-پروونسل، فريوليائي، [[لادين ٻولي|لادين]]، [[اوڪسيٽان ٻولي|اوڪسيٽان]]، ۽ سارڊينيائي.<ref name="lang"/> انهن مان چار کي پنهنجي لاڳاپيل علائقن ۾ گڏيل سرڪاري حيثيت حاصل آهي: اوستا وادي ۾ فرينچ؛<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta</ref> [[ڏکڻ ٽائرول]] ۾ جرمن، ۽ ساڳئي صوبي جي ڪجهه حصن ۽ پاڙيسري ترينتينو جي ڪجهه حصن ۾ لادين؛<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige</ref> ۽ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو|ٽريئستي]]، [[گوريزيا صوبو|گوريزيا]] ۽ [[اوديني صوبو|اوديني]] جي صوبن ۾.<ref>L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli-Venezia Giulia</ref> ٻين Ethnologue، ISO ۽ UNESCO ٻولين کي اطالوي قانون تحت تسليم نه ڪيو ويو آهي. فرانس وانگر، اٽلي به [[علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر]] تي صحيح ڪئي آهي، پر ان جي توثيق نه ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|title=Ready for Ratification|url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|archive-date=3 January 2018|publisher=[[European Centre for Minority Issues]] }}</ref><ref>elen.ngo: [https://elen.ngo/2023/10/11/elen-calls-on-italy-to-ratify-the-european-charter-for-regional-or-minority-languages-at-its-meeting-in-sardinia/ ''ELEN calls on Italy to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages at its meeting in Sardinia''] (11 October 2023)</ref> تازو اميگريشن سبب، اٽلي ۾ اهڙيون وڏيون آباديون آهن جن جي مادري ٻولي اطالوي يا ڪا علائقائي ٻولي نه آهي. [[اطالوي قومي شمارياتي ادارو]] موجب، 2012ع ۾ پرڏيهي رهواسين ۾ رومانوي سڀ کان عام مادري ٻولي هئي: لڳ ڀڳ 800,000 ماڻهو رومانوي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائين ٿا (6 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن پرڏيهي رهواسين جو 22%). ٻيون عام مادري ٻوليون عربي (475,000 کان وڌيڪ ماڻهن طرفان ڳالهائي ويندڙ؛ پرڏيهي رهواسين جو 13%)، البانيائي (380,000)، ۽ اسپيني (255,000) هيون.<ref>{{Cite web|date=24 July 2014|title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy|url=http://www.istat.it/en/archive/129304|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304|archive-date=30 July 2014|access-date=27 July 2014|publisher=Italian National Institute of Statistics}}</ref> === مذهب === {{Main|اٽلي ۾ مذهب|اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ}} {{See also|اٽلي ۾ ڪيٿيڊرلز جي فهرست}} [[File:PonteSantAngeloRom.jpg|thumb|upright=1.1|[[سينٽ پيٽرز بيسيليڪا]] [[ٽائبر]] کان ڏسڻ ۾؛ پٺيان [[ويٽيڪن ٽڪري]] ۽ ساڄي طرف روم ۾ [[ڪاستل سانت اينجلو]]. بيسيليڪا ۽ ٽڪري ٻئي [[ويٽيڪن سٽي]] جي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر|خودمختيار رياست]] جو حصو آهن، جيڪا [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[هولي سي]] آهي.]] [[هولي سي]]، يعني [[روم جو ڊائوسيس|روم جو اسقفي اختيار]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي حڪومت تي مشتمل آهي. ان کي هڪ [[خودمختياري|خودمختيار]] اداري طور تسليم ڪيو ويو آهي، جنهن جو سربراهه پوپ آهي، جيڪو [[روم جو اسقف]] پڻ آهي، جنهن سان سفارتي لاڳاپا برقرار رکي سگهجن ٿا.<ref>Text taken directly from {{Cite web|title=Country Profile: Vatican City State|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|archive-date=31 December 2010|access-date=5 February 2016}} (viewed on 14 December 2011), on the website of the British Foreign & Commonwealth Office.</ref>{{Efn|هولي سي جي خودمختياري ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن ۾ صراحت سان تسليم ڪئي وئي آهي ۽ خاص طور 11 فيبروري 1929ع جي [[لاٽران معاهدو]] جي آرٽيڪل 2 ۾ زور ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ "اٽلي بين الاقوامي معاملن ۾ هولي سي جي خودمختياري کي، ان جي روايتن ۽ دنيا ڏانهن ان جي مشن جي ضرورتن مطابق، هڪ لازمي وصف طور تسليم ڪري ٿو" ([http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm Lateran Treaty, English translation]).}} اٽلي تاريخي طور ڪيٿولڪ ازم جي غلبي هيٺ رهيو آهي.<ref name="Dell'orto">{{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=5 October 2023|title=The Nones: Italy|url=https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|access-date=6 October 2023|work=[[Associated Press News]]|archive-date=5 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005133701/https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|url-status=live}}; {{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=5 October 2023|title=From cradle to casket, life for Italians changes as Catholic faith loses relevance|url=https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|access-date=6 October 2023|work=Associated Press News|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007220721/https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|url-status=live}}</ref> گهڻا ڪيٿولڪ نالي ماتر آهن؛ [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] [[اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|اطالوي ڪيٿولڪ ازم]] کي "نالي ماتر قبول ڪيل پر گهٽ ئي عمل ڪيل" قرار ڏنو.<ref name="Dell'orto"/> لڳ ڀڳ 2010ع ۾، اٽلي وٽ دنيا جي [[ملڪ موجب ڪيٿولڪ چرچ|پنجين وڏي ڪيٿولڪ آبادي]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي ڪيٿولڪ آبادي هئي.<ref>{{Cite web|date=13 February 2013|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=21 November 2020|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003604/https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|url-status=live}}</ref><ref>The Holy See publishes a 'Statistical Yearbook of the Church' every year.</ref> 1985ع کان، ڪيٿولڪ ازم هاڻي [[رياستي مذهب]] ناهي رهيو.<ref>{{Cite news|date=4 June 1985|title=Catholicism No Longer Italy's State Religion|url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|archive-date=20 October 2013|access-date=7 September 2013|work=[[Sun Sentinel]]}}</ref> 2011ع ۾، اقليتي عيسائي عقيدن ۾ اندازاً 15 لک آرتھوڊوڪس عيسائي شامل هئا، جڏهن ته [[پروٽيسٽنٽ ازم]] جي پيروڪارن جو انگ وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book|last=Leustean|first=Lucian N.|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-4156-8490-3|page=723}}</ref> اٽلي صدين کان انهن يهودين کي پناهه ڏيندو رهيو آهي، جن کي ٻين ملڪن، خاص طور تي [[اسپين]]، مان جلاوطن ڪيو ويو هو. بهرحال، [[هولوڪاسٽ]] دوران تقريباً 20 سيڪڙو اطالوي يهودي ماريا ويا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dawidowicz, Lucy S. |title=The war against the Jews, 1933–1945 |url=https://archive.org/details/waragainstjews191933dawi |publisher=Bantam Books |year=1986 |isbn=978-0-5533-4302-1 |location=New York}} p. 403.</ref> ان سان گڏ ٻي عالمي جنگ کان اڳ ۽ پوءِ لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اڄ اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 28,000 يهودي رهجي ويا آهن.<ref>{{Cite web|title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane)|url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-date=13 March 2013|access-date=25 August 2014|publisher=The European Jewish Congress}}</ref> اٽلي ۾ 120,000 هندو<ref>{{Cite web|date=4 November 2019|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su "L'Induismo in Italia"|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia|access-date=31 December 2021|language=it|archive-date=31 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231223926/https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|url-status=live}}</ref> ۽ 70,000 سک پڻ رهن ٿا.<ref>{{Cite web|date=15 November 2004|title=NRI Sikhs in Italy|url=http://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|archive-date=7 February 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Nriinternet.com}}</ref> رياست هڪ نظام تحت، جيڪو [[اٺ في هزار]] (''Otto per mille'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، تسليم ٿيل مذهبي برادرين کي آمدني ٽيڪس مان حصو منتقل ڪري ٿي. عيسائي، يهودي، ٻڌ ۽ هندو برادرين کي عطيا ڏيڻ جي اجازت آهي؛ بهرحال، اسلام هن نظام کان ٻاهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسلم برادري حڪومت سان باضابطه معاهدو نه ڪيو آهي.<ref>{{Cite web|date=7 April 2003|title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|archive-date=20 June 2013|access-date=2 June 2013|publisher=Adnkronos.com}}</ref> جيڪي ٽيڪس ڏيندڙ ڪنهن مذهب جي مالي مدد نٿا ڪرڻ چاهين، تن جو حصو فلاحي نظام ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>[http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Camera dei deputati Dossier BI0350] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm|date=27 September 2013}}. Documenti.camera.it (10 March 1998). Retrieved 12 July 2013.</ref> === تعليم === {{Main|اٽلي ۾ تعليم}} [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] تعليم ڇهن کان سورهن سالن جي عمر تائين لازمي ۽ مفت آهي،<ref>{{Cite web|title=Law 27 December 2007, n.296 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206012402/http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|archive-date=6 December 2012|access-date=30 September 2012|publisher=Italian Parliament}}</ref> ۽ اها پنجن مرحلن تي مشتمل آهي: ڪنڊرگارٽن، پرائمري اسڪول، هيٺيون ثانوي اسڪول، مٿيون ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽي.<ref>{{Cite web|title=Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=29 April 2011|access-date=18 January 2014|publisher=Hdr.undp.org}}</ref> پرائمري اسڪول اٺ سال هلندو آهي. شاگردن کي اطالوي ٻولي، انگريزي، رياضي، قدرتي سائنسون، تاريخ، جاگرافي، سماجي اڀياس، جسماني تعليم ۽ بصري ۽ موسيقي فنون ۾ بنيادي تعليم ڏني ويندي آهي. ثانوي تعليم پنج سال جاري رهندي آهي ۽ ان ۾ ٽن روايتي قسمن جا اسڪول شامل آهن، جيڪي مختلف علمي سطحن تي ڌيان ڏين ٿا: ''[[اٽلي ۾ ثانوي تعليم#ليچيو|ليچيو]]'' شاگردن کي ڪلاسيڪي يا سائنسي نصاب سان يونيورسٽي تعليم لاءِ تيار ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[اِسٽيٽوٽو ٽيڪنيڪو]]'' ۽ ''[[اِسٽيٽوٽو پروفيشونالي]]'' شاگردن کي پيشيوراڻين شعبن لاءِ تيار ڪن ٿا. 2018ع ۾، ثانوي تعليم جو جائزو وٺندي ان کي [[او اي سي ڊي]] ملڪن جي اوسط کان هيٺ قرار ڏنو ويو.<ref name="oecd.org">{{Cite web|title=PISA 2018 results|url=https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|access-date=6 April 2021|website=oecd.org|archive-date=3 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203141933/https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|url-status=live}}</ref> اٽلي پڙهائي ۽ سائنس ۾ او اي سي ڊي جي اوسط کان هيٺ ۽ رياضي ۾ اوسط جي ويجهو رهيو.<ref name="oecd.org"></ref> اتر ۽ ڏکڻ جي اسڪولن جي ڪارڪردگيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ اتر جا اسڪول تقريباً اوسط جي برابر نتيجا ڏين ٿا، جڏهن ته ڏکڻ جا نتيجا گهڻو ڪمزور رهيا آهن.<ref>{{Cite web|title=The literacy divide: territorial differences in the Italian education system|url=http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015624/http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|archive-date=17 November 2015|access-date=16 November 2015|publisher=Parthenope University of Naples}}</ref> اعليٰ تعليم [[اٽلي جي يونيورسٽين جي فهرست|سرڪاري يونيورسٽين]]، خانگي يونيورسٽين ۽ معزز ۽ چونڊيل [[اٽلي جا اعليٰ گريجوئيٽ اسڪول|اعليٰ گريجوئيٽ اسڪولن]] جي وچ ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ [[اسڪولا نورمالي سپيريئوري دي پيزا]]. 2019ع ۾ 33 اطالوي يونيورسٽيون دنيا جي مٿين 500 يونيورسٽين ۾ شامل هيون.<ref>{{Cite web|year=2019|title=Number of top-ranked universities by country in Europe|url=https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe|publisher=jakubmarian.com|access-date=18 May 2019|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113438/https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe/|url-status=live}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، اڃا تائين هلندڙ [[قديم ترين يونيورسٽي]] آهي<ref>Nuria Sanz, Sjur Bergan: "The heritage of European universities", 2nd edition, Higher Education Series No. 7, Council of Europe, 2006. ISBN 978-92-871-6121-5. p. 136.</ref> ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|date=3 July 2017|title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima|url=http://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308|work=La Repubblica|access-date=10 September 2018|archive-date=10 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204704/https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/|url-status=live}}</ref> [[بوڪوني يونيورسٽي]]، [[يونيورسيتا ڪاتوليڪا دل ساڪرو ڪوئوري]]، [[لوئيس يونيورسٽي]]، [[پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ٽورين]]، [[پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ميلان]]، [[ساپئينزا يونيورسٽي آف روم]] ۽ [[يونيورسٽي آف ميلان]] پڻ بهترين يونيورسٽين ۾ شمار ٿين ٿيون.<ref>{{Cite web|year=2015|title=Academic Ranking of World Universities 2015 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030134046/http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|archive-date=30 October 2015|access-date=29 October 2015|publisher=Shanghai Ranking Consultancy}}</ref> === صحت === {{Main|اٽلي ۾ صحت}} {{See also|اٽلي ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Oil-1383546 1920.jpg|thumb|right|[[زيتون جو تيل]] ۽ ڀاڄيون بحيرۂ روم واري خوراڪ جو مرڪزي حصو آهن.<ref>{{Cite journal|last1=Duarte, A.|last2=Fernandes, J.|last3=Bernardes, J.|last4=Miguel, G.|year=2016|title=Citrus as a Component of the Mediterranean Diet|url=https://www.researchgate.net/publication/311911612|journal=Journal of Spatial and Organizational Dynamics|volume=4|pages=289–304|access-date=26 January 2021|archive-date=1 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220519/https://www.researchgate.net/publication/311911612|url-status=live}}</ref>]] اٽلي ۾ 2015ع دوران مردن جي متوقع عمر 80.5 سال ۽ عورتن جي 84.8 سال هئي، جنهن سبب ملڪ دنيا ۾ [[متوقع عمر موجب ملڪن جي فهرست|پنجين نمبر]] تي رهيو.<ref>{{Cite web|year=2016|title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623023234/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|archive-date=23 June 2016|access-date=27 June 2016|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻين اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾، اٽلي ۾ بالغن ۾ موٽاپي جي شرح گهٽ آهي، جيڪا 10 سيڪڙو کان گهٽ آهي<ref>{{Cite web|title=Global Prevalence of Adult Obesity|url=http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327044232/http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|archive-date=27 March 2009|access-date=29 January 2008|publisher=[[انٽرنيشنل اوبيسٽي ٽاسڪ فورس]]}}</ref>، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بحيرۂ روم واري غذا]] جا صحت وارا فائدا تمام اهم آهن.<ref>{{Cite journal|last1=Dinu|first1=M|last2=Pagliai|first2=G|last3=Casini|first3=A|author-link3=اينجلا ڪاسيني|last4=Sofi|first4=F|date=10 May 2017|title=Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials.|journal=European Journal of Clinical Nutrition|volume=72|issue=1|pages=30–43|doi=10.1038/ejcn.2017.58|pmid=28488692|s2cid=7702206|hdl-access=free|hdl=2158/1081996}}</ref> 2013ع ۾، اٽلي جي ترغيب تي [[يونيسڪو]]، بحيرۂ روم واري غذا کي اٽلي، [[مراڪش]]، [[اسپين]]، [[پرتگال]]، [[يونان]]، [[قبرص]] ۽ [[ڪروئيشيا]] جي [[انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Culture Sector, Eighth Session of the Intergovernmental Committee (8.COM) – from 2 to 7 December 2013 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220125948/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|archive-date=20 December 2013|access-date=3 April 2014}}; {{Cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|access-date=3 April 2014|title=UNESCO – Culture – Intangible Heritage – Lists & Register – Inscribed Elements – Mediterranean Diet| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415064011/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|archive-date=15 April 2014}}</ref> روزانو سگريٽ پيئندڙن جو تناسب 2012ع ۾ 22 سيڪڙو هو، جيڪو 2000ع جي 24 سيڪڙو کان گهٽ هو، پر [[او اي سي ڊي]] جي اوسط کان مٿي هو.<ref>{{Cite web|year=2014|title=OECD Health Statistics 2014 How Does Italy Compare? |url=http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133234/http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|archive-date=24 September 2015|publisher=OECD}}</ref> 2005ع کان وٺي، عوامي هنڌن تي سگريٽ نوشي کي "خاص طور تي هوادار ڪمرن" تائين محدود ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite news|title=Smoking Ban Begins in Italy {{!}} Europe {{!}} DW.COM {{!}} 10 January 2005|url=http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621143640/http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|archive-date=21 June 2015|access-date=1 August 2010|publisher=[[ڊيوئچے ويلے]]}}</ref> 1978ع کان وٺي، رياست هڪ آفاقي عوامي صحت جو نظام هلائي رهي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Health|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064229/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> بهرحال، صحت جون خدمتون سڀني شهرين ۽ رهواسين کي هڪ گڏيل سرڪاري-خانگي نظام وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان جو سرڪاري حصو [[سيرويتسيو سانيتاريو ناتسيونالي]] آهي، جيڪو صحت واري وزارت جي ماتحت منظم آهي ۽ علائقائي اختيارن جي حوالي ٿيل بنيادن تي هلائجي ٿو. 2020ع ۾ صحت تي خرچ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو 10 سيڪڙو هو. اٽلي جو صحت وارو نظام لڳاتار دنيا جي بهترين نظامن ۾ شمار ٿيندو رهيو آهي؛<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|access-date=7 September 2015|publisher=Photius.com|archive-date=5 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live}}; {{Cite news|date=20 March 2017|title=Italy's Struggling Economy Has World's Healthiest People|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|access-date=9 December 2020|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112037/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|url-status=live}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) جي 2000ع سان لاڳاپيل تحقيق موجب، خرچن جي ڪارڪردگي ۽ شهرين کي عوامي علاج تائين رسائي جي لحاظ کان، فرانس کان پوءِ اٽلي وٽ دنيا جو ٻيون بهترين صحت وارو نظام هو.<ref>{{Cite journal |last1=Maio |first1=Vittorio |last2=Manzoli |first2=L |date=2002 |title=The Italian health care system: W.H.O. Ranking versus public perception. |url=https://www.researchgate.net/publication/285698246 |journal=P and T |volume=27 |pages=301–308}}</ref> == ثقافت == {{Main|اٽلي جي ثقافت}} اٽلي [[اولهندي تهذيب]] جي بنيادي جنم ڀومن مان هڪ ۽ هڪ [[ثقافتي سپر پاور]] آهي.<ref>Among others, Italy has been described as a "cultural superpower" by [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html ''دي واشنگٽن پوسٽ'']، آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]]، ۽ اڳوڻي پرڏيهي معاملن واري وزير [[جوليو تيرتسي دي سانت آگاتا]]. {{Cite web |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |title=Italy, a cultural superpower |date=2 June 2012 |access-date=25 January 2021 |archive-date=26 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |url-status=bot: unknown }}.</ref> ان جي ثقافت کي ڪيترين ئي علائقائي رسمن، مقامي طاقت جي مرڪزن ۽ سرپرستيءَ جي مرڪزن شڪل ڏني آهي.<ref>{{Cite book|last=Killinger|first=Charles|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3|title=Culture and customs of Italy|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-3133-2489-5|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3 3]}}</ref> ملڪ يورپ جي [[يورپ جي ثقافت|ثقافتي]] ۽ [[يورپ جي تاريخ|تاريخي]] ورثي ۾ اهم حصو وڌو آهي.<ref>{{Cite book|last=Cole|first=Alison|title=Virtue and magnificence: art of the Italian Renaissance courts|url=https://archive.org/details/virtuemagnificen0000cole|publisher=H.N. Abrams|year=1995|isbn=978-0-8109-2733-9|location=New York}}</ref> === معمارِي === {{Main|اطالوي معمارِي}} [[File:Reggia di Caserta - panoramio - Carlo Pelagalli (2).jpg|thumb|right|[[ڪاسيرتا جو شاهي محل]] دنيا ۾ سڀ کان وڏي اڳوڻي شاهي رهائشگاهه آهي.<ref>{{Cite web |last=Chronopoulou |first=Angeliki |date=23 January 2024 |title=Reggia Di Caserta Historical Overview |url=https://www.academia.edu/44592878 |access-date=23 January 2024 |website=Academia |language=English}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qTdlAQAAQBAJ|title=Dictionnaire amoureux de Versailles|first=Franck|last=FERRAND|date=24 October 2013|publisher=Place des éditeurs|isbn=9782259222679 |via=Google Books}}</ref>]] اٽلي پنهنجي معمارِي ڪاميابين لاءِ مشهور آهي،<ref>[http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp Architecture in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115053940/http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp|date=15 January 2012}}, ItalyTravel.com</ref> جهڙوڪ قديم روم طرفان محرابن، گنبذن ۽ ساڳين اڏاوتن جي تعمير، چوڏهين صديءَ جي آخر کان سورهين صديءَ تائين [[نشاۃ ثانيه واري معمارِي|نشاۃ ثانيه واري معمارِي تحريڪ]] جو بنياد، ۽ [[پيلاڊيئن ازم]] جو گهر هجڻ؛ اهو اهڙو انداز هو جنهن [[نوڪلاسيڪي معمارِي]] جهڙين تحريڪن کي متاثر ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ ملڪاڻن گهرن جي ڊزائنن تي اثر وڌو، خاص ڪري برطانيا ۽ آمريڪا ۾ سترهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين. ڊزائنن جي هڪ مڃيل سلسلي جي شروعات سڀ کان پهرين يونانين ۽ اِيٽرسڪن ماڻهن ڪئي، جيڪو اڳتي وڌي ڪلاسيڪي رومي انداز تائين پهتو،<ref>Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&pg=PA10 ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. p. 10. Web. 23 September 2011.</ref> پوءِ نشاۃ ثانيه دوران ڪلاسيڪي رومي دور جي ٻيهر بحالي ٿي، ۽ اهو باروڪ دور تائين ارتقا ڪندو رهيو. باسيليڪا جو عيسائي تصور، جيڪو وچئين دور ۾ غالب معمارِي انداز بڻجي ويو، روم ۾ ايجاد ٿيو هو.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp Italy Architecture: Early Christian and Byzanthine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328131150/http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> [[رومانسڪ معمارِي]]، جيڪا تقريباً 800ع کان 1100ع تائين عروج تي رهي، اطالوي معمارِي جي سڀ کان وڌيڪ زرخيز ۽ تخليقي دورن مان هڪ هئي، جڏهن [[پيزا جو جهڪيل مينار]] ۽ ميلان ۾ [[سينٽ امبروجيو جي باسيليڪا]] جهڙا شاهڪار تعمير ٿيا. اها رومي محرابن، رنگين شيشي وارن دريچن ۽ وڪڙيل ٿنڀن جي استعمال لاءِ مشهور هئي. اطالوي رومانسڪ معمارِي جي بنيادي جدت [[والٽ (معمارِي)|والٽ]] هئي، جيڪا ان کان اڳ اولهندي معمارِي ۾ ڪڏهن به نه ڏٺي وئي هئي.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp Italy Architecture: Romanesque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328120342/http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> اطالوي معمارِي [[نشاۃ ثانيه]] دوران نمايان طور ارتقا ڪئي. [[فليپو برونيلليسڪي]] [[فلورينس گرجاگھر|فلورينس جي گرجاگھر]] لاءِ پنهنجي گنبذ وسيلي معمارِي ڊزائن ۾ حصو وڌو، جيڪو انجنيئرنگ جو اهڙو ڪارنامو هو، جيڪو قديم زماني کان پوءِ نه ڏٺو ويو هو.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Stephen J|title=Italian Renaissance Art|url=https://archive.org/details/isbn_2900500289432|last2=Cole|first2=Michael Wayne|publisher=Thames & Hudson Inc|year=2012|location=New York|pages=[https://archive.org/details/isbn_2900500289432/page/95 95]–97}}</ref> اطالوي نشاۃ ثانيه واري معمارِي جي مشهور ڪاميابي [[سينٽ پيٽر جي باسيليڪا]] هئي، جنهن کي [[دوناٽو برامانتي]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊزائن ڪيو. [[اندريا پيلاڊيو]] پنهنجي ڊزائن ڪيل ولاز ۽ محلن وسيلي سڄي اولهندي يورپ جي معمارن تي اثر وڌو.<ref>{{Cite web|title=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|url=https://whc.unesco.org/en/list/712|website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> [[باروڪ معمارِي|باروڪ دور]] شاندار اطالوي معمار پيدا ڪيا. پوئين باروڪ ۽ [[روڪوڪو]] معمارِي جو سڀ کان اصلي ڪم [[ستوپينيجي جو شڪار محل]] آهي.<ref>R. De Fusco, ''A thousand years of architecture in Europe'', pg. 443.</ref> 1752ع ۾، [[لوئيجي وانويتيلي]] [[ڪاسيرتا جو شاهي محل]] تعمير ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Hersey|first=George|title=Architecture and Geometry in the Age of the Baroque|url=https://archive.org/details/architecturegeom0000hers|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-2263-2784-1|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/architecturegeom0000hers/page/119 119]}}</ref> ارڙهين صديءَ جي آخر ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي [[نوڪلاسيڪي معمارِي|نوڪلاسيڪي معمارِي تحريڪ]] کان متاثر ٿيو. ولاز، محل، باغ، اندروني سجاوٽ ۽ فن ٻيهر قديم رومي ۽ يوناني موضوعن تي ٻڌل ٿيڻ لڳا.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp Italy Architecture: Neoclassicism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328084932/http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ دور]] دوران، نام نهاد "[[نويچينتو تحريڪ]]" عروج تي آئي، جيڪا سامراجي روم جي ٻيهر دريافت تي ٻڌل هئي. [[مارچيلو پياچينتيني]]، جيڪو شهرن جي شهري تبديليءَ جو ذميوار هو، سادي بڻايل نوڪلاسيڪيت جو هڪ روپ جوڙيو.<ref>{{Cite news|title=Renzo Piano|url=https://www.nytimes.com/topic/person/renzo-piano|access-date=20 August 2017|work=The New York Times}}</ref> === بصري فن === {{Main|اطالوي فن}} [[File:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|''[[آخري دعوت (ليونارڊو دا ونچي)|آخري دعوت]]'' (1494–1499)، [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[سانتا ماريا ديللي گراتسي، ميلان|سانتا ماريا ديللي گراتسي جو گرجاگھر]]، ميلان]] اطالوي بصري فنن جي تاريخ [[اولهندي مصوري]] لاءِ اهم آهي. [[رومي فن]] يونان کان متاثر هو ۽ ان کي قديم يوناني مصوريءَ جو وارث سمجهي سگهجي ٿو. رومي مصوريءَ مان رڳو ديواري مصوريون باقي بچيون آهن.<ref>{{Cite web|title=Roman Painting|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726163006/http://art-and-archaeology.com/roman/painting.html|archive-date=26 July 2013|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> انهن ۾ [[ٽرومپ لوئيل]]، ڪاذب منظرڪشي ۽ خالص منظرنگاريءَ جا سڀ کان پهريان مثال شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web|title=Roman Wall Painting|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007|publisher=accd.edu}}</ref> اطالوي نشاۃ ثانيه کي مصوريءَ جو [[سونهري دور (استعارو)|سونهري دور]] سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو پندرهين صديءَ کان سورهين صديءَ جي آخر تائين پکڙيل هو ۽ اٽلي کان ٻاهر به وڏو اثر رکندڙ هو. [[مساچچو]]، [[فليپو لپي]]، [[تنتوريتو]]، [[ساندرو بوتيچيللي]]، [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]] ۽ [[تيتسيان]] جهڙن فنڪارن [[منظرڪشي (گرافڪ)|منظرڪشي]] جي استعمال ذريعي مصوريءَ کي وڌيڪ بلند سطح تي پهچايو. مائيڪل اينجلو مجسما ساز طور پڻ سرگرم هو؛ سندس ڪمن ۾ ''[[ڊيوڊ (مائيڪل اينجلو)|ڊيوڊ]]''، ''[[پيتا (مائيڪل اينجلو)|پيتا]]'' ۽ ''[[موسى (مائيڪل اينجلو)|موسى]]'' جهڙا شاهڪار شامل آهن. پندرهين ۽ سورهين صديءَ ۾، [[اعليٰ نشاۃ ثانيه]] هڪ اندازي فن کي جنم ڏنو، جنهن کي [[مينرزم]] چيو وڃي ٿو. سورهين صديءَ جي شروعات واري فن کي نمايان ڪندڙ متوازن ترتيبن ۽ منظرڪشيءَ ڏانهن عقلي طريقيڪار جي جاءِ تي، مينرسٽ فنڪارن بي ثباتي، بناوٽ ۽ شڪ کي اختيار ڪيو. [[پيئرو ديللا فرانچيسڪا]] جا بي چين نه ٿيندڙ چهرا ۽ اشارا ۽ رافائيل جون پرسڪون مريمون، [[پونتورمو]] جي پريشان اظهار ۽ [[ايل گريڪو]] جي جذباتي شدت سان بدلجي ويون. [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|''[[وينس جو جنم]]'' (1484–1486)، [[ساندرو بوتيچيللي]]، [[اُففيتسي گيلري]]، فلورينس]] سترهين صديءَ ۾، [[اطالوي باروڪ]] جي عظيم ترين مصورن ۾ [[ڪاراواجو]]، [[آرتيميسيا جينتيليسڪي]]، [[ڪارلو ساراسيني]] ۽ [[بارتولوميو مانفريدي]] شامل آهن. ارڙهين صديءَ ۾، [[اطالوي روڪوڪو فن|اطالوي روڪوڪو]] بنيادي طور [[ارڙهين صديءَ جو فرانسيسي فن|فرانسيسي]] [[روڪوڪو]] کان متاثر هو. اطالوي نوڪلاسيڪي مجسما سازي، [[انتونيو ڪانووا]] جي عريان مجسمن سان گڏ، تحريڪ جي مثالي رخ تي مرڪوز رهي. اڻويهين صديءَ ۾، رومانوي مصورن ۾ [[فرانچيسڪو هايز]] ۽ [[فرانچيسڪو پوديستي]] شامل هئا. [[امپريشنزم]] فرانس کان اٽلي ۾ ''[[ماڪيايولي]]'' وسيلي آيو، ۽ [[حقيقت نگاري (فنون)|حقيقت نگاري]] [[جوآڪينو توما]] ۽ [[جيوسيپي پيلليتسا دا وولپيدو]] وسيلي آئي. ويهين صديءَ ۾، [[مستقبل نگاري]] سان گڏ، اٽلي مصوري ۽ مجسما سازيءَ جي ارتقا ۾ ٻيهر هڪ بنيادي ملڪ طور اڀريو. مستقبل نگاريءَ کان پوءِ [[جورجو دي ڪيريڪو]] جون مابعدالطبيعي مصوريون آيون، جن [[سررئيلسٽن]] تي اثر وڌو.<ref>Gale, Matthew. "Pittura Metafisica". ''Grove Art Online. Oxford Art Online''. Oxford University Press. Web.</ref> === ادب === {{Main|اطالوي ادب}} رسمي لاطيني ادب 240 ق.م. ۾ شروع ٿيو، جڏهن روم ۾ پهريون اسٽيج ڊرامو پيش ڪيو ويو.<ref>Duckworth, George Eckel. [https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3 ''The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment.''] University of Oklahoma Press, 1994. p. 3. Web. 15 October 2011.</ref> لاطيني ادب انتهائي اثرائتو هو ۽ اڄ به آهي، جنهن ۾ ڪيترائي ليکڪ، شاعر، فلسفي ۽ مؤرخ شامل آهن، جهڙوڪ [[پليني دي ايلڊر]]، [[پليني دي ينگر]]، [[ورجل]]، [[هوريس]]، [[پروپرشيس]]، [[اووڊ]] ۽ [[ليوي]]. رومي پنهنجي زباني روايت، شاعري، ڊرامي ۽ قطعات لاءِ مشهور هئا.<ref>{{Cite book|url={{Google books|LHA_SydyKOYC|page=PA39|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts.|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-6153-0490-5|access-date=18 October 2011}}</ref> تيرهين صديءَ جي شروعات ۾، [[فرانسس آف اسيسي]] پهريون اطالوي شاعر هو، پنهنجي مذهبي گيت ''[[سج جو گيت]]'' سان.<ref>{{Cite book|url={{Google books|3uq0bObScHMC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Cambridge History of Italian Literature|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-5216-6622-0|editor-last=Brand|editor-first=Peter|chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.)|access-date=31 December 2015|editor-last2=Pertile|editor-first2=Lino|editor-link2=لينو پيرتيلي|chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&printsec=frontcover|archive-date=10 June 2016|url-status=live}}</ref> [[File:Dante03.jpg|thumb|upright=.8|[[دانتي اليگهيئري]]، جنهن جي ڪمن جديد اطالوي ٻوليءَ جي بنياد وجهڻ ۾ مدد ڪئي، [[وچئين دور]] جي عظيم ترين شاعرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس رزمي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]'' [[عالمي ادب]] جي بهترين ڪمن ۾ شمار ٿئي ٿو.]] تيرهين صديءَ ۾، سسلي ۾ [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيون]] جي درٻار ۾، پرووانسال صورتن ۽ موضوعن تي ٻڌل غنائي شاعري مقامي عام ٻوليءَ جي هڪ نفيس صورت ۾ لکي وئي. انهن شاعرن مان هڪ [[جياڪومو دا لينتيني]] هو، جيڪو [[سونٽ]] جي صورت جو موجد هو؛ سڀ کان مشهور ابتدائي سونٽ نگار [[پيٽرارڪ]] هو.<ref>Ernest Hatch Wilkins, ''The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature'' (Rome: Edizioni di Storia e letteratura, 1959), 11–39</ref> [[گويڊو گوئينيتسيلي]] ''[[دولچي ستل نووو]]'' جو باني آهي، جيڪا اهڙي شعري مکتب هئي جنهن محبت جي شاعريءَ ۾ فلسفيانه پاسو شامل ڪيو. محبت جي هن نئين سمجهه، جيڪا نرم انداز ۾ ظاهر ڪئي وئي، فلورينس جي شاعر [[دانتي اليگهيئري]] کي متاثر ڪيو، جنهن جديد اطالوي ٻوليءَ جو بنياد وڌو. دانتي جو ڪم، ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، ادب جي بهترين ڪمن مان آهي.<ref name="Bloom">{{Cite book|last=Bloom|first=Harold|author-link=هيرلڊ بلوم|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|title=The Western Canon|publisher=Harcourt Brace|year=1994|isbn=978-0-1519-5747-7|url-access=registration}} See also [[اولهندي ڪينن]] for other "canons" that include the ''Divine Comedy''.</ref> پيٽرارڪ ۽ [[جيوواني بوڪاچچو]] قديم دور جي ڪمن کي ڳوليو ۽ انهن جي پيروي ڪئي ۽ پنهنجي فني شخصيتن کي سنواريو. پيٽرارڪ پنهنجي نظمن جي مجموعي ''[[اِل ڪانتسونيري]]'' وسيلي شهرت ماڻي. بوڪاچچو جو ''[[دي ڊيڪاميرون]]'' پڻ برابر اثرائتو هو، جيڪو ننڍين ڪهاڻين جو تمام مشهور مجموعو آهي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Giovanni Boccaccio: The Decameron.|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|access-date=18 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020413/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|archive-date=19 December 2013|url-status=live}}</ref> نشاۃ ثانيه جي ليکڪن جي ڪمن ۾ [[نيڪولو ميڪياويلي]] جو ''[[دي پرنس]]'' شامل آهي، جيڪو سياسي سائنس تي هڪ مضمون آهي، جنهن ۾ "اثرائتي حقيقت" کي ڪنهن به مجرد مثالي تصور کان وڌيڪ اهم سمجهيو ويو آهي. [[جيوواني فرانچيسڪو سترپارولا]] ۽ [[جيمباتيستا باسيلي]]، جن بالترتيب ''[[سترپارولا جون مزاحيه راتيون]]'' (1550–55) ۽ ''[[پينتاميرون]]'' (1634) لکيا، يورپ ۾ پري ڪهاڻين جي سڀ کان پهرين معلوم صورتن مان ڪجهه ڇاپيون.<ref>Steven Swann Jones, ''The Fairy Tale: The Magic Mirror of Imagination'', Twayne Publishers, New York, 1995, {{ISBN|0-8057-0950-9}}, p. 38; Bottigheimer 2012a, 7; Waters 1894, xii; Zipes 2015, 599.; {{Citation|last1=Opie|first1=Iona|title=The Classic Fairy Tales|year=1974|url=https://archive.org/details/classicfairytale00opie_0|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1921-1559-1|last2=Opie|first2=Peter|author-link=آئيونا اوپي|author-link2=پيٽر اوپي}} See p. 20. The claim for earliest fairy-tale is still debated, see for example Jan M. Ziolkowski, ''Fairy tales from before fairy tales: the medieval Latin past of wonderful lies'', University of Michigan Press, 2007. Ziolkowski examines [[ايگبرٽ آف ليئج]]'s Latin beast poem ''Fecunda natis'' (''The Richly Laden Ship'', c. 1022/24), the earliest known version of "[[ننڍڙي ڳاڙهي ٽوپي]]". Further info: [https://web.archive.org/web/20071023044216/http://www.leithart.com/archives/003139.php Little Red Pentecostal], Peter J. Leithart, 9 July 2007.</ref> باروڪ دور [[گليليو]] جي صاف سائنسي نثر کي جنم ڏنو. سترهين صديءَ ۾، [[آرڪيڊيا اڪيڊمي|آرڪيڊين]] شاعريءَ ۾ سادگي ۽ ڪلاسيڪي ضبط بحال ڪرڻ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Academy-of-Arcadia|title=Academy of Arcadia &#124; Neapolitan Poets, Arcadian Shepherds & Arcadian Landscape &#124; Britannica|website=www.britannica.com|accessdate=19 November 2025}}</ref> اطالوي ليکڪن اڻويهين صديءَ ۾ رومانويت کي اختيار ڪيو؛ اها [[ريزورجيمنتو]] جي خيالن سان هم وقت هئي، اها تحريڪ جنهن اطالوي اتحاد آندو. اتحاد جي خبر [[ويتوريو الفيري]]، [[اوگو فوسڪولو]] ۽ [[جياڪومو ليوپاردي]] جهڙن شاعرن اڳواٽ ڏني. اهم اطالوي رومانوي ليکڪ [[اليساندرو مانزوني]] جا ڪم، پنهنجي حب الوطنيءَ واري پيغام ۽ جديد، متحد اطالوي ٻوليءَ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪوششن سبب، اطالوي اتحاد جي علامت آهن.<ref>{{Cite web|date=18 May 2023|title=Alessandro Manzoni {{!}} Italian author|url=https://www.britannica.com/biography/Alessandro-Manzoni|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Portrait of Niccolò Machiavelli.jpg|thumb|upright=.8|[[ميڪياويلي]]، جديد [[سياسي سائنس]] جو باني]] اڻويهين صديءَ جي آخر ۾، ''[[ويرزمو (ادب)|ويرزمو]]'' نالي هڪ ادبي تحريڪ، جنهن حقيقت نگاريءَ کي ساراهيو، اطالوي ادب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ايميليو سالگاري]]، جيڪو ايڪشن-ايڊوينچر [[سواش بڪلر]]ن جو ليکڪ ۽ سائنس فڪشن جو اڳواڻ هو، پنهنجي ''[[ساندوڪان]]'' سلسلو شايع ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Gaetana Marrone|url={{Google books|d9NcAgAAQBAJ|page=PA1654|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Italian Literary Studies|last2=Paolo Puppa|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-1354-5530-9|page=1654}}</ref> 1883ع ۾، [[ڪارلو ڪولودي]] ''[[پنوڪيو جون مهمون]]'' شايع ڪيو، جيڪو ڪنهن اطالوي ليکڪ جو سڀ کان مشهور ٻارن جو ڪلاسيڪي ڪتاب بڻيو ۽ دنيا جي [[ترجمن جي تعداد موجب ادبي ڪمن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ترجمو ٿيل]] غير مذهبي ڪتابن مان هڪ آهي.<ref>Giovanni Gasparini. ''La corsa di Pinocchio''. Milano, Vita e Pensiero, 1997. p. 117. {{ISBN|8-8343-4889-3}}</ref> [[مستقبل نگاري]] نالي تحريڪ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ادب تي اثر انداز ٿي. [[فليپو توماسو مارينيتي]] ''[[مستقبل نگاري جو منشور]]'' لکيو ۽ اهڙي ٻولي ۽ استعارن جي استعمال جو مطالبو ڪيو، جيڪي مشيني دور جي رفتار، تحرڪ ۽ تشدد کي عظمت ڏين.<ref>{{Cite book|title=The 20th-Century art book.|url=https://archive.org/details/20thcenturyartbo0000unse|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=978-0-7148-3542-6|edition=Reprinted.|location=dsdLondon}}</ref> جديد ادبي شخصيتن ۾ [[گابريئلي دانونتسيو]]، قوم پرست شاعر [[جيوسوئي ڪارڊوچچي]]، 1906ع جو نوبل انعام ماڻيندڙ، حقيقت نگار ليکڪا [[گرازيا ديليدا]]، 1926ع جي انعام يافته، جديد ٿيٽر ليکڪ [[لوئيجي پيرانديللو]]، 1936ع ۾، ننڍين ڪهاڻين جو ليکڪ [[ايتالو ڪالوينو]]، 1960ع ۾، شاعر [[سالوواتوري ڪوازيمودو]]، 1959ع ۾، ۽ [[يوجينيو مونتالي]]، 1975ع ۾، [[امبرتو ايڪو]]، 1980ع ۾، ۽ طنز نگار ۽ ٿيٽر ليکڪ [[داريو فو]]، 1997ع ۾، شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=All Nobel Prizes in Literature|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|archive-date=29 May 2011|access-date=30 May 2011|publisher=Nobel Foundation}}</ref> === فلسفو === {{Main|اطالوي فلسفو}} اطالوي فلسفي [[اولهندي فلسفو|اولهندي فلسفي]] تي اثر وڌو، جنهن جي شروعات يونانين ۽ رومن کان ٿي، ۽ پوءِ نشاۃ ثانيه جي انسان دوستي، [[روشن خيالي جو دور]] ۽ [[جديد فلسفو]] تائين پهتي.<ref name="Garin">{{Cite book|last=Garin|first=Eugenio|url=https://books.google.com/books?id=sVP3vBmDktQC|title=History of Italian Philosophy|publisher=VIBS|year=2008|isbn=978-9-0420-2321-5}}</ref> اٽلي ۾ باضابطه فلسفو [[فيثاغورث]] متعارف ڪرايو، جيڪو [[ڪروتوني]] ۾ اطالوي فلسفي جي مکتب جو باني هو.<ref>{{Cite book|last=Herodotus|title=The Histories|year=1972|url=https://archive.org/details/alf.alfbk.4663.930.her|publisher=Penguin Classics|page=226}}</ref> يوناني دور جي اطالوي فلسفين ۾ [[زينوفينس]]، [[پارمينيدس]] ۽ [[زينو آف ايليا|زينو]] شامل آهن. رومي فلسفين ۾ [[سيسرو]]، [[لوڪريتيوس]]، [[سينيڪا دي ينگر]]، [[پلوٽارڪ]]، [[ايپيڪتيتس]]، [[مارڪس اوريليئس]] ۽ [[آگسٽين آف هيپو]] شامل آهن.<ref name="Garin"></ref> [[File:Famous Italian philosophers.jpg|thumb|مٿي کاٻي پاسي کان گهڙيءَ جي رخ ۾: [[ٿامس اڪوئناس|اڪوئناس]]، ديني عالم؛<ref>{{Cite web|title=St. Thomas Aquinas {{!}} Biography, philosophy, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Thomas-Aquinas|access-date=20 January 2020|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[جورڊانو برونو|برونو]]، [[ڪائناتيات دان]]؛<ref>Gatti, Hilary. ''Giordano Bruno and Renaissance Science: Broken Lives and Organizational Power''. Cornell University Press, 2002, 1. {{ISBN|0-8014-8785-4}}.</ref> [[چيزاري بيڪاريا|بيڪاريا]]، [[جرم شناس]]؛<ref name="Hostettler-2011">{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|url=https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1-9043-8063-4|location=Hampshire|page=[https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host/page/160 160]}}</ref> ۽ [[ماريا مونٽيسوري|مونٽيسوري]]، [[مونٽيسوري تعليم]] واري<ref name="Montessori">{{Cite web|title=Introduction to Montessori Method|url=https://amshq.org/Montessori-Education/Introduction-to-Montessori|publisher=American Montessori Society}}</ref>]] اطالوي وچئين دور جو فلسفو بنيادي طور عيسائي هو، ۽ ان ۾ [[ٿامس اڪوئناس]] جهڙا ديني عالم شامل هئا، جيڪو [[فطري الٰهيات]] جو ڪلاسيڪي حامي هو، جنهن [[ارسطوي فلسفو]] عيسائيت ۾ ٻيهر متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web|last=Blair|first=Peter|title=Reason and Faith: The Thought of Thomas Aquinas|url=http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913011656/http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|archive-date=13 September 2013|access-date=18 December 2013|website=The Dartmouth Apologia}}</ref> نشاۃ ثانيه جي فلسفين ۾ شامل آهن: [[جورڊانو برونو]]، اولهه جي هڪ اهم سائنسي شخصيت؛ [[مارسيليو فيچينو]]، انسان دوست فلسفي؛ ۽ [[نيڪولو ميڪياويلي]]، جديد [[سياسي سائنس]] جو هڪ باني. ميڪياويلي جو سڀ کان مشهور ڪم ''[[دي پرنس]]'' آهي، جنهن جو سياسي فڪر ۾ حصو سياسي [[مثاليت پسندي]] ۽ [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] جي وچ ۾ بنيادي وڇوڙو آهي.<ref>Moschovitis Group Inc, Christian D. Von Dehsen and Scott L. Harris, ''Philosophers and religious leaders'', (The Oryx Press, 1999), 117.</ref><ref>{{Cite web|title=The Enlightenment throughout Europe|url=http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123082708/http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-date=23 January 2013|access-date=12 December 2017|website=International World History Project}}</ref> [[پادووا]]، [[بولونيا]] ۽ [[نيپلز]] جهڙا يونيورسٽي شهر علم ۽ تحقيق جا مرڪز رهيا، جن ۾ [[جيامباتيستا ويڪو]] جهڙا فلسفي شامل هئا.<ref name="maritain.nd.edu">{{Cite web|title=History of Philosophy 70|url=http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525033238/http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|archive-date=25 May 2017|access-date=12 December 2017|website=maritain.nd.edu}}</ref> [[چيزاري بيڪاريا]] روشن خياليءَ جي اهم شخصيت ۽ [[ڪلاسيڪي مکتب (جرم شناسي)|ڪلاسيڪي فوجداري نظريي]] ۽ [[سزا شناسي]] جو پيءُ هو.<ref name="Hostettler-2011"></ref> اٽلي ۾ 1800ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ مشهور فلسفيانه تحريڪ هئي، جنهن ۾ [[مثاليت پسندي]]، [[حسيت]] ۽ [[تجربيت]] شامل هئا.<ref name="maritain.nd.edu"></ref> اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ دوران ٻيون تحريڪون پڻ مقبول ٿيون، جهڙوڪ [[وجودي الٰهيات]]،<ref>{{Cite journal|last=Scarangello|first=Anthony|year=1964|title=Major Catholic-Liberal Educational Philosophers of the Italian Risorgimento|journal=History of Education Quarterly|volume=4|issue=4|pages=232–250|doi=10.2307/367499|jstor=367499|s2cid=147563567}}</ref> [[اٽلي ۾ انارڪزم|انارڪزم]]، ڪميونزم، سوشلزم، مستقبل نگاري، فاشزم ۽ عيسائي جمهوريت.<ref>{{Cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|title=Italian Anarchism 1864–1892 |url=https://archive.org/details/italiananarchism0000unse|publisher=AK Press|year=2009|pages=111–113}}</ref> [[انتونيو گرامشي]] ڪميونسٽ نظريي اندر اڃا تائين لاڳاپيل فلسفي آهي، جنهن کي [[ثقافتي بالادستي]] جو نظريو ٺاهڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. اطالوي فلسفين غير مارڪسي [[لبرل سوشلزم]] واري فلسفي جي ترقيءَ ۾ اثر وڌو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، کاٻي ڌر جي ڪارڪنن [[اختيار مخالف]] مزدور نواز نظرين کي اختيار ڪيو، جيڪي [[خودمختيار تحريڪ]] ۽ [[ورڪرزم]] جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>{{Cite book|last1=Balestrini|first1=Nanni|title=L'orda d'oro 1968–1977. La grande ondata rivoluzionaria e creativa, politica ed esistenziale |last2=Moroni|first2=Primo|publisher=SugarCo|year=1997|isbn=8-8078-1462-5}}</ref> [[اطالوي فيمينسٽن]] ۾ [[سيبيلا اليرامو]]، [[الائدي گوالبيرتا بيڪاري]] ۽ [[آنا ماريا موتسوني]] شامل آهن، ۽ پروٽو-فيمينسٽ فلسفن کي اڳ ۾ ئي اطالوي ليکڪن ڇُهيو هو. اطالوي تعليمدان [[ماريا مونٽيسوري]] [[مونٽيسوري تعليم|اهڙو تعليمي فلسفو]] پيدا ڪيو، جيڪو سندس نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Montessori"></ref> [[جيوسيپي پيانو]] تجزياتي فلسفي ۽ رياضيات جي جديد فلسفي جو باني هو. تجزياتي فلسفين ۾ [[ڪارلو پينڪو]]، [[گلوريا اوريجي]]، [[پيئرئنا گاراواسو]] ۽ [[لوچانو فلوريدي]] شامل آهن.<ref name="Garin"></ref> === ٿيٽر === {{Main|اٽلي جو ٿيٽر}} [[File:Gemälde des Hieronymus Francken - Die Compagnia dei Comici Gelosi bei einer Aufführung in Paris.jpg|thumb|[[ڪوميڊيا ديل آرٽي]] جو ٽولو [[آئي جيلوسي]] پرفارم ڪندي، [[هيرونيمس فرانڪن اول]] جو ڪم، {{circa|1590}}]] اطالوي ٿيٽر وچئين دور ۾ وجود ۾ آيو، جنهن جا اڳوڻا بنياد ڏکڻ اٽليءَ جي قديم يوناني ڪالونين ([[ميگنا گريشيا]])،<ref>{{Cite web|title=Storia del Teatro nelle città d'Italia|url=https://www.melogranoarte.it/storia-del-teatro-nelle-citta-ditalia|access-date=27 July 2022|language=it}}</ref> گڏوگڏ [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] جي ٿيٽر<ref>{{Cite web|title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana|url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html|access-date=28 July 2022|language=it}}</ref> ۽ [[قديم روم جو ٿيٽر]] تائين پهچن ٿا. ٻه مکيه رستا هئا، جن وسيلي ٿيٽر ترقي ڪئي. پهريون، ڪيٿولڪ مذهبي عبادتن جي ڊرامائي صورت، ۽ ٻيو، تماشي جي بت پرست صورتن مان ٺهيل هو، جهڙوڪ شهري ميلن لاءِ اسٽيجنگ، درٻاري مسخرن جون تياريون، ۽ [[ٽروباڊور]]ن جا گيت.<ref>Of this second line, Dario Fo speaks of a true alternative culture to the official one: although widespread as an idea, some scholars such as {{Ill|Giovanni Antonucci|it}} do not agree in considering it as such. In this regard, see {{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|url=https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|pages=[https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto/page/n9 10]–14|language=it}}</ref> نشاۃ ثانيه واري ٿيٽر جديد ٿيٽر جي شروعات ڪئي. قديم ٿيٽري متن ترجمو ڪيا ويا ۽ درٻارن ۾ اسٽيج ڪيا ويا، ۽ پوءِ عوامي ٿيٽرن ڏانهن منتقل ٿيا. پندرهين صديءَ جي آخر ۾، [[فيرارا]] ۽ روم جا شهر ٿيٽر جي ٻيهر دريافت ۽ تجديد لاءِ اهم هئا.<ref>{{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|url=https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|page=18|language=it}}</ref> سورهين صديءَ کان ارڙهين صديءَ تائين، [[ڪوميڊيا ديل آرٽي]] [[بداهتي ٿيٽر]] جي هڪ صورت هئي، ۽ اڄ به پيش ڪئي وڃي ٿي. اداڪارن جا گهمندڙ ٽولا کليل هنڌن تي اسٽيج لڳائيندا هئا ۽ [[جگلنگ]]، [[اڪروبيٽڪس]] ۽ مزاحيه ڊرامن جي صورت ۾ وندر فراهم ڪندا هئا. ڊراما لکيل ڊرامائي متن مان پيدا نه ٿيندا هئا، پر ''[[لاتسي]]'' نالي منظرنامن مان، جيڪي اهڙا آزاد ڍانچا هئا، جن جي چوڌاري اداڪار بداهت ڪندا هئا. ''ڪوميڊيا'' جا ڪردار عام طور تي مقرر سماجي قسمن ۽ روايتي ڪردارن جي نمائندگي ڪندا هئا، جن مان هر هڪ جو پنهنجو جدا [[ڪوميڊيا ديل آرٽي جا لباس|لباس]] هوندو هو.<ref>{{Cite book|last1=Chaffee, Judith|title=The Routledge Companion to Commedia Dell'Arte|last2=Crick, Olly|publisher=Rutledge Taylor and Francis Group|year=2015|isbn=978-0-4157-4506-2|location=London and New York|page=1}}</ref> ڪوميڊيا ديل آرٽي جي پهرين رڪارڊ ٿيل پرفارمنسون 1551ع جي شروعات ۾ روم مان مليون.<ref>{{Cite book|last=Katritzky|first=M. A.|url=https://books.google.com/books?id=9fV4gz5FmiAC&q=the+art+of+commedia|title=The Art of Commedia: A Study in the Commedia dell'arte 1560–1620 with Special Reference to the Visual Records |publisher=Editions Rodopi|year=2006|isbn=978-9-0420-1798-6|location=New York|page=82}}</ref> عورتن جا ڪردار عورتن ئي ادا ڪيا، جن جو دستاويزي ثبوت 1560ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملي ٿو، جنهن ڪري اهي قديم دور کان پوءِ يورپ جون پهريون ڄاتل پيشاور اداڪارائون بڻيون. [[لوڪريتسيا دي سينا]]، جنهن جو نالو 1564ع جي هڪ معاهدي ۾ آيو آهي، نالي سان سڃاتل پهرين اطالوي اداڪاره سڏبي آهي، جڏهن ته [[ونچينزا آرماني]] ۽ [[باربرا فلامينيا]] پهريون [[پريما ڊونا]]ون هيون.<ref>Giacomo Oreglia (2002). Commedia dell'arte. Ordfront. {{ISBN|9-1732-4602-6}}.</ref> بيلٽ نشاۃ ثانيه دوران اٽليءَ ۾ پيدا ٿيو، درٻاري نمائش ۽ شان و شوڪت جي واڌ ويجهه طور.<ref>{{Cite web|title=The Ballet|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/balt/hd_balt.htm|website=metmuseum.org|date=October 2004 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Andros on Ballet – Catherine Medici De|url=http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209205503/http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|archive-date=9 February 2008|website=michaelminn.net}}</ref> === موسيقي === {{Main|اٽلي جي موسيقي}} {{multiple image | align = right | image1 = Old violin.jpg | width1 = 106 | alt1 = | caption1 = | image2 = Pianoforte Verticale.jpg | width2 = 197 | alt2 = | caption2 = | footer = ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ وائلن ۽ پيانو شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا.<ref name="Erlich"/> }} [[اطالوي لوڪ موسيقي|لوڪ]] کان [[يورپي ڪلاسيڪي موسيقي|ڪلاسيڪي]] تائين، موسيقي اطالوي ثقافت جو اندروني حصو آهي. ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ پيانو ۽ وائلن شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا،<ref name="Erlich">{{Cite book|last=Erlich|first=Cyril|title=The Piano: A History|url=https://archive.org/details/pianohistory0000ehrl|publisher=Oxford University Press, US; Revised edition|year=1990|isbn=978-0-1981-6171-4}}; {{Cite book|last=Allen|first=Edward Heron|title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument|date=1914|publisher=E. Howe}} Accessed 5 September 2015.</ref> ۽ ڪيترين موجوده صورتن، جهڙوڪ [[سمفني]]، ڪنسرٽو ۽ [[سوناتا]]، جون پاڙون سورهين ۽ سترهين صديءَ جي اطالوي موسيقيءَ جي نون تجربن تائين پهچن ٿيون. اٽلي جي سڀ کان مشهور موسيقارن ۾ نشاۃ ثانيه جا [[جيوواني پيئرلوئيجي دا پالسترينا|پالسترينا]]، [[مونتيوردي]] ۽ [[ڪارلو جيسوالدو|جيسوالدو]]؛ [[باروڪ موسيقي|باروڪ]] جا [[دومينيڪو اسڪارلاتي|اسڪارلاتي]] ۽ [[ويوالدي]]؛ ڪلاسيڪي جا [[پاگانيني]] ۽ [[روسيني]]؛ ۽ رومانوي دور جا [[ويردي]] ۽ [[پوچيني]] شامل آهن. اٽلي ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي مضبوط حيثيت آهي، جنهن جو ثبوت ان جي اوپيرا گهرن، جهڙوڪ لا اسڪالا، ۽ پيانو نواز [[مائوريتسيو پوليني]] ۽ ٽينر [[لوچانو پاواروتي]] جهڙن فنڪارن جي شهرت مان ملي ٿو. اٽلي اوپيرا جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994">{{Cite book|last=Kimbell, David R.B.|url={{Google books|C37Gq2GagZIC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Italian Opera|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-5214-6643-1|access-date=20 December 2009}}</ref> [[اطالوي اوپيرا]] بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو سترهين صديءَ ۾ قائم ٿيو.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994"></ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ متعارف ٿيڻ کان پوءِ، [[جاز]] اٽلي ۾ مضبوط جڳهه حاصل ڪئي، ۽ فاشسٽن جي غير ملڪي مخالف پاليسين باوجود مقبول رهيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي [[پروگريسيو راڪ]] ۽ پاپ تحريڪن ۾ اٽلي جي نمائندگي [[پريمياتا فورنيريا مارڪوني|پي ايف ايم]]، [[بانڪو دل موتوو سوڪورسو]]، [[لي اورمي]]، [[گوبلن (بينڊ)|گوبلن]] ۽ [[پوھ (بينڊ)|پوھ]] جهڙن بينڊن ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Keller, Catalano and Colicci|url=https://books.google.com/books?id=Gh03DwAAQBAJ&q=keller%20catalano%20and%20colicci&pg=PT1022|title=Garland Encyclopedia of World Music|date=25 September 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-3515-4426-9|pages=604–625}}</ref> ساڳئي دور ۾ [[اٽلي جو سئنيما|اطالوي سئنيما]] ۾ تنوع آيو، ۽ [[چينيچتا]] جي فلمن ۾ [[اينيو موريڪوني]] سميت موسيقارن جا پيچيده موسيقيائي اسکور شامل هئا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾، [[اطالوي هپ هاپ]] مان اڀرندڙ پهريون ستارو ڳائڻو [[جووانوتي]] هو.<ref>{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|date=3 October 2012|title=A Roman Rapper Comes to New York, Where He Can Get Real|url=https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|archive-date=3 January 2022|access-date=24 February 2014|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> اطالوي ميٽل بينڊن ۾ [[ريپسوڊي آف فائر]]، [[لاڪونا ڪوئل]]، [[ايلون ڪنگ (بينڊ)|ايلون ڪنگ]]، [[فارگوٽن ٽومب]] ۽ [[فليش گاڊ اپوڪليپس]] شامل آهن.<ref>{{Cite book|last1=Sharpe-Young|first1= Garry|author-link1= MusicMight|title= A–Z of Power Metal|series= Rockdetector Series|year= 2003|publisher= Cherry Red Books|isbn= 978-1-901447-13-2}}</ref> اٽلي [[ڊسڪو]] ۽ [[اليڪٽرانڪ موسيقي]] جي ترقيءَ ۾ حصو وڌو، جنهن ۾ [[اٽالو ڊسڪو]]، جيڪو پنهنجي مستقبل پسند آواز ۽ سنٿيسائيزرن ۽ ڊرم مشينن جي نمايان استعمال لاءِ مشهور آهي، اليڪٽرانڪ ڊانس جي سڀ کان پهرين صنفن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|last=McDonnell|first=John|date=1 September 2008|title=Scene and heard: Italo-disco|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2008/sep/01/sceneandhearditalodisco|access-date=14 July 2012|work=The Guardian|location=London}}</ref> [[جورجو مورودر]] جهڙا پروڊيوسر، جنهن ٽي اڪيڊمي اوارڊ ۽ چار گولڊن گلوب کٽيا، اليڪٽرانڪ ڊانس موسيقيءَ جي ترقيءَ ۾ اثرائتا رهيا.<ref>"This record was a collaboration between Philip Oakey, the big-voiced lead singer of the techno-pop band the Human League, and Giorgio Moroder, the Italian-born father of disco who spent the '80s writing synth-based pop and film music." {{Cite web|last=Evan Cater|title=Philip Oakey & Giorgio Moroder: Overview|url={{AllMusic|class=album|id=r59464|pure_url=yes}}|access-date=21 December 2009|publisher=[[آل ميوزڪ]]}}</ref> اطالوي پاپ جي نمائندگي هر سال [[سانريمو ميوزڪ فيسٽيول]] وسيلي ٿئي ٿي، جنهن [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ]] لاءِ الهام طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite web|last=Yiorgos Kasapoglou|date=27 February 2007|title=Sanremo Music Festival kicks off tonight|url=http://www.esctoday.com/news/read/7817|access-date=18 August 2011|publisher=esctoday.com}}</ref> [[جيگليولا چينڪويتي]]، [[توتو ڪوتونيو]] ۽ [[مونياسڪن]] بالترتيب [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 1964|1964ع]]، [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 1990|1990ع]] ۽ [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 2021|2021ع]] ۾ يوروويزن کٽيو. [[دومينيڪو مودونيو]]، [[مينا (اطالوي ڳائڻي)|مينا]]، [[اندريا بوچيلي]]، [[رافائيلا ڪارا]]، [[اِل وولو]]، [[ال بانو]]، [[توتو ڪوتونيو]]، [[نيڪ]]، [[امبرتو توتسي]]، [[جورجيا (ڳائڻي)|جورجيا]]، گريمي کٽيندڙ [[لائورا پائوسيني]]، [[ايروس رامازوتي]]، [[تيتسيانو فيرو]]، مونياسڪن ۽ ٻين ڳائڻن عالمي شهرت ماڻي آهي.<ref>{{Cite web|first=Federica|last=Cirone|date=29 August 2023|title=Cantanti italiani, quali sono quelli che hanno avuto più successo all'estero|url=https://www.socialboost.it/cantanti-italiani-quali-sono-quelli-che-hanno-avuto-piu-successo-allestero/|access-date=5 June 2024|publisher=socialboost.it|language=it}}</ref> === فيشن ۽ ڊزائن === {{Main|اطالوي فيشن|اطالوي ڊزائن}} [[File:Prada milano.JPG|thumb|ميلان ۾ [[گاليريا ويتوريو ايمانوئلي ٻيون]] ۾ [[پرادا]] جو دڪان]] اطالوي فيشن جي ڊگهي روايت آهي. [[گلوبل لئنگئيج مانيٽر]] جي ''Top Global Fashion Capital Rankings'' (2013ع) ۾ روم کي ڇهين ۽ ميلان کي ٻارهين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=New York Takes Top Global Fashion Capital Title from London, edging past Paris|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011026/http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|archive-date=22 February 2014|access-date=25 February 2014|publisher=Languagemonitor.com}}</ref> اهم اطالوي فيشن ليبلز — جهڙوڪ [[گوچي]]، [[ارماني]]، [[پرادا]]، [[ورساچي]]، [[ويلنٽينو ايس پي اي|ويلنٽينو]]، [[ڊولچي اينڊ گبانا]] — دنيا جي بهترين فيشن گهرن ۾ شامل آهن. [[بلغاري]]، [[دامياني (زيورن جي ڪمپني)|دامياني]] ۽ [[بوچيلاتي]] جهڙا زيورن جا ادارا اٽلي ۾ قائم ٿيا. فيشن رسالو ''[[ووگ اٽاليا]]'' دنيا جي سڀ کان وڌيڪ معزز فيشن رسالن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book|last=Press|first=Debbie|url={{Google books|pkeaOOxb_isC|page=PA16|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Your Modeling Career: You Don't Have to Be a Superstar to Succeed|publisher=Allworth Press|year=2000|isbn=978-1-58115-045-2}}; {{Cite web|last=Cardini|first=Tiziana|date=28 October 2020|title=Get to Know the Young Winners of the 2020 International Talent Support Awards |url=https://www.vogue.com/article/internationa-talent-support-award-2020-winners|website=Vogue}}</ref> اٽلي ڊزائن جي ميدان ۾ نمايان آهي، خاص طور تي اندروني، معمارِي، صنعتي ۽ شهري ڊزائن ۾.<ref>Miller (2005) p. 486</ref><ref>Insight Guides (2004) p. 220</ref> ميلان ۽ تورين ملڪ ۾ معمارِي ۽ صنعتي ڊزائن جا اڳواڻ آهن. ميلان شهر [[فيرا ميلانو]] جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪا يورپ جي سڀ کان وڏي ڊزائن نمائش آهي.<ref>{{Cite web|title=Design City Milan|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|archive-date=6 December 2010|access-date=3 January 2010|publisher=Wiley}}</ref> ميلان ڊزائن ۽ معمارِي سان لاڳاپيل اهم واقعن ۽ هنڌن جي ميزباني ڪري ٿو، جهڙوڪ ''Fuori Salone'' ۽ [[ميلان فرنيچر فيئر]]، ۽ اهو [[برونو موناري]]، [[لوچيو فونتانا]]، [[اينريڪو ڪاستيلاني]] ۽ [[پيئرو مانزوني]] جهڙن ڊزائنرن جو گهر رهيو آهي.<ref>{{Cite web|title=Frieze Magazine – Archive – Milan and Turin|url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|archive-date=10 January 2010|access-date=3 January 2010|website=Frieze}}</ref> === سئنيما === {{Main|اٽلي جو سئنيما}} اطالوي سئنيما [[لوميئر ڀائرن]] طرفان حرڪتي تصويرن جون نمائشون متعارف ڪرائڻ کان ٿوري ئي پوءِ شروع ٿيو.<ref>{{Cite web|title=L'œuvre cinématographique des frères Lumière – Pays: Italie|url=https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320195614/https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|archive-date=20 March 2018|access-date=1 January 2022|language=fr}}; {{Cite web|title=Il Cinema Ritrovato – Italia 1896 – Grand Tour Italiano |url=https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321124127/https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|archive-date=21 March 2018|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> پهريون اطالوي ڊائريڪٽر [[ويتوريو ڪالچينا]] آهي، جنهن 1896ع ۾ [[پوپ ليو تيرهون]] کي فلمبند ڪيو.<ref>{{Cite web|title=26 febbraio 1896 – Papa Leone XIII filmato Fratelli Lumière |url=https://archivio.quirinale.it/aspr/gianni-bisiach/AV-002-000398/26-febbraio-1896-papa-leone-xiii-filmato-fratelli-lumiere|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 1914ع جي ''[[ڪابيريا]]'' سڀ کان مشهور اطالوي [[خاموش فلم]] آهي.<ref>{{Citation|title=Cinematografia|volume=III|page=226|year=1970|publisher=[[تريڪاني]]|language=it|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref><ref>{{Cite book|last=Andrea Fioravanti|title=La "storia" senza storia. Racconti del passato tra letteratura, cinema e televisione|publisher=Morlacchi Editore|year=2006|isbn=978-8-8607-4066-3|page=121|language=it}}</ref> يورپ جي سڀ کان پراڻي [[اونگارڊ]] سئنيما تحريڪ، [[اطالوي مستقبل نگاري (سئنيما)|اطالوي مستقبل نگاري]]، 1910ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ٿي.<ref>{{Cite web|date=30 September 2017|title=Il cinema delle avanguardie|url=https://www.brevestoriadelcinema.org/04-4-il-cinema-delle-avanguardie|access-date=13 November 2022|language=it}}</ref> [[File:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|[[فيديريڪو فيليني]]، جيڪو ويهين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ۽ وڏي پيماني تي عزت ماڻيندڙ فلمسازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو<ref>{{Cite web|date=20 January 2022|title=Federico Fellini, i 10 migliori film per conoscere il grande regista|url=https://libreriamo.it/intrattenimento/federico-fellini-i-10-film-regista|access-date=10 September 2022|language=it}}</ref>]] 1920ع واري ڏهاڪي ۾ زوال کان پوءِ، صنعت 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[آواز واري فلم|آواز]] جي اچڻ سان ٻيهر متحرڪ ٿي. هڪ مشهور اطالوي صنف، ''[[تيليفوني بيانڪي]]''، دلڪش پس منظرن واريون مزاحيه فلمون هيون.<ref>{{Citation |last=Katz |first=Ephraim |title=Italy |pages=682–685 |year=2001 |publisher=HarperResource |isbn=978-0-0607-4214-0 |encyclopedia=The Film Encyclopedia}}.</ref> ''[[ڪاليگرافزمو]]''، ''تيليفوني بيانڪي''-آمريڪي انداز جي مزاحيه فلمن جي تيز ابتڙ هو؛ اهو وڌيڪ فني، تمام گهڻو رسمي، پيچيدگيءَ ۾ اظهار ڀريو، ۽ بنيادي طور معاصر ادبي مواد سان لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Brunetta|first=Gian Piero|title=Storia del cinema mondiale|publisher=Einaudi|year=2002|isbn=978-8-8061-4528-6|volume=III|pages=357–359|language=it}}</ref> سئنيما کي موسوليني استعمال ڪيو، جنهن روم جي مشهور [[چينيچتا|چينيچتا اسٽوڊيو]] قائم ڪيو، [[فاشسٽ پروپيگنڊا]] جي پيداوار لاءِ.<ref>{{Cite web|title=The Cinema Under Mussolini|url=http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731200507/http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|archive-date=31 July 2010|access-date=30 October 2010|publisher=Ccat.sas.upenn.edu}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، اطالوي فلم کي وسيع سڃاڻپ ملي ۽ اها برآمد ڪئي وئي، تان جو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ فني زوال آيو.<ref>{{Cite web|title=STORIA 'POCONORMALE' DEL CINEMA: ITALIA ANNI '80, IL DECLINO|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2009/16629|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> [[اطالوي فلم ڊائريڪٽرن جي فهرست|اطالوي فلم ڊائريڪٽرن]] ۾ [[فيديريڪو فيليني]]، [[سرجيو ليئوني]]، [[پيئر پاولو پاسوليني]]، [[دوچو تيساري]]، [[لوڪينو ويسڪونتي]]، [[ويتوريو دي سيڪا]]، [[مائيڪل اينجلو انتونيوني]] ۽ [[روبيرتو روسيلليني]] شامل آهن، جن کي هر دور جي عظيم ترين ڊائريڪٽرن مان مڃيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|last=Ebert|first=Roger|title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319%2FREVIEWS08%2F903190306%2F1023|archive-date=27 February 2009|access-date=8 September 2011|work=Chicago Sun-Times}}; {{Cite web|date=7 July 2002|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211230213/http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|archive-date=11 December 2015|access-date=21 February 2017|website=MovieMaker Magazine}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[اطالوي نيو ريئلزم]] جو عروج هو، جيڪو جنگ کان پوءِ واري اٽليءَ جي خراب حالت کي ظاهر ڪندو هو.<ref>{{Cite web|title=Italian Neorealism – Explore – The Criterion Collection|url=https://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918102158/http://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|archive-date=18 September 2011|access-date=7 September 2011|publisher=Criterion.com}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ جيئن ملڪ وڌيڪ امير ٿيو، نيو ريئلزم جي هڪ صورت، جيڪا گلابي نيو ريئلزم طور مشهور هئي، ان جي جاءِ ورتي، ۽ ''[[ڪوميڊيا آل اطاليانا]]'' صنف ۽ ٻيون [[فلم صنف]]ون، جهڙوڪ [[سورڊ اينڊ سينڊل]] ۽ [[اسپيگيٽي ويسٽرن]]، 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مشهور ٿيون.<ref>{{Cite web|title=Western all'italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/western-all-italiana_%28Enciclopedia-del-Cinema%29|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> [[صوفيا لورين]] جهڙين اداڪارائن عالمي شهرت حاصل ڪئي. شهوت انگيز اطالوي ٿرلر، يا ''[[جئلي]]''، جيڪي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[داريو ارجينتو]] جهڙن ڊائريڪٽرن ٺاهيا، خوفناڪ فلمن تي اثرانداز ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Tarantino e i film italiani degli anni settanta|url=http://www.corriere.it/solferino/severgnini/09-10-30/09.spm|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> تازو دور ۾، اطالوي منظر کي رڳو ڪڏهن ڪڏهن ڌيان مليو آهي، جهڙوڪ ''[[لائف از بيوٽيفل]]''، ''[[سئنيما پيراڊيسو]]'' ۽ ''[[اِل پوستينو: دي پوسٽمين]]'' جهڙين فلمن سان.<ref>{{Cite news|date=21 May 2013|title=Cannes 2013. La grande bellezza |url=https://stanzedicinema.com/2013/05/21/cannes-2013-la-grande-bellezza|access-date=1 January 2022|work=Stanze di Cinema|language=it}}</ref> چينيچتا اسٽوڊيو يورپ ۾ فلم ۽ ٽيليويزن پيداوار جي سڀ کان وڏي سهولت آهي،<ref>{{Cite web|date=30 December 2021|title=Cinecittà, c'è l'accordo per espandere gli Studios italiani|url=https://www.ciakmagazine.it/news/cinecitta-ce-laccordo-per-espandere-gli-studios-italiani|access-date=10 September 2022|language=it}}</ref> جتي ڪيتريون ئي عالمي باڪس آفيس ڪامياب فلمون فلمبند ٿيون. 1950ع واري ڏهاڪي ۾، اتي ٺاهيل عالمي پيداوارن جي انگ سبب روم کي "[[ٽائبر تي هالي ووڊ]]" سڏيو ويو. ان جي احاطي تي 3,000 کان وڌيڪ پيداوارون ٺهيون، جن مان 90 کي [[اڪيڊمي اوارڊ]] لاءِ نامزدگي ملي، ۽ 47 ڪاميابيون حاصل ٿيون.<ref>{{Cite book|last=Bondanella|first=Peter E.|url=https://books.google.com/books?id=PiTBFMc7tp4C|title=Italian Cinema: From Neorealism to the Present|date=2001|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1247-8|page=13}}</ref> اٽلي [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ]] ۾ سڀ کان وڌيڪ اوارڊ ماڻيندڙ ملڪ آهي، جنهن 14 ڪاميابيون، 3 [[اعزازی اڪيڊمي اوارڊ|خاص اوارڊ]] ۽ 31 [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ ڏانهن اطالوي موڪلن جي فهرست|نامزدگيون]] حاصل ڪيون آهن.<ref>{{Cite web|date=26 October 2021|title=Oscar 2022: Paolo Sorrentino e gli altri candidati come miglior film internazionale |url=https://www.sorrisi.com/cinema/migliori-film/oscar-2022-paolo-sorrentino-e-gli-altri-candidati-come-miglior-film-internazionale|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 2016ع مطابق، اطالوي فلمن 12 پام دُور،<ref>{{Cite web|date=13 May 2014|title=10 film italiani che hanno fatto la storia del Festival di Cannes|url=https://www.nanopress.it/articolo/10-film-italiani-che-hanno-fatto-la-storia-del-festival-di-cannes/67505|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 11 [[گولڊن لائن]]،<ref>{{Cite web|date=28 August 2018|title=I film italiani vincitori del Leone d'Oro al Festival di Venezia|url=https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> ۽ 7 [[گولڊن بيئر]] کٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Film italiani vincitori Orso d'Oro di Berlino|url=https://popcorntv.it/guide/film-italiani-vincitori-orso-doro-di-berlino/32626|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> === کاڌ خوراڪ === {{Main|اطالوي کاڌ خوراڪ|اطالوي کاڌي جو ڍانچو|اطالوي کاڌن ۽ مشروبن جي فهرست}} [[File:Salumi e vino lucchese.JPG|thumb|[[اطالوي شراب]] ۽ ''[[سالومي]]'']] [[اطالوي کاڌ خوراڪ]] تي [[اِيٽرسڪن تهذيب|اِيٽرسڪن]]، [[قديم يوناني کاڌ خوراڪ|قديم يوناني]]، [[قديم رومي کاڌ خوراڪ|قديم رومي]]، [[بازنطيني کاڌ خوراڪ|بازنطيني]]، [[عربي کاڌ خوراڪ|عربي]] ۽ [[يهودي کاڌ خوراڪ|يهودي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي.<ref>{{Cite web|date=5 April 2023|title=The History of Italian Cuisine: A Cultural Journey – Italian Cuisine|url=https://italian-cuisine.org/the-history-of-italian-cuisine-a-cultural-journey|access-date=25 February 2024|website=italian-cuisine.org}}; {{Cite web|title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking|url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410100532/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|archive-date=10 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Inmamaskitchen.com}}</ref> [[نئين دنيا]] جي دريافت سان اهم تبديليون آيون، جن ۾ آلو، ٽماٽا ۽ مڪئي جهڙيون شيون ارڙهين صديءَ کان بنيادي جز بڻجي ويون.<ref>{{Cite web|title=The Making of Italian Food...From the Beginning|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327080045/http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|archive-date=27 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Epicurean.com}}; Del Conte, 11–21.</ref> [[بحيرۂ روم واري غذا]] اطالوي کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي، جيڪا [[پاستا]]، مڇي، ميون ۽ ڀاڄين سان مالا مال آهي ۽ پنهنجي سادگي ۽ قسمين قسمين هئڻ ڪري سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ ڪيترن کاڌن ۾ رڳو چار کان اٺ جز هوندا آهن.<ref>The Silver Spoon {{ISBN|8-8721-2223-6}}, 1997 ed.</ref> اطالوي کاڌ خوراڪ پنهنجي علائقائي تنوع،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italian cuisine – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|access-date=24 April 2010|date=2 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716014306/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|archive-date=16 July 2010|author=Related Articles|url-status=live}}; {{Cite web|title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|archive-date=2 January 2011|access-date=24 April 2010|publisher=Indigoguide.com}}; {{Cite web|title=Regional Italian Cuisine|url=http://www.rusticocooking.com/regions.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/http://www.rusticocooking.com/regions.htm|archive-date=10 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Rusticocooking.com}}</ref> ذائقي جي گهڻائي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور کاڌن مان هڪ هئڻ ڪري نمايان آهي،<ref>{{Cite web|date=6 January 2013|title=Which country has the best food?|url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629071154/http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|archive-date=29 June 2013|access-date=14 October 2013|publisher=CNN}}</ref> جنهن جو ٻاهرين ملڪن تي به مضبوط اثر آهي.<ref>{{Cite web|last=Freeman|first=Nancy|date=2 March 2007|title=American Food, Cuisine|url=http://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418064119/http://sallybernstein.com/food/cuisines/us|archive-date=18 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Sallybernstein.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Most Americans Have Dined Out in the Past Month and, Among Type of Cuisine, American Food is Tops Followed by Italian|url=http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520205539/http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|archive-date=20 May 2013|access-date=31 August 2013|publisher=[[هئرس انسائيٽس اينڊ اينالٽڪس|هئرس انٽرايڪٽو]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kazmin|first=Amy|date=26 March 2013|title=A taste for Italian in New Delhi|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|archive-date=10 December 2022|access-date=31 August 2013|work=[[فنانشل ٽائيمز]]|location=London}}</ref> اطالوي کاڌ خوراڪ روايتي شين تي گهڻو ڀاڙي ٿي؛ ملڪ وٽ [[يورپي يونين ۾ جاگرافيائي اشارا ۽ روايتي خاصيتون|يورپي يونين جي قانون]] هيٺ محفوظ ڪيل روايتي خاصيتن جو وڏو تعداد آهي.<ref>{{Cite web|last=Keane|first=John|title=Italy leads the way with protected products under EU schemes|url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|archive-date=29 March 2014|access-date=5 September 2013|publisher=[[بورڊ بيا]]}}</ref> اٽلي ۾ 395 [[ميشلن اسٽار]] رکندڙ ريسٽورنٽ آهن.<ref>{{cite web|url= https://www.michelin.com/en/publications/products-and-services/michelin-guide-2024-italy-two-new-3-michelin-stars-restaurants|title=Michelin Guide 2024 – Italy – Two new 3 Michelin stars restaurants|access-date=20 November 2024}}</ref> [[اطالوي چيزن جي فهرست|چيز]]، [[سالومي|ٿڌا گوشت]] ۽ [[اطالوي شراب|شراب]] اطالوي کاڌ خوراڪ جا مرڪزي جز آهن، جن سان علائقائي صورتون ۽ [[محفوظ اصل جو نالو]] يا [[محفوظ جاگرافيائي اشارو]] جا ليبل لاڳاپيل آهن؛ ان سان گڏ [[پيزا]] ۽ ڪافي پڻ کاڌي پيتي واري ثقافت جو حصو آهن.<ref>{{Cite news|last=Marshall|first=Lee|date=30 September 2009|title=Italian coffee culture: a guide|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|archive-date=10 October 2013|access-date=5 September 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> مٺا کاڌا مقامي ذائقن، جهڙوڪ ترش ميون، پسته ۽ بادام، کي [[ماسڪارپوني]] ۽ [[ريڪوٽا]] جهڙن مٺن چيزن يا ڪوڪو، وينلا ۽ دارچيني جهڙن غير ملڪي ذائقن سان ملائڻ جي ڊگهي روايت رکن ٿا. [[جيلاتو]]،<ref>{{Cite news|last=Jewkes|first=Stephen|date=13 October 2012|title=World's first museum about gelato culture opens in Italy|url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|archive-date=16 October 2013|access-date=5 September 2013|work=[[ٽائيمز ڪالونسٽ]]}}</ref> [[تيراميسو]]،<ref>{{Cite news|last=Squires|first=Nick|date=23 August 2013|title=Tiramisu claimed by Treviso|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|archive-date=29 August 2013|access-date=5 September 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ [[ڪاساتا]] اطالوي مٺن کاڌن جا سڀ کان مشهور مثال آهن. [[اطالوي کاڌي جو ڍانچو]] بحيرۂ روم واري علائقي لاءِ خاص آهي ۽ اتر، وچ ۽ اوڀر يورپي کاڌي جي ڍانچن کان مختلف آهي، جيتوڻيڪ اهو اڃا به اڪثر ناشتي (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#ناشتو (ڪولازيوني)|ڪولازيوني]]'')، منجهند جي ماني (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#منجهند جي ماني (پرانزو)|پرانزو]]'') ۽ رات جي ماني (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#رات جي ماني (چينا)|چينا]]'') تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Mangiare all'italiana|url=https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|access-date=12 November 2021|language=it|archive-date=12 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112222610/https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|url-status=dead}}</ref> بهرحال، ناشتي تي گهڻو گهٽ زور ڏنو ويندو آهي، جيڪو اڪثر ڇڏيو ويندو آهي يا غير بحيرۂ روم اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾ هلڪن حصن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web|date=29 March 2016|title=Colazioni da incubo in giro per il mondo|url=https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/colazioni-strane-nel-mondo|access-date=12 November 2021|language=it}}</ref> صبح دير سان ۽ منجهند کان پوءِ هلڪا کاڌا، جن کي ''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#منجهند کان پوءِ هلڪو کاڌو (ميريندا)|ميريندا]]'' ({{Plural form}}: ''ميريندي'') چيو وڃي ٿو، اڪثر شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|date=12 August 2021|title=Merenda, una abitudine tutta italiana: cinque ricette salutari per tutta la famiglia|url=https://www.corriere.it/cook/news/cards/merenda-abitudine-tutta-italiana-cinque-ricette-salutari-tutta-famiglia/merenda-come-deve-essere_principale.shtml|access-date=12 November 2021|language=it}}</ref> === راند === {{Main|اٽلي ۾ راند}} [[File:Italy national football team Euro 2012 final.jpg|thumb|2012ع ۾ [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|''آتسوري'']]. [[اٽلي ۾ فٽبال|فٽبال]] اٽلي ۾ سڀ کان مشهور راند آهي.]] سڀ کان مشهور راند [[اٽلي ۾ فٽبال|فٽبال]] آهي.<ref>{{Cite web|last=Wilson|first=Bill|date=10 March 2014|title=Italian football counts cost of stagnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26351331|access-date=12 June 2015|publisher=BBC News}}; {{Cite book|last1=Hamil|first1=Sean|title=Managing football: an international perspective|url=https://archive.org/details/managingfootball0000unse|last2=Chadwick|first2=Simon|publisher=Elsevier/Butterworth-Heinemann|year=2010|isbn=978-1-8561-7544-9|edition=1st ed., dodr.|location=Amsterdam|page=[https://archive.org/details/managingfootball0000unse/page/285 285]}}</ref> اٽلي جي [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|ٽيم]] سڀ کان وڌيڪ ڪامياب ٽيمن مان هڪ آهي، جنهن چار [[فيفا ورلڊ ڪپ|ورلڊ ڪپ]] ڪاميابيون ([[1934 فيفا ورلڊ ڪپ|1934]]، [[1938 فيفا ورلڊ ڪپ|1938]]، [[1982 فيفا ورلڊ ڪپ|1982]] ۽ [[2006 فيفا ورلڊ ڪپ|2006]]) ۽ ٻه [[يوئيفا يورو]] ڪاميابيون ([[يوئيفا يورو 1968|1968]] ۽ [[يوئيفا يورو 2020|2020]]) حاصل ڪيون آهن.<ref>{{Cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125063612/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|archive-date=25 January 2011|access-date=8 January 2011|publisher=FIFA}}</ref> اطالوي ڪلبن 48 وڏيون يورپي ٽرافيون کٽيون آهن، جنهن ڪري اٽلي اسپين کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان ڪامياب ملڪ بڻجي ٿو. اٽلي جي مٿئين ليگ [[سيري آ]] آهي، جنهن کي دنيا ڀر ۾ لکين مداح ڏسن ٿا.<ref>{{Cite web|title=Le squadre più tifate al mondo: classifica e numero di fan|url=https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918004108/https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|url-status=dead}}</ref> ٻيون مشهور ٽيم واريون رانديون باسڪيٽ بال، والي بال ۽ رگبي آهن.<ref name="sportface">{{Cite web|date=15 March 2021|title=Sport più seguiti: la (forse) sorprendente classifica mondiale|url=https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135605/https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|url-status=dead}}</ref> اٽلي جون مردن ۽ عورتن جون قومي والي بال ٽيمون اڪثر دنيا جي بهترين ٽيمن ۾ شامل ٿين ٿيون. [[اٽلي مردن جي قومي والي بال ٽيم|مردن جي ٽيم]] لڳاتار ٽي [[ايف آءِ وي بي والي بال مردن جي عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپون]] کٽيون (1990ع، 1994ع ۽ 1998ع ۾). [[اٽلي مردن جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم|اٽلي مردن جي باسڪيٽ بال ٽيم]] جا بهترين نتيجا [[يورو باسڪيٽ 1983]] ۽ [[يورو باسڪيٽ 1999|1999ع]] ۾ سونا تمغا، ۽ [[2004ع گرمائين اولمپڪس ۾ باسڪيٽ بال|2004ع اولمپڪس]] ۾ چاندي جو تمغو هئا. [[ليگا باسڪيٽ سيري آ]] يورپ جي سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري ليگن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|date=July 2019|title=Basket Eurolega, l'albo d'oro delle squadre più forti e titolate d'Europa|url=https://williamhillnews.it/basket/basket-eurolega|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> [[اٽلي قومي رگبي يونين ٽيم]] [[سڪس نيشنز چيمپيئن شپ]] ۽ [[رگبي ورلڊ ڪپ]] ۾ مقابلو ڪري ٿي. انفرادي راندين ۾، سائيڪل ڊوڙ مشهور آهي؛<ref>{{Cite book|last=Foot|first=John|title=Pedalare! Pedalare!: a history of Italian cycling|publisher=Bloomsbury|year=2012|isbn=978-1-4088-2219-7|location=London|page=312}}</ref> اطالوين [[يو سي آءِ روڊ ورلڊ چيمپيئن شپون – مردن جي روڊ ريس|يو سي آءِ عالمي چيمپيئن شپون]] [[يو سي آءِ روڊ ورلڊ چيمپيئن شپون – مردن جي روڊ ريس#قوم موجب تمغا ماڻيندڙ|بيلجيم کان سواءِ ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ]] کٽيون آهن. [[جيرو دي اٽاليا]] هر مئي ۾ ٿيندڙ سائيڪل ريس آهي ۽ ٽن [[گرانڊ ٽورس]] مان هڪ آهي. الپائن اسڪائينگ هڪ وسيع راند آهي، ۽ ملڪ اسڪائينگ لاءِ مشهور منزل آهي.<ref>{{Cite news|last=Hall|first=James|date=23 November 2012|title=Italy is best value skiing country, report finds|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003012827/http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|archive-date=3 October 2013|access-date=29 August 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> اطالوي اسڪائر [[سياري جون اولمپڪ رانديون]] ۽ [[الپائن اسڪائي ورلڊ ڪپ]] ۾ سٺا نتيجا حاصل ڪن ٿا. ٽينس کي اهم پيروي حاصل آهي: اها چوٿين سڀ کان وڌيڪ کيڏي ويندڙ راند آهي.<ref>{{Cite web|title=Il tennis è il quarto sport in Italia per numero di praticanti|url=http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927033216/http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|archive-date=27 September 2013|access-date=29 August 2013|publisher=Federazione Italiana Tennis}}</ref> [[روم ماسٽرز]]، جيڪو 1930ع ۾ قائم ٿيو، سڀ کان وڌيڪ معزز ٽينس ٽورنامينٽن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|title=Internazionali d'Italia di Tennis – Roma 2021 |url=https://www.faretennis.com/tornei/internazionali-italia-tennis|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> اطالوي رانديگرن [[ڊيويس ڪپ]] 4 ڀيرا (1976، 2023، 2024 ۽ 2025) ۽ [[بلي جين ڪنگ ڪپ]] 6 ڀيرا (2006، 2009، 2010، 2013، 2024 ۽ 2025) کٽيا آهن. [[File:Michael Schumacher 2006 USA 2.jpg|thumb|[[اسڪوديريا فيراري]] جي [[فيراري 248 ايف 1]]، جيڪا [[گرانڊ پري موٽر ريسنگ|گرانڊ پري]] ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي،<ref name="targaflorio"/> جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ شمارياتي طور [[فارمولا ون گرانڊ پري فاتحن جي فهرست (تعمير ڪندڙ)|تاريخ جي سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم]] آهي]] موٽر راندون مشهور آهن.<ref name="sportface"></ref> اٽلي، تمام وڏي فرق سان، سڀ کان وڌيڪ موٽو جي پي عالمي چيمپيئن شپون کٽيون آهن. اطالوي [[اسڪوديريا فيراري]] [[گرانڊ پري موٽر ريسنگ|گرانڊ پري]] ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي،<ref name="targaflorio">{{Cite web|title=Enzo Ferrari|url=https://www.targaflorio.info/enzoferrari.htm|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ 232 ڪاميابين سان سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم آهي. [[فارمولا ون]] جو [[اطالوي گرانڊ پري]] 1921ع کان منعقد ٿيندو رهيو آهي<ref>{{Cite web|date=3 September 2020|title=GP d'Italia: albo d'oro|url=https://www.motori.it/curiosita/1757728/gp-ditalia-albo-doro.html|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> ۽ هميشه [[آٽوڊرومو ناتسيونالي مونزا]] ۾ ٿيو آهي (سواءِ [[1980 اطالوي گرانڊ پري|1980ع]] جي).<ref>{{Cite web|date=7 September 2021|title=GP Italia: a Monza tra storia e passione|url=https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135550/https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione/|url-status=dead}}</ref> موٽر راندين ۾ ٻيا ڪامياب اطالوي ڪار ٺاهيندڙ [[الفا روميو]]، [[لانچيا]]، [[مازيراتي]] ۽ [[فيات]] آهن.<ref>{{Cite web|date=5 October 2021|title=L'Italia che vince le corse|work=Mauto|url=https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104172543/https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952/|url-status=dead}}</ref> اٽلي اولمپڪس ۾ ڪامياب رهيو آهي، [[1896ع گرمائين اولمپڪس|پهرين اولمپياڊ]] کان حصو وٺندو رهيو آهي ۽ 48 مان 47 رانديگرن ۾ شامل ٿيو آهي ([[1904ع گرمائين اولمپڪس|1904ع]] کان سواءِ).<ref>{{Cite web|last=Elio Trifari|title=Che sorpresa: Italia presente a tutti i Giochi|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2008/novembre/28/Che_sorpresa_Italia_presente_tutti_ga_10_081128051.shtml|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> [[اولمپڪس ۾ اٽلي|اطالوين]] [[گرمائين اولمپڪ رانديون]] ۾ 618 تمغا، ۽ سياري جي اولمپڪس ۾ 141 تمغا کٽيا آهن، جن ۾ 259 سونا تمغا شامل آهن، ۽ ڪل تمغن جي لحاظ کان ڇهون سڀ کان ڪامياب ملڪ آهي. ملڪ [[1960ع گرمائين اولمپڪس|1960ع]] ۾ گرمائين اولمپڪس جي ميزباني ڪئي؛ ۽ [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪس]] جي [[1956ع سياري اولمپڪس|1956ع]]، [[2006ع سياري اولمپڪس|2006ع]] ۾ ميزباني ڪئي، ۽ هن وقت [[ميلان]] ۽ [[ڪورتينا دامپيتسو]] ۾ [[2026ع سياري اولمپڪس|2026ع واري ايڊيشن]] جي ميزباني ڪري رهيو آهي. === عام موڪلون، ميلو ۽ لوڪ روايتون === {{Main|اٽلي ۾ عام موڪلون|اٽلي جون روايتون|اٽلي جون لوڪ روايتون}} [[File:Frecce Tricolori 2022.jpg|thumb|روم ۾ ''[[فيستا ديلا ريپوبليڪا]]'' جي جشن دوران [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون يادگار]] مٿان ''[[فريچي تريڪولوري]]''، جنهن جي دونهين واري لڪير [[اٽلي جا قومي رنگ]] ڏيکاري ٿي]] عام موڪلن ۾ مذهبي، قومي ۽ علائقائي ڏينهن شامل آهن. اٽلي جو قومي ڏينهن، ''[[فيستا ديلا ريپوبليڪا]]'' ('جمهوريت جو ڏينهن')،<ref>{{Cite web|title=Le feste mobili. Feste religiose e feste civili in Italia|url=http://calendario.eugeniosongia.com/feste.htm|access-date=29 December 2022|language=it}}</ref> 2 جون تي ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مکيه جشن روم ۾ ٿيندو آهي، ۽ اهو 1946ع ۾ اطالوي جمهوريه جي جنم جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref name="Italian Embassy in London">{{Cite web|title=Festività nazionali in Italia|url=http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624220055/http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|archive-date=24 June 2012|access-date=15 April 2012|publisher=Italian Embassy in London|language=it}}</ref> تقريب ۾ [[اڻڄاتل سپاهيءَ جو مقبرو (اٽلي)|اطالوي اڻڄاتل سپاهي]] کي خراج عقيدت طور گلن جي چادر چاڙهڻ ۽ روم ۾ [[ويا ديئي فوري امپيريالي]] سان فوجي پريڊ شامل آهي. [[سينٽ لوسي جو ڏينهن#اٽلي|سينٽ لوسي جو ڏينهن]]، 13 ڊسمبر تي، اٽلي جي ڪجهه علائقن ۾ ٻارن ۾ مشهور آهي، جتي هوءَ سانتا ڪلاز جهڙو ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web|title=Saint Lucy – Sicily's Most Famous Woman – Best of Sicily Magazine|url=http://www.bestofsicily.com/mag/art333.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015021932/http://bestofsicily.com/mag/art333.htm|archive-date=15 October 2012|website=bestofsicily.com}}</ref> [[ايپيفني (موڪل)|ايپيفني]] [[اطالوي لوڪ روايتون|اطالوي لوڪ روايتن]] جي شخصيت [[بيفانا]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا ٻهاريءَ تي سوار هڪ پوڙهي عورت آهي، جيڪا 5 جنوري جي رات سٺن ٻارن لاءِ تحفا، ۽ خراب ٻارن لاءِ ڪوئلو يا رک جا ٿيلها آڻي ٿي.<ref>{{Cite book|last=Roy|first=Christian|url={{Google books|IKqOUfqt4cIC|page=PA144|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Traditional Festivals|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-5760-7089-5|page=144|access-date=13 January 2015}}</ref> [[مريم جو آسمان تي کڄڻ]] 15 آگسٽ تي ''[[فيراگوستو]]'' سان گڏ اچي ٿو، جيڪو اونهاري جي موڪلن جو دور آهي.<ref>{{Cite book|last=Jonathan Boardman|url={{Google books|VHAUAQAAIAAJ|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Rome: A Cultural and Literary Companion|publisher=Signal Books|year=2000|isbn=978-1-902669-15-1|location=University of California|page=219|format=Google Books}}</ref> اطالوي قومي [[سرپرست ڏينهن]]، 4 آڪٽوبر تي، [[سينٽ فرانسس ۽ ڪيٿرائن جو عيد ڏينهن|سينٽ فرانسس ۽ سينٽ ڪيٿرائن]] کي ملهايو ويندو آهي. هر شهر يا ڳوٺ پنهنجي مقامي سرپرست بزرگ جي عيد تي پڻ عام موڪل ملهائيندو آهي.<ref name="Italian Embassy in London"></ref> [[ناتالي دي روما]] ({{literally|روم جو جنم ڏينهن}}) [[روم]] ۾ 21 اپريل تي ٿيندڙ ساليانو ميلو آهي، جيڪو شهر جي ڏند ڪٿائي [[روم جو بنياد|بنياد]] جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref name="Plutarch12">[[پلوٽارڪ]]، ''[[متوازي زندگيون]] – رومولس جي زندگي''، [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#12 12.2] ([[لاڪوس ڪورتيوس]] مان)</ref> [[ڏند ڪٿا]] موجب، چيو وڃي ٿو ته [[رومولس]] 21 اپريل 753 ق.م. تي روم شهر جو بنياد وڌو.<ref name="penelope">{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#17.11|title=LacusCurtius • Censorinus – De Die Natali|website=penelope.uchicago.edu}}</ref> ميلن ۽ جشنن ۾ [[پاليو دي سينا]] گهوڙن جي ڊوڙ، [[مقدس هفتو#اٽلي|مقدس هفتي]] جون رسمون، اريتسو جو [[ساراسين جوسٽ]]، ۽ ''[[ڪالچو ستوريڪو فيورينتينو]]'' شامل آهن. 2013ع ۾، [[يونيسڪو]] [[غير مادي ثقافتي ورثو|غير مادي ثقافتي ورثي]] ۾ اطالوي ميلن ۽ ''[[پاسو (فلوٽ)|پاسو]]'' کي شامل ڪيو، جهڙوڪ [[واريا دي پالمي]]، [[ويتربو]] ۾ [[ماڪينا دي سانتا روزا]]، ۽ [[ساساري]] ۾ ''faradda di li candareri''.<ref>{{Cite web|title=Celebrations of big shoulder-borne processional structures|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00721|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213122708/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN|archive-date=13 December 2014|access-date=29 November 2014|publisher=UNESCO}}</ref> ٻين ميلن ۾ [[اٽلي ۾ ڪارنيول|ڪارنيول]] شامل آهن، جهڙوڪ [[وينس جو ڪارنيول|وينس]]، [[وياريجو جو ڪارنيول|وياريجو]]، [[اِوريا جو ڪارنيول|اِوريا]]، [[فويانو ديلا ڪيانا جو ڪارنيول|فويانو ديلا ڪيانا]]، ۽ [[ساتريانو دي لوڪانيا جو ڪارنيول|ساتريانو دي لوڪانيا]]. [[وينس فلم فيسٽيول]]، جيڪو [[گولڊن لائن]] انعام ڏئي ٿو ۽ 1932ع کان منعقد ٿي رهيو آهي، دنيا جو سڀ کان پراڻو فلمي ميلو آهي ۽ [[ڪانز فلم فيسٽيول|ڪانز]] ۽ [[برلن بين الاقوامي فلم فيسٽيول|برلن]] سان گڏ يورپ جي "وڏن ٽن" فلمي ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|last=Anderson|first=Ariston|date=24 July 2014|title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|archive-date=18 February 2016|website=[[دي هالي ووڊ رپورٽر]]}}; {{Cite magazine|title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival|url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival|archive-date=20 September 2014|magazine=Time}}</ref> ==انتظامي ورهاستون== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not remove or modify it, except to add another appropriate anchor. If you modify the section title, please anchor the old title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it will not be broken. See [[Template:Anchor]] for details. This template is {{Subst:Anchor comment}}. --> {{Main|اٽلي جا علائقا|اٽلي جا صوبا|اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ڪوموني}} اٽلي 20 علائقن (''[[ريجوني]]'') تي مشتمل آهي، جن مان پنجن کي [[خاص قانوني حيثيت وارا خودمختيار علائقا|خاص خودمختيار حيثيت]] حاصل آهي، جيڪا کين اضافي معاملن تي قانون سازي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.<ref name="tuttitalia">{{Cite news|title=Regioni italiane|url=http://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=9 May 2022|access-date=30 April 2022|language=it}}</ref> {{Div col}} * [[ابروزو]] * [[اوستا وادي]] * [[اپوليا]] * [[بازيليڪاتا]] * [[ڪلابريا]] * [[ڪمپانيا]] * [[ايميليا-رومانا]] * [[فريولي-وينيزيا جوليا]] * [[لازيو]] * [[ليگوريا]] * [[لومباردي]] * [[مارڪي]] * [[موليزه]] * [[پيڊمونٽ]] * [[سارڊينيا]] * [[سسلي]] * [[ترنتينو-آلٽو آديجي/سڊٽيرول]] * [[ٽسڪني]] * [[امبريا]] * [[وينيتو]] {{Div col end}} {{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}} ''ريجوني'' ۾ 107 صوبا (''[[اٽلي جا صوبا|پرووينچي]]'') يا ميٽروپوليٽن شهر (''[[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|چِتا ميٽروپوليتاني]]'')، ۽ 7,896 ميونسپلٽيون (''[[ڪوموني]]'') شامل آهن.<ref name="tuttitalia"/> {{Clear}} == پڻ ڏسو == {{Portal|اٽلي|ملڪ|يورپ|يورپي يونين }} * [[اٽلي جو خاڪو]] {{Clear}} == نوٽس == {{Notelist|30em}} == ڪتابيات == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000 |url=https://www.fastionline.org|access-date=6 March 2010|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International, 2007). * Sarti, Roland, ed. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge, 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=15 August 2021|access-date=6 March 2010|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italy}} {{Sister project links|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 اٽلي] [[بي بي سي نيوز]] مان * [https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ اٽلي]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm اٽلي] ''يو سي بي لائبريريز گوو پبس'' مان * [https://www.oecd.org/italy/ اٽلي] [[او اي سي ڊي]] مان * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en يورپي يونين جي ويب سائيٽ تي اٽلي جو ملڪي خاڪو] * {{Wikiatlas|Italy}} * {{OSM relation|365331}} * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT اٽلي لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] [[انٽرنيشنل فيوچرز]] مان * [https://www.governo.it/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ اطالوي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Italy topics}} {{Navboxes |title = اٽلي سان لاڳاپيل مضمون|list= {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{EU members}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{OSCE}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[زمرو:اٽلي| ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:اطالوي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:جي 20 ميمبر]] [[زمرو:ڪائونسل آف يورپ جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:يونين فار دي ميڊيٽرينين جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:او اي سي ڊي ميمبر]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:1861ع ۾ يورپ ۾ قيام]] [[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي اطالوي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1861ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[Category:1946ع ۾ يورپ ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] {{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}} l8d1hjrp97ynk5dskk5nfy9dpff4ykw 407063 407062 2026-08-26T01:05:32Z Intisar Ali 8681 407063 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون| جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]<sup>a</sup> {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)<sup>b</sup> | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] <sup>c</sup> | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهائين يورپ|اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو هڪ اپٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ سارڊينيا اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن انڪليوز، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني حدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رڪن ملڪ آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر '''[[روم]]''' آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ ميلان، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، نيپلز، تورين، [[پاليرمو|پالرمو]]، [[بولونيا]]، فلورينس، جينووا ۽ [[وينس]] شامل آهن. اٽلي جي تاريخ ڪيترن ئي اٽالڪ قومن تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|url=https://archive.org/details/declineofromanre0002geor|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}} {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf |date=17 May 2016 }}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|url=https://archive.org/details/whywereallromans0000rich_n0v3|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|url=https://archive.org/details/empiresoffaithfa0000sarr|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/empiresoffaithfa0000sarr/page/118 118]}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = نقشو | footer = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.<br/>ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون. }} وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.<ref name=Lane/> اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.<ref name="See">{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}</ref> ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}</ref> پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}</ref> === اوائلي جديد دور === {{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]] 1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.<ref name="strathern"/><ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]] 1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}. Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.</ref> انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛<ref>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref> [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛<ref>{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' "John & Sebastian Cabot"|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}</ref> ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}</ref> وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو. 1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي. [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]] [[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.<ref>Napoleon Bonaparte, "The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy", ''Exploring the European Past: Texts & Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.</ref> ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}} [http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.</ref> هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.<ref>Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")</ref> === اتحاد === {{Main|اٽلي جو اتحاد}} [[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}</ref> 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ،<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون }} نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.</ref> جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.<ref>Enrico Dal Lago, "Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective". ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.</ref> سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web|date=28 August 2017|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}</ref> 1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،<ref>{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}</ref> ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.<ref name="scholar and patriot"/> === لبرل دور === {{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{Multiple image | align = right | image1 = VictorEmmanuel2.jpg | width1 = 125 | image2 = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | width2 = 141 | footer = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا. }} سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا]] کي هٿي ملي. [[اطالوي سوشلسٽ پارٽي]] طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ [[اطالوي اريٽريا|اريٽريا]]، [[اطالوي صوماليا|صوماليا]]، [[اطالوي ٽرپوليطانيا|ٽرپوليطانيا]] ۽ [[اطالوي سيرينيڪا|سيرينيڪا]] کي ماتحت ڪري [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي طاقت]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China}}</ref><ref>(Bosworth (2005), p. 49.)</ref> 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. [[پهريين عالمي جنگ]] کان اڳ واري دور تي [[جيوواني جيوليٽي]] جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو. [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|3 نومبر 1918ع تي، فاتح [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] کان پوءِ، [[ترنتو]] ۾ اطالوي گهوڙيسوار]] [[پهريين عالمي جنگ ۾ اٽلي جي شموليت|اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو]]، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web|date=6 March 2015|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=19 March 2022|access-date=12 March 2021|language=it}}</ref> جيئن [[اٽلي جو اتحاد|اٽلي جي اتحاد]] جي پڄاڻي.<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=23 September 2015|access-date=12 March 2021|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=11 June 2009|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}</ref> اٽلي، جيڪو ظاهري طور [[جرمن سلطنت|جرمن]] ۽ [[آسٽرو-هنگريائي]] سلطنتن سان [[ٽرپل الائنس (1882)|ٽرپل الائنس]] ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان شامل ٿيو، ۽ [[لنڊن جو معاهدو (1915)|وعدي]] تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه [[انر ڪارنيولا]]، اڳوڻو [[آسٽريائي لٽرل]] ۽ [[دلماتيا]]، گڏوگڏ [[عثماني سلطنت]] جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي "[[بگ فور (پهريين عالمي جنگ)|بگ فور]]" طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] ۾ فتح تي ختم ٿي.<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997. p. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001. p. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982. p. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي [[جرمني سان جنگبندي|ختم ڪرڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا،<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven}}</ref> ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. [[سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919)|سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو]] (1919) ۽ [[راپالو جو معاهدو (1920)|راپالو جو معاهدو]] (1920) [[ترنتينو]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول]]، [[جوليئن مارچ]]، [[استريا]]، [[ڪوارنر نار]] ۽ دلماتيا جي شهر [[زادار|زارا]] کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري [[روم جو معاهدو (1924)|روم جي معاهدي]] (1924) سبب [[فيومي]] اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري [[بينيتو موسوليني]] هن نتيجي کي "[[ڪٽيل فتح]]" قرار ڏنو، جنهن [[فاشسٽ اٽلي (1922–1943)|اطالوي فاشزم جي اڀار]] ۾ مدد ڪئي. مورخ "ڪٽيل فتح" کي هڪ "سياسي افسانو" سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن [[اطالوي سامراجيت]] کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>G.Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', in AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bologna 1999, pp.101–106</ref> اٽلي کي [[قومون جي ليگ]] جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي. === فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ === {{Main|فاشسٽ اٽلي|ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي ۾ هولوڪاسٽ}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|فاشسٽ آمر [[بينيتو موسوليني]] پاڻ کي ''[[دوچي]]'' سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|1943ع ۾ پنهنجي معزولي]] تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.]] عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل [[ٻه ڳاڙها سال|سوشلسٽ تحريڪن]]، جيڪي [[روسي انقلاب]] کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي [[نيشنل فاشسٽ پارٽي]] جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي [[بليڪ شرٽس]] هڪ [[عوامي مظاهرو]] ۽ "[[روم ڏانهن مارچ]]" وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] موسوليني کي [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=4 May 2015|access-date=25 July 2017|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[شاهي جاپان]] ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو. [[فاشزم]] اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ [[وينسي سلطنت|وينسي سلطنتن]] جي ورثي جي بنياد تي [[ارڊينٽزم|ارڊينٽسٽ دعوائن]] وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|url=https://archive.org/details/fascismseuropean0000rodo|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=[https://archive.org/details/fascismseuropean0000rodo/page/88 88]}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945 |url=https://archive.org/details/fascistideologyt0000kall|date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=[https://archive.org/details/fascistideologyt0000kall/page/41 41]}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> انهيءَ سبب فاشسٽ [[مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي]] ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني [[ٻي اطالو-ابيسينيائي جنگ|ايٿوپيا تي حملو ڪيو]] ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي [[قومون جي ليگ]] مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي [[اسٽيل جو معاهدو|نازي جرمني سان اتحاد]] ڪيو ۽ [[ٽرائيپارٽائيٽ پيڪٽ|جاپاني سلطنت]] سان گڏ ٿيو، ۽ [[اسپيني گهرو جنگ]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي [[البانيا تي اطالوي حملو|البانيا تي حملو ڪيو]]. اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور [[فرانس جي جنگ]] هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي قبضو|برطانوي صومالي لينڊ]]، [[مصر تي اطالوي حملو|مصر]]، [[بلقان مهم (ٻي عالمي جنگ)|بلقان]] ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي [[اوڀر محاذ تي اطالوي شموليت|اوڀر محاذ]] سان گڏ [[اوڀر آفريقي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريقي]] ۽ [[اتر آفريقي مهم|اتر آفريقي]] مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. [[اطالوي جنگي ڏوهه|اطالوي جنگي ڏوهن]] ۾ [[عدالت کان ٻاهر قتل]] ۽ [[نسلي صفائي]] شامل هئا،<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=21 September 2013}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)</ref> جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي [[اطالوي حراستي ڪيمپ|اطالوي حراستي ڪيمپن]] ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. [[يوگوسلاو پارٽيزنز]] جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ [[فوئبي قتل عام]] شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ [[سسلي تي اتحادي حملو]] شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|فاشسٽ حڪومت جي خاتمي]] جو سبب بڻيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] تي صحيح ڪئي،<!-- it became effective on 8 Sept---> جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ([[آپريشن آڪسي]]). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|اپريل 1945ع ۾ [[اٽلي جي آزادي]] تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]]]] اتر ۾، جرمنن [[اطالوي سماجي جمهوريه]] (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي [[ڪٺ پتلي رياست]] ۽ [[سهڪاريت پسند|سهڪاريت پسند]] حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان [[گران ساسو ريڊ|بچائڻ]] کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو [[اطالوي هم جنگي فوج]] ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون [[نيشنل ريپبلڪن آرمي]] ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ [[اطالوي مزاحمت]] اڀري، جنهن [[آپريشن آڪسي|نازي جرمن قابضن]] ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', in: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vol. 8, pp. 368–369.</ref> هن دور جو هڪ پاسو [[اطالوي گهرو جنگ]] هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=http://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=13 October 2022|access-date=28 August 2023}}; See the books from Italian historian [[Giorgio Pisanò]] ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 voll., Milano, FPE, 1965 and the book ''L'Italia della guerra civile'' ("Italy of civil war"), published in 1983 by the Italian writer and journalist [[Indro Montanelli]] as the fifteen volume of the ''Storia d'Italia'' ("History of Italy") by the same author.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|url=https://archive.org/details/unaguerraciviles0000pavo|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=[https://archive.org/details/unaguerraciviles0000pavo/page/238 238]|language=it}}</ref> اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ [[بينيتو موسوليني جو موت|فوري طور قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news|date=28 April 1945|title=1945: Italian partisans kill Mussolini |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=26 November 2011|access-date=17 October 2011|publisher=BBC News}}</ref> دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، [[ڪازيرتا جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ|جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا]]. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}</ref> سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945 |date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13}}</ref> جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=[[Treccani]]|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === جمهوري دور === {{Main|اطالوي جمهوريه جي تاريخ}} اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو،<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=[[Universal Newsreel]]|year=1946|access-date=22 February 2012}}</ref> اهو ڏينهن ان کان پوءِ ''[[جمهوريه جو عيد]]'' طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=20 May 2011|access-date=30 May 2011}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=24 August 2021|work=Il Post|date=10 March 2021|language=it-IT|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823162103/https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|url-status=live}}</ref> وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، [[امبيرتو ٻيون]]، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. [[اٽلي جو آئين|جمهوري آئين]] 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو]] تحت، [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] جي ڀرسان علائقا [[سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ]] ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 [[استريائي اطالوي|استريائي]] ۽ [[دلماتيني اطالوي]] لڏي ويا.<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=5 March 2016|access-date=28 January 2015|publisher=Treccani.it}}</ref> اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان [[اطالوي سلطنت]] ختم ٿي. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[الچيدي دي گاسپري]]، جمهوريه جو [[اٽلي جي وزيراعظمن جي فهرست|پهريون]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] ۽ [[يورپي يونين جا باني پيءُ|يورپي يونين جي باني پيئرن]] مان هڪ]] ڪميونسٽ قبضي جي خوف [[1948ع جي اطالوي عام چونڊن]] ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي [[ڪرسچن ڊيموڪريسي (اٽلي)|ڪرسچن ڊيموڪريٽن]]، [[الچيدي دي گاسپري]] جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=5 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37}}</ref> نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي [[نيٽو]] جو ميمبر بڻيو. [[مارشل پلان]] معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو [[اطالوي معاشي معجزو]] جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي [[يورپي برادرين]] جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ''[[ليڊ جا سال (اٽلي)|ليڊ جا سال]]'' نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي [[1973ع جو تيل بحران]]، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-date=19 August 2006|access-date=2 May 2006|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=25 April 2006|access-date=2 May 2006|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network}}; {{Cite web|date=24 June 2000|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=29 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Cambridgeclarion.org}}</ref> معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[جي-7]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي [[سسلين مافيا]] طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو.<ref>{{Cite web|date=8 March 2012|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=13 October 2012|access-date=9 February 2019|website=Corriere della Sera}}</ref> ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ [[اٽلي ۾ بدعنواني|بدعنواني]] کان مايوس هئا، جيڪا [[ماني پوليتي|صاف هٿن]] واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا.<ref>The so-called "Second Republic" was born by forceps: not with a revolt of Algiers, but formally under the same Constitution, with the mere replacement of one ruling class by another: {{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online}}</ref> ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ [[سماجي جمهوريت پسند]] قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، [[مرڪز-ساڄي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-ساڄي اتحاد]] (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت [[سلويو برلسڪوني]] جو غلبو هو) ۽ [[مرڪز-کاٻي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-کاٻي اتحاد]] (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر [[رومانو پروڊي]] ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا. 21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ [[عظيم معاشي بحران]] جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ [[سخت مالي پاليسيون]] اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[ٽيڪنوڪريٽ]] يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=16 November 2011|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|work=The Guardian}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[غير قانوني مهاجر]]، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي [[ڪاتانيا]] جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن [[بحر روم]] ذريعي سفر ڪري رهيا آهن]] 2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم [[ماتيو رينزي]] طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون [[2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم]] ۾ رد ٿي ويون.<ref>{{Cite news|date=12 December 2016|title=New Italian PM Paolo Gentiloni sworn in|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129122857/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|archive-date=29 November 2019|access-date=19 March 2020|publisher=BBC News}}</ref> ساڳئي وقت، [[يورپي مهاجر بحران]] اٽلي کي [[يورپي يونين]] ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ [[بحر روم]] رستي يورپ پهتا،<ref>{{Cite news|date=21 May 2018|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=1 April 2019|access-date=8 June 2018|work=The Local Italy}}</ref> خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان.<ref>{{Cite news|date=18 July 2017|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2 April 2019|access-date=8 June 2018|work=Reuters}}</ref> هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ [[عوام پسند]] سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=http://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=29 April 2017|access-date=10 January 2017|work=[[The Local]]}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=10 January 2017|work=Politico|date=3 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 May 2018|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=3 January 2022|access-date=2 June 2018|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]]، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=19 March 2020|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|publisher=CNBC}}</ref> ان جي جواب ۾، [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون|غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا]] ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=27 May 2020}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=12 February 2021|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=19 April 2021|access-date=19 February 2021|website=The Guardian}}</ref> 2022ع ۾، [[جورجيا ميلوني]] اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=21 October 2022|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=24 October 2022|access-date=24 October 2022|publisher=BBC News}}</ref> == جاگرافي == {{Main|اٽلي جي جاگرافي}} {{Further|اٽلي جي ارضيات|اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|اٽلي جي دريائن جي فهرست|اٽلي جي ڍنڍن جي فهرست|اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|اٽلي (جاگرافيائي علائقو)}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|اٽلي جو جاگرافيائي اُڀار وارو نقشو]] اٽلي، جنهن جو علائقو گهڻي حد تائين [[اٽلي (جاگرافيائي علائقو)|ساڳئي نالي واري جاگرافيائي علائقي]] سان ملي ٿو،<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=[[Treccani]] |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> [[ڏکڻ يورپ]] ۾ واقع آهي<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=1 July 2021 |access-date=17 August 2021 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> (۽ [[اولهه يورپ]] جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي{{efn|name=WE}})، [[35هين اتر متوازي|35° اتر]] ۽ [[47° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[6هين اوڀر نصف النهار|6° اوڀر]] ۽ [[19هين اوڀر نصف النهار|19° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾. اتر ۾، اولهه کان اوڀر طرف، اٽلي جون سرحدون [[فرانس]]، [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] ۽ [[سلووينيا]] سان ملن ٿيون، ۽ تقريباً [[الپس]] جي آبي ورهاست واري حد تائين پکڙيل آهن، جنهن ۾ [[پو ماٿري]] ۽ [[وينيسيائي ميدان]] شامل آهن. ملڪ [[اطالوي اپٻيٽ]]، [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] (جيڪي [[بحر روم]] جا سڀ کان وڏا ٻيٽ آهن)، ۽ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|ڪيترن ننڍن ٻيٽن]] تي مشتمل آهي.<ref name="Treccani" /> اٽلي جا ڪي علائقا الپائن حوض کان ٻاهر به پکڙيل آهن، ۽ ڪجهه ٻيٽ [[يوروشيا]] جي براعظمي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن. ملڪ جو ڪل پکيڙ {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}} آهي، جنهن مان {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} خشڪي ۽ {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} پاڻي آهي.<ref name="Area">{{Cite web|date=30 October 2014|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=17 November 2014|access-date=22 March 2019|website=istat.it}}</ref> ٻيٽن سميت، اٽلي جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} آهي، جيڪا [[بحر روم]]، [[ليگورين سمنڊ]]، [[ٽيرينين سمنڊ]]، [[آئيونين سمنڊ]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=[[Organisation hydrographique internationale]]|year=1953|edition=3rd|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011|issue=28}}</ref> ۽ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] سان لڳي ٿي.{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} فرانس سان سرحد {{Convert|488|km|0|abbr=on}}، سوئٽزرلينڊ سان {{Convert|740|km|0|abbr=on}}، آسٽريا سان {{Convert|430|km|0|abbr=on}} ۽ سلووينيا سان {{Convert|232|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي. [[سان مارينو]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] (دنيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ ۽ [[هولي سي]] جي انتظام هيٺ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪز) اٽلي جي اندر واقع [[انڪليو]] آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=24 August 2018|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[ڪامپيوني ڊي اٽاليا]] سوئٽزرلينڊ جي اندر واقع هڪ اطالوي [[ايڪسڪليو]] آهي.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=26 January 2021|access-date=28 May 2021|website=[[Italian National Institute of Statistics]]}}</ref> سان مارينو سان سرحد {{Convert|39|km|0|abbr=on}} ۽ ويٽيڪن سٽي سان {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}} ڊگهي آهي.<ref name=Area/> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان)، [[اوستا وادي]] ۾، جيڪو [[يورپي يونين]] جو سڀ کان اوچو مقام آهي]] اٽلي جي 35 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين جبلن تي مشتمل آهي.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano}}</ref> [[اپينائن جبل]] اپٻيٽ جي مرڪزي ريڙهه آهن، جڏهن ته [[الپس]] اترين سرحد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا، جتي اٽلي جو سڀ کان اوچو مقام [[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان) جي چوٽيءَ تي {{Cvt|4810|m|ft}} جي اوچائي تي واقع آهي. ٻيا مشهور جبل [[مونٽي چيروينو]] (ميٽرهورن) ۽ [[ڊولومائيٽس]] آهن. اٽلي جا ڪيترائي حصا [[اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني اصل]] جا آهن. ڏکڻ جا گهڻا ننڍا ٻيٽ ۽ ٻيٽ-گروهه [[آتش فشاني ٻيٽ]] آهن. فعال آتش فشانن ۾ [[ايٽنا جبل]] (سسلي ۾ ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو فعال آتش فشان)، [[ولڪانو]]، [[اسٽرومبولي]] ۽ [[ويسوويس]] شامل آهن. اٽلي جون اڪثر [[اٽلي جون دريائون|دريائون]] [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] يا [[ٽيرينين سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=16 September 2017|access-date=30 July 2018|publisher=comuni-italiani.it}}</ref> سڀ کان ڊگهي درياهه [[پو درياهه]] آهي، جيڪو الپس مان نڪري [[پادان ميدان]] مان گذري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=23 December 2007|access-date=6 April 2009|magazine=National Geographic}}</ref> [[پو ماٿري]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ميدان آهي، جنهن جو پکيڙ {{Convert|46000|km2|abbr=on}} آهي، ۽ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي.<ref name=eug92/> سڀ کان وڏيون ڍنڍون، وڏي کان ننڍي ترتيب سان، [[گاردا ڍنڍ]]، [[ماجوري ڍنڍ]] ۽ [[ڪومو ڍنڍ]] آهن.<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=5 February 2010|access-date=3 March 2010|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|[[اطالوي بگھڙ]]، اٽلي جو قومي جانور]] [[اطالوي بگھڙ]] اٽلي جو قومي جانور آهي،<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=9 January 2023|access-date=15 November 2021|website=Yourtrip.com}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=15 November 2021|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي وڻ [[اربوٽس يونيڊو|اسٽرابيري وڻ]] آهي.<ref name="altovastese">{{Cite web|date=3 October 2011|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=5 February 2016|access-date=25 January 2016|language=it}}</ref> ان جو سبب اهو آهي ته اطالوي بگھڙ، جيڪو [[اپينائن جبل]] ۽ اولهندي [[الپس]] ۾ رهندو آهي، لاطيني ۽ اطالوي ثقافتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو، جهڙوڪ [[روم جو قيام|روم جي بنياد پوڻ]] واري ڏند ڪٿا ۾،<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797}}</ref> جڏهن ته اسٽرابيري وڻ جا ساوا پن، اڇا گل ۽ ڳاڙها ٻير، جيڪي [[بحر روم]] جي علائقي جا مقامي آهن، قومي جهنڊي جي رنگن جي ياد ڏيارين ٿا.<ref name="altovastese"/> قومي پکي [[اطالوي جهرڪي]] آهي،<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=18 December 2022|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=22 August 2024|archive-date=22 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي گل اسٽرابيري وڻ جو گل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=26 August 2024|language=it|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> === ماحول === {{See also|اٽلي جي قومي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي علائقائي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي سامونڊي محفوظ علائقن جي فهرست}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|اٽلي جا قومي ۽ علائقائي پارڪ]] تيز صنعتي ترقي کان پوءِ، اٽلي کي پنهنجي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪجهه وقت لڳو. بهتري کان پوءِ، اٽلي هاڻي ماحولياتي پائيداري جي لحاظ کان دنيا ۾ 84هين درجي تي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> قومي پارڪن، علائقائي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن هيٺ محفوظ ڪيل ڪل زمين اٽلي جي علائقي جي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تي مشتمل آهي،<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=11 January 2022|access-date=11 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته اٽلي جي سامونڊي ڪناري جو 12 سيڪڙو حصو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|language=it}}</ref> اٽلي دنيا جي اهم [[اٽلي ۾ قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد توانائي]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2010ع ۾ اهو نصب ٿيل [[شمسي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو فراهم ڪندڙ هو،<ref>{{Cite web|date=15 July 2010|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=20 August 2011|access-date=16 July 2010|publisher=[[REN21]]}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=11 October 2010|access-date=30 October 2010}}</ref> ۽ [[هَوائي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان ڇهون وڏو ملڪ هو.<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=8 August 2011|publisher=[[World Wind Energy Association]]}}</ref> 2020ع ۾ قابلِ تجديد توانائي اٽلي جي ڪل توانائي استعمال جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{Cite web|date=25 May 2021|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=23 October 2021|access-date=28 May 2021|website=ANSA.it}}</ref> ملڪ 1963ع کان 1990ع تائين جوهري ريئڪٽر هلائيندو رهيو، پر [[چرنوبل حادثو]] ۽ [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم]] ٿيڻ کان پوءِ جوهري پروگرام ختم ڪيو ويو. 2008ع ۾ حڪومت هن فيصلي کي واپس وٺندي چار تائين جوهري بجلي گهر ٺاهڻ جا منصوبا جوڙيا، پر [[فوكوشيما جوهري حادثو]] کان پوءِ ٿيل ريفرنڊم ذريعي اهي منصوبا به رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=14 June 2011|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=12 June 2011|access-date=20 April 2013|publisher=BBC News}}</ref> هوا جي آلودگي اڃا تائين هڪ سنگين مسئلو آهي، خاص طور تي صنعتي اتر ۾. اٽلي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج موجب ملڪن جي فهرست|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪندڙ دنيا جو ٻارهون وڏو ملڪ آهي.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=25 December 2009}}</ref> وڏن شهرن ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ رش ماحولياتي ۽ صحت جا مسئلا پيدا ڪندا رهن ٿا، جيتوڻيڪ 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن کان پوءِ دونهين ۽ سموگ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، ۽ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جا مقدار پڻ گهٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=3 March 2010|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني اڏاوتن، ۽ زمين جي ناقص انتظامي پاليسين سبب اٽلي جي جبلستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي زميني ڪٽائي ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماحولياتي آفتون پيدا ٿيون آهن، جهڙوڪ 1963ع ۾ [[واجونٽ ڊيم]] جي تباهي، 1998ع جو [[سارنو]] سانحو،<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ 2009ع جا [[2009ع ميسينا جا ٻوڏ ۽ مٽيءَ جا ڌوڪڙا|ميسينا جا مٽيءَ جا ڌوڪڙا ۽ ٻوڏون]].<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> == سياست == {{Main|اٽلي جي سياست|اٽلي ۾ چونڊون}} اٽلي 1946ع کان هڪ وحداني [[پارلياماني جمهوريه]] آهي، جڏهن بادشاهت کي [[1946ع جو اطالوي ادارياتي ريفرنڊم|1946ع جي ريفرنڊم]] وسيلي ختم ڪيو ويو. [[اٽلي جو صدر|اٽلي جو صدر]]، [[سرجيو ماتاريلا]]، جيڪو 2015ع کان هن عهدي تي فائز آهي، ملڪ جو سربراهه آهي. صدر کي گڏيل اجلاس ۾ [[اٽلي جي پارليامينٽ]] ۽ علائقائي نمائندن طرفان هڪ ستن سالن واري مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. اٽلي وٽ [[اٽلي جو آئين|هڪ لکيل جمهوري آئين]] موجود آهي، جيڪو [[اٽلي جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] طرفان تيار ڪيو ويو. اها اسيمبلي انهن [[فاشزم مخالف]] قوتن جي نمائندن تي مشتمل هئي، جن [[ٻي عالمي جنگ]] دوران اٽلي جي آزاديءَ وقت نازي ۽ فاشسٽ قوتن جي شڪست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref>Smyth, Howard McGaw Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) ''The Western Political Quarterly'' vol. 1 no. 3 (pp. 205–222), September 1948.{{JSTOR|442274}}</ref> اٽلي معاشي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم عالمي ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ [[يورپي يونين]] جي ٽن وڏين رياستن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. اهو عام طور تي هڪ [[علائقائي طاقت]] تصور ڪيو ويندو آهي،<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Rome: Aracne, 2016); "''[[Operation Alba]] may be considered one of the most important instances in which Italy has acted as a regional power, taking the lead in executing a technically and politically coherent and determined strategy.''" See Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), p. 171.</ref> جڏهن ته ان جي [[عظيم طاقت]] واري حيثيت بابت عالمن ۽ سياسي تجزيه نگارن ۾ بحث جاري آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=17 January 2005 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=16 January 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", secession and the rule of the great powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=16 January 2024 |url-status=live}}</ref> [[انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت واري اشاري (GSoD) ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، اٽلي مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي تي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ [[قانون جي حڪمراني]] جي شعبي ۾ ڪجهه ڪمزورين جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=16 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === حڪومت === {{Main|اٽلي جي حڪومت}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[سرجيو ماتاريلا]]<br/>{{small|[[اٽلي جو صدر|صدر]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[جورجيا ميلوني]]<br/>{{small|[[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]]}} | total_width = 320 }} اٽلي ۾ پارلياماني حڪومت آهي، جيڪا [[مخلوط اڪثريتي نمائندگي]] واري چونڊ نظام تي ٻڌل آهي. پارليامينٽ مڪمل طور تي [[ٻه ايواني پارليامينٽ|ٻه ايواني]] آهي ۽ ٻنهي ايوانن وٽ ساڳيا اختيار آهن. اهي ٻه ايوان هي آهن: [[اٽلي جي چيمبر آف ڊپٽيز|چيمبر آف ڊپٽيز]]، جيڪو [[پالازو مونٽيچيٽوريو]] ۾ اجلاس ڪندو آهي، ۽ [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]]، جيڪا [[پالازو ماداما]] ۾ اجلاس ڪندي آهي. [[اٽلي جي پارليامينٽ]] جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته پرڏيهه ۾ مستقل رهندڙ [[اطالوي شهريت جو قانون|اطالوي شهرين]] کي پڻ نمائندگي حاصل آهي؛ 8 ڊپٽيز ۽ 4 سينيٽر چار الڳ [[اٽلي جي پارليامينٽ#اوورسيز حلقو|پرڏيهي حلقن]] مان چونڊيا ويندا آهن. پارليامينٽ ۾ [[تاحيات سينيٽر]] پڻ هوندا آهن، جن کي صدر "سماجي، سائنسي، فني يا ادبي ميدان ۾ غيرمعمولي وطن دوست خدمتن" جي بنياد تي مقرر ڪندو آهي. اڳوڻا صدر خودبخود تاحيات سينيٽر بڻجي ويندا آهن. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[پالازو ماداما]]، روم، [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]] جو صدر مقام]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] حڪومت جو سربراهه آهي ۽ انتظامي اختيار رکي ٿو، پر گهڻين پاليسين تي عملدرآمد لاءِ کيس وزيرن جي ڪائونسل جي منظوري حاصل ڪرڻي پوي ٿي. وزيراعظم ۽ ڪابينا کي صدر مقرر ڪندو آهي ۽ پوءِ پارليامينٽ کان اعتماد جو ووٽ وٺڻو پوندو آهي. پنهنجي عهدي تي برقرار رهڻ لاءِ وزيراعظم کي اعتماد جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري هوندا آهن. اٽلي جا اهم سياسي پارٽيون [[برادرز آف اٽلي]]، [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[فائيو اسٽار موومينٽ]] آهن. 2022ع جي عام چونڊن دوران انهن ٽنهي پارٽين ۽ سندن اتحادين [[چيمبر آف ڊپٽيز]] ۾ 400 مان 357 سيٽون ۽ سينيٽ ۾ 200 مان 187 سيٽون حاصل ڪيون. {{Clear}} === قانون ۽ فوجداري انصاف === {{Main|اٽلي جو قانون|اٽلي جو عدالتي نظام|اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي ۾ ڏوھ}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|[[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]]، روم]] اٽلي جي قانون جا ڪيترائي ذريعا آهن. اهي درجابنديءَ جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهن؛ هيٺين درجي جي قانون يا ضابطي کي مٿين درجي جي قانون سان ٽڪراءُ ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=17 January 2022|access-date=26 March 2022|language=it}}</ref> [[اٽلي جو آئين|1948ع جو آئين]] سڀ کان اعليٰ قانوني ذريعو آهي.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=8 May 2021|access-date=26 March 2022|website=loc.gov}}</ref> [[اٽلي جي آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت بابت فيصلو ڪندي آهي. عدليه پنهنجا فيصلا [[رومي قانون]]، [[نيپولين ڪوڊ]] ۽ بعد وارن قانونن جي بنياد تي ڪري ٿي. [[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]] فوجداري ۽ ديواني اپيلن لاءِ اعليٰ ترين عدالت آهي. اٽلي [[ايل جي بي ٽي حقن]] جي ميدان ۾ ٻين ڪيترن مغربي يورپي ملڪن کان پوئتي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=21 May 2019|access-date=28 October 2021|website=rainbow-europe.org}}</ref> تشدد جي ممانعت بابت اطالوي قانون کي پڻ ڪجهه بين الاقوامي معيارن کان گهٽ تصور ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=8 June 2019|access-date=8 June 2019|website=menschenrechte.org}}</ref> قانون لاڳو ڪندڙ نظام گهڻ رخو آهي ۽ ان ۾ ڪيترائي پوليس ادارا شامل آهن.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington}}</ref> قومي پوليس ادارن ۾ [[پوليٽسيا دي ستاتو]] ('رياستي پوليس')، [[ڪارابينيئري]]، [[گوارڊيا دي فنانزا]] ('مالي پوليس') ۽ [[پوليٽسيا پينيٽينتسيريا]] ('جيل پوليس') شامل آهن،<ref name="BuonannoMastrobuoni">{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|url=https://archive.org/details/lessonsfromecono0000phil|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=[https://archive.org/details/lessonsfromecono0000phil/page/193 193]|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni}}</ref> ان سان گڏ [[گوارڊيا ڪوسٽيرا]] ('[[پاڻي پوليس|سامونڊي ڪناري جي محافظ پوليس]]') پڻ آهي.<ref name=Walters/> جيتوڻيڪ پوليسنگ بنيادي طور قومي سطح تي فراهم ڪئي ويندي آهي،<ref name="BuonannoMastrobuoni"/> پر [[صوبائي پوليس|صوبائي]] ۽ [[ميونسپل پوليس (اٽلي)|ميونسپل]] پوليس پڻ موجود آهن.<ref name="Walters"/> 19هين صديءَ جي وچ ڌاري ظاهر ٿيڻ کان وٺي، [[اٽلي ۾ منظم ڏوھ|اطالوي منظم ڏوھ]] ۽ ڏوهاري تنظيمن ڏکڻ اٽلي جي ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ گهڙي وئي آهن؛ انهن مان سڀ کان بدنام سسلي مافيا آهي، جيڪا آمريڪا سميت پرڏيهي ملڪن تائين پکڙجي وئي. مافيا جي آمدني GDP جي 9 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي<ref>{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=11 November 2008|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=27 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=9 January 2010|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=21 April 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=29 April 2011}}</ref>.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=22 October 2007|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/http://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=1 May 2011|access-date=19 April 2011|work=The New York Times}}</ref> 2009ع جي هڪ رپورٽ 610 [[ڪوموني|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] جي نشاندهي ڪئي، جتي مافيا جي مضبوط موجودگي آهي، جتي 13 ملين اطالوي رهن ٿا ۽ GDP جو 15 سيڪڙو پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Maria Loi|date=1 October 2009|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{spaces}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=1 October 2009|access-date=5 May 2010| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=8 September 2013}}</ref> ڪلابريا جي [['ندرنگيتا]]، جيڪا غالباً اٽلي جي سڀ کان طاقتور ڏوهاري تنظيم آهي، اڪيلي GDP جو 3 سيڪڙو حصو رکي ٿي.<ref>{{Cite web|last=ANSA|date=14 March 2011|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today}}</ref> هر 1,000 ماڻهن تي 0.013 جي شرح سان، اٽلي قتل جي شرح ۾ 61 ملڪن جي ڀيٽ ۾ 47هين نمبر تي آهي،<ref>{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=29 September 2008|access-date=4 April 2010|publisher=NationMaster.com}}</ref> ۽ دنيا جي 64 ملڪن جي ڀيٽ ۾ هر 1,000 ماڻهن تي زيادتي جي ڪيسن جي تعداد ۾ 43هين نمبر تي آهي. اهي ترقي يافته ملڪن ۾ نسبتاً گهٽ انگ اکر آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|[[گروپ آف سيون|جي-7]] اڳواڻن جي [[50هين جي-7 سربراهي اجلاس]]، [[اپوليا]] ۾ گروپ تصوير]] اٽلي [[يورپي اقتصادي ڪميونٽي]] (EEC)، جيڪا هاڻي يورپي يونين (EU) آهي، ۽ [[نيٽو]] جو باني ميمبر آهي. اٽلي کي 1955ع ۾ گڏيل قومن ۾ داخل ڪيو ويو، ۽ اهو بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[او اي سي ڊي]]، [[ٽيرفن ۽ واپار بابت عام معاهدو]]/[[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (GATT/WTO)، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] (OSCE)، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[مرڪزي يورپي انيشيٽو]] جو ميمبر ۽ مضبوط حامي آهي. بين الاقوامي تنظيمن جي گردشي صدارتن ۾ ان جا وارو شامل آهن: 2018ع ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]]، 2017ع ۾ [[جي-7]]، ۽ 2014ع ۾ [[يورپي يونين جي ڪائونسل جي صدارت|يورپي يونين ڪائونسل]]. اٽلي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي ميمبرن جي فهرست|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جو بار بار چونڊجندڙ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|غير مستقل ميمبر]] آهي. اٽلي گهڻ طرفي بين الاقوامي سياست جي مضبوط حمايت ڪري ٿو، گڏيل قومن ۽ ان جي بين الاقوامي سلامتي سرگرمين جي تائيد ڪري ٿو. 2013ع ۾، اٽلي جا 5,296 فوجي پرڏيهه ۾ مقرر هئا، جيڪي 25 ملڪن ۾ گڏيل قومن ۽ نيٽو جي 33 مشنن ۾ شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013 |url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=1 February 2014|access-date=27 January 2014|publisher=Italian Ministry of Defence}}</ref> اٽلي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي حمايت ۾ [[UNITAF|صوماليا]]، [[موزمبيق ۾ گڏيل قومن جو آپريشن|موزمبيق]] ۽ [[اوڀر تيمور ۾ گڏيل قومن جو مربوط مشن|اوڀر تيمور]] ۾ فوجون مقرر ڪيون. اٽلي [[IFOR|بوسنيا]]، [[ڪوسوو فورس|ڪوسوو]] ۽ [[آپريشن سن رائز (البانيا)|البانيا]] ۾ نيٽو ۽ گڏيل قومن جي آپريشنن لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ 2003ع کان [[آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم]] (OEF) جي حمايت ۾ افغانستان ۾ 2,000 کان وڌيڪ فوجي مقرر ڪيا. اٽلي عراق جي ٻيهر تعمير ۽ استحڪام لاءِ بين الاقوامي ڪوششن جي حمايت ڪئي، پر 2006ع تائين پنهنجو 3,200 فوجين وارو [[ملٽي نيشنل فورس – عراق#2006ع واپسيون|فوجي دستو]] واپس وٺي ڇڏيو. آگسٽ 2006ع ۾، اٽلي [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فورس]] لاءِ لڳ ڀڳ 2,450 فوجي مقرر ڪيا.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml "Italian soldiers leave for Lebanon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2 September 2006}} Corriere della Sera, 30 August 2006</ref> اٽلي [[فلسطيني اٿارٽي]] جو هڪ وڏو مالي مددگار آهي، جنهن صرف 2013ع ۾ €60&nbsp;ملين جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news|date=4 September 2013|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=18 October 2014|access-date=27 January 2014|agency=[[Ma'an News Agency]]}}</ref> === فوج === {{Main|اطالوي هٿياربند فوجون|اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{See also|اٽلي سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست}} [[File:Cavour (550).jpg|thumb|هوائي جهاز بردار ٻيڙو ''[[اطالوي هوائي جهاز بردار ٻيڙو ڪاوير|ڪاوير]]''، [[اطالوي بحريه]] جو [[فليگ شپ]]]] [[File:Centauro01.JPEG|thumb|[[IFOR]] جي حصي طور [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ گشت دوران اطالوي فوج جو [[چينتاورو (ٽينڪ تباه ڪندڙ)|چينتاورو]] ٽينڪ تباه ڪندڙ]] [[اٽلي جي فوجي تاريخ]] هڪ وسيع دور کي بيان ڪري ٿي، جيڪو [[اٽلي جون قديم قومون|اٽلي جي قديم قومن]] طرفان وڙهيل فوجي تڪرارن کان شروع ٿئي ٿو، خاص طور تي [[قديم رومن]] طرفان ڀونوچ سمنڊ جي دنيا جي فتح، وچئين دور ۾ اطالوي [[اطالوي شهري رياستون|شهري رياستن]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون|سامونڊي جمهوريهن]] جي واڌ، ۽ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|تاريخي اطالوي رياستن]] جي [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] ۽ [[جانشيني جون جنگيون|جانشيني جي جنگين]] ۾ شموليت کان گذري، نيپوليني دور، [[اٽلي جو اتحاد]]، [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] جي مهمن، ٻنهي [[عالمي جنگون|عالمي جنگين]]، ۽ جديد دور تائين پهچي ٿو، جنهن ۾ [[نيٽو]]، يورپي يونين يا گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ عالمي [[امن قائم رکڻ]] واريون ڪارروائيون شامل آهن. [[اطالوي فوج]]، [[اطالوي بحريه|بحريه]]، [[اطالوي هوائي فوج|هوائي فوج]] ۽ [[ڪارابينيئري]] گڏجي اطالوي هٿياربند فوجون ٺاهين ٿيون، جيڪي [[هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس (اٽلي)|هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس]] جي حڪم هيٺ آهن، جنهن جي صدارت صدر ڪندو آهي، جيئن [[اٽلي جو آئين]] مقرر ڪري ٿو. آرٽيڪل 78 موجب، [[اٽلي جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] کي جنگ جي حالت جو اعلان ڪرڻ ۽ جنگ لاءِ ضروري اختيار حڪومت کي ڏيڻ جو اختيار آهي. هٿياربند فوجن جي شاخ نه هجڻ باوجود، [[گوارڊيا دي فنانزا]] کي فوجي حيثيت حاصل آهي ۽ اها فوجي بنيادن تي منظم آهي.{{Efn|گوارڊيا دي فنانزا جهازن، هوائي جهازن ۽ هيليڪاپٽرن جو وڏو ٻيڙو هلائي ٿي، جنهن سان اها اٽلي جي پاڻيءَ جي نگراني ڪري سگهي ٿي ۽ جنگي منظرنامن ۾ حصو وٺي سگهي ٿي.}} 2005ع کان فوجي خدمت رضاڪارانه آهي.<ref>{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=17 January 2013|access-date=13 July 2012|publisher=Camera.it}}</ref> 2010ع ۾، اطالوي فوج وٽ فعال ڊيوٽي تي 293,202 اهلڪار هئا،<ref>"The Military Balance 2010", pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.</ref> جن مان 114,778 ڪارابينيئري هئا.<ref>{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009 |url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=4 May 2011|access-date=11 July 2014|language=it}}</ref> نيٽو جي [[نيوڪليئر شيئرنگ]] حڪمت عملي جي حصي طور، اٽلي 90 آمريڪي [[B61 نيوڪليئر بم]]ن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي [[گيدي ايئر بيس|گيدي]] ۽ [[اويانو ايئر بيس|اويانو]] هوائي اڏن تي رکيل آهن.<ref>{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=1 January 2011|access-date=30 May 2011}}</ref> فوج قومي زميني دفاعي قوت آهي. اها 1946ع ۾، اٽلي جي جمهوريه بڻجڻ وقت، "[[رائل اطالوي آرمي]]" جي باقيات مان ٺهي. ان جون مشهور ترين جنگي گاڏيون [[دارڊو آءِ ايف وي|دارڊو]] [[پيادل جنگي گاڏي]]، [[بي 1 چينتاورو]] [[ٽينڪ تباه ڪندڙ]] ۽ [[ارييتي]] [[ٽينڪ]] آهن، ۽ ان جي هوائي جهازن ۾ [[اگوستا A129 مانگوستا|مانگوستا]] [[حملو ڪندڙ هيليڪاپٽر]] شامل آهي، جيڪو يورپي يونين، نيٽو ۽ گڏيل قومن جي مشنن ۾ مقرر ڪيو ويو آهي. ان وٽ [[ليوپارڊ 1]] ۽ [[M113]] بکتر بند گاڏيون پڻ موجود آهن. اطالوي بحريه هڪ [[بليو واٽر نيوي]] آهي. اها پڻ 1946ع ۾ ''[[ريجيا مارينا]]'' ('شاهي بحريه') جي باقيات مان ٺهي. يورپي يونين ۽ نيٽو جي ميمبر طور، بحريه سڄي دنيا ۾ اتحادي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ حصو ورتو آهي. 2014ع ۾، بحريه 154 جهاز هلائي رهي هئي، جن ۾ ننڍا مددگار جهاز پڻ شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=25 May 2022|access-date=28 April 2022|language=it}}</ref> اطالوي هوائي فوج 1923ع ۾ بادشاهه وڪٽر ايمانوئل ٽئين طرفان هڪ آزاد خدمتي هٿيار طور ''[[ريجيا ايروناوٽيڪا]]'' ('شاهي هوائي فوج') جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، ان جو نالو ''ايروناوٽيڪا ميليتاري'' رکيو ويو. 2021ع ۾، اطالوي هوائي فوج 219 جنگي جيٽ هلائي رهي هئي. ٽرانسپورٽ جي صلاحيت 27 [[لاڪ هيڊ مارٽن C-130J سپر هرڪيولس|C-130J]] ۽ [[C-27J اسپارٽن]] جهازن جي ٻيڙي ذريعي يقيني بڻائي وئي آهي. فضائي ڪرتب ڏيکاريندڙ ٽيم ''[[فريتچي تريڪولوري]]'' ('ترنگا تير') آهي. فوج جو هڪ خودمختيار ڪور، ڪارابينيئري، اٽلي جي [[جينڊارمري]] ۽ [[فوجي پوليس]] آهي، جيڪا [[اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي جي ٻين پوليس فورسن]] سان گڏ فوجي ۽ شهري آبادي جي پوليسنگ ڪري ٿي. جڏهن ته ڪارابينيئري جون مختلف شاخون الڳ وزارتن کي رپورٽ ڪن ٿيون، پر عوامي امن امان ۽ سلامتي برقرار رکڻ وقت هي ڪور گهرو وزارت کي رپورٽ ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=30 April 2011|access-date=14 May 2010|publisher=Carabinieri}}</ref> == معيشت == {{Main|اٽلي جي معيشت}} {{See also|وڏين اطالوي ڪمپنين جي فهرست}} اٽلي وٽ هڪ ترقي يافته<ref>{{Cite web|title=Select Country or Country Groups|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|archive-date=22 October 2017|access-date=22 October 2017}}</ref> [[مخلوط معيشت]] آهي، جيڪا [[يورو زون]] ۾ ٽين وڏي ۽ [[قوت خريد جي برابري]] سان ترتيب ڏنل GDP موجب دنيا ۾ [[GDP (PPP) موجب ملڪن جي فهرست|11هين وڏي]] معيشت آهي.<ref name="IMFWEO.IT"/> ان وٽ [[ڪل دولت موجب ملڪن جي فهرست|نائين وڏي قومي دولت]] آهي ۽ [[سون جي ذخيرن موجب ملڪن جي فهرست|مرڪزي بئنڪ جي سون جي ذخيرن]] ۾ ٽئين نمبر تي آهي. [[جي-7]]، يورو زون ۽ [[او اي سي ڊي]] جي باني ميمبر طور، اهو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ملڪن مان هڪ ۽ يورپ ۾ هڪ اهم [[واپاري قوم]] آهي؛<ref>{{Cite news|last1=Sensenbrenner|first1=Frank|last2=Arcelli|first2=Angelo Federico|title=Italy's Economy Is Much Stronger Than It Seems|url=https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206190937/http://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|archive-date=6 December 2014|access-date=25 November 2014|work=HuffPost}}; {{Cite news|last1=Dadush|first1=Uri|title=Is the Italian Economy on the Mend?|url=http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|access-date=25 November 2014|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace|Carnegie Europe]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713124951/http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|archive-date=13 July 2015}}; {{Cite web|title=Doing Business in Italy: 2014 Country Commercial Guide for U.S. Companies |url=http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715152504/http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|archive-date=15 July 2014|access-date=25 November 2014|publisher=[[United States Commercial Service]]}}</ref> 2024ع تائين، ان €612&nbsp;ارب ماليت جو سامان برآمد ڪيو ۽ €46&nbsp;ارب جو واپاري سرپلس حاصل ڪيو.<ref>[https://www.ft.com/content/1a1f0646-55a0-49ea-a959-fcfd1b1d26b8?utm_social_post_id=634238374&utm_social_handle_id=18949452&fbclid=IwY2xjawO78ZFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFIVTRPNXM4NWFCQ1JjYVQ3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHiFr0MoDj_MQ9STlc3S5GUpagM9kFM0GNu8rQGlInWQ_2duT7xdIytOTssGH_aem_yj3Z7vcjITd9u8Tgv436Hg Europe should learn from Italy] ''FT'' (6 November 2025)</ref> [[انساني ترقي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقي اشاري]] ۾ 30هين نمبر تي ايندڙ هڪ [[ترقي يافته ملڪ]] طور، اٽلي [[متوقع حياتي]]، [[اٽلي ۾ صحت سنڀال|صحت سنڀال]]،<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|archive-date=5 January 2010|access-date=7 September 2015|publisher=Photius.com}}</ref> ۽ [[تعليم اشاري]] ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو. اهو پنهنجي تخليقي ۽ جدت پسند ڪاروبارن،<ref>{{Cite web|title=The Global Creativity Index 2011 |url=http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|archive-date=30 September 2014|access-date=26 November 2014|publisher=Martin Prosperity Institute}}</ref> مقابلي واري زرعي شعبي،<ref>{{Cite web|last1=Aksoy|first1=M. Ataman|last2=Ng|first2=Francis|title=The Evolution of Agricultural Trade Flows|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|archive-date=29 November 2014|access-date=25 November 2014|publisher=[[The World Bank]]}}</ref> ۽ پنهنجي اثرائتي ۽ اعليٰ معيار واري موٽر گاڏين، مشينري، خوراڪ، ڊزائن ۽ فيشن جي صنعتن لاءِ مشهور آهي.<ref>{{Cite web|title=Automotive Market Sector Profile – Italy|url=http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|archive-date=5 December 2014|access-date=26 November 2014|publisher=[[Trade Commissioner Service|The Canadian Trade Commissioner Service]]}}; {{Cite web|title=Data & Trends of the European Food and Drink Industry 2013–2014 |url=http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|archive-date=6 December 2014|access-date=26 November 2014|publisher=[[FoodDrinkEurope]]}}; {{Cite news|date=10 January 2014|title=Italy fashion industry back to growth in 2014 |url=http://uk.reuters.com/article/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205114140/http://uk.reuters.com/article/2014/01/10/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|archive-date=5 December 2014|access-date=26 November 2014|work=Reuters}}</ref> [[File:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|[[ميلان]] اٽلي جو معاشي گاديءَ جو هنڌ آهي<ref>{{Cite web|date=18 May 2018|title=Milan, Italy's Industrial and Financial Capital|url=https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707141649/https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|archive-date=7 July 2022|access-date=27 May 2022}}</ref> ۽ هڪ عالمي [[مالي مرڪز]] ۽ [[فيشن گاديءَ جو هنڌ]] آهي.]] [[File:Siena, Piazza Salimbeni (Bank Monte dei Paschi di Siena) (38588876202).jpg|thumb|[[بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا]]، جيڪا 1472ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي [[قديم ترين بئنڪن جي فهرست|سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي]].]] [[File:The Eni building, Quartiere XXXII Europa, Roma, Lazio, Italy - panoramio.jpg|thumb|[[ايني]] کي دنيا جي تيل ۽ گئس جي [[سپرميجرز]] مان هڪ سمجھيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|title=The spotlight sharpens: Eni and corruption in Republic of Congo's oil sector|website=Global Witness|access-date=27 April 2020|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725204616/https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|url-status=dead}}</ref>]] اٽلي دنيا جو [[پيداوار جي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو پيداواري ملڪ]] ۽ يورپ ۾ ٻيو وڏو ملڪ آهي،<ref>"[http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country= Manufacturing, value added (current US$)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|date=10 October 2017}}". Retrieved 17 May 2017.</ref> جنهن جي خاصيت اها آهي ته ساڳي ماپ واري ٻين معيشتن جي ڀيٽ ۾ ان ۾ ملٽي نيشنل ڪارپوريشنون گهٽ آهن ۽ ڪيترائي متحرڪ [[ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار|ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار]] موجود آهن، جيڪي صنعتي ضلعن ۾ گڏ ٿيل آهن ۽ اطالوي صنعت جي ريڙهه جي هڏي آهن. ان سان هڪ اهڙو پيداوار وارو شعبو پيدا ٿيو آهي، جيڪو اڪثر نچ مارڪيٽن ۽ عياشي شين جي برآمد تي ڌيان ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اهو مقدار جي لحاظ کان مقابلي ۾ گهٽ صلاحيت رکي ٿو، پر اعليٰ معيار جي شين وسيلي انهن ايشيائي معيشتن سان مقابلو ڪري سگهي ٿو، جتي مزدوريءَ جو خرچ گهٽ آهي.<ref>{{Cite news|date=19 May 2005|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe & Central Asian Growth |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=23 June 2008|access-date=17 June 2008|publisher=The World Bank}}</ref> اٽلي 2023ع ۾ دنيا جو [[برآمدات موجب ملڪن جي فهرست|9هين وڏو برآمد ڪندڙ]] ملڪ هو. [[اٽلي جي وڏن واپاري ڀائيوارن جي فهرست|ان جا ويجها واپاري لاڳاپا]] ٻين يورپي يونين ملڪن سان آهن، ۽ 2019ع ۾ ان جا سڀ کان وڏا برآمدي ڀائيوار جرمني (12%)، فرانس (11%) ۽ آمريڪا (10%) هئا.<ref name="cia.gov">{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 May 2021|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> [[اطالوي موٽر گاڏين جي صنعت]] ملڪ جي پيداواري شعبي جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 2015ع ۾ 144,000 کان وڌيڪ ڪمپنيون ۽ لڳ ڀڳ 485,000 ملازم هئا،<ref>{{Cite web|title=Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato|url=http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|archive-date=25 September 2015|access-date=23 September 2015|website=adnkronos.com}}</ref> ۽ اها GDP ۾ 9% حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Country Profiles – Italy|url=http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|archive-date=11 February 2008|access-date=9 February 2008|website=acea.thisconnect.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses |url=https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701010705/https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|archive-date=1 July 2021|access-date=27 May 2022}}</ref> ملڪ وٽ گاڏين جو وڏو سلسلو آهي، [[ماس مارڪيٽ]] تي ڌيان ڏيندڙ برانڊن جهڙوڪ [[فيات]]، [[پريميئم پيداوار|پريميئم]] برانڊن جهڙوڪ [[الفا روميو]] ۽ [[مازيراتي]] کان وٺي عياشي [[سپر ڪارز]] جهڙوڪ [[پاگاني (ڪمپني)|پاگاني]]، [[لامبورگيني]] ۽ [[فيراري]] تائين. [[بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا]]، تعريف تي دارومدار رکندي، دنيا جي سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي، ۽ اٽلي جي چوٿين وڏي تجارتي ۽ ريٽيل بئنڪ آهي.<ref>{{Cite news|date=26 October 2017|title=Italy's fourth-biggest bank returns to the stockmarket|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215112321/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|archive-date=15 February 2018|access-date=26 October 2021|newspaper=[[The Economist]]}}</ref> اٽلي وٽ مضبوط [[ڪوآپريٽو]] شعبو آهي، جنهن ۾ يورپي يونين اندر آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو (4.5%) ڪوآپريٽو ۾ ملازم آهي.<ref>{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015 |url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112034412/https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|archive-date=12 November 2020|access-date=28 May 2021|website=[[Cooperatives Europe]]}}</ref> [[وال ڊي آڪري تيل جو ميدان|وال ڊي آڪري]] علائقو، بازيليڪاتا، يورپ جو سڀ کان وڏو [[آن شور (هائيڊروڪاربنز)|آن شور]] [[هائيڊروڪاربن ميدان]] رکي ٿو.<ref>{{Cite web|title=In Val d'Agri with Upstream activities|url=https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|archive-date=16 May 2022|access-date=3 February 2021|publisher=[[Eni]]}}</ref> معتدل قدرتي گئس جا ذخيرا، خاص طور تي [[پو ماٿري]] ۽ ايڊرياٽڪ سمنڊ جي هيٺان آف شور علائقن ۾، دريافت ڪيا ويا آهن ۽ اهي ملڪ جو سڀ کان اهم معدني وسيلو آهن. اٽلي دنيا ۾ [[پومس]]، [[پوزولانا]] ۽ [[فيلڊسپار]] جي اهم پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy, the economy: Resources and power|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|access-date=9 February 2015|date=3 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209194536/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|archive-date=9 February 2015|url-status=live}}</ref> ٻيو قابل ذڪر وسيلو سنگ مرمر آهي، خاص طور تي ٽسڪني مان نڪرندڙ مشهور اڇو [[ڪارارا سنگ مرمر]]. اٽلي هڪ مالي اتحاد، يعني يورو زون، جو حصو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 330 ملين شهرين جي نمائندگي ڪري ٿو، ۽ [[يورپي واحد مارڪيٽ]] جو پڻ حصو آهي، جيڪا 500 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي. ڪيترين ئي ملڪي تجارتي پاليسين جو تعين يورپي يونين جي ميمبر ملڪن جي معاهدن ۽ يورپي يونين جي قانون سازي ذريعي ٿيندو آهي. اٽلي 2002ع ۾ گڏيل يورپي ڪرنسي، [[يورو]]، اختيار ڪئي.<ref>{{Cite news|last=Andrews|first=Edmund L.|date=1 January 2002|title=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|archive-date=1 May 2011|access-date=18 March 2011|work=The New York Times}}; {{Cite news|last=Taylor Martin|first=Susan|date=28 December 1998|title=On Jan.{{spaces}}1, out of many arises one Euro|work=[[St. Petersburg Times]]|page=National, 1.A}}</ref> ان جي مالياتي پاليسي [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي. اٽلي [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] کان متاثر ٿيو، جنهن ڍانچائي مسئلن کي وڌيڪ سنگين بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Orsi|first=Roberto|date=23 April 2013|title=The Quiet Collapse of the Italian Economy|work=Euro Crisis in the Press |url=http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|archive-date=19 November 2014|access-date=24 November 2014|publisher=[[The London School of Economics]]}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي کان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هر سال GDP جي 5–6% مضبوط واڌ کان پوءِ،<ref>{{Cite book|last=Nicholas Crafts, Gianni Toniolo|title=Economic growth in Europe since 1945 |url=https://archive.org/details/economicgrowthin0000unse_r6k7|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-5214-9627-8|page=[https://archive.org/details/economicgrowthin0000unse_r6k7/page/428 428]}}</ref> ۽ 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪن ۾ تدريجي سستي کان پوءِ، ملڪ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ جمود جو شڪار ٿيو.<ref>{{Cite web|last=Balcerowicz|first=Leszek|title=Economic Growth in the European Union|url=http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205108/http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|archive-date=14 July 2014|access-date=8 October 2014|publisher=The Lisbon Council}}; {{Cite news|title="Secular stagnation" in graphics|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123234145/http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|archive-date=23 November 2014|access-date=24 November 2014|newspaper=The Economist}}</ref> وڏي سرڪاري خرچ سان واڌ بحال ڪرڻ لاءِ سياسي ڪوششن [[عوامي قرض]] ۾ شديد واڌ پيدا ڪئي، جيڪو 2017ع ۾ GDP جي 132% کان وڌيڪ هو؛<ref>{{Cite web|date=15 May 2018|title=Debito pubblico oltre 2.300 miliardi e all'estero non lo comprano|url=https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221072720/https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|archive-date=21 February 2020|access-date=1 June 2018}}</ref> اهو يورپي يونين ۾ يونان کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو هو.<ref>{{Cite web|title=Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|archive-date=21 October 2014|access-date=24 November 2014|publisher=[[Eurostat]]}}</ref> [[اطالوي سرڪاري قرض|اطالوي عوامي قرض]] جو سڀ کان وڏو حصو قومي ادارن ۽ ماڻهن وٽ آهي، جيڪو اٽلي ۽ يونان جي وچ ۾ هڪ اهم فرق آهي،<ref>{{Cite web|date=18 May 2010|title=Could Italy Be Better Off than its Peers?|url=https://www.cnbc.com/2010/05/18/could-italy-be-better-off-than-its-peers.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030613/http://www.cnbc.com/id/37207942/Could_Italy_Be_Better_Off_than_its_Peers|archive-date=30 April 2011|access-date=30 May 2011|publisher=CNBC}}</ref> ۽ [[گهريلو قرض]] جي سطح او اي سي ڊي جي اوسط کان گهڻي گهٽ آهي.<ref>{{Cite web|title=Household debt and the OECD's surveillance of member states|url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD's%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041518/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD%27s%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|archive-date=9 January 2015|access-date=26 November 2014|publisher=[[OECD]] Economics Department}}</ref> [[ڏکڻ وارو سوال|وڏي اتر–ڏکڻ ورهاست]] سماجي-معاشي ڪمزوريءَ جو هڪ اهم عنصر آهي؛<ref>{{Cite news|title=Oh for a new risorgimento|url=https://www.economist.com/special-report/2011/06/11/oh-for-a-new-risorgimento|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831|archive-date=24 October 2014|access-date=24 November 2014|newspaper=The Economist}}</ref> اتر ۽ ڏکڻ وارن علائقن ۽ ميونسپلٽين جي سرڪاري آمدنيءَ ۾ تمام وڏو فرق آهي.<ref>{{Cite web|title=Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia|url=http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|archive-date=5 April 2015|access-date=4 April 2015|website=lastampa.it}}</ref> سڀ کان امير صوبو، [[آلٽو آديجي-ڏکڻ ٽائرول]]، في فرد قومي GDP جو 152% ڪمائي ٿو، جڏهن ته سڀ کان غريب علائقو، ڪلابريا، 61% ڪمائي ٿو.<ref>{{Cite web|title=GDP per capita at regional level|url=https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=25 October 2017|publisher=[[Istat]]}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح (11%) يورو زون جي اوسط کان مٿي آهي،<ref>{{Cite web|title=Euro area unemployment rate at 11%|url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731232352/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|archive-date=31 July 2017|access-date=26 October 2017|publisher=[[Eurostat]]}}</ref> پر جدا جدا انگن موجب اها اتر ۾ 7% ۽ ڏکڻ ۾ 19% آهي.<ref>{{Cite web|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=Employment and unemployment: second quarter 2017 |url=http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054033/http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=26 October 2017}}</ref> [[درمياني آمدني|درمياني قابلِ خرچ آمدني]] 2021ع ۾ هر سال $27,949 هئي ([[قوت خريد جي برابري|PPP]]).<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=20 June 2024 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page=}}</ref> [[اٽلي ۾ نوجوانن جي بيروزگاري|نوجوانن جي بيروزگاريءَ جي شرح]] (2018ع ۾ 32%) انتهائي بلند آهي. === زراعت === {{Main|اٽلي ۾ زراعت}} [[File:Vineyards in Piemonte, Italy.jpg|thumb|[[پيڊمونٽ جو انگورن وارو منظر: لانگهي-روئيرو ۽ مونفيراتو|لانگهي ۽ مونفيرات، پيڊمونٽ ۾ انگورن جا باغ]]. اٽلي دنيا جو [[شراب پيدا ڪندڙ ملڪن جي فهرست|سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] آهي، ۽ ان وٽ مقامي [[انگور جي ول|انگورن جي ولين]] جو سڀ کان وسيع قسم آهي.<ref>{{Cite web|date=25 November 2018|title=L'Italia è il maggiore produttore di vino|url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111224545/http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|archive-date=11 November 2021|access-date=11 November 2021|language=it}}; {{Cite web|date=3 June 2017|title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo|url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101044918/https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|archive-date=1 November 2021|access-date=11 November 2021|language=it}}</ref>]] آخري زرعي مردم شماري موجب، 2010ع ۾ 1.6&nbsp;ملين فارم هئا (2000ع کان −32%)، جيڪي {{Convert|12700000|ha|0|abbr=on|disp=or}} تي پکڙيل هئا (انهن مان 63% ڏکڻ اٽلي ۾ آهن).<ref name="agrocensus">{{Cite web|date=24 October 2010|title=Censimento Agricoltura 2010|url=http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213021626/http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|archive-date=13 February 2015|access-date=11 February 2015|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> 99% خاندانن طرفان هلندڙ ۽ ننڍا آهن، جن جو سراسري پکيڙ صرف {{Convert|8|ha|0|abbr=on}} آهي.<ref name="agrocensus"/> زرعي استعمال واري زمين مان، اناج جا کيت 31%، [[زيتون]] جا باغ 8%، [[انگورن جا باغ]] 5%، [[کٽا ميوا]] جا باغ 4%، [[شگر بيٽ]] 2%، ۽ باغباني 2% تي مشتمل آهن. باقي زمين گهڻو ڪري چراگاهن (26%) ۽ چارا اناج (12%) لاءِ مخصوص آهي.<ref name="agrocensus"/> اٽلي دنيا جو [[شراب پيدا ڪندڙ ملڪن جي فهرست|سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] آهي،<ref>{{Cite web|year=2010|title=OIV report on the State of the vitiviniculture world market|url=http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145648/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-date=28 July 2011|website=news.reseau-concept.net|publisher=Réseau-CONCEPT|format=PowerPoint presentation}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pisa |first=Nick |date=12 June 2011 |title=Italy overtakes France to become world's largest wine producer |url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html |archive-date=3 September 2011 |access-date=17 August 2011 |work=The Telegraph}}</ref> ۽ [[زيتون جو تيل]]، ميون (صوف، زيتون، انگور، نارنگيون، ليمون، ناسپاتيون، خوبانيون، هيزل نٽ، آڙون، چيريون، آلوبخارا، اسٽرابيريون ۽ ڪيئي فروٽ) ۽ ڀاڄين (خاص طور تي آرٽچوڪ ۽ ٽماٽا) جو اهم پيدا ڪندڙ آهي. سڀ کان مشهور [[اطالوي شراب]] [[ٽسڪني (شراب)|ٽسڪن]] [[ڪيانتي]] ۽ [[پيڊمونٽ (شراب)|پيڊمونٽي]] [[بارولو]] آهن. ٻيا مشهور شراب [[بارباريسڪو]]، [[باربيرا ڊي آستي]]، [[برونيلو دي مونتالچينو]]، [[فراسڪاتي DOC|فراسڪاتي]]، [[مونٽي پلچانو دابروزو]]، [[موريلينو دي اسڪانسانو]]، ۽ چمڪندڙ شراب [[فرانچياڪورتا DOCG|فرانچياڪورتا]] ۽ [[پروسيڪو]] آهن. معياري شيون جن ۾ اٽلي خاص مهارت رکي ٿو، خاص طور شراب ۽ [[اطالوي DOP پنيرن جي فهرست|علائقائي پنير]]، اڪثر معيار جي ضمانت وارن ليبلن [[Denominazione di origine controllata|DOC/DOP]] هيٺ محفوظ ڪيون وينديون آهن. هي [[يورپي يونين ۾ جاگرافيائي اشارا ۽ روايتي خاصيتون|جاگرافيائي اشاري وارو سرٽيفڪيٽ]]، جيڪو يورپي يونين طرفان منظور ٿيل آهي، [[نقلي شين]] سان مونجهاري کان بچڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي. == آمدرفت == {{Main|اٽلي ۾ آمدرفت}} {{See also|اٽلي ۾ ريلوي اسٽيشنون}} [[File:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|آٽوسترادا ديئي لاگي ('ڍنڍن واري موٽر وي'؛ [[آٽوسترادا A8 (اٽلي)|A8]] ۽ [[آٽوسترادا A9 (اٽلي)|A9]] جو حصو)، دنيا ۾ ٺهيل پهرين موٽر وي<ref name="independent"/>]] {{Anchor|Infrastructure}}اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن موٽر ويون، ''[[آٽوسترادي]]''، ٺاهيون، جيڪي تيز ٽرئفڪ ۽ موٽر گاڏين لاءِ مخصوص هيون.<ref name="independent">{{Cite news|last=Lenarduzzi|first=Thea|date=30 January 2016|title=The motorway that built Italy: Piero Puricelli's masterpiece|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|archive-date=26 May 2022|access-date=12 May 2022|work=[[The Independent]]}}</ref> 2002ع ۾ اٽلي ۾ استعمال لائق [[اٽلي ۾ رستا|رستن]] جي ڊيگهه {{Convert|668721|km|mi|abbr=on}} هئي، جنهن ۾ {{Convert|6487|km|mi|abbr=on}} موٽر ويون شامل هيون، جيڪي رياست جي ملڪيت هيون پر [[اٽلانٽيا (ڪمپني)|اٽلانٽيا]] طرفان خانگي طور هلائي وينديون هيون. 2005ع ۾، لڳ ڀڳ 34,667,000 ڪارون (هر 1,000 ماڻهن تي 590) ۽ 4,015,000 مال بردار گاڏيون هن نيٽ ورڪ تي هلنديون هيون.<ref name="European Commission">{{Cite web|last=European Commission|author-link=European Commission|title=Panorama of Transport|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142402/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|archive-date=7 April 2009|access-date=3 May 2009}}</ref> [[File:Etr500.JPG|thumb|[[ETR 500]] ريل گاڏي [[فلورنس–روم تيز رفتار ريلوي|فلورنس–روم تيز رفتار لائين]] تي، جيڪا يورپ ۾ ٺهيل پهرين تيز رفتار ريلوي هئي<ref>{{Cite web|title=Special report: A European high-speed rail network|url=https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|access-date=22 July 2023|website=op.europa.eu|language=en-GB|archive-date=17 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233927/https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|url-status=live}}</ref>]] [[اٽلي ۾ ريل آمدرفت|ريلوي نيٽ ورڪ]]، جيڪو رياست جي ملڪيت آهي ۽ [[فيروويه ديلو ستاتو|ريتي فيرووياريا ايتاليانا]] (FSI) طرفان هلائجي ٿو، 2024ع ۾ ڪل {{Convert|16879|km|mi|abbr=on}} هو، جنهن مان {{Convert|12277|km|0|abbr=on}} بجليءَ سان هلندڙ هو،<ref>{{Cite web |title=The network today |url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html |access-date=29 September 2025 |website=[[Rete Ferroviaria Italiana]] |publisher=}}</ref> ۽ جنهن تي 4,802 لوڪوموٽو ۽ ريل ڪارون هلن ٿيون. تيز رفتار ريلن جو مکيه عوامي آپريٽر [[ترينيتاليا]] آهي، جيڪو FSI جو حصو آهي. تيز رفتار ريلون ٽن قسمن ۾ آهن: [[فريچياروسا]] ('ڳاڙهو تير') ريلون مخصوص تيز رفتار پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 300{{spaces}}km/h جي رفتار سان هلن ٿيون؛ [[فريچيارجينتو]] ('چانديءَ جو تير') تيز رفتار ۽ مکيه پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 250{{spaces}}km/h سان هلن ٿيون؛ ۽ [[فريچيابيانڪا]] ('اڇو تير') علائقائي تيز رفتار لائينن تي وڌ ۾ وڌ 200{{spaces}}km/h سان هلن ٿيون. اٽلي وٽ پاڙيسري ملڪن سان الپائن جبلن مٿان 11 ريل سرحدي گذرگاهون آهن. هوائي آمدرفت استعمال ڪندڙ مسافرن جي تعداد موجب اٽلي يورپ ۾ پنجين نمبر تي آهي، 2011ع ۾ لڳ ڀڳ 148 ملين مسافرن، يعني يورپ جي ڪل جو تقريباً 10%، سان.<ref>{{Cite web|date=7 January 2013|title=Trasporto aereo in Italia (PDF)|url=http://www.istat.it/it/archivio/78802|access-date=5 August 2013|publisher=ISTAT|archive-date=13 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113035254/http://www.istat.it/it/archivio/78802|url-status=live}}</ref> 2022ع ۾ 45 شهري هوائي اڏا هئا، جن ۾ [[ميلان مالپينسا ايئرپورٽ]] ۽ [[روم فيوميچينو ايئرپورٽ]] جا مرڪز شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Aeroporti in Italia: quanti sono? Elenco per regione|url=https://gliaeroporti.it/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117184416/https://gliaeroporti.it/|archive-date=17 November 2022|access-date=17 November 2022|language=it}}</ref> 2021ع کان، اٽلي جو قومي هوائي جهاز بردار [[ITA ايئرويز]] آهي، جنهن [[اليتاليا]] جي جاءِ ورتي.<ref>{{Cite news|last=Buckley|first=Julia|date=18 October 2021|title=Italy reveals its new national airline|url=https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|access-date=18 October 2021|publisher=CNN|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018100255/https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|url-status=live}}; {{Cite news|last=Villamizar|first=Helwing|date=15 October 2021|title=Italian Flag Carrier ITA Airways Is Born|url=https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016100028/https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|archive-date=16 October 2021|access-date=18 October 2021|work=Airways Magazine}}</ref> 2004ع ۾ 43 وڏا سامونڊي بندرگاهه هئا، جن ۾ [[جينوا]] شامل آهي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ۽ بحر روم ۾ ٻيو وڏو بندرگاهه آهي. 2005ع ۾ اٽلي وٽ لڳ ڀڳ 389,000 يونٽن تي مشتمل شهري هوائي ٻيڙو ۽ 581 جهازن تي مشتمل واپاري ٻيڙو هو.<ref name="European Commission"/> قومي اندروني آبي رستن جي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه 2012ع ۾ تجارتي آمدرفت لاءِ {{Convert|2400|km|0|abbr=on}} هئي.<ref name="cia.gov"/> اتر اطالوي بندرگاهه، جهڙوڪ ٽريئستي جو گہرے پاڻي وارو بندرگاهه، جنهن جون وچ ۽ اوڀر يورپ سان وسيع ريلوي ڳنڍڻيون آهن، سبسڊين ۽ اهم پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جو مرڪز آهن.<ref>Marcus Hernig: Die Renaissance der Seidenstraße (2018) pp 112.; Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete with the Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.; Chazizam, M. (2018). The Chinese Maritime Silk Road Initiative: The Role of the Mediterranean. Mediterranean Quarterly, 29(2), 54–69.; Guido Santevecchi: Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste in Corriere della Sera: 5. November 2019.; Linda Vierecke, Elisabetta Galla "Triest und die neue Seidenstraße" In: Deutsche Welle, 8 December 2020.; {{Cite web|title=HHLA PLT Italy starting on schedule |url=https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule|website=hellenicshippingnews.com|access-date=11 January 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111105059/https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule/|url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025ع ۾، رٿيل [[آبنائے ميسينا پل]] کي ميلوني حڪومت طرفان حتمي منظوري ڏني وئي، جنهن جي تعمير 2025ع جي سرءُ ۾ شروع ٿيڻ مقرر آهي. اهو [[ڪلابريا]] کي [[سسلي]] سان ڳنڍيندو جڏهن اهو 2032ع ۾ کلي ويندو، ۽ اهو [[سڀ کان ڊگهي معلق پلن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان ڊگهي معلق پل]] بڻجي ويندو.<ref>{{cite web|title=Italy gives final go-ahead for landmark Sicily bridge project |url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-gives-final-go-ahead-landmark-sicily-bridge-project-2025-08-06/ |website=reuters.com |date=6 August 2025 |access-date=6 August 2025}}</ref> == توانائي == {{Main|اٽلي ۾ توانائي}} {{Further|اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي|اٽلي ۾ بجلي جو شعبو}} [[File:Pannelli solari Unicoop Tirreno.JPG|thumb|[[پيومبينو]]، ٽسڪني ۾ شمسي پينل. اٽلي دنيا جي قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.<ref name="legambiente2015">{{Cite web|date=18 May 2015|title=Il rapporto Comuni Rinnovabili 2015|url=http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015|access-date=13 March 2016|website=Comuni Rinnovabili|publisher=Legambiente|language=it|archive-date=14 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314011841/http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015/|url-status=live}}</ref>]] اٽلي دنيا جي [[قابل تجديد ذريعن مان بجلي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙن]] مان هڪ بڻجي ويو آهي، جيڪو يورپي يونين ۾ ٻيو ۽ دنيا ۾ نائون نمبر رکي ٿو. [[اٽلي ۾ هوائي توانائي|هوائي توانائي]]، [[اٽلي ۾ پن بجلي|پن بجلي]] ۽ [[اٽلي ۾ ارضي حرارتي توانائي|ارضي حرارتي توانائي]] ملڪ ۾ [[اٽلي ۾ بجلي جو شعبو|بجلي]] جا اهم ذريعا آهن. [[اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعا]] پيدا ٿيندڙ سموري بجلي جو 28% فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ صرف پن بجلي 13% تائين پهچي ٿي، ان کان پوءِ شمسي توانائي 6%، هوائي توانائي 4%، بائيو انرجي 3.5% ۽ ارضي حرارتي توانائي 1.6% آهي.<ref name="gse">{{Cite web|date=19 December 2013|title=Rapporto Statistico sugli Impianti a fonti rinnovabili|url=http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018022905/http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|archive-date=18 October 2017|access-date=11 February 2015|publisher=Gestore dei Servizi Energetici}}</ref> قومي طلب جو باقي حصو فوسل ٻارڻن (قدرتي گئس 38%، ڪوئلو 13%، تيل 8%) ۽ درآمدات مان پورو ٿئي ٿو.<ref name="gse"/> [[ايني]]، جيڪا 79 ملڪن ۾ ڪم ڪري ٿي، ست "[[بگ آئل]]" ڪمپنين مان هڪ ۽ دنيا جي سڀ کان وڏين صنعتي ڪمپنين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=Summary for Eni SpA|url=https://finance.yahoo.com/q?s=E|access-date=1 July 2020|archive-date=4 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604184217/http://finance.yahoo.com/q?s=e|url-status=live}}</ref> [[اٽلي ۾ شمسي توانائي|شمسي توانائي]] جي پيداوار اڪيلي 2014ع ۾ بجلي جو 9% هئي، جنهن سان اٽلي دنيا ۾ شمسي توانائي جي سڀ کان وڏي حصيداري وارو ملڪ بڻيو.<ref name="legambiente2015"/> [[مونتالتو دي ڪاسترو فوٽو وولٽائڪ پاور اسٽيشن]]، جيڪا 2010ع ۾ مڪمل ٿي، اٽلي جي سڀ کان وڏي فوٽو وولٽائڪ (PV) بجلي گهر آهي.<ref>{{Cite web|title=The Italian Montalto di Castro and Rovigo PV plants|url=https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012719/https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|archive-date=9 May 2018|access-date=8 May 2018|website=solarserver.com}}</ref> اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[اٽلي ۾ ارضي حرارتي توانائي|ارضي حرارتي توانائي]] جو استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|year=2011|title=Inventario delle risorse geotermiche nazionali|url=http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|archive-date=22 July 2011|access-date=14 September 2011|publisher=UNMIG}}</ref> [[اٽلي ۾ جوهري توانائي]] [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم|1987ع جي ريفرنڊمن]] کان پوءِ، 1986ع جي [[چرنوبل حادثو]] جي پسمنظر ۾، ڇڏي ڏني وئي، جيتوڻيڪ اٽلي اڃا تائين پرڏيهي علائقن ۾ اطالوي ملڪيت وارن ريئڪٽرن مان جوهري توانائي درآمد ڪري ٿو. == سائنس ۽ ٽيڪنالاجي == {{Main|اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} {{See also|اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست}} [[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright=.8|[[گليليو گليلي]]، جنهن کي عام طور جديد سائنس، فزڪس ۽ فلڪيات جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي]] صدين کان، اٽلي هڪ اهڙي سائنسي برادريءَ کي فروغ ڏنو آهي، جنهن سائنسن ۾ اهم دريافتون پيدا ڪيون. [[گليليو گليلي]] [[سائنسي انقلاب]] ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس عام طور [[مشاهداتي فلڪيات]]،<ref>{{Cite book|last=Singer|first=C.|url=https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|title=A Short History of Science to the Nineteenth Century|date=1941|publisher=Clarendon Press|page=217|access-date=22 March 2023|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002213513/https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> جديد فزڪس،<ref>{{Cite book|last=Whitehouse|first=D.|url=https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit|title=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science|date=2009|publisher=Sterling Publishing|isbn=978-1-4027-6977-1|page=[https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit/page/219 219]}}</ref> ۽ [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي.<ref>''Thomas Hobbes: Critical Assessments'', Volume 1. Preston King. 1993. p. 59</ref><ref>{{Cite book|last=Disraeli|first=I.|title=Curiosities of Literature|url=https://archive.org/details/curiositieslite09disrgoog|date=1835|publisher=W. Pearson & Company|page=[https://archive.org/details/curiositieslite09disrgoog/page/n384 371]}}</ref> [[لابوراتوري ناتسيونالي دل گران ساسو]] (LNGS) دنيا جو سڀ کان وڏو زير زمين تحقيقي مرڪز آهي.<ref>{{Cite web|title=I Laboratori Nazionali del Gran Sasso|url=https://www.lngs.infn.it/it/descrizione-generale|access-date=15 January 2018|language=it}}</ref> ٽريئستي ۾ آباديءَ جي نسبت سان يورپ ۾ محققن جو سڀ کان وڏو سيڪڙو آهي.<ref>G. Bar "Trieste, è record europeo di ricercatori: 37 ogni mille abitanti. Più della Finlandia", In: il Fatto Quotidiano, 26 April 2018.</ref> اٽلي 2025ع ۾ [[عالمي جدت اشاري]] ۾ 28هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/italy |access-date=16 October 2025 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=17 October 2025}}</ref> اٽلي ۾ [[ٽيڪنالاجي پارڪ]] آهن، جهڙوڪ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ ڪلوميٽرو روسو (بيرگامو)، [[AREA سائنس پارڪ]] (ٽريئستي)، ويگا-وينس گيٽ وي فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي (وينيزيا)، توسڪانا لائيف سائنسز (سيئنا)، ٽيڪنالاجي پارڪ آف لودي ڪلسٽر (لودي)، ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ آف ناواڪيو (پيزا)،<ref>{{Cite web|title=Science and Technology Parks in Italy|url=https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719154033/https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|archive-date=19 July 2023|access-date=28 August 2023}}</ref> گڏوگڏ [[سائنس ميوزيم]]، جهڙوڪ ميلان ۾ [[ميوزيو ناتسيونالي شينتسا ا ٽيڪنالوجيا ليوناردو دا ونچي]]. آمدنيءَ ۾ اتر–ڏکڻ جو وڏو فرق هڪ "[[ڊجيٽل ورهاست]]" پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Alampi|first=Matteo|date=December 2007|title=Underdevelopment in Southern Italy: Traditional Setbacks and Modern Solutions|url=https://fisherpub.sjf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=intlstudies_masters|journal=Fisher Digital Publications|via=International Studies Masters}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Di Pietro|first=Giorgio|date=June 2021|title=Changes in Italy's education-related digital divide|journal=Economic Affairs|volume=41|issue=2|pages=252–270|doi=10.1111/ecaf.12471|issn=0265-0665|s2cid=237848271|doi-access=free}}</ref> == سياحت == {{Main|اٽلي ۾ سياحت}} [[File:Positano - Fornillo Beach.jpg|thumb|[[امالفي ساحل]] اٽلي جي اهم سياحتي منزلن مان هڪ آهي.<ref>[http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB "Foreign tourist numbers in Italy head towards new record"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601184213/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB|date=1 June 2017}}. Retrieved 21 May 2017.</ref>]] ماڻهو صدين کان اٽلي جو دورو ڪندا رهيا آهن، پر [[اٽلي ۾ سياحت|سياحت لاءِ اپٻيٽ جو دورو]] سڀ کان پهريان امير امرا [[گرانڊ ٽور]] دوران ڪرڻ لڳا، جيڪو 17هين صديءَ ۾ شروع ٿيو ۽ 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ عروج تي پهتو.<ref name="grand-tour">{{Cite web|title=Grand Tour|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/grand-tour|access-date=6 May 2022|language=it}}</ref> اهو اهڙو دور هو، جنهن ۾ يورپي اشرافيا، جن مان گهڻا برطانوي هئا، يورپ جي حصن جو دورو ڪندا هئا، جن ۾ اٽلي هڪ اهم منزل هوندو هو.<ref name="grand-tour"/> اٽلي لاءِ، هن جو مقصد قديم تعمير، مقامي ثقافت جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان جي قدرتي خوبصورتيءَ کي ساراهڻ هو.<ref>{{Cite web|title=Italy on the Grand Tour (Getty Exhibitions)|url=http://www.getty.edu/art/exhibitions/grand_tour/what.html|access-date=9 June 2015}}</ref> اٽلي [[عالمي سياحت درجابندي|دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ]] آهي، جتي 2024ع ۾ ڪل 57 ملين سياح آيا.<ref>{{cite web |title=Global and regional tourism performance |url=https://www.unwto.org/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard |access-date=25 May 2025}}</ref> 2014ع ۾ سفر ۽ سياحت مان آمدني EUR163{{spaces}}ارب هئي (GDP جو 10%) ۽ 1,082,000 نوڪريون سڌي طرح ان سان لاڳاپيل هيون (روزگار جو 5%).<ref>{{Cite web|title=Travel & Tourism Economic Impact 2015 Italy |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152616/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|archive-date=10 October 2017|access-date=20 May 2017|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]}}</ref> سياحن جي دلچسپي خاص طور [[اٽلي جي ثقافت|ثقافت]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اٽلي جي تاريخ|تاريخ]]، [[اٽلي جي تعميراتي فن|تعميراتي فن]]، [[اطالوي فن|فن]]، مذهبي هنڌن ۽ رستن، شادي سياحت، قدرتي حسن، رات جي زندگي، پاڻيءَ هيٺان هنڌن ۽ اسپا سان آهي.<ref>{{Cite web|date=February 2023|title=In Italia 11mila matrimoni stranieri, un turismo da 599 milioni|url=https://www.ansa.it/canale_viaggiart/it/notizie/speciali/2023/02/01/turismo-wedding-2-milioni-presenze-e-fatturato-599-mln_dcec4ad9-3ab8-4677-a303-6378020ac3a7.html|access-date=2 February 2023|language=it}}; {{Cite web|title=10 Migliori destinazioni italiane per vita notturna|url=https://www.travel365.it/migliori-destinazioni-italiane-per-vita-notturna.htm|access-date=28 December 2021|language=it}}</ref> سياري ۽ اونهاري جي سياحت الپس ۽ [[اپينائن جبلن]] جي هنڌن تي موجود آهي،<ref>{{Cite web|date=30 July 2017|title=VACANZE IN MONTAGNA IN ITALIA: IN INVERNO E IN ESTATE|url=https://www.alloggitaly.it/vacanze-in-montagna-in-italia|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته سامونڊي سياحت [[بحر روم]] جي ڪناري وارن هنڌن تي وڏي پيماني تي عام آهي.<ref>{{Cite web|date=14 February 2018|title=Il turismo balneare|url=https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> اٽلي بحر روم ۾ ڪروز سياحت جي اهم منزل آهي.<ref>{{Cite web|date=27 April 2022|title=Crociere, Cemar: 8,8 milioni di passeggeri nei porti italiani|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/crociere-cemar-88-milioni-di-passeggeri-nei-porti-italiani|access-date=13 May 2022|language=it}}</ref> ننڍن، تاريخي ۽ فني ڳوٺن کي [[اي بورگي پيو بيلي ديٽاليا]] ({{Literally|اٽلي جا سڀ کان خوبصورت ڳوٺ}}) انجمن وسيلي فروغ ڏنو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ گهميل علائقا وينيتو، ٽسڪني، لومباردي، ايميليا-رومانيا ۽ لازيو آهن.<ref>{{Cite web|title=Number of nights spent in tourist accommodation establishments in the top 20 EU-28 tourist regions, by NUTS 2 regions, 2015 (million nights spent) RYB17 – Statistics Explained |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Number_of_nights_spent_in_tourist_accommodation_establishments_in_the_top_20_EU-28_tourist_regions,_by_NUTS_2_regions,_2015_(million_nights_spent)_RYB17.png|access-date=17 April 2022|publisher=European Commission}}</ref> روم يورپ جو ٽيون ۽ دنيا جو 12هون سڀ کان وڌيڪ گهميل شهر آهي، جتي 2017ع ۾ 9.4&nbsp;ملين سياح آيا.<ref>{{Cite web|title=Ranking the 30 Most-Visited Cities in the World|url=https://www.travelpulse.com/news/destinations/ranking-the-30-most-visited-cities-in-the-world.html|website=TravelPulse}}</ref> وينس ۽ فلورنس دنيا جي 100 وڏين منزلن مان آهن. اٽلي وٽ ڪنهن به ملڪ جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ [[عالمي ورثو ماڳ]] آهن: [[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]،<ref>{{Cite web|title=The World Heritage Convention|url=https://whc.unesco.org/en/convention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention|archive-date=27 August 2016|access-date=1 August 2021|publisher=UNESCO}}</ref> جن مان 55 ثقافتي ۽ 6 قدرتي آهن.<ref>{{Cite web|title=Italy|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201134320/http://whc.unesco.org/en/statesparties/it|archive-date=1 December 2021|access-date=9 April 2019|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == آبادي == {{Main|اٽلي جي آبادي}} {{See also|اطالوي ماڻهو|اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ|اطالوي ڊائاسپورا|اٽلي جي جينياتي تاريخ|اٽلي جي شهرن جي فهرست}} [[File:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|thumb|اٽلي جي آباديءَ جي گهاٽائي جو نقشو (2011ع مردم شماري)]] [[File:Map of the Italian Diaspora in the World.svg|thumb|دنيا ۾ [[اطالوي ڊائاسپورا]]]] 2025ع تائين، اٽلي جي آبادي 58,915,561 آهي.<ref name="population" /> ان جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|195|PD/km2}} آهي، جيڪا اڪثر مغربي يورپي ملڪن کان وڌيڪ آهي. تنهن هوندي به ورهاست غير برابر آهي: سڀ کان وڌيڪ گهاٽا آباد علائقا پو ماٿري (لڳ ڀڳ اڌ آبادي) ۽ روم ۽ نيپلز جا ميٽروپوليٽن علائقا آهن، جڏهن ته وڏا علائقا جهڙوڪ الپس ۽ اپينائن جا بلند ميداني علائقا، بازيليڪاتا جا پليٽو، ۽ سارڊينيا ٻيٽ، گڏوگڏ سسلي جو وڏو حصو، گهٽ آباد آهن. 20هين صديءَ دوران اٽلي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي، پر واڌ جو نمونو غير برابر رهيو، ڇاڪاڻ ته ڳوٺاڻي ڏکڻ کان صنعتي اتر ڏانهن وڏي پيماني تي [[اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ|اندروني لڏپلاڻ]] ٿي، جيڪا 1950ع–1960ع واري ڏهاڪي جي [[اطالوي معاشي معجزو]] جو نتيجو هئي. بلند زرخيزيءَ جون شرحون 1970ع واري ڏهاڪي تائين برقرار رهيون، جنهن کان پوءِ اهي گهٽجڻ لڳيون؛ [[ڪل زرخيزي شرح]] (TFR) 1995ع ۾ هر عورت تي 1.2 ٻارن جي تاريخي گهٽ ترين سطح تي پهتي، جيڪا 2.1 جي بدلي واري شرح کان گهڻو گهٽ ۽ 1883ع جي 5 واري بلند ترين سطح کان ڪافي گهٽ هئي.<ref>{{Citation|last=Max Roser|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|work=[[Our World in Data]], [[Gapminder Foundation]]|year=2014|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|access-date=7 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|archive-date=7 August 2018|url-status=dead}}</ref> 2008ع کان، جڏهن شرح ٿوري وڌي 1.4 ٿي،<ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Average number of children born per woman 2005–2008 |url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171708/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|archive-date=10 August 2011|access-date=3 May 2009|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005–2008 |url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171721/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|archive-date=10 August 2011|access-date=10 May 2009|language=it}}</ref> ڄمڻ جو تعداد هر سال مسلسل گهٽجي رهيو آهي، جيڪو 2023ع ۾ 379,000 جي رڪارڊ گهٽ سطح تي پهتو — 1861ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ.<ref name="www.reuters.com">[https://www.reuters.com/world/europe/births-fall-italy-15th-year-running-record-low-2024-03-29/ Births fall in Italy for 15th year running to record low]| Reuters</ref> 2024ع ۾ اها شرح 1.2 هئي.<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=3 January 2024|title=Boosting Italy's birthrate has become a patriotic cause for the far right. But it's an idea that's doomed|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/03/italy-birthrate-far-right-population-immigration-giorgia-meloni|access-date=29 May 2024|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> انهن رجحانن جي نتيجي ۾، اٽلي جي آبادي تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي ۽ آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. لڳ ڀڳ هر چئن مان هڪ اطالوي 65 سالن کان مٿي آهي،<ref name="www.reuters.com" /> ۽ ملڪ وٽ [[درمياني عمر موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي چوٿين سڀ کان پوڙهي آبادي]] آهي، جنهن جي درمياني عمر 48 ۽ اوسط عمر 46.6 آهي.<ref name="cia.gov" /><ref>{{Cite web|title=Aging population of Italy|url=https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|access-date=29 May 2024|website=Statista|language=en|archive-date=29 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041428/https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|url-status=live}}</ref> مجموعي آبادي 2014ع کان مسلسل گهٽجي رهي آهي ۽ 2024ع ۾ 59 ملين کان ٿوري گهٽ ٿيڻ جو اندازو آهي، جيڪو هڪ ڏهاڪي ۾ 1.36&nbsp;ملين کان وڌيڪ ماڻهن جي گڏيل گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web|last1=Nadeau |first1=Barbie Latza |last2=Di Donato |first2=Valentina |last3=Mortensen |first3=Antonia|date=17 May 2023|title='Low fertility trap': Why Italy's falling birth rate is causing alarm|url=https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|access-date=29 May 2024|website=CNN|language=en|archive-date=29 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041430/https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي آخر کان 1960ع واري ڏهاڪي تائين، اٽلي وڏي پيماني تي هجرت ڪندڙ ملڪ هو. 1898ع ۽ 1914ع جي وچ ۾، [[اطالوي ڊائاسپورا]] جي عروج وارن سالن ۾، لڳ ڀڳ 750,000 اطالوي هر سال هجرت ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|date=15 August 1999|title=Causes of the Italian mass emigration|url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-date=1 July 2009|access-date=11 August 2014|publisher=ThinkQuest Library}}</ref> ڊائاسپورا ۾ 25 ملين کان وڌيڪ اطالوي شامل هئا ۽ ان کي جديد دور جي سڀ کان وڏي اجتماعي لڏپلاڻ سمجھيو ويندو آهي.<ref>Favero, Luigi e Tassello, Graziano. ''Cent'anni di emigrazione italiana (1861–1961)'' Introduction</ref> === وڏا شهر === {{Largest cities of Italy}} === اميگريشن === {{Main|اٽلي ڏانهن اميگريشن|2015ع يورپي مهاجر بحران}} [[File:Italy, foreign residents as a percentage of the total population, 2011.svg|thumb|علائقائي آباديءَ جي سيڪڙو طور پرڏيهي رهواسي (2011ع مردم شماري)]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾، ان وقت تائين لساني ۽ ثقافتي طور هڪجهڙي سماج طور، اٽلي وڏي تعداد ۾ اميگرنٽس کي متوجه ڪرڻ لڳو.<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Beverly|url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve|title=Revisioning Italy national identity and global culture|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2727-1|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/169 169]|url-access=registration}}</ref> [[برلن ديوار جو ڪرڻ|برلن ديوار]] ۽ [[لوهي پردو#زوال|لوهي پردي]] جي زوال کان پوءِ، لڏپلاڻ جون لهرون اوڀر يورپ جي ڪيترن اڳوڻن سوشلسٽ ملڪن مان شروع ٿيون. يورپي يونين [[2004ع ۾ يورپي يونين جي واڌ|2004ع]]، 2007ع (رومانيا ۽ بلغاريا) ۽ 2013ع ([[ڪروشيا]]) ۾ وڌي. اميگريشن جا ٻيا ذريعا پاڙيسري اتر آفريڪا، ايشيا-پئسفڪ علائقو،<ref>"[https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6550725.stm Milan police in Chinatown clash] ". BBC News. 13 April 2007.</ref> [[فلپائن]] ۽ لاطيني آمريڪا رهيا آهن. 2010ع ۾، پرڏيهه ڄاول آبادي هيٺين علائقن مان هئي: يورپ (54%)، آفريڪا (22%)، ايشيا (16%)، آمريڪا (8%)، ۽ اوشيانا (0.06%). پرڏيهي آباديءَ جي ورهاست جاگرافيائي طور مختلف آهي: 2020ع ۾، 61% پرڏيهي شهري اتر ۾، 24% مرڪز ۾، 11% ڏکڻ ۾ ۽ 4% ٻيٽن تي رهندا هئا.<ref>{{Cite web|title=XXIX Rapporto Immigrazione 2020|url=https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|access-date=31 December 2021|language=it|archive-date=31 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231222417/https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|url-status=live}}</ref> 2021ع ۾، اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 5.2&nbsp;ملين پرڏيهي رهواسي هئا،<ref name="id2020"/><ref>{{Cite web|title=Population on 1 January by sex, country of birth and broad group of citizenship|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|access-date=28 August 2023|archive-date=21 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services|url-status=live}}</ref> جيڪي آباديءَ جو 9% بڻجن ٿا. انهن انگن ۾ پرڏيهي شهرين مان اٽلي ۾ ڄاول اڌ ملين کان وڌيڪ ٻار شامل آهن، پر اهي پرڏيهي شهري شامل ناهن، جن بعد ۾ اطالوي شهريت حاصل ڪئي؛<ref>{{Cite web|title=Immigrants.Stat|url=http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709143540/http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|archive-date=9 July 2017|access-date=15 June 2017|publisher=[[Istat]]}}</ref> 2016ع ۾ لڳ ڀڳ 201,000 ماڻهن اطالوي شهريت حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web|title=National demographic balance 2016|url=https://www.istat.it/en/archive/201143|access-date=15 June 2017|publisher=[[Istat]]|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010180410/https://www.istat.it/en/archive/201143|url-status=live}}</ref> سرڪاري انگن ۾ [[غير قانوني مهاجر]] پڻ شامل ناهن، جن جو 2008ع ۾ اندازو 670,000 لڳايو ويو هو.<ref>Elisabeth Rosenthal, "[https://archive.boston.com/news/world/europe/articles/2008/05/16/italy_cracks_down_on_illegal_immigration/ Italy cracks down on illegal immigration] ". ''[[The Boston Globe]]''. 16 May 2008.</ref> لڳ ڀڳ هڪ ملين [[رومانوي ڊائاسپورا|رومانوي]] شهري اٽلي ۾ رهندڙ طور رجسٽرڊ آهن، جيڪي سڀ کان وڏي مهاجر آباديءَ جي نمائندگي ڪن ٿا. === ٻوليون === {{Main|اٽلي جون ٻوليون|اطالوي ٻولي|علائقائي اطالوي|اطالوي ڳالهائيندڙن جي جاگرافيائي ورهاست}} [[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|[[اٽلي جون ٻوليون|اٽلي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولين]] جو نقشو]] اٽلي جي سرڪاري ٻولي اطالوي آهي.<ref name="lang">{{Cite web|title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|archive-date=12 May 2015|access-date=2 December 2014|publisher=[[Italian Parliament]]}}</ref><ref>Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99</ref> دنيا ۾ اندازاً 64 ملين مقامي اطالوي ڳالهائيندڙ آهن،<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ita Italian language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita|date=30 July 2015}} Ethnologue.com; {{Cite web|date=February 2006|title=Eurobarometer – Europeans and their languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|archive-date=30 April 2011|format=485{{spaces}}KB}}; [[Nationalencyklopedin]] "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007</ref> ۽ ٻيا 21 ملين ان کي ٻي ٻولي طور استعمال ڪن ٿا.<ref>[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Italian language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian|date=2 May 2014}} University of Leicester</ref> اطالوي اڪثر مقامي طور [[علائقائي اطالوي|علائقائي لهجي]] طور ڳالهائي ويندي آهي، جنهن کي اٽلي جي علائقائي ۽ اقليتي ٻولين سان نه ملائڻ گهرجي؛<ref>{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|archive-date=18 December 2016|access-date=2 January 2018|publisher=UNESCO}}; {{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|title=Italian language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=3 November 2008|access-date=19 November 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|archive-date=29 November 2009}}</ref> تنهن هوندي به، 20هين صديءَ دوران قومي تعليمي نظام جي قيام سان علائقائي لهجن ۾ گهٽتائي آئي. معيار سازي 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن ۾ معاشي واڌ ۽ [[اٽلي جو ميڊيا|ماس ميڊيا]] ۽ ٽيليويزن جي اڀار سبب وڌيڪ پکڙجي وئي. ٻارهن "تاريخي اقليتي ٻوليون" رسمي طور تسليم ٿيل آهن: البانيائي، [[ڪاتالان ٻولي|ڪاتالان]]، جرمن، يوناني، سلووين، ڪروئيشيائي، فرينچ، فرينڪو-پروونسل، فريوليائي، [[لادين ٻولي|لادين]]، [[اوڪسيٽان ٻولي|اوڪسيٽان]]، ۽ سارڊينيائي.<ref name="lang"/> انهن مان چار کي پنهنجي لاڳاپيل علائقن ۾ گڏيل سرڪاري حيثيت حاصل آهي: اوستا وادي ۾ فرينچ؛<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta</ref> [[ڏکڻ ٽائرول]] ۾ جرمن، ۽ ساڳئي صوبي جي ڪجهه حصن ۽ پاڙيسري ترينتينو جي ڪجهه حصن ۾ لادين؛<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige</ref> ۽ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو|ٽريئستي]]، [[گوريزيا صوبو|گوريزيا]] ۽ [[اوديني صوبو|اوديني]] جي صوبن ۾.<ref>L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli-Venezia Giulia</ref> ٻين Ethnologue، ISO ۽ UNESCO ٻولين کي اطالوي قانون تحت تسليم نه ڪيو ويو آهي. فرانس وانگر، اٽلي به [[علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر]] تي صحيح ڪئي آهي، پر ان جي توثيق نه ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|title=Ready for Ratification|url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|archive-date=3 January 2018|publisher=[[European Centre for Minority Issues]] }}</ref><ref>elen.ngo: [https://elen.ngo/2023/10/11/elen-calls-on-italy-to-ratify-the-european-charter-for-regional-or-minority-languages-at-its-meeting-in-sardinia/ ''ELEN calls on Italy to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages at its meeting in Sardinia''] (11 October 2023)</ref> تازو اميگريشن سبب، اٽلي ۾ اهڙيون وڏيون آباديون آهن جن جي مادري ٻولي اطالوي يا ڪا علائقائي ٻولي نه آهي. [[اطالوي قومي شمارياتي ادارو]] موجب، 2012ع ۾ پرڏيهي رهواسين ۾ رومانوي سڀ کان عام مادري ٻولي هئي: لڳ ڀڳ 800,000 ماڻهو رومانوي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائين ٿا (6 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن پرڏيهي رهواسين جو 22%). ٻيون عام مادري ٻوليون عربي (475,000 کان وڌيڪ ماڻهن طرفان ڳالهائي ويندڙ؛ پرڏيهي رهواسين جو 13%)، البانيائي (380,000)، ۽ اسپيني (255,000) هيون.<ref>{{Cite web|date=24 July 2014|title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy|url=http://www.istat.it/en/archive/129304|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304|archive-date=30 July 2014|access-date=27 July 2014|publisher=Italian National Institute of Statistics}}</ref> === مذهب === {{Main|اٽلي ۾ مذهب|اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ}} {{See also|اٽلي ۾ ڪيٿيڊرلز جي فهرست}} [[File:PonteSantAngeloRom.jpg|thumb|upright=1.1|[[سينٽ پيٽرز بيسيليڪا]] [[ٽائبر]] کان ڏسڻ ۾؛ پٺيان [[ويٽيڪن ٽڪري]] ۽ ساڄي طرف روم ۾ [[ڪاستل سانت اينجلو]]. بيسيليڪا ۽ ٽڪري ٻئي [[ويٽيڪن سٽي]] جي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر|خودمختيار رياست]] جو حصو آهن، جيڪا [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[هولي سي]] آهي.]] [[هولي سي]]، يعني [[روم جو ڊائوسيس|روم جو اسقفي اختيار]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي حڪومت تي مشتمل آهي. ان کي هڪ [[خودمختياري|خودمختيار]] اداري طور تسليم ڪيو ويو آهي، جنهن جو سربراهه پوپ آهي، جيڪو [[روم جو اسقف]] پڻ آهي، جنهن سان سفارتي لاڳاپا برقرار رکي سگهجن ٿا.<ref>Text taken directly from {{Cite web|title=Country Profile: Vatican City State|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|archive-date=31 December 2010|access-date=5 February 2016}} (viewed on 14 December 2011), on the website of the British Foreign & Commonwealth Office.</ref>{{Efn|هولي سي جي خودمختياري ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن ۾ صراحت سان تسليم ڪئي وئي آهي ۽ خاص طور 11 فيبروري 1929ع جي [[لاٽران معاهدو]] جي آرٽيڪل 2 ۾ زور ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ "اٽلي بين الاقوامي معاملن ۾ هولي سي جي خودمختياري کي، ان جي روايتن ۽ دنيا ڏانهن ان جي مشن جي ضرورتن مطابق، هڪ لازمي وصف طور تسليم ڪري ٿو" ([http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm Lateran Treaty, English translation]).}} اٽلي تاريخي طور ڪيٿولڪ ازم جي غلبي هيٺ رهيو آهي.<ref name="Dell'orto">{{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=5 October 2023|title=The Nones: Italy|url=https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|access-date=6 October 2023|work=[[Associated Press News]]|archive-date=5 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005133701/https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|url-status=live}}; {{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=5 October 2023|title=From cradle to casket, life for Italians changes as Catholic faith loses relevance|url=https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|access-date=6 October 2023|work=Associated Press News|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007220721/https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|url-status=live}}</ref> گهڻا ڪيٿولڪ نالي ماتر آهن؛ [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] [[اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|اطالوي ڪيٿولڪ ازم]] کي "نالي ماتر قبول ڪيل پر گهٽ ئي عمل ڪيل" قرار ڏنو.<ref name="Dell'orto"/> لڳ ڀڳ 2010ع ۾، اٽلي وٽ دنيا جي [[ملڪ موجب ڪيٿولڪ چرچ|پنجين وڏي ڪيٿولڪ آبادي]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي ڪيٿولڪ آبادي هئي.<ref>{{Cite web|date=13 February 2013|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=21 November 2020|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003604/https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|url-status=live}}</ref><ref>The Holy See publishes a 'Statistical Yearbook of the Church' every year.</ref> 1985ع کان، ڪيٿولڪ ازم هاڻي [[رياستي مذهب]] ناهي رهيو.<ref>{{Cite news|date=4 June 1985|title=Catholicism No Longer Italy's State Religion|url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|archive-date=20 October 2013|access-date=7 September 2013|work=[[Sun Sentinel]]}}</ref> 2011ع ۾، اقليتي عيسائي عقيدن ۾ اندازاً 15 لک آرتھوڊوڪس عيسائي شامل هئا، جڏهن ته [[پروٽيسٽنٽ ازم]] جي پيروڪارن جو انگ وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book|last=Leustean|first=Lucian N.|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-4156-8490-3|page=723}}</ref> اٽلي صدين کان انهن يهودين کي پناهه ڏيندو رهيو آهي، جن کي ٻين ملڪن، خاص طور تي [[اسپين]]، مان جلاوطن ڪيو ويو هو. بهرحال، [[هولوڪاسٽ]] دوران تقريباً 20 سيڪڙو اطالوي يهودي ماريا ويا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dawidowicz, Lucy S. |title=The war against the Jews, 1933–1945 |url=https://archive.org/details/waragainstjews191933dawi |publisher=Bantam Books |year=1986 |isbn=978-0-5533-4302-1 |location=New York}} p. 403.</ref> ان سان گڏ ٻي عالمي جنگ کان اڳ ۽ پوءِ لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اڄ اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 28,000 يهودي رهجي ويا آهن.<ref>{{Cite web|title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane)|url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-date=13 March 2013|access-date=25 August 2014|publisher=The European Jewish Congress}}</ref> اٽلي ۾ 120,000 هندو<ref>{{Cite web|date=4 November 2019|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su "L'Induismo in Italia"|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia|access-date=31 December 2021|language=it|archive-date=31 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231223926/https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|url-status=live}}</ref> ۽ 70,000 سک پڻ رهن ٿا.<ref>{{Cite web|date=15 November 2004|title=NRI Sikhs in Italy|url=http://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|archive-date=7 February 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Nriinternet.com}}</ref> رياست هڪ نظام تحت، جيڪو [[اٺ في هزار]] (''Otto per mille'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، تسليم ٿيل مذهبي برادرين کي آمدني ٽيڪس مان حصو منتقل ڪري ٿي. عيسائي، يهودي، ٻڌ ۽ هندو برادرين کي عطيا ڏيڻ جي اجازت آهي؛ بهرحال، اسلام هن نظام کان ٻاهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسلم برادري حڪومت سان باضابطه معاهدو نه ڪيو آهي.<ref>{{Cite web|date=7 April 2003|title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|archive-date=20 June 2013|access-date=2 June 2013|publisher=Adnkronos.com}}</ref> جيڪي ٽيڪس ڏيندڙ ڪنهن مذهب جي مالي مدد نٿا ڪرڻ چاهين، تن جو حصو فلاحي نظام ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>[http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Camera dei deputati Dossier BI0350] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm|date=27 September 2013}}. Documenti.camera.it (10 March 1998). Retrieved 12 July 2013.</ref> === تعليم === {{Main|اٽلي ۾ تعليم}} [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] تعليم ڇهن کان سورهن سالن جي عمر تائين لازمي ۽ مفت آهي،<ref>{{Cite web|title=Law 27 December 2007, n.296 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206012402/http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|archive-date=6 December 2012|access-date=30 September 2012|publisher=Italian Parliament}}</ref> ۽ اها پنجن مرحلن تي مشتمل آهي: ڪنڊرگارٽن، پرائمري اسڪول، هيٺيون ثانوي اسڪول، مٿيون ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽي.<ref>{{Cite web|title=Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=29 April 2011|access-date=18 January 2014|publisher=Hdr.undp.org}}</ref> پرائمري اسڪول اٺ سال هلندو آهي. شاگردن کي اطالوي ٻولي، انگريزي، رياضي، قدرتي سائنسون، تاريخ، جاگرافي، سماجي اڀياس، جسماني تعليم ۽ بصري ۽ موسيقي فنون ۾ بنيادي تعليم ڏني ويندي آهي. ثانوي تعليم پنج سال جاري رهندي آهي ۽ ان ۾ ٽن روايتي قسمن جا اسڪول شامل آهن، جيڪي مختلف علمي سطحن تي ڌيان ڏين ٿا: ''[[اٽلي ۾ ثانوي تعليم#ليچيو|ليچيو]]'' شاگردن کي ڪلاسيڪي يا سائنسي نصاب سان يونيورسٽي تعليم لاءِ تيار ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[اِسٽيٽوٽو ٽيڪنيڪو]]'' ۽ ''[[اِسٽيٽوٽو پروفيشونالي]]'' شاگردن کي پيشيوراڻين شعبن لاءِ تيار ڪن ٿا. 2018ع ۾، ثانوي تعليم جو جائزو وٺندي ان کي [[او اي سي ڊي]] ملڪن جي اوسط کان هيٺ قرار ڏنو ويو.<ref name="oecd.org">{{Cite web|title=PISA 2018 results|url=https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|access-date=6 April 2021|website=oecd.org|archive-date=3 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203141933/https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|url-status=live}}</ref> اٽلي پڙهائي ۽ سائنس ۾ او اي سي ڊي جي اوسط کان هيٺ ۽ رياضي ۾ اوسط جي ويجهو رهيو.<ref name="oecd.org"></ref> اتر ۽ ڏکڻ جي اسڪولن جي ڪارڪردگيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ اتر جا اسڪول تقريباً اوسط جي برابر نتيجا ڏين ٿا، جڏهن ته ڏکڻ جا نتيجا گهڻو ڪمزور رهيا آهن.<ref>{{Cite web|title=The literacy divide: territorial differences in the Italian education system|url=http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015624/http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|archive-date=17 November 2015|access-date=16 November 2015|publisher=Parthenope University of Naples}}</ref> اعليٰ تعليم [[اٽلي جي يونيورسٽين جي فهرست|سرڪاري يونيورسٽين]]، خانگي يونيورسٽين ۽ معزز ۽ چونڊيل [[اٽلي جا اعليٰ گريجوئيٽ اسڪول|اعليٰ گريجوئيٽ اسڪولن]] جي وچ ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ [[اسڪولا نورمالي سپيريئوري دي پيزا]]. 2019ع ۾ 33 اطالوي يونيورسٽيون دنيا جي مٿين 500 يونيورسٽين ۾ شامل هيون.<ref>{{Cite web|year=2019|title=Number of top-ranked universities by country in Europe|url=https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe|publisher=jakubmarian.com|access-date=18 May 2019|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113438/https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe/|url-status=live}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، اڃا تائين هلندڙ [[قديم ترين يونيورسٽي]] آهي<ref>Nuria Sanz, Sjur Bergan: "The heritage of European universities", 2nd edition, Higher Education Series No. 7, Council of Europe, 2006. ISBN 978-92-871-6121-5. p. 136.</ref> ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|date=3 July 2017|title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima|url=http://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308|work=La Repubblica|access-date=10 September 2018|archive-date=10 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204704/https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/|url-status=live}}</ref> [[بوڪوني يونيورسٽي]]، [[يونيورسيتا ڪاتوليڪا دل ساڪرو ڪوئوري]]، [[لوئيس يونيورسٽي]]، [[پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ٽورين]]، [[پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ميلان]]، [[ساپئينزا يونيورسٽي آف روم]] ۽ [[يونيورسٽي آف ميلان]] پڻ بهترين يونيورسٽين ۾ شمار ٿين ٿيون.<ref>{{Cite web|year=2015|title=Academic Ranking of World Universities 2015 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030134046/http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|archive-date=30 October 2015|access-date=29 October 2015|publisher=Shanghai Ranking Consultancy}}</ref> === صحت === {{Main|اٽلي ۾ صحت}} {{See also|اٽلي ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Oil-1383546 1920.jpg|thumb|right|[[زيتون جو تيل]] ۽ ڀاڄيون بحيرۂ روم واري خوراڪ جو مرڪزي حصو آهن.<ref>{{Cite journal|last1=Duarte, A.|last2=Fernandes, J.|last3=Bernardes, J.|last4=Miguel, G.|year=2016|title=Citrus as a Component of the Mediterranean Diet|url=https://www.researchgate.net/publication/311911612|journal=Journal of Spatial and Organizational Dynamics|volume=4|pages=289–304|access-date=26 January 2021|archive-date=1 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220519/https://www.researchgate.net/publication/311911612|url-status=live}}</ref>]] اٽلي ۾ 2015ع دوران مردن جي متوقع عمر 80.5 سال ۽ عورتن جي 84.8 سال هئي، جنهن سبب ملڪ دنيا ۾ [[متوقع عمر موجب ملڪن جي فهرست|پنجين نمبر]] تي رهيو.<ref>{{Cite web|year=2016|title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623023234/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|archive-date=23 June 2016|access-date=27 June 2016|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻين اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾، اٽلي ۾ بالغن ۾ موٽاپي جي شرح گهٽ آهي، جيڪا 10 سيڪڙو کان گهٽ آهي<ref>{{Cite web|title=Global Prevalence of Adult Obesity|url=http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327044232/http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|archive-date=27 March 2009|access-date=29 January 2008|publisher=[[انٽرنيشنل اوبيسٽي ٽاسڪ فورس]]}}</ref>، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بحيرۂ روم واري غذا]] جا صحت وارا فائدا تمام اهم آهن.<ref>{{Cite journal|last1=Dinu|first1=M|last2=Pagliai|first2=G|last3=Casini|first3=A|author-link3=اينجلا ڪاسيني|last4=Sofi|first4=F|date=10 May 2017|title=Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials.|journal=European Journal of Clinical Nutrition|volume=72|issue=1|pages=30–43|doi=10.1038/ejcn.2017.58|pmid=28488692|s2cid=7702206|hdl-access=free|hdl=2158/1081996}}</ref> 2013ع ۾، اٽلي جي ترغيب تي [[يونيسڪو]]، بحيرۂ روم واري غذا کي اٽلي، [[مراڪش]]، [[اسپين]]، [[پرتگال]]، [[يونان]]، [[قبرص]] ۽ [[ڪروئيشيا]] جي [[انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Culture Sector, Eighth Session of the Intergovernmental Committee (8.COM) – from 2 to 7 December 2013 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220125948/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|archive-date=20 December 2013|access-date=3 April 2014}}; {{Cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|access-date=3 April 2014|title=UNESCO – Culture – Intangible Heritage – Lists & Register – Inscribed Elements – Mediterranean Diet| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415064011/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|archive-date=15 April 2014}}</ref> روزانو سگريٽ پيئندڙن جو تناسب 2012ع ۾ 22 سيڪڙو هو، جيڪو 2000ع جي 24 سيڪڙو کان گهٽ هو، پر [[او اي سي ڊي]] جي اوسط کان مٿي هو.<ref>{{Cite web|year=2014|title=OECD Health Statistics 2014 How Does Italy Compare? |url=http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133234/http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|archive-date=24 September 2015|publisher=OECD}}</ref> 2005ع کان وٺي، عوامي هنڌن تي سگريٽ نوشي کي "خاص طور تي هوادار ڪمرن" تائين محدود ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite news|title=Smoking Ban Begins in Italy {{!}} Europe {{!}} DW.COM {{!}} 10 January 2005|url=http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621143640/http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|archive-date=21 June 2015|access-date=1 August 2010|publisher=[[ڊيوئچے ويلے]]}}</ref> 1978ع کان وٺي، رياست هڪ آفاقي عوامي صحت جو نظام هلائي رهي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Health|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064229/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> بهرحال، صحت جون خدمتون سڀني شهرين ۽ رهواسين کي هڪ گڏيل سرڪاري-خانگي نظام وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان جو سرڪاري حصو [[سيرويتسيو سانيتاريو ناتسيونالي]] آهي، جيڪو صحت واري وزارت جي ماتحت منظم آهي ۽ علائقائي اختيارن جي حوالي ٿيل بنيادن تي هلائجي ٿو. 2020ع ۾ صحت تي خرچ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو 10 سيڪڙو هو. اٽلي جو صحت وارو نظام لڳاتار دنيا جي بهترين نظامن ۾ شمار ٿيندو رهيو آهي؛<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|access-date=7 September 2015|publisher=Photius.com|archive-date=5 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live}}; {{Cite news|date=20 March 2017|title=Italy's Struggling Economy Has World's Healthiest People|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|access-date=9 December 2020|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112037/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|url-status=live}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) جي 2000ع سان لاڳاپيل تحقيق موجب، خرچن جي ڪارڪردگي ۽ شهرين کي عوامي علاج تائين رسائي جي لحاظ کان، فرانس کان پوءِ اٽلي وٽ دنيا جو ٻيون بهترين صحت وارو نظام هو.<ref>{{Cite journal |last1=Maio |first1=Vittorio |last2=Manzoli |first2=L |date=2002 |title=The Italian health care system: W.H.O. Ranking versus public perception. |url=https://www.researchgate.net/publication/285698246 |journal=P and T |volume=27 |pages=301–308}}</ref> == ثقافت == {{Main|اٽلي جي ثقافت}} اٽلي [[اولهندي تهذيب]] جي بنيادي جنم ڀومن مان هڪ ۽ هڪ [[ثقافتي سپر پاور]] آهي.<ref>Among others, Italy has been described as a "cultural superpower" by [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html ''دي واشنگٽن پوسٽ'']، آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]]، ۽ اڳوڻي پرڏيهي معاملن واري وزير [[جوليو تيرتسي دي سانت آگاتا]]. {{Cite web |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |title=Italy, a cultural superpower |date=2 June 2012 |access-date=25 January 2021 |archive-date=26 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |url-status=bot: unknown }}.</ref> ان جي ثقافت کي ڪيترين ئي علائقائي رسمن، مقامي طاقت جي مرڪزن ۽ سرپرستيءَ جي مرڪزن شڪل ڏني آهي.<ref>{{Cite book|last=Killinger|first=Charles|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3|title=Culture and customs of Italy|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-3133-2489-5|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3 3]}}</ref> ملڪ يورپ جي [[يورپ جي ثقافت|ثقافتي]] ۽ [[يورپ جي تاريخ|تاريخي]] ورثي ۾ اهم حصو وڌو آهي.<ref>{{Cite book|last=Cole|first=Alison|title=Virtue and magnificence: art of the Italian Renaissance courts|url=https://archive.org/details/virtuemagnificen0000cole|publisher=H.N. Abrams|year=1995|isbn=978-0-8109-2733-9|location=New York}}</ref> === معمارِي === {{Main|اطالوي معمارِي}} [[File:Reggia di Caserta - panoramio - Carlo Pelagalli (2).jpg|thumb|right|[[ڪاسيرتا جو شاهي محل]] دنيا ۾ سڀ کان وڏي اڳوڻي شاهي رهائشگاهه آهي.<ref>{{Cite web |last=Chronopoulou |first=Angeliki |date=23 January 2024 |title=Reggia Di Caserta Historical Overview |url=https://www.academia.edu/44592878 |access-date=23 January 2024 |website=Academia |language=English}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qTdlAQAAQBAJ|title=Dictionnaire amoureux de Versailles|first=Franck|last=FERRAND|date=24 October 2013|publisher=Place des éditeurs|isbn=9782259222679 |via=Google Books}}</ref>]] اٽلي پنهنجي معمارِي ڪاميابين لاءِ مشهور آهي،<ref>[http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp Architecture in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115053940/http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp|date=15 January 2012}}, ItalyTravel.com</ref> جهڙوڪ قديم روم طرفان محرابن، گنبذن ۽ ساڳين اڏاوتن جي تعمير، چوڏهين صديءَ جي آخر کان سورهين صديءَ تائين [[نشاۃ ثانيه واري معمارِي|نشاۃ ثانيه واري معمارِي تحريڪ]] جو بنياد، ۽ [[پيلاڊيئن ازم]] جو گهر هجڻ؛ اهو اهڙو انداز هو جنهن [[نوڪلاسيڪي معمارِي]] جهڙين تحريڪن کي متاثر ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ ملڪاڻن گهرن جي ڊزائنن تي اثر وڌو، خاص ڪري برطانيا ۽ آمريڪا ۾ سترهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين. ڊزائنن جي هڪ مڃيل سلسلي جي شروعات سڀ کان پهرين يونانين ۽ اِيٽرسڪن ماڻهن ڪئي، جيڪو اڳتي وڌي ڪلاسيڪي رومي انداز تائين پهتو،<ref>Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&pg=PA10 ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. p. 10. Web. 23 September 2011.</ref> پوءِ نشاۃ ثانيه دوران ڪلاسيڪي رومي دور جي ٻيهر بحالي ٿي، ۽ اهو باروڪ دور تائين ارتقا ڪندو رهيو. باسيليڪا جو عيسائي تصور، جيڪو وچئين دور ۾ غالب معمارِي انداز بڻجي ويو، روم ۾ ايجاد ٿيو هو.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp Italy Architecture: Early Christian and Byzanthine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328131150/http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> [[رومانسڪ معمارِي]]، جيڪا تقريباً 800ع کان 1100ع تائين عروج تي رهي، اطالوي معمارِي جي سڀ کان وڌيڪ زرخيز ۽ تخليقي دورن مان هڪ هئي، جڏهن [[پيزا جو جهڪيل مينار]] ۽ ميلان ۾ [[سينٽ امبروجيو جي باسيليڪا]] جهڙا شاهڪار تعمير ٿيا. اها رومي محرابن، رنگين شيشي وارن دريچن ۽ وڪڙيل ٿنڀن جي استعمال لاءِ مشهور هئي. اطالوي رومانسڪ معمارِي جي بنيادي جدت [[والٽ (معمارِي)|والٽ]] هئي، جيڪا ان کان اڳ اولهندي معمارِي ۾ ڪڏهن به نه ڏٺي وئي هئي.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp Italy Architecture: Romanesque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328120342/http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> اطالوي معمارِي [[نشاۃ ثانيه]] دوران نمايان طور ارتقا ڪئي. [[فليپو برونيلليسڪي]] [[فلورينس گرجاگھر|فلورينس جي گرجاگھر]] لاءِ پنهنجي گنبذ وسيلي معمارِي ڊزائن ۾ حصو وڌو، جيڪو انجنيئرنگ جو اهڙو ڪارنامو هو، جيڪو قديم زماني کان پوءِ نه ڏٺو ويو هو.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Stephen J|title=Italian Renaissance Art|url=https://archive.org/details/isbn_2900500289432|last2=Cole|first2=Michael Wayne|publisher=Thames & Hudson Inc|year=2012|location=New York|pages=[https://archive.org/details/isbn_2900500289432/page/95 95]–97}}</ref> اطالوي نشاۃ ثانيه واري معمارِي جي مشهور ڪاميابي [[سينٽ پيٽر جي باسيليڪا]] هئي، جنهن کي [[دوناٽو برامانتي]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊزائن ڪيو. [[اندريا پيلاڊيو]] پنهنجي ڊزائن ڪيل ولاز ۽ محلن وسيلي سڄي اولهندي يورپ جي معمارن تي اثر وڌو.<ref>{{Cite web|title=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|url=https://whc.unesco.org/en/list/712|website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> [[باروڪ معمارِي|باروڪ دور]] شاندار اطالوي معمار پيدا ڪيا. پوئين باروڪ ۽ [[روڪوڪو]] معمارِي جو سڀ کان اصلي ڪم [[ستوپينيجي جو شڪار محل]] آهي.<ref>R. De Fusco, ''A thousand years of architecture in Europe'', pg. 443.</ref> 1752ع ۾، [[لوئيجي وانويتيلي]] [[ڪاسيرتا جو شاهي محل]] تعمير ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Hersey|first=George|title=Architecture and Geometry in the Age of the Baroque|url=https://archive.org/details/architecturegeom0000hers|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-2263-2784-1|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/architecturegeom0000hers/page/119 119]}}</ref> ارڙهين صديءَ جي آخر ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي [[نوڪلاسيڪي معمارِي|نوڪلاسيڪي معمارِي تحريڪ]] کان متاثر ٿيو. ولاز، محل، باغ، اندروني سجاوٽ ۽ فن ٻيهر قديم رومي ۽ يوناني موضوعن تي ٻڌل ٿيڻ لڳا.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp Italy Architecture: Neoclassicism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328084932/http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ دور]] دوران، نام نهاد "[[نويچينتو تحريڪ]]" عروج تي آئي، جيڪا سامراجي روم جي ٻيهر دريافت تي ٻڌل هئي. [[مارچيلو پياچينتيني]]، جيڪو شهرن جي شهري تبديليءَ جو ذميوار هو، سادي بڻايل نوڪلاسيڪيت جو هڪ روپ جوڙيو.<ref>{{Cite news|title=Renzo Piano|url=https://www.nytimes.com/topic/person/renzo-piano|access-date=20 August 2017|work=The New York Times}}</ref> === بصري فن === {{Main|اطالوي فن}} [[File:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|''[[آخري دعوت (ليونارڊو دا ونچي)|آخري دعوت]]'' (1494–1499)، [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[سانتا ماريا ديللي گراتسي، ميلان|سانتا ماريا ديللي گراتسي جو گرجاگھر]]، ميلان]] اطالوي بصري فنن جي تاريخ [[اولهندي مصوري]] لاءِ اهم آهي. [[رومي فن]] يونان کان متاثر هو ۽ ان کي قديم يوناني مصوريءَ جو وارث سمجهي سگهجي ٿو. رومي مصوريءَ مان رڳو ديواري مصوريون باقي بچيون آهن.<ref>{{Cite web|title=Roman Painting|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726163006/http://art-and-archaeology.com/roman/painting.html|archive-date=26 July 2013|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> انهن ۾ [[ٽرومپ لوئيل]]، ڪاذب منظرڪشي ۽ خالص منظرنگاريءَ جا سڀ کان پهريان مثال شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web|title=Roman Wall Painting|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007|publisher=accd.edu}}</ref> اطالوي نشاۃ ثانيه کي مصوريءَ جو [[سونهري دور (استعارو)|سونهري دور]] سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو پندرهين صديءَ کان سورهين صديءَ جي آخر تائين پکڙيل هو ۽ اٽلي کان ٻاهر به وڏو اثر رکندڙ هو. [[مساچچو]]، [[فليپو لپي]]، [[تنتوريتو]]، [[ساندرو بوتيچيللي]]، [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]] ۽ [[تيتسيان]] جهڙن فنڪارن [[منظرڪشي (گرافڪ)|منظرڪشي]] جي استعمال ذريعي مصوريءَ کي وڌيڪ بلند سطح تي پهچايو. مائيڪل اينجلو مجسما ساز طور پڻ سرگرم هو؛ سندس ڪمن ۾ ''[[ڊيوڊ (مائيڪل اينجلو)|ڊيوڊ]]''، ''[[پيتا (مائيڪل اينجلو)|پيتا]]'' ۽ ''[[موسى (مائيڪل اينجلو)|موسى]]'' جهڙا شاهڪار شامل آهن. پندرهين ۽ سورهين صديءَ ۾، [[اعليٰ نشاۃ ثانيه]] هڪ اندازي فن کي جنم ڏنو، جنهن کي [[مينرزم]] چيو وڃي ٿو. سورهين صديءَ جي شروعات واري فن کي نمايان ڪندڙ متوازن ترتيبن ۽ منظرڪشيءَ ڏانهن عقلي طريقيڪار جي جاءِ تي، مينرسٽ فنڪارن بي ثباتي، بناوٽ ۽ شڪ کي اختيار ڪيو. [[پيئرو ديللا فرانچيسڪا]] جا بي چين نه ٿيندڙ چهرا ۽ اشارا ۽ رافائيل جون پرسڪون مريمون، [[پونتورمو]] جي پريشان اظهار ۽ [[ايل گريڪو]] جي جذباتي شدت سان بدلجي ويون. [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|''[[وينس جو جنم]]'' (1484–1486)، [[ساندرو بوتيچيللي]]، [[اُففيتسي گيلري]]، فلورينس]] سترهين صديءَ ۾، [[اطالوي باروڪ]] جي عظيم ترين مصورن ۾ [[ڪاراواجو]]، [[آرتيميسيا جينتيليسڪي]]، [[ڪارلو ساراسيني]] ۽ [[بارتولوميو مانفريدي]] شامل آهن. ارڙهين صديءَ ۾، [[اطالوي روڪوڪو فن|اطالوي روڪوڪو]] بنيادي طور [[ارڙهين صديءَ جو فرانسيسي فن|فرانسيسي]] [[روڪوڪو]] کان متاثر هو. اطالوي نوڪلاسيڪي مجسما سازي، [[انتونيو ڪانووا]] جي عريان مجسمن سان گڏ، تحريڪ جي مثالي رخ تي مرڪوز رهي. اڻويهين صديءَ ۾، رومانوي مصورن ۾ [[فرانچيسڪو هايز]] ۽ [[فرانچيسڪو پوديستي]] شامل هئا. [[امپريشنزم]] فرانس کان اٽلي ۾ ''[[ماڪيايولي]]'' وسيلي آيو، ۽ [[حقيقت نگاري (فنون)|حقيقت نگاري]] [[جوآڪينو توما]] ۽ [[جيوسيپي پيلليتسا دا وولپيدو]] وسيلي آئي. ويهين صديءَ ۾، [[مستقبل نگاري]] سان گڏ، اٽلي مصوري ۽ مجسما سازيءَ جي ارتقا ۾ ٻيهر هڪ بنيادي ملڪ طور اڀريو. مستقبل نگاريءَ کان پوءِ [[جورجو دي ڪيريڪو]] جون مابعدالطبيعي مصوريون آيون، جن [[سررئيلسٽن]] تي اثر وڌو.<ref>Gale, Matthew. "Pittura Metafisica". ''Grove Art Online. Oxford Art Online''. Oxford University Press. Web.</ref> === ادب === {{Main|اطالوي ادب}} رسمي لاطيني ادب 240 ق.م. ۾ شروع ٿيو، جڏهن روم ۾ پهريون اسٽيج ڊرامو پيش ڪيو ويو.<ref>Duckworth, George Eckel. [https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3 ''The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment.''] University of Oklahoma Press, 1994. p. 3. Web. 15 October 2011.</ref> لاطيني ادب انتهائي اثرائتو هو ۽ اڄ به آهي، جنهن ۾ ڪيترائي ليکڪ، شاعر، فلسفي ۽ مؤرخ شامل آهن، جهڙوڪ [[پليني دي ايلڊر]]، [[پليني دي ينگر]]، [[ورجل]]، [[هوريس]]، [[پروپرشيس]]، [[اووڊ]] ۽ [[ليوي]]. رومي پنهنجي زباني روايت، شاعري، ڊرامي ۽ قطعات لاءِ مشهور هئا.<ref>{{Cite book|url={{Google books|LHA_SydyKOYC|page=PA39|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts.|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-6153-0490-5|access-date=18 October 2011}}</ref> تيرهين صديءَ جي شروعات ۾، [[فرانسس آف اسيسي]] پهريون اطالوي شاعر هو، پنهنجي مذهبي گيت ''[[سج جو گيت]]'' سان.<ref>{{Cite book|url={{Google books|3uq0bObScHMC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Cambridge History of Italian Literature|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-5216-6622-0|editor-last=Brand|editor-first=Peter|chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.)|access-date=31 December 2015|editor-last2=Pertile|editor-first2=Lino|editor-link2=لينو پيرتيلي|chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&printsec=frontcover|archive-date=10 June 2016|url-status=live}}</ref> [[File:Dante03.jpg|thumb|upright=.8|[[دانتي اليگهيئري]]، جنهن جي ڪمن جديد اطالوي ٻوليءَ جي بنياد وجهڻ ۾ مدد ڪئي، [[وچئين دور]] جي عظيم ترين شاعرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس رزمي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]'' [[عالمي ادب]] جي بهترين ڪمن ۾ شمار ٿئي ٿو.]] تيرهين صديءَ ۾، سسلي ۾ [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيون]] جي درٻار ۾، پرووانسال صورتن ۽ موضوعن تي ٻڌل غنائي شاعري مقامي عام ٻوليءَ جي هڪ نفيس صورت ۾ لکي وئي. انهن شاعرن مان هڪ [[جياڪومو دا لينتيني]] هو، جيڪو [[سونٽ]] جي صورت جو موجد هو؛ سڀ کان مشهور ابتدائي سونٽ نگار [[پيٽرارڪ]] هو.<ref>Ernest Hatch Wilkins, ''The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature'' (Rome: Edizioni di Storia e letteratura, 1959), 11–39</ref> [[گويڊو گوئينيتسيلي]] ''[[دولچي ستل نووو]]'' جو باني آهي، جيڪا اهڙي شعري مکتب هئي جنهن محبت جي شاعريءَ ۾ فلسفيانه پاسو شامل ڪيو. محبت جي هن نئين سمجهه، جيڪا نرم انداز ۾ ظاهر ڪئي وئي، فلورينس جي شاعر [[دانتي اليگهيئري]] کي متاثر ڪيو، جنهن جديد اطالوي ٻوليءَ جو بنياد وڌو. دانتي جو ڪم، ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، ادب جي بهترين ڪمن مان آهي.<ref name="Bloom">{{Cite book|last=Bloom|first=Harold|author-link=هيرلڊ بلوم|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|title=The Western Canon|publisher=Harcourt Brace|year=1994|isbn=978-0-1519-5747-7|url-access=registration}} See also [[اولهندي ڪينن]] for other "canons" that include the ''Divine Comedy''.</ref> پيٽرارڪ ۽ [[جيوواني بوڪاچچو]] قديم دور جي ڪمن کي ڳوليو ۽ انهن جي پيروي ڪئي ۽ پنهنجي فني شخصيتن کي سنواريو. پيٽرارڪ پنهنجي نظمن جي مجموعي ''[[اِل ڪانتسونيري]]'' وسيلي شهرت ماڻي. بوڪاچچو جو ''[[دي ڊيڪاميرون]]'' پڻ برابر اثرائتو هو، جيڪو ننڍين ڪهاڻين جو تمام مشهور مجموعو آهي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Giovanni Boccaccio: The Decameron.|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|access-date=18 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020413/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|archive-date=19 December 2013|url-status=live}}</ref> نشاۃ ثانيه جي ليکڪن جي ڪمن ۾ [[نيڪولو ميڪياويلي]] جو ''[[دي پرنس]]'' شامل آهي، جيڪو سياسي سائنس تي هڪ مضمون آهي، جنهن ۾ "اثرائتي حقيقت" کي ڪنهن به مجرد مثالي تصور کان وڌيڪ اهم سمجهيو ويو آهي. [[جيوواني فرانچيسڪو سترپارولا]] ۽ [[جيمباتيستا باسيلي]]، جن بالترتيب ''[[سترپارولا جون مزاحيه راتيون]]'' (1550–55) ۽ ''[[پينتاميرون]]'' (1634) لکيا، يورپ ۾ پري ڪهاڻين جي سڀ کان پهرين معلوم صورتن مان ڪجهه ڇاپيون.<ref>Steven Swann Jones, ''The Fairy Tale: The Magic Mirror of Imagination'', Twayne Publishers, New York, 1995, {{ISBN|0-8057-0950-9}}, p. 38; Bottigheimer 2012a, 7; Waters 1894, xii; Zipes 2015, 599.; {{Citation|last1=Opie|first1=Iona|title=The Classic Fairy Tales|year=1974|url=https://archive.org/details/classicfairytale00opie_0|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1921-1559-1|last2=Opie|first2=Peter|author-link=آئيونا اوپي|author-link2=پيٽر اوپي}} See p. 20. The claim for earliest fairy-tale is still debated, see for example Jan M. Ziolkowski, ''Fairy tales from before fairy tales: the medieval Latin past of wonderful lies'', University of Michigan Press, 2007. Ziolkowski examines [[ايگبرٽ آف ليئج]]'s Latin beast poem ''Fecunda natis'' (''The Richly Laden Ship'', c. 1022/24), the earliest known version of "[[ننڍڙي ڳاڙهي ٽوپي]]". Further info: [https://web.archive.org/web/20071023044216/http://www.leithart.com/archives/003139.php Little Red Pentecostal], Peter J. Leithart, 9 July 2007.</ref> باروڪ دور [[گليليو]] جي صاف سائنسي نثر کي جنم ڏنو. سترهين صديءَ ۾، [[آرڪيڊيا اڪيڊمي|آرڪيڊين]] شاعريءَ ۾ سادگي ۽ ڪلاسيڪي ضبط بحال ڪرڻ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Academy-of-Arcadia|title=Academy of Arcadia &#124; Neapolitan Poets, Arcadian Shepherds & Arcadian Landscape &#124; Britannica|website=www.britannica.com|accessdate=19 November 2025}}</ref> اطالوي ليکڪن اڻويهين صديءَ ۾ رومانويت کي اختيار ڪيو؛ اها [[ريزورجيمنتو]] جي خيالن سان هم وقت هئي، اها تحريڪ جنهن اطالوي اتحاد آندو. اتحاد جي خبر [[ويتوريو الفيري]]، [[اوگو فوسڪولو]] ۽ [[جياڪومو ليوپاردي]] جهڙن شاعرن اڳواٽ ڏني. اهم اطالوي رومانوي ليکڪ [[اليساندرو مانزوني]] جا ڪم، پنهنجي حب الوطنيءَ واري پيغام ۽ جديد، متحد اطالوي ٻوليءَ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪوششن سبب، اطالوي اتحاد جي علامت آهن.<ref>{{Cite web|date=18 May 2023|title=Alessandro Manzoni {{!}} Italian author|url=https://www.britannica.com/biography/Alessandro-Manzoni|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Portrait of Niccolò Machiavelli.jpg|thumb|upright=.8|[[ميڪياويلي]]، جديد [[سياسي سائنس]] جو باني]] اڻويهين صديءَ جي آخر ۾، ''[[ويرزمو (ادب)|ويرزمو]]'' نالي هڪ ادبي تحريڪ، جنهن حقيقت نگاريءَ کي ساراهيو، اطالوي ادب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ايميليو سالگاري]]، جيڪو ايڪشن-ايڊوينچر [[سواش بڪلر]]ن جو ليکڪ ۽ سائنس فڪشن جو اڳواڻ هو، پنهنجي ''[[ساندوڪان]]'' سلسلو شايع ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Gaetana Marrone|url={{Google books|d9NcAgAAQBAJ|page=PA1654|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Italian Literary Studies|last2=Paolo Puppa|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-1354-5530-9|page=1654}}</ref> 1883ع ۾، [[ڪارلو ڪولودي]] ''[[پنوڪيو جون مهمون]]'' شايع ڪيو، جيڪو ڪنهن اطالوي ليکڪ جو سڀ کان مشهور ٻارن جو ڪلاسيڪي ڪتاب بڻيو ۽ دنيا جي [[ترجمن جي تعداد موجب ادبي ڪمن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ترجمو ٿيل]] غير مذهبي ڪتابن مان هڪ آهي.<ref>Giovanni Gasparini. ''La corsa di Pinocchio''. Milano, Vita e Pensiero, 1997. p. 117. {{ISBN|8-8343-4889-3}}</ref> [[مستقبل نگاري]] نالي تحريڪ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ادب تي اثر انداز ٿي. [[فليپو توماسو مارينيتي]] ''[[مستقبل نگاري جو منشور]]'' لکيو ۽ اهڙي ٻولي ۽ استعارن جي استعمال جو مطالبو ڪيو، جيڪي مشيني دور جي رفتار، تحرڪ ۽ تشدد کي عظمت ڏين.<ref>{{Cite book|title=The 20th-Century art book.|url=https://archive.org/details/20thcenturyartbo0000unse|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=978-0-7148-3542-6|edition=Reprinted.|location=dsdLondon}}</ref> جديد ادبي شخصيتن ۾ [[گابريئلي دانونتسيو]]، قوم پرست شاعر [[جيوسوئي ڪارڊوچچي]]، 1906ع جو نوبل انعام ماڻيندڙ، حقيقت نگار ليکڪا [[گرازيا ديليدا]]، 1926ع جي انعام يافته، جديد ٿيٽر ليکڪ [[لوئيجي پيرانديللو]]، 1936ع ۾، ننڍين ڪهاڻين جو ليکڪ [[ايتالو ڪالوينو]]، 1960ع ۾، شاعر [[سالوواتوري ڪوازيمودو]]، 1959ع ۾، ۽ [[يوجينيو مونتالي]]، 1975ع ۾، [[امبرتو ايڪو]]، 1980ع ۾، ۽ طنز نگار ۽ ٿيٽر ليکڪ [[داريو فو]]، 1997ع ۾، شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=All Nobel Prizes in Literature|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|archive-date=29 May 2011|access-date=30 May 2011|publisher=Nobel Foundation}}</ref> === فلسفو === {{Main|اطالوي فلسفو}} اطالوي فلسفي [[اولهندي فلسفو|اولهندي فلسفي]] تي اثر وڌو، جنهن جي شروعات يونانين ۽ رومن کان ٿي، ۽ پوءِ نشاۃ ثانيه جي انسان دوستي، [[روشن خيالي جو دور]] ۽ [[جديد فلسفو]] تائين پهتي.<ref name="Garin">{{Cite book|last=Garin|first=Eugenio|url=https://books.google.com/books?id=sVP3vBmDktQC|title=History of Italian Philosophy|publisher=VIBS|year=2008|isbn=978-9-0420-2321-5}}</ref> اٽلي ۾ باضابطه فلسفو [[فيثاغورث]] متعارف ڪرايو، جيڪو [[ڪروتوني]] ۾ اطالوي فلسفي جي مکتب جو باني هو.<ref>{{Cite book|last=Herodotus|title=The Histories|year=1972|url=https://archive.org/details/alf.alfbk.4663.930.her|publisher=Penguin Classics|page=226}}</ref> يوناني دور جي اطالوي فلسفين ۾ [[زينوفينس]]، [[پارمينيدس]] ۽ [[زينو آف ايليا|زينو]] شامل آهن. رومي فلسفين ۾ [[سيسرو]]، [[لوڪريتيوس]]، [[سينيڪا دي ينگر]]، [[پلوٽارڪ]]، [[ايپيڪتيتس]]، [[مارڪس اوريليئس]] ۽ [[آگسٽين آف هيپو]] شامل آهن.<ref name="Garin"></ref> [[File:Famous Italian philosophers.jpg|thumb|مٿي کاٻي پاسي کان گهڙيءَ جي رخ ۾: [[ٿامس اڪوئناس|اڪوئناس]]، ديني عالم؛<ref>{{Cite web|title=St. Thomas Aquinas {{!}} Biography, philosophy, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Thomas-Aquinas|access-date=20 January 2020|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[جورڊانو برونو|برونو]]، [[ڪائناتيات دان]]؛<ref>Gatti, Hilary. ''Giordano Bruno and Renaissance Science: Broken Lives and Organizational Power''. Cornell University Press, 2002, 1. {{ISBN|0-8014-8785-4}}.</ref> [[چيزاري بيڪاريا|بيڪاريا]]، [[جرم شناس]]؛<ref name="Hostettler-2011">{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|url=https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1-9043-8063-4|location=Hampshire|page=[https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host/page/160 160]}}</ref> ۽ [[ماريا مونٽيسوري|مونٽيسوري]]، [[مونٽيسوري تعليم]] واري<ref name="Montessori">{{Cite web|title=Introduction to Montessori Method|url=https://amshq.org/Montessori-Education/Introduction-to-Montessori|publisher=American Montessori Society}}</ref>]] اطالوي وچئين دور جو فلسفو بنيادي طور عيسائي هو، ۽ ان ۾ [[ٿامس اڪوئناس]] جهڙا ديني عالم شامل هئا، جيڪو [[فطري الٰهيات]] جو ڪلاسيڪي حامي هو، جنهن [[ارسطوي فلسفو]] عيسائيت ۾ ٻيهر متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web|last=Blair|first=Peter|title=Reason and Faith: The Thought of Thomas Aquinas|url=http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913011656/http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|archive-date=13 September 2013|access-date=18 December 2013|website=The Dartmouth Apologia}}</ref> نشاۃ ثانيه جي فلسفين ۾ شامل آهن: [[جورڊانو برونو]]، اولهه جي هڪ اهم سائنسي شخصيت؛ [[مارسيليو فيچينو]]، انسان دوست فلسفي؛ ۽ [[نيڪولو ميڪياويلي]]، جديد [[سياسي سائنس]] جو هڪ باني. ميڪياويلي جو سڀ کان مشهور ڪم ''[[دي پرنس]]'' آهي، جنهن جو سياسي فڪر ۾ حصو سياسي [[مثاليت پسندي]] ۽ [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] جي وچ ۾ بنيادي وڇوڙو آهي.<ref>Moschovitis Group Inc, Christian D. Von Dehsen and Scott L. Harris, ''Philosophers and religious leaders'', (The Oryx Press, 1999), 117.</ref><ref>{{Cite web|title=The Enlightenment throughout Europe|url=http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123082708/http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-date=23 January 2013|access-date=12 December 2017|website=International World History Project}}</ref> [[پادووا]]، [[بولونيا]] ۽ [[نيپلز]] جهڙا يونيورسٽي شهر علم ۽ تحقيق جا مرڪز رهيا، جن ۾ [[جيامباتيستا ويڪو]] جهڙا فلسفي شامل هئا.<ref name="maritain.nd.edu">{{Cite web|title=History of Philosophy 70|url=http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525033238/http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|archive-date=25 May 2017|access-date=12 December 2017|website=maritain.nd.edu}}</ref> [[چيزاري بيڪاريا]] روشن خياليءَ جي اهم شخصيت ۽ [[ڪلاسيڪي مکتب (جرم شناسي)|ڪلاسيڪي فوجداري نظريي]] ۽ [[سزا شناسي]] جو پيءُ هو.<ref name="Hostettler-2011"></ref> اٽلي ۾ 1800ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ مشهور فلسفيانه تحريڪ هئي، جنهن ۾ [[مثاليت پسندي]]، [[حسيت]] ۽ [[تجربيت]] شامل هئا.<ref name="maritain.nd.edu"></ref> اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ دوران ٻيون تحريڪون پڻ مقبول ٿيون، جهڙوڪ [[وجودي الٰهيات]]،<ref>{{Cite journal|last=Scarangello|first=Anthony|year=1964|title=Major Catholic-Liberal Educational Philosophers of the Italian Risorgimento|journal=History of Education Quarterly|volume=4|issue=4|pages=232–250|doi=10.2307/367499|jstor=367499|s2cid=147563567}}</ref> [[اٽلي ۾ انارڪزم|انارڪزم]]، ڪميونزم، سوشلزم، مستقبل نگاري، فاشزم ۽ عيسائي جمهوريت.<ref>{{Cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|title=Italian Anarchism 1864–1892 |url=https://archive.org/details/italiananarchism0000unse|publisher=AK Press|year=2009|pages=111–113}}</ref> [[انتونيو گرامشي]] ڪميونسٽ نظريي اندر اڃا تائين لاڳاپيل فلسفي آهي، جنهن کي [[ثقافتي بالادستي]] جو نظريو ٺاهڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. اطالوي فلسفين غير مارڪسي [[لبرل سوشلزم]] واري فلسفي جي ترقيءَ ۾ اثر وڌو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، کاٻي ڌر جي ڪارڪنن [[اختيار مخالف]] مزدور نواز نظرين کي اختيار ڪيو، جيڪي [[خودمختيار تحريڪ]] ۽ [[ورڪرزم]] جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>{{Cite book|last1=Balestrini|first1=Nanni|title=L'orda d'oro 1968–1977. La grande ondata rivoluzionaria e creativa, politica ed esistenziale |last2=Moroni|first2=Primo|publisher=SugarCo|year=1997|isbn=8-8078-1462-5}}</ref> [[اطالوي فيمينسٽن]] ۾ [[سيبيلا اليرامو]]، [[الائدي گوالبيرتا بيڪاري]] ۽ [[آنا ماريا موتسوني]] شامل آهن، ۽ پروٽو-فيمينسٽ فلسفن کي اڳ ۾ ئي اطالوي ليکڪن ڇُهيو هو. اطالوي تعليمدان [[ماريا مونٽيسوري]] [[مونٽيسوري تعليم|اهڙو تعليمي فلسفو]] پيدا ڪيو، جيڪو سندس نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Montessori"></ref> [[جيوسيپي پيانو]] تجزياتي فلسفي ۽ رياضيات جي جديد فلسفي جو باني هو. تجزياتي فلسفين ۾ [[ڪارلو پينڪو]]، [[گلوريا اوريجي]]، [[پيئرئنا گاراواسو]] ۽ [[لوچانو فلوريدي]] شامل آهن.<ref name="Garin"></ref> === ٿيٽر === {{Main|اٽلي جو ٿيٽر}} [[File:Gemälde des Hieronymus Francken - Die Compagnia dei Comici Gelosi bei einer Aufführung in Paris.jpg|thumb|[[ڪوميڊيا ديل آرٽي]] جو ٽولو [[آئي جيلوسي]] پرفارم ڪندي، [[هيرونيمس فرانڪن اول]] جو ڪم، {{circa|1590}}]] اطالوي ٿيٽر وچئين دور ۾ وجود ۾ آيو، جنهن جا اڳوڻا بنياد ڏکڻ اٽليءَ جي قديم يوناني ڪالونين ([[ميگنا گريشيا]])،<ref>{{Cite web|title=Storia del Teatro nelle città d'Italia|url=https://www.melogranoarte.it/storia-del-teatro-nelle-citta-ditalia|access-date=27 July 2022|language=it}}</ref> گڏوگڏ [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] جي ٿيٽر<ref>{{Cite web|title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana|url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html|access-date=28 July 2022|language=it}}</ref> ۽ [[قديم روم جو ٿيٽر]] تائين پهچن ٿا. ٻه مکيه رستا هئا، جن وسيلي ٿيٽر ترقي ڪئي. پهريون، ڪيٿولڪ مذهبي عبادتن جي ڊرامائي صورت، ۽ ٻيو، تماشي جي بت پرست صورتن مان ٺهيل هو، جهڙوڪ شهري ميلن لاءِ اسٽيجنگ، درٻاري مسخرن جون تياريون، ۽ [[ٽروباڊور]]ن جا گيت.<ref>Of this second line, Dario Fo speaks of a true alternative culture to the official one: although widespread as an idea, some scholars such as {{Ill|Giovanni Antonucci|it}} do not agree in considering it as such. In this regard, see {{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|url=https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|pages=[https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto/page/n9 10]–14|language=it}}</ref> نشاۃ ثانيه واري ٿيٽر جديد ٿيٽر جي شروعات ڪئي. قديم ٿيٽري متن ترجمو ڪيا ويا ۽ درٻارن ۾ اسٽيج ڪيا ويا، ۽ پوءِ عوامي ٿيٽرن ڏانهن منتقل ٿيا. پندرهين صديءَ جي آخر ۾، [[فيرارا]] ۽ روم جا شهر ٿيٽر جي ٻيهر دريافت ۽ تجديد لاءِ اهم هئا.<ref>{{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|url=https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|page=18|language=it}}</ref> سورهين صديءَ کان ارڙهين صديءَ تائين، [[ڪوميڊيا ديل آرٽي]] [[بداهتي ٿيٽر]] جي هڪ صورت هئي، ۽ اڄ به پيش ڪئي وڃي ٿي. اداڪارن جا گهمندڙ ٽولا کليل هنڌن تي اسٽيج لڳائيندا هئا ۽ [[جگلنگ]]، [[اڪروبيٽڪس]] ۽ مزاحيه ڊرامن جي صورت ۾ وندر فراهم ڪندا هئا. ڊراما لکيل ڊرامائي متن مان پيدا نه ٿيندا هئا، پر ''[[لاتسي]]'' نالي منظرنامن مان، جيڪي اهڙا آزاد ڍانچا هئا، جن جي چوڌاري اداڪار بداهت ڪندا هئا. ''ڪوميڊيا'' جا ڪردار عام طور تي مقرر سماجي قسمن ۽ روايتي ڪردارن جي نمائندگي ڪندا هئا، جن مان هر هڪ جو پنهنجو جدا [[ڪوميڊيا ديل آرٽي جا لباس|لباس]] هوندو هو.<ref>{{Cite book|last1=Chaffee, Judith|title=The Routledge Companion to Commedia Dell'Arte|last2=Crick, Olly|publisher=Rutledge Taylor and Francis Group|year=2015|isbn=978-0-4157-4506-2|location=London and New York|page=1}}</ref> ڪوميڊيا ديل آرٽي جي پهرين رڪارڊ ٿيل پرفارمنسون 1551ع جي شروعات ۾ روم مان مليون.<ref>{{Cite book|last=Katritzky|first=M. A.|url=https://books.google.com/books?id=9fV4gz5FmiAC&q=the+art+of+commedia|title=The Art of Commedia: A Study in the Commedia dell'arte 1560–1620 with Special Reference to the Visual Records |publisher=Editions Rodopi|year=2006|isbn=978-9-0420-1798-6|location=New York|page=82}}</ref> عورتن جا ڪردار عورتن ئي ادا ڪيا، جن جو دستاويزي ثبوت 1560ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملي ٿو، جنهن ڪري اهي قديم دور کان پوءِ يورپ جون پهريون ڄاتل پيشاور اداڪارائون بڻيون. [[لوڪريتسيا دي سينا]]، جنهن جو نالو 1564ع جي هڪ معاهدي ۾ آيو آهي، نالي سان سڃاتل پهرين اطالوي اداڪاره سڏبي آهي، جڏهن ته [[ونچينزا آرماني]] ۽ [[باربرا فلامينيا]] پهريون [[پريما ڊونا]]ون هيون.<ref>Giacomo Oreglia (2002). Commedia dell'arte. Ordfront. {{ISBN|9-1732-4602-6}}.</ref> بيلٽ نشاۃ ثانيه دوران اٽليءَ ۾ پيدا ٿيو، درٻاري نمائش ۽ شان و شوڪت جي واڌ ويجهه طور.<ref>{{Cite web|title=The Ballet|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/balt/hd_balt.htm|website=metmuseum.org|date=October 2004 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Andros on Ballet – Catherine Medici De|url=http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209205503/http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|archive-date=9 February 2008|website=michaelminn.net}}</ref> === موسيقي === {{Main|اٽلي جي موسيقي}} {{multiple image | align = right | image1 = Old violin.jpg | width1 = 106 | alt1 = | caption1 = | image2 = Pianoforte Verticale.jpg | width2 = 197 | alt2 = | caption2 = | footer = ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ وائلن ۽ پيانو شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا.<ref name="Erlich"/> }} [[اطالوي لوڪ موسيقي|لوڪ]] کان [[يورپي ڪلاسيڪي موسيقي|ڪلاسيڪي]] تائين، موسيقي اطالوي ثقافت جو اندروني حصو آهي. ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ پيانو ۽ وائلن شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا،<ref name="Erlich">{{Cite book|last=Erlich|first=Cyril|title=The Piano: A History|url=https://archive.org/details/pianohistory0000ehrl|publisher=Oxford University Press, US; Revised edition|year=1990|isbn=978-0-1981-6171-4}}; {{Cite book|last=Allen|first=Edward Heron|title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument|date=1914|publisher=E. Howe}} Accessed 5 September 2015.</ref> ۽ ڪيترين موجوده صورتن، جهڙوڪ [[سمفني]]، ڪنسرٽو ۽ [[سوناتا]]، جون پاڙون سورهين ۽ سترهين صديءَ جي اطالوي موسيقيءَ جي نون تجربن تائين پهچن ٿيون. اٽلي جي سڀ کان مشهور موسيقارن ۾ نشاۃ ثانيه جا [[جيوواني پيئرلوئيجي دا پالسترينا|پالسترينا]]، [[مونتيوردي]] ۽ [[ڪارلو جيسوالدو|جيسوالدو]]؛ [[باروڪ موسيقي|باروڪ]] جا [[دومينيڪو اسڪارلاتي|اسڪارلاتي]] ۽ [[ويوالدي]]؛ ڪلاسيڪي جا [[پاگانيني]] ۽ [[روسيني]]؛ ۽ رومانوي دور جا [[ويردي]] ۽ [[پوچيني]] شامل آهن. اٽلي ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي مضبوط حيثيت آهي، جنهن جو ثبوت ان جي اوپيرا گهرن، جهڙوڪ لا اسڪالا، ۽ پيانو نواز [[مائوريتسيو پوليني]] ۽ ٽينر [[لوچانو پاواروتي]] جهڙن فنڪارن جي شهرت مان ملي ٿو. اٽلي اوپيرا جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994">{{Cite book|last=Kimbell, David R.B.|url={{Google books|C37Gq2GagZIC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Italian Opera|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-5214-6643-1|access-date=20 December 2009}}</ref> [[اطالوي اوپيرا]] بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو سترهين صديءَ ۾ قائم ٿيو.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994"></ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ متعارف ٿيڻ کان پوءِ، [[جاز]] اٽلي ۾ مضبوط جڳهه حاصل ڪئي، ۽ فاشسٽن جي غير ملڪي مخالف پاليسين باوجود مقبول رهيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي [[پروگريسيو راڪ]] ۽ پاپ تحريڪن ۾ اٽلي جي نمائندگي [[پريمياتا فورنيريا مارڪوني|پي ايف ايم]]، [[بانڪو دل موتوو سوڪورسو]]، [[لي اورمي]]، [[گوبلن (بينڊ)|گوبلن]] ۽ [[پوھ (بينڊ)|پوھ]] جهڙن بينڊن ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Keller, Catalano and Colicci|url=https://books.google.com/books?id=Gh03DwAAQBAJ&q=keller%20catalano%20and%20colicci&pg=PT1022|title=Garland Encyclopedia of World Music|date=25 September 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-3515-4426-9|pages=604–625}}</ref> ساڳئي دور ۾ [[اٽلي جو سئنيما|اطالوي سئنيما]] ۾ تنوع آيو، ۽ [[چينيچتا]] جي فلمن ۾ [[اينيو موريڪوني]] سميت موسيقارن جا پيچيده موسيقيائي اسکور شامل هئا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾، [[اطالوي هپ هاپ]] مان اڀرندڙ پهريون ستارو ڳائڻو [[جووانوتي]] هو.<ref>{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|date=3 October 2012|title=A Roman Rapper Comes to New York, Where He Can Get Real|url=https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|archive-date=3 January 2022|access-date=24 February 2014|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> اطالوي ميٽل بينڊن ۾ [[ريپسوڊي آف فائر]]، [[لاڪونا ڪوئل]]، [[ايلون ڪنگ (بينڊ)|ايلون ڪنگ]]، [[فارگوٽن ٽومب]] ۽ [[فليش گاڊ اپوڪليپس]] شامل آهن.<ref>{{Cite book|last1=Sharpe-Young|first1= Garry|author-link1= MusicMight|title= A–Z of Power Metal|series= Rockdetector Series|year= 2003|publisher= Cherry Red Books|isbn= 978-1-901447-13-2}}</ref> اٽلي [[ڊسڪو]] ۽ [[اليڪٽرانڪ موسيقي]] جي ترقيءَ ۾ حصو وڌو، جنهن ۾ [[اٽالو ڊسڪو]]، جيڪو پنهنجي مستقبل پسند آواز ۽ سنٿيسائيزرن ۽ ڊرم مشينن جي نمايان استعمال لاءِ مشهور آهي، اليڪٽرانڪ ڊانس جي سڀ کان پهرين صنفن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|last=McDonnell|first=John|date=1 September 2008|title=Scene and heard: Italo-disco|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2008/sep/01/sceneandhearditalodisco|access-date=14 July 2012|work=The Guardian|location=London}}</ref> [[جورجو مورودر]] جهڙا پروڊيوسر، جنهن ٽي اڪيڊمي اوارڊ ۽ چار گولڊن گلوب کٽيا، اليڪٽرانڪ ڊانس موسيقيءَ جي ترقيءَ ۾ اثرائتا رهيا.<ref>"This record was a collaboration between Philip Oakey, the big-voiced lead singer of the techno-pop band the Human League, and Giorgio Moroder, the Italian-born father of disco who spent the '80s writing synth-based pop and film music." {{Cite web|last=Evan Cater|title=Philip Oakey & Giorgio Moroder: Overview|url={{AllMusic|class=album|id=r59464|pure_url=yes}}|access-date=21 December 2009|publisher=[[آل ميوزڪ]]}}</ref> اطالوي پاپ جي نمائندگي هر سال [[سانريمو ميوزڪ فيسٽيول]] وسيلي ٿئي ٿي، جنهن [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ]] لاءِ الهام طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite web|last=Yiorgos Kasapoglou|date=27 February 2007|title=Sanremo Music Festival kicks off tonight|url=http://www.esctoday.com/news/read/7817|access-date=18 August 2011|publisher=esctoday.com}}</ref> [[جيگليولا چينڪويتي]]، [[توتو ڪوتونيو]] ۽ [[مونياسڪن]] بالترتيب [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 1964|1964ع]]، [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 1990|1990ع]] ۽ [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 2021|2021ع]] ۾ يوروويزن کٽيو. [[دومينيڪو مودونيو]]، [[مينا (اطالوي ڳائڻي)|مينا]]، [[اندريا بوچيلي]]، [[رافائيلا ڪارا]]، [[اِل وولو]]، [[ال بانو]]، [[توتو ڪوتونيو]]، [[نيڪ]]، [[امبرتو توتسي]]، [[جورجيا (ڳائڻي)|جورجيا]]، گريمي کٽيندڙ [[لائورا پائوسيني]]، [[ايروس رامازوتي]]، [[تيتسيانو فيرو]]، مونياسڪن ۽ ٻين ڳائڻن عالمي شهرت ماڻي آهي.<ref>{{Cite web|first=Federica|last=Cirone|date=29 August 2023|title=Cantanti italiani, quali sono quelli che hanno avuto più successo all'estero|url=https://www.socialboost.it/cantanti-italiani-quali-sono-quelli-che-hanno-avuto-piu-successo-allestero/|access-date=5 June 2024|publisher=socialboost.it|language=it}}</ref> === فيشن ۽ ڊزائن === {{Main|اطالوي فيشن|اطالوي ڊزائن}} [[File:Prada milano.JPG|thumb|ميلان ۾ [[گاليريا ويتوريو ايمانوئلي ٻيون]] ۾ [[پرادا]] جو دڪان]] اطالوي فيشن جي ڊگهي روايت آهي. [[گلوبل لئنگئيج مانيٽر]] جي ''Top Global Fashion Capital Rankings'' (2013ع) ۾ روم کي ڇهين ۽ ميلان کي ٻارهين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=New York Takes Top Global Fashion Capital Title from London, edging past Paris|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011026/http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|archive-date=22 February 2014|access-date=25 February 2014|publisher=Languagemonitor.com}}</ref> اهم اطالوي فيشن ليبلز — جهڙوڪ [[گوچي]]، [[ارماني]]، [[پرادا]]، [[ورساچي]]، [[ويلنٽينو ايس پي اي|ويلنٽينو]]، [[ڊولچي اينڊ گبانا]] — دنيا جي بهترين فيشن گهرن ۾ شامل آهن. [[بلغاري]]، [[دامياني (زيورن جي ڪمپني)|دامياني]] ۽ [[بوچيلاتي]] جهڙا زيورن جا ادارا اٽلي ۾ قائم ٿيا. فيشن رسالو ''[[ووگ اٽاليا]]'' دنيا جي سڀ کان وڌيڪ معزز فيشن رسالن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book|last=Press|first=Debbie|url={{Google books|pkeaOOxb_isC|page=PA16|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Your Modeling Career: You Don't Have to Be a Superstar to Succeed|publisher=Allworth Press|year=2000|isbn=978-1-58115-045-2}}; {{Cite web|last=Cardini|first=Tiziana|date=28 October 2020|title=Get to Know the Young Winners of the 2020 International Talent Support Awards |url=https://www.vogue.com/article/internationa-talent-support-award-2020-winners|website=Vogue}}</ref> اٽلي ڊزائن جي ميدان ۾ نمايان آهي، خاص طور تي اندروني، معمارِي، صنعتي ۽ شهري ڊزائن ۾.<ref>Miller (2005) p. 486</ref><ref>Insight Guides (2004) p. 220</ref> ميلان ۽ تورين ملڪ ۾ معمارِي ۽ صنعتي ڊزائن جا اڳواڻ آهن. ميلان شهر [[فيرا ميلانو]] جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪا يورپ جي سڀ کان وڏي ڊزائن نمائش آهي.<ref>{{Cite web|title=Design City Milan|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|archive-date=6 December 2010|access-date=3 January 2010|publisher=Wiley}}</ref> ميلان ڊزائن ۽ معمارِي سان لاڳاپيل اهم واقعن ۽ هنڌن جي ميزباني ڪري ٿو، جهڙوڪ ''Fuori Salone'' ۽ [[ميلان فرنيچر فيئر]]، ۽ اهو [[برونو موناري]]، [[لوچيو فونتانا]]، [[اينريڪو ڪاستيلاني]] ۽ [[پيئرو مانزوني]] جهڙن ڊزائنرن جو گهر رهيو آهي.<ref>{{Cite web|title=Frieze Magazine – Archive – Milan and Turin|url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|archive-date=10 January 2010|access-date=3 January 2010|website=Frieze}}</ref> === سئنيما === {{Main|اٽلي جو سئنيما}} اطالوي سئنيما [[لوميئر ڀائرن]] طرفان حرڪتي تصويرن جون نمائشون متعارف ڪرائڻ کان ٿوري ئي پوءِ شروع ٿيو.<ref>{{Cite web|title=L'œuvre cinématographique des frères Lumière – Pays: Italie|url=https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320195614/https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|archive-date=20 March 2018|access-date=1 January 2022|language=fr}}; {{Cite web|title=Il Cinema Ritrovato – Italia 1896 – Grand Tour Italiano |url=https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321124127/https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|archive-date=21 March 2018|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> پهريون اطالوي ڊائريڪٽر [[ويتوريو ڪالچينا]] آهي، جنهن 1896ع ۾ [[پوپ ليو تيرهون]] کي فلمبند ڪيو.<ref>{{Cite web|title=26 febbraio 1896 – Papa Leone XIII filmato Fratelli Lumière |url=https://archivio.quirinale.it/aspr/gianni-bisiach/AV-002-000398/26-febbraio-1896-papa-leone-xiii-filmato-fratelli-lumiere|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 1914ع جي ''[[ڪابيريا]]'' سڀ کان مشهور اطالوي [[خاموش فلم]] آهي.<ref>{{Citation|title=Cinematografia|volume=III|page=226|year=1970|publisher=[[تريڪاني]]|language=it|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref><ref>{{Cite book|last=Andrea Fioravanti|title=La "storia" senza storia. Racconti del passato tra letteratura, cinema e televisione|publisher=Morlacchi Editore|year=2006|isbn=978-8-8607-4066-3|page=121|language=it}}</ref> يورپ جي سڀ کان پراڻي [[اونگارڊ]] سئنيما تحريڪ، [[اطالوي مستقبل نگاري (سئنيما)|اطالوي مستقبل نگاري]]، 1910ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ٿي.<ref>{{Cite web|date=30 September 2017|title=Il cinema delle avanguardie|url=https://www.brevestoriadelcinema.org/04-4-il-cinema-delle-avanguardie|access-date=13 November 2022|language=it}}</ref> [[File:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|[[فيديريڪو فيليني]]، جيڪو ويهين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ۽ وڏي پيماني تي عزت ماڻيندڙ فلمسازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو<ref>{{Cite web|date=20 January 2022|title=Federico Fellini, i 10 migliori film per conoscere il grande regista|url=https://libreriamo.it/intrattenimento/federico-fellini-i-10-film-regista|access-date=10 September 2022|language=it}}</ref>]] 1920ع واري ڏهاڪي ۾ زوال کان پوءِ، صنعت 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[آواز واري فلم|آواز]] جي اچڻ سان ٻيهر متحرڪ ٿي. هڪ مشهور اطالوي صنف، ''[[تيليفوني بيانڪي]]''، دلڪش پس منظرن واريون مزاحيه فلمون هيون.<ref>{{Citation |last=Katz |first=Ephraim |title=Italy |pages=682–685 |year=2001 |publisher=HarperResource |isbn=978-0-0607-4214-0 |encyclopedia=The Film Encyclopedia}}.</ref> ''[[ڪاليگرافزمو]]''، ''تيليفوني بيانڪي''-آمريڪي انداز جي مزاحيه فلمن جي تيز ابتڙ هو؛ اهو وڌيڪ فني، تمام گهڻو رسمي، پيچيدگيءَ ۾ اظهار ڀريو، ۽ بنيادي طور معاصر ادبي مواد سان لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Brunetta|first=Gian Piero|title=Storia del cinema mondiale|publisher=Einaudi|year=2002|isbn=978-8-8061-4528-6|volume=III|pages=357–359|language=it}}</ref> سئنيما کي موسوليني استعمال ڪيو، جنهن روم جي مشهور [[چينيچتا|چينيچتا اسٽوڊيو]] قائم ڪيو، [[فاشسٽ پروپيگنڊا]] جي پيداوار لاءِ.<ref>{{Cite web|title=The Cinema Under Mussolini|url=http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731200507/http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|archive-date=31 July 2010|access-date=30 October 2010|publisher=Ccat.sas.upenn.edu}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، اطالوي فلم کي وسيع سڃاڻپ ملي ۽ اها برآمد ڪئي وئي، تان جو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ فني زوال آيو.<ref>{{Cite web|title=STORIA 'POCONORMALE' DEL CINEMA: ITALIA ANNI '80, IL DECLINO|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2009/16629|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> [[اطالوي فلم ڊائريڪٽرن جي فهرست|اطالوي فلم ڊائريڪٽرن]] ۾ [[فيديريڪو فيليني]]، [[سرجيو ليئوني]]، [[پيئر پاولو پاسوليني]]، [[دوچو تيساري]]، [[لوڪينو ويسڪونتي]]، [[ويتوريو دي سيڪا]]، [[مائيڪل اينجلو انتونيوني]] ۽ [[روبيرتو روسيلليني]] شامل آهن، جن کي هر دور جي عظيم ترين ڊائريڪٽرن مان مڃيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|last=Ebert|first=Roger|title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319%2FREVIEWS08%2F903190306%2F1023|archive-date=27 February 2009|access-date=8 September 2011|work=Chicago Sun-Times}}; {{Cite web|date=7 July 2002|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211230213/http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|archive-date=11 December 2015|access-date=21 February 2017|website=MovieMaker Magazine}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[اطالوي نيو ريئلزم]] جو عروج هو، جيڪو جنگ کان پوءِ واري اٽليءَ جي خراب حالت کي ظاهر ڪندو هو.<ref>{{Cite web|title=Italian Neorealism – Explore – The Criterion Collection|url=https://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918102158/http://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|archive-date=18 September 2011|access-date=7 September 2011|publisher=Criterion.com}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ جيئن ملڪ وڌيڪ امير ٿيو، نيو ريئلزم جي هڪ صورت، جيڪا گلابي نيو ريئلزم طور مشهور هئي، ان جي جاءِ ورتي، ۽ ''[[ڪوميڊيا آل اطاليانا]]'' صنف ۽ ٻيون [[فلم صنف]]ون، جهڙوڪ [[سورڊ اينڊ سينڊل]] ۽ [[اسپيگيٽي ويسٽرن]]، 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مشهور ٿيون.<ref>{{Cite web|title=Western all'italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/western-all-italiana_%28Enciclopedia-del-Cinema%29|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> [[صوفيا لورين]] جهڙين اداڪارائن عالمي شهرت حاصل ڪئي. شهوت انگيز اطالوي ٿرلر، يا ''[[جئلي]]''، جيڪي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[داريو ارجينتو]] جهڙن ڊائريڪٽرن ٺاهيا، خوفناڪ فلمن تي اثرانداز ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Tarantino e i film italiani degli anni settanta|url=http://www.corriere.it/solferino/severgnini/09-10-30/09.spm|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> تازو دور ۾، اطالوي منظر کي رڳو ڪڏهن ڪڏهن ڌيان مليو آهي، جهڙوڪ ''[[لائف از بيوٽيفل]]''، ''[[سئنيما پيراڊيسو]]'' ۽ ''[[اِل پوستينو: دي پوسٽمين]]'' جهڙين فلمن سان.<ref>{{Cite news|date=21 May 2013|title=Cannes 2013. La grande bellezza |url=https://stanzedicinema.com/2013/05/21/cannes-2013-la-grande-bellezza|access-date=1 January 2022|work=Stanze di Cinema|language=it}}</ref> چينيچتا اسٽوڊيو يورپ ۾ فلم ۽ ٽيليويزن پيداوار جي سڀ کان وڏي سهولت آهي،<ref>{{Cite web|date=30 December 2021|title=Cinecittà, c'è l'accordo per espandere gli Studios italiani|url=https://www.ciakmagazine.it/news/cinecitta-ce-laccordo-per-espandere-gli-studios-italiani|access-date=10 September 2022|language=it}}</ref> جتي ڪيتريون ئي عالمي باڪس آفيس ڪامياب فلمون فلمبند ٿيون. 1950ع واري ڏهاڪي ۾، اتي ٺاهيل عالمي پيداوارن جي انگ سبب روم کي "[[ٽائبر تي هالي ووڊ]]" سڏيو ويو. ان جي احاطي تي 3,000 کان وڌيڪ پيداوارون ٺهيون، جن مان 90 کي [[اڪيڊمي اوارڊ]] لاءِ نامزدگي ملي، ۽ 47 ڪاميابيون حاصل ٿيون.<ref>{{Cite book|last=Bondanella|first=Peter E.|url=https://books.google.com/books?id=PiTBFMc7tp4C|title=Italian Cinema: From Neorealism to the Present|date=2001|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1247-8|page=13}}</ref> اٽلي [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ]] ۾ سڀ کان وڌيڪ اوارڊ ماڻيندڙ ملڪ آهي، جنهن 14 ڪاميابيون، 3 [[اعزازی اڪيڊمي اوارڊ|خاص اوارڊ]] ۽ 31 [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ ڏانهن اطالوي موڪلن جي فهرست|نامزدگيون]] حاصل ڪيون آهن.<ref>{{Cite web|date=26 October 2021|title=Oscar 2022: Paolo Sorrentino e gli altri candidati come miglior film internazionale |url=https://www.sorrisi.com/cinema/migliori-film/oscar-2022-paolo-sorrentino-e-gli-altri-candidati-come-miglior-film-internazionale|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 2016ع مطابق، اطالوي فلمن 12 پام دُور،<ref>{{Cite web|date=13 May 2014|title=10 film italiani che hanno fatto la storia del Festival di Cannes|url=https://www.nanopress.it/articolo/10-film-italiani-che-hanno-fatto-la-storia-del-festival-di-cannes/67505|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 11 [[گولڊن لائن]]،<ref>{{Cite web|date=28 August 2018|title=I film italiani vincitori del Leone d'Oro al Festival di Venezia|url=https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> ۽ 7 [[گولڊن بيئر]] کٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Film italiani vincitori Orso d'Oro di Berlino|url=https://popcorntv.it/guide/film-italiani-vincitori-orso-doro-di-berlino/32626|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> === کاڌ خوراڪ === {{Main|اطالوي کاڌ خوراڪ|اطالوي کاڌي جو ڍانچو|اطالوي کاڌن ۽ مشروبن جي فهرست}} [[File:Salumi e vino lucchese.JPG|thumb|[[اطالوي شراب]] ۽ ''[[سالومي]]'']] [[اطالوي کاڌ خوراڪ]] تي [[اِيٽرسڪن تهذيب|اِيٽرسڪن]]، [[قديم يوناني کاڌ خوراڪ|قديم يوناني]]، [[قديم رومي کاڌ خوراڪ|قديم رومي]]، [[بازنطيني کاڌ خوراڪ|بازنطيني]]، [[عربي کاڌ خوراڪ|عربي]] ۽ [[يهودي کاڌ خوراڪ|يهودي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي.<ref>{{Cite web|date=5 April 2023|title=The History of Italian Cuisine: A Cultural Journey – Italian Cuisine|url=https://italian-cuisine.org/the-history-of-italian-cuisine-a-cultural-journey|access-date=25 February 2024|website=italian-cuisine.org}}; {{Cite web|title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking|url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410100532/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|archive-date=10 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Inmamaskitchen.com}}</ref> [[نئين دنيا]] جي دريافت سان اهم تبديليون آيون، جن ۾ آلو، ٽماٽا ۽ مڪئي جهڙيون شيون ارڙهين صديءَ کان بنيادي جز بڻجي ويون.<ref>{{Cite web|title=The Making of Italian Food...From the Beginning|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327080045/http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|archive-date=27 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Epicurean.com}}; Del Conte, 11–21.</ref> [[بحيرۂ روم واري غذا]] اطالوي کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي، جيڪا [[پاستا]]، مڇي، ميون ۽ ڀاڄين سان مالا مال آهي ۽ پنهنجي سادگي ۽ قسمين قسمين هئڻ ڪري سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ ڪيترن کاڌن ۾ رڳو چار کان اٺ جز هوندا آهن.<ref>The Silver Spoon {{ISBN|8-8721-2223-6}}, 1997 ed.</ref> اطالوي کاڌ خوراڪ پنهنجي علائقائي تنوع،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italian cuisine – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|access-date=24 April 2010|date=2 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716014306/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|archive-date=16 July 2010|author=Related Articles|url-status=live}}; {{Cite web|title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|archive-date=2 January 2011|access-date=24 April 2010|publisher=Indigoguide.com}}; {{Cite web|title=Regional Italian Cuisine|url=http://www.rusticocooking.com/regions.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/http://www.rusticocooking.com/regions.htm|archive-date=10 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Rusticocooking.com}}</ref> ذائقي جي گهڻائي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور کاڌن مان هڪ هئڻ ڪري نمايان آهي،<ref>{{Cite web|date=6 January 2013|title=Which country has the best food?|url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629071154/http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|archive-date=29 June 2013|access-date=14 October 2013|publisher=CNN}}</ref> جنهن جو ٻاهرين ملڪن تي به مضبوط اثر آهي.<ref>{{Cite web|last=Freeman|first=Nancy|date=2 March 2007|title=American Food, Cuisine|url=http://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418064119/http://sallybernstein.com/food/cuisines/us|archive-date=18 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Sallybernstein.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Most Americans Have Dined Out in the Past Month and, Among Type of Cuisine, American Food is Tops Followed by Italian|url=http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520205539/http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|archive-date=20 May 2013|access-date=31 August 2013|publisher=[[هئرس انسائيٽس اينڊ اينالٽڪس|هئرس انٽرايڪٽو]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kazmin|first=Amy|date=26 March 2013|title=A taste for Italian in New Delhi|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|archive-date=10 December 2022|access-date=31 August 2013|work=[[فنانشل ٽائيمز]]|location=London}}</ref> اطالوي کاڌ خوراڪ روايتي شين تي گهڻو ڀاڙي ٿي؛ ملڪ وٽ [[يورپي يونين ۾ جاگرافيائي اشارا ۽ روايتي خاصيتون|يورپي يونين جي قانون]] هيٺ محفوظ ڪيل روايتي خاصيتن جو وڏو تعداد آهي.<ref>{{Cite web|last=Keane|first=John|title=Italy leads the way with protected products under EU schemes|url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|archive-date=29 March 2014|access-date=5 September 2013|publisher=[[بورڊ بيا]]}}</ref> اٽلي ۾ 395 [[ميشلن اسٽار]] رکندڙ ريسٽورنٽ آهن.<ref>{{cite web|url= https://www.michelin.com/en/publications/products-and-services/michelin-guide-2024-italy-two-new-3-michelin-stars-restaurants|title=Michelin Guide 2024 – Italy – Two new 3 Michelin stars restaurants|access-date=20 November 2024}}</ref> [[اطالوي چيزن جي فهرست|چيز]]، [[سالومي|ٿڌا گوشت]] ۽ [[اطالوي شراب|شراب]] اطالوي کاڌ خوراڪ جا مرڪزي جز آهن، جن سان علائقائي صورتون ۽ [[محفوظ اصل جو نالو]] يا [[محفوظ جاگرافيائي اشارو]] جا ليبل لاڳاپيل آهن؛ ان سان گڏ [[پيزا]] ۽ ڪافي پڻ کاڌي پيتي واري ثقافت جو حصو آهن.<ref>{{Cite news|last=Marshall|first=Lee|date=30 September 2009|title=Italian coffee culture: a guide|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|archive-date=10 October 2013|access-date=5 September 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> مٺا کاڌا مقامي ذائقن، جهڙوڪ ترش ميون، پسته ۽ بادام، کي [[ماسڪارپوني]] ۽ [[ريڪوٽا]] جهڙن مٺن چيزن يا ڪوڪو، وينلا ۽ دارچيني جهڙن غير ملڪي ذائقن سان ملائڻ جي ڊگهي روايت رکن ٿا. [[جيلاتو]]،<ref>{{Cite news|last=Jewkes|first=Stephen|date=13 October 2012|title=World's first museum about gelato culture opens in Italy|url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|archive-date=16 October 2013|access-date=5 September 2013|work=[[ٽائيمز ڪالونسٽ]]}}</ref> [[تيراميسو]]،<ref>{{Cite news|last=Squires|first=Nick|date=23 August 2013|title=Tiramisu claimed by Treviso|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|archive-date=29 August 2013|access-date=5 September 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ [[ڪاساتا]] اطالوي مٺن کاڌن جا سڀ کان مشهور مثال آهن. [[اطالوي کاڌي جو ڍانچو]] بحيرۂ روم واري علائقي لاءِ خاص آهي ۽ اتر، وچ ۽ اوڀر يورپي کاڌي جي ڍانچن کان مختلف آهي، جيتوڻيڪ اهو اڃا به اڪثر ناشتي (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#ناشتو (ڪولازيوني)|ڪولازيوني]]'')، منجهند جي ماني (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#منجهند جي ماني (پرانزو)|پرانزو]]'') ۽ رات جي ماني (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#رات جي ماني (چينا)|چينا]]'') تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Mangiare all'italiana|url=https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|access-date=12 November 2021|language=it|archive-date=12 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112222610/https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|url-status=dead}}</ref> بهرحال، ناشتي تي گهڻو گهٽ زور ڏنو ويندو آهي، جيڪو اڪثر ڇڏيو ويندو آهي يا غير بحيرۂ روم اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾ هلڪن حصن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web|date=29 March 2016|title=Colazioni da incubo in giro per il mondo|url=https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/colazioni-strane-nel-mondo|access-date=12 November 2021|language=it}}</ref> صبح دير سان ۽ منجهند کان پوءِ هلڪا کاڌا، جن کي ''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#منجهند کان پوءِ هلڪو کاڌو (ميريندا)|ميريندا]]'' ({{Plural form}}: ''ميريندي'') چيو وڃي ٿو، اڪثر شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|date=12 August 2021|title=Merenda, una abitudine tutta italiana: cinque ricette salutari per tutta la famiglia|url=https://www.corriere.it/cook/news/cards/merenda-abitudine-tutta-italiana-cinque-ricette-salutari-tutta-famiglia/merenda-come-deve-essere_principale.shtml|access-date=12 November 2021|language=it}}</ref> === راند === {{Main|اٽلي ۾ راند}} [[File:Italy national football team Euro 2012 final.jpg|thumb|2012ع ۾ [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|''آتسوري'']]. [[اٽلي ۾ فٽبال|فٽبال]] اٽلي ۾ سڀ کان مشهور راند آهي.]] سڀ کان مشهور راند [[اٽلي ۾ فٽبال|فٽبال]] آهي.<ref>{{Cite web|last=Wilson|first=Bill|date=10 March 2014|title=Italian football counts cost of stagnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26351331|access-date=12 June 2015|publisher=BBC News}}; {{Cite book|last1=Hamil|first1=Sean|title=Managing football: an international perspective|url=https://archive.org/details/managingfootball0000unse|last2=Chadwick|first2=Simon|publisher=Elsevier/Butterworth-Heinemann|year=2010|isbn=978-1-8561-7544-9|edition=1st ed., dodr.|location=Amsterdam|page=[https://archive.org/details/managingfootball0000unse/page/285 285]}}</ref> اٽلي جي [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|ٽيم]] سڀ کان وڌيڪ ڪامياب ٽيمن مان هڪ آهي، جنهن چار [[فيفا ورلڊ ڪپ|ورلڊ ڪپ]] ڪاميابيون ([[1934 فيفا ورلڊ ڪپ|1934]]، [[1938 فيفا ورلڊ ڪپ|1938]]، [[1982 فيفا ورلڊ ڪپ|1982]] ۽ [[2006 فيفا ورلڊ ڪپ|2006]]) ۽ ٻه [[يوئيفا يورو]] ڪاميابيون ([[يوئيفا يورو 1968|1968]] ۽ [[يوئيفا يورو 2020|2020]]) حاصل ڪيون آهن.<ref>{{Cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125063612/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|archive-date=25 January 2011|access-date=8 January 2011|publisher=FIFA}}</ref> اطالوي ڪلبن 48 وڏيون يورپي ٽرافيون کٽيون آهن، جنهن ڪري اٽلي اسپين کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان ڪامياب ملڪ بڻجي ٿو. اٽلي جي مٿئين ليگ [[سيري آ]] آهي، جنهن کي دنيا ڀر ۾ لکين مداح ڏسن ٿا.<ref>{{Cite web|title=Le squadre più tifate al mondo: classifica e numero di fan|url=https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918004108/https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|url-status=dead}}</ref> ٻيون مشهور ٽيم واريون رانديون باسڪيٽ بال، والي بال ۽ رگبي آهن.<ref name="sportface">{{Cite web|date=15 March 2021|title=Sport più seguiti: la (forse) sorprendente classifica mondiale|url=https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135605/https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|url-status=dead}}</ref> اٽلي جون مردن ۽ عورتن جون قومي والي بال ٽيمون اڪثر دنيا جي بهترين ٽيمن ۾ شامل ٿين ٿيون. [[اٽلي مردن جي قومي والي بال ٽيم|مردن جي ٽيم]] لڳاتار ٽي [[ايف آءِ وي بي والي بال مردن جي عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپون]] کٽيون (1990ع، 1994ع ۽ 1998ع ۾). [[اٽلي مردن جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم|اٽلي مردن جي باسڪيٽ بال ٽيم]] جا بهترين نتيجا [[يورو باسڪيٽ 1983]] ۽ [[يورو باسڪيٽ 1999|1999ع]] ۾ سونا تمغا، ۽ [[2004ع گرمائين اولمپڪس ۾ باسڪيٽ بال|2004ع اولمپڪس]] ۾ چاندي جو تمغو هئا. [[ليگا باسڪيٽ سيري آ]] يورپ جي سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري ليگن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|date=July 2019|title=Basket Eurolega, l'albo d'oro delle squadre più forti e titolate d'Europa|url=https://williamhillnews.it/basket/basket-eurolega|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> [[اٽلي قومي رگبي يونين ٽيم]] [[سڪس نيشنز چيمپيئن شپ]] ۽ [[رگبي ورلڊ ڪپ]] ۾ مقابلو ڪري ٿي. انفرادي راندين ۾، سائيڪل ڊوڙ مشهور آهي؛<ref>{{Cite book|last=Foot|first=John|title=Pedalare! Pedalare!: a history of Italian cycling|publisher=Bloomsbury|year=2012|isbn=978-1-4088-2219-7|location=London|page=312}}</ref> اطالوين [[يو سي آءِ روڊ ورلڊ چيمپيئن شپون – مردن جي روڊ ريس|يو سي آءِ عالمي چيمپيئن شپون]] [[يو سي آءِ روڊ ورلڊ چيمپيئن شپون – مردن جي روڊ ريس#قوم موجب تمغا ماڻيندڙ|بيلجيم کان سواءِ ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ]] کٽيون آهن. [[جيرو دي اٽاليا]] هر مئي ۾ ٿيندڙ سائيڪل ريس آهي ۽ ٽن [[گرانڊ ٽورس]] مان هڪ آهي. الپائن اسڪائينگ هڪ وسيع راند آهي، ۽ ملڪ اسڪائينگ لاءِ مشهور منزل آهي.<ref>{{Cite news|last=Hall|first=James|date=23 November 2012|title=Italy is best value skiing country, report finds|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003012827/http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|archive-date=3 October 2013|access-date=29 August 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> اطالوي اسڪائر [[سياري جون اولمپڪ رانديون]] ۽ [[الپائن اسڪائي ورلڊ ڪپ]] ۾ سٺا نتيجا حاصل ڪن ٿا. ٽينس کي اهم پيروي حاصل آهي: اها چوٿين سڀ کان وڌيڪ کيڏي ويندڙ راند آهي.<ref>{{Cite web|title=Il tennis è il quarto sport in Italia per numero di praticanti|url=http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927033216/http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|archive-date=27 September 2013|access-date=29 August 2013|publisher=Federazione Italiana Tennis}}</ref> [[روم ماسٽرز]]، جيڪو 1930ع ۾ قائم ٿيو، سڀ کان وڌيڪ معزز ٽينس ٽورنامينٽن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|title=Internazionali d'Italia di Tennis – Roma 2021 |url=https://www.faretennis.com/tornei/internazionali-italia-tennis|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> اطالوي رانديگرن [[ڊيويس ڪپ]] 4 ڀيرا (1976، 2023، 2024 ۽ 2025) ۽ [[بلي جين ڪنگ ڪپ]] 6 ڀيرا (2006، 2009، 2010، 2013، 2024 ۽ 2025) کٽيا آهن. [[File:Michael Schumacher 2006 USA 2.jpg|thumb|[[اسڪوديريا فيراري]] جي [[فيراري 248 ايف 1]]، جيڪا [[گرانڊ پري موٽر ريسنگ|گرانڊ پري]] ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي،<ref name="targaflorio"/> جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ شمارياتي طور [[فارمولا ون گرانڊ پري فاتحن جي فهرست (تعمير ڪندڙ)|تاريخ جي سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم]] آهي]] موٽر راندون مشهور آهن.<ref name="sportface"></ref> اٽلي، تمام وڏي فرق سان، سڀ کان وڌيڪ موٽو جي پي عالمي چيمپيئن شپون کٽيون آهن. اطالوي [[اسڪوديريا فيراري]] [[گرانڊ پري موٽر ريسنگ|گرانڊ پري]] ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي،<ref name="targaflorio">{{Cite web|title=Enzo Ferrari|url=https://www.targaflorio.info/enzoferrari.htm|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ 232 ڪاميابين سان سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم آهي. [[فارمولا ون]] جو [[اطالوي گرانڊ پري]] 1921ع کان منعقد ٿيندو رهيو آهي<ref>{{Cite web|date=3 September 2020|title=GP d'Italia: albo d'oro|url=https://www.motori.it/curiosita/1757728/gp-ditalia-albo-doro.html|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> ۽ هميشه [[آٽوڊرومو ناتسيونالي مونزا]] ۾ ٿيو آهي (سواءِ [[1980 اطالوي گرانڊ پري|1980ع]] جي).<ref>{{Cite web|date=7 September 2021|title=GP Italia: a Monza tra storia e passione|url=https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135550/https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione/|url-status=dead}}</ref> موٽر راندين ۾ ٻيا ڪامياب اطالوي ڪار ٺاهيندڙ [[الفا روميو]]، [[لانچيا]]، [[مازيراتي]] ۽ [[فيات]] آهن.<ref>{{Cite web|date=5 October 2021|title=L'Italia che vince le corse|work=Mauto|url=https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104172543/https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952/|url-status=dead}}</ref> اٽلي اولمپڪس ۾ ڪامياب رهيو آهي، [[1896ع گرمائين اولمپڪس|پهرين اولمپياڊ]] کان حصو وٺندو رهيو آهي ۽ 48 مان 47 رانديگرن ۾ شامل ٿيو آهي ([[1904ع گرمائين اولمپڪس|1904ع]] کان سواءِ).<ref>{{Cite web|last=Elio Trifari|title=Che sorpresa: Italia presente a tutti i Giochi|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2008/novembre/28/Che_sorpresa_Italia_presente_tutti_ga_10_081128051.shtml|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> [[اولمپڪس ۾ اٽلي|اطالوين]] [[گرمائين اولمپڪ رانديون]] ۾ 618 تمغا، ۽ سياري جي اولمپڪس ۾ 141 تمغا کٽيا آهن، جن ۾ 259 سونا تمغا شامل آهن، ۽ ڪل تمغن جي لحاظ کان ڇهون سڀ کان ڪامياب ملڪ آهي. ملڪ [[1960ع گرمائين اولمپڪس|1960ع]] ۾ گرمائين اولمپڪس جي ميزباني ڪئي؛ ۽ [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪس]] جي [[1956ع سياري اولمپڪس|1956ع]]، [[2006ع سياري اولمپڪس|2006ع]] ۾ ميزباني ڪئي، ۽ هن وقت [[ميلان]] ۽ [[ڪورتينا دامپيتسو]] ۾ [[2026ع سياري اولمپڪس|2026ع واري ايڊيشن]] جي ميزباني ڪري رهيو آهي. === عام موڪلون، ميلو ۽ لوڪ روايتون === {{Main|اٽلي ۾ عام موڪلون|اٽلي جون روايتون|اٽلي جون لوڪ روايتون}} [[File:Frecce Tricolori 2022.jpg|thumb|روم ۾ ''[[فيستا ديلا ريپوبليڪا]]'' جي جشن دوران [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون يادگار]] مٿان ''[[فريچي تريڪولوري]]''، جنهن جي دونهين واري لڪير [[اٽلي جا قومي رنگ]] ڏيکاري ٿي]] عام موڪلن ۾ مذهبي، قومي ۽ علائقائي ڏينهن شامل آهن. اٽلي جو قومي ڏينهن، ''[[فيستا ديلا ريپوبليڪا]]'' ('جمهوريت جو ڏينهن')،<ref>{{Cite web|title=Le feste mobili. Feste religiose e feste civili in Italia|url=http://calendario.eugeniosongia.com/feste.htm|access-date=29 December 2022|language=it}}</ref> 2 جون تي ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مکيه جشن روم ۾ ٿيندو آهي، ۽ اهو 1946ع ۾ اطالوي جمهوريه جي جنم جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref name="Italian Embassy in London">{{Cite web|title=Festività nazionali in Italia|url=http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624220055/http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|archive-date=24 June 2012|access-date=15 April 2012|publisher=Italian Embassy in London|language=it}}</ref> تقريب ۾ [[اڻڄاتل سپاهيءَ جو مقبرو (اٽلي)|اطالوي اڻڄاتل سپاهي]] کي خراج عقيدت طور گلن جي چادر چاڙهڻ ۽ روم ۾ [[ويا ديئي فوري امپيريالي]] سان فوجي پريڊ شامل آهي. [[سينٽ لوسي جو ڏينهن#اٽلي|سينٽ لوسي جو ڏينهن]]، 13 ڊسمبر تي، اٽلي جي ڪجهه علائقن ۾ ٻارن ۾ مشهور آهي، جتي هوءَ سانتا ڪلاز جهڙو ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web|title=Saint Lucy – Sicily's Most Famous Woman – Best of Sicily Magazine|url=http://www.bestofsicily.com/mag/art333.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015021932/http://bestofsicily.com/mag/art333.htm|archive-date=15 October 2012|website=bestofsicily.com}}</ref> [[ايپيفني (موڪل)|ايپيفني]] [[اطالوي لوڪ روايتون|اطالوي لوڪ روايتن]] جي شخصيت [[بيفانا]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا ٻهاريءَ تي سوار هڪ پوڙهي عورت آهي، جيڪا 5 جنوري جي رات سٺن ٻارن لاءِ تحفا، ۽ خراب ٻارن لاءِ ڪوئلو يا رک جا ٿيلها آڻي ٿي.<ref>{{Cite book|last=Roy|first=Christian|url={{Google books|IKqOUfqt4cIC|page=PA144|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Traditional Festivals|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-5760-7089-5|page=144|access-date=13 January 2015}}</ref> [[مريم جو آسمان تي کڄڻ]] 15 آگسٽ تي ''[[فيراگوستو]]'' سان گڏ اچي ٿو، جيڪو اونهاري جي موڪلن جو دور آهي.<ref>{{Cite book|last=Jonathan Boardman|url={{Google books|VHAUAQAAIAAJ|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Rome: A Cultural and Literary Companion|publisher=Signal Books|year=2000|isbn=978-1-902669-15-1|location=University of California|page=219|format=Google Books}}</ref> اطالوي قومي [[سرپرست ڏينهن]]، 4 آڪٽوبر تي، [[سينٽ فرانسس ۽ ڪيٿرائن جو عيد ڏينهن|سينٽ فرانسس ۽ سينٽ ڪيٿرائن]] کي ملهايو ويندو آهي. هر شهر يا ڳوٺ پنهنجي مقامي سرپرست بزرگ جي عيد تي پڻ عام موڪل ملهائيندو آهي.<ref name="Italian Embassy in London"></ref> [[ناتالي دي روما]] ({{literally|روم جو جنم ڏينهن}}) [[روم]] ۾ 21 اپريل تي ٿيندڙ ساليانو ميلو آهي، جيڪو شهر جي ڏند ڪٿائي [[روم جو بنياد|بنياد]] جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref name="Plutarch12">[[پلوٽارڪ]]، ''[[متوازي زندگيون]] – رومولس جي زندگي''، [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#12 12.2] ([[لاڪوس ڪورتيوس]] مان)</ref> [[ڏند ڪٿا]] موجب، چيو وڃي ٿو ته [[رومولس]] 21 اپريل 753 ق.م. تي روم شهر جو بنياد وڌو.<ref name="penelope">{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#17.11|title=LacusCurtius • Censorinus – De Die Natali|website=penelope.uchicago.edu}}</ref> ميلن ۽ جشنن ۾ [[پاليو دي سينا]] گهوڙن جي ڊوڙ، [[مقدس هفتو#اٽلي|مقدس هفتي]] جون رسمون، اريتسو جو [[ساراسين جوسٽ]]، ۽ ''[[ڪالچو ستوريڪو فيورينتينو]]'' شامل آهن. 2013ع ۾، [[يونيسڪو]] [[غير مادي ثقافتي ورثو|غير مادي ثقافتي ورثي]] ۾ اطالوي ميلن ۽ ''[[پاسو (فلوٽ)|پاسو]]'' کي شامل ڪيو، جهڙوڪ [[واريا دي پالمي]]، [[ويتربو]] ۾ [[ماڪينا دي سانتا روزا]]، ۽ [[ساساري]] ۾ ''faradda di li candareri''.<ref>{{Cite web|title=Celebrations of big shoulder-borne processional structures|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00721|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213122708/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN|archive-date=13 December 2014|access-date=29 November 2014|publisher=UNESCO}}</ref> ٻين ميلن ۾ [[اٽلي ۾ ڪارنيول|ڪارنيول]] شامل آهن، جهڙوڪ [[وينس جو ڪارنيول|وينس]]، [[وياريجو جو ڪارنيول|وياريجو]]، [[اِوريا جو ڪارنيول|اِوريا]]، [[فويانو ديلا ڪيانا جو ڪارنيول|فويانو ديلا ڪيانا]]، ۽ [[ساتريانو دي لوڪانيا جو ڪارنيول|ساتريانو دي لوڪانيا]]. [[وينس فلم فيسٽيول]]، جيڪو [[گولڊن لائن]] انعام ڏئي ٿو ۽ 1932ع کان منعقد ٿي رهيو آهي، دنيا جو سڀ کان پراڻو فلمي ميلو آهي ۽ [[ڪانز فلم فيسٽيول|ڪانز]] ۽ [[برلن بين الاقوامي فلم فيسٽيول|برلن]] سان گڏ يورپ جي "وڏن ٽن" فلمي ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|last=Anderson|first=Ariston|date=24 July 2014|title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|archive-date=18 February 2016|website=[[دي هالي ووڊ رپورٽر]]}}; {{Cite magazine|title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival|url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival|archive-date=20 September 2014|magazine=Time}}</ref> ==انتظامي ورهاستون== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not remove or modify it, except to add another appropriate anchor. If you modify the section title, please anchor the old title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it will not be broken. See [[Template:Anchor]] for details. This template is {{Subst:Anchor comment}}. --> {{Main|اٽلي جا علائقا|اٽلي جا صوبا|اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ڪوموني}} اٽلي 20 علائقن (''[[ريجوني]]'') تي مشتمل آهي، جن مان پنجن کي [[خاص قانوني حيثيت وارا خودمختيار علائقا|خاص خودمختيار حيثيت]] حاصل آهي، جيڪا کين اضافي معاملن تي قانون سازي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.<ref name="tuttitalia">{{Cite news|title=Regioni italiane|url=http://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=9 May 2022|access-date=30 April 2022|language=it}}</ref> {{Div col}} * [[ابروزو]] * [[اوستا وادي]] * [[اپوليا]] * [[بازيليڪاتا]] * [[ڪلابريا]] * [[ڪمپانيا]] * [[ايميليا-رومانا]] * [[فريولي-وينيزيا جوليا]] * [[لازيو]] * [[ليگوريا]] * [[لومباردي]] * [[مارڪي]] * [[موليزه]] * [[پيڊمونٽ]] * [[سارڊينيا]] * [[سسلي]] * [[ترنتينو-آلٽو آديجي/سڊٽيرول]] * [[ٽسڪني]] * [[امبريا]] * [[وينيتو]] {{Div col end}} {{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}} ''ريجوني'' ۾ 107 صوبا (''[[اٽلي جا صوبا|پرووينچي]]'') يا ميٽروپوليٽن شهر (''[[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|چِتا ميٽروپوليتاني]]'')، ۽ 7,896 ميونسپلٽيون (''[[ڪوموني]]'') شامل آهن.<ref name="tuttitalia"/> {{Clear}} == پڻ ڏسو == {{Portal|اٽلي|ملڪ|يورپ|يورپي يونين }} * [[اٽلي جو خاڪو]] {{Clear}} == نوٽ == {{Notelist|30em}} == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000 |url=https://www.fastionline.org|access-date=6 March 2010|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International، 2007). * Sarti, Roland، ed. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge، 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=15 August 2021|access-date=6 March 2010|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italy}} {{Sister project links|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 اٽلي]، [[بي بي سي نيوز]] تان * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|archive-date=16 January 2026|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|title=Italy|work=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|archive-date=16 December 2008|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|title=Italy|website=UCB Libraries GovPubs}} * [https://www.oecd.org/italy/ اٽلي]، [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] تان * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en اٽلي جو ملڪي تعارف]، يورپي يونين جي ويب سائيٽ تي * {{Wikiatlas|Italy}} * {{OSM relation|365331}} * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT اٽلي لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون]، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] تان * [https://www.governo.it/ حڪومت جي ويب سائيٽ] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ اٽلي جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Italy topics}} {{Navboxes |title = اٽلي سان لاڳاپيل مضمون|list= {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{EU members}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{OSCE}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[Category:اٽلي| ]]<!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو.--> [[Category:يورپ ۾ 1861ع ۾ قائم ٿيل]] [[Category:ملڪ ۽ علائقا جتي اطالوي سرڪاري ٻولي آهي]] [[Category:يورپ جا ملڪ]] [[Category:جي 20 جا ميمبر]] [[Category:يورپ جي ڪائونسل جا ميمبر ملڪ]] [[Category:يورپي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[Category:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[Category:ميڊيٽرينين لاءِ يونين جا ميمبر ملڪ]] [[Category:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[Category:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جا ميمبر]] [[Category:جمهوريائون]] [[Category:1861ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[Category:يورپ ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] == پڻ ڏسو == {{Portal|اٽلي|ملڪ|يورپ|يورپي يونين }} * [[اٽلي جو خاڪو]] {{Clear}} == نوٽس == {{Notelist|30em}} == ڪتابيات == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000 |url=https://www.fastionline.org|access-date=6 March 2010|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International, 2007). * Sarti, Roland, ed. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge, 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=15 August 2021|access-date=6 March 2010|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italy}} {{Sister project links|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 اٽلي] [[بي بي سي نيوز]] مان * [https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ اٽلي]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm اٽلي] ''يو سي بي لائبريريز گوو پبس'' مان * [https://www.oecd.org/italy/ اٽلي] [[او اي سي ڊي]] مان * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en يورپي يونين جي ويب سائيٽ تي اٽلي جو ملڪي خاڪو] * {{Wikiatlas|Italy}} * {{OSM relation|365331}} * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT اٽلي لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] [[انٽرنيشنل فيوچرز]] مان * [https://www.governo.it/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ اطالوي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Italy topics}} {{Navboxes |title = اٽلي سان لاڳاپيل مضمون|list= {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{EU members}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{OSCE}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[زمرو:اٽلي| ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:اطالوي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:جي 20 ميمبر]] [[زمرو:ڪائونسل آف يورپ جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:يونين فار دي ميڊيٽرينين جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:او اي سي ڊي ميمبر]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:1861ع ۾ يورپ ۾ قيام]] [[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي اطالوي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1861ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[Category:1946ع ۾ يورپ ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] {{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}} 8ihgx935ysjpv1nnt1fsm9pdxln9a6f اپٻيٽ 0 18689 407076 378263 2026-08-26T04:23:26Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 407076 wikitext text/x-wiki [[فائل:Arabian_Peninsula_dust_SeaWiFS.jpg | thumb | ساڄو | عربستان جو اپٻيٽ]]'''اپٻيٽ''' ([[انگريزي]]: Peninsula) سمنڊ يا ڍنڍ جي ڪناري سان زمين جو اهو -ٽڪر-، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهڻو اندر تائين ڦهليل هجي، جنهن کي -ٽن- پاسن کان -پاڻي- هجي ۽ چوٿون -پاسو- خشڪيءَ سان ڳنڍيل هجي. جهڙوڪ ننڍو کنڊ، جيڪو -ٽن- پاسن کان سمنڊن ۾ گهيريل آهي.<ref>{{Citation |title=اپٻيٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%BE%D9%BB%D9%8A%D9%BD |access-date=2016-05-19 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410132202/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%BE%D9%BB%D9%8A%D9%BD |url-status=dead }}</ref>،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/peninsula|title=PENINSULA {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary|website=dictionary.cambridge.org|language=en|access-date=2020-04-18}}</ref> دنيا ۾ ڪيترائي اپٻيٽ موجود آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جزيري نما]] h78wi6y0rw91maigg5lmk786xw2leao 407077 407076 2026-08-26T04:24:24Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 407077 wikitext text/x-wiki [[فائل:Arabian_Peninsula_dust_SeaWiFS.jpg | thumb | ساڄو | عربستان جو اپٻيٽ]]'''اپٻيٽ''' ([[انگريزي]]: Peninsula) سمنڊ يا ڍنڍ جي ڪناري سان زمين جو اهو -ٽڪر-، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهڻو اندر تائين ڦهليل هجي، جنهن کي -ٽن- پاسن کان -پاڻي- هجي ۽ چوٿون -پاسو- خشڪيءَ سان ڳنڍيل هجي. جهڙوڪ ننڍو کنڊ، جيڪو -ٽن- پاسن کان سمنڊن ۾ گهيريل آهي.<ref>{{Citation |title=اپٻيٽ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%BE%D9%BB%D9%8A%D9%BD |access-date=2016-05-19 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410132202/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%BE%D9%BB%D9%8A%D9%BD |url-status=dead }}</ref>،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/peninsula|title=PENINSULA {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary|website=dictionary.cambridge.org|language=en|access-date=2020-04-18}}</ref> دنيا ۾ ڪيترائي اپٻيٽ موجود آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:ارضي شڪليون]] 8jvhj4swav8h1tm2bquz4izx5led4es آفريڪي سڱ 0 38072 407078 340026 2026-08-26T04:31:33Z Memon2025 21315 407078 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = [[جاگرافي]] | above = آفريڪا جو سڱ | image = [[فائل:Horn of Africa.png|250px]] | label1 = ملڪ ۽ خطا | data1 = {{plainlist| * [[جبوتي]] * [[ايريٽيريا]] * [[ايٿوپيا]] * [[سوماليا|صوماليہ]] }} | label2 = مکيه علائقائي تنظيمون | data2 = [[عرب ليگ]], [[ڪامن مارڪيٽ فار ايسٽرن اينڊ سدرن آفريقا]], [[ڪميونٽي آف ساحل سحارن اسٽيٽس]] , [[انٽر گورنمينٽل اٿارٽي آن ڊولپمينٽ]] | label3 = آبادي | data3 = 122,618,170 (2016 est.) | label4 = پکيڙ | data4 = 1,882,757&nbsp;km<sup>2</sup> | label5 = ٻوليون | data5 = {{plainlist| *[[افار ٻولي|افار]] *[[عربي]] *[[امھارڪ ٻولي|امھارڪ]] *[[فرينچ]] *[[اورومو ٻولي|اورومو]] *[[صومالي ٻولي|صومالي]] *[[تگرانيا ٻولي|تگرانيا]] }} | label6 = [[مذهب|مذھب]] | data6 = [[اسلام]], [[عيسائيت]] , [[روايتي آفريڪي عقيدا]] | label7 = وقت وارا خطا | data7 = [[UTC+03:00]] | label8 = ڪرنسي | data8 = {{plainlist| *[[جبوتين فرينڪ]] *[[ايريٽيرين نافقه]] *[[ايٿوپين بير]] *[[صومالي شلنگ]] }} | label9 = [[گاديءَ جو هنڌ|گادي جا هنڌ]] | data9 = [[اديس ابابا]] ([[ايٿوپيا]])<br>[[اسمارا]] ( [[ايريٽيريا]])<br>[[جبوتي سٽي]] ([[جبوتي]])<br>[[موگاديشو]] ([[سوماليا|صوماليه]]) |label10 = ٽوٽل [[ڪل قومي پيداوار|جي ڊي پي]] ([[خريداري سگهه برابري|پ پ پ]]) |data10 = $ 247.751 ارب ڊالر (2016) |label12 = ٽوٽل [[ڪل قومي پيداوار|جي ڊي پي]] (نامينل) |data12 = $ 102,057 ارب ڊالر (2016) }} {{سنڌي فونٽ}} '''آفريڪا جو سِڱ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Horn of Africa '''}} آفريڪا جو جاگرافيائي علائقو آھي جيڪو اتر اوڀر آفريڪا ۾ صومالي اپٻيٽ تي مشتمل آھي. ان علائقي جي بيهڪ گينڊي جي سڱ وانگر آهي، ان ڪري هن کي ”آفريڪا جو سڱ“ سڏجي ٿو. اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل هن علائقي جي زمين وسيلن سان مالامال ۽ جنگي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم آهي. ماضيءَ ۾ هي علائقو [[ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] وچ۾ اچ وڃ جو رستو به رهيو آهي. هن علائقي تي بربر قبيلن جو قبضو رهڻ ڪري، هن علائقي کي ”بلاد بربر“ به سڏيو ويندو هو. هن علائقي ۾ سوڊان، [[اريٽيريا|اريٽريا]]، [[ايٿوپيا|ايٿيوپيا]]، [[جبوتي]] ۽ [[سوماليا|صوماليا]] جا مُلڪ شامل آهن.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Horn%20of%20Africa.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد</ref> اردو ۽ عربي ٻولين ۾ ان کي قرن آفريقا چون ٿا.ان جي پکيڙ اٽڪل ٻہ لک چورس ڪلوميٽر آهي. ان جون حدون خليج عدن ۽ عربي سمنڊ سان ملن ٿيون. ھي علائقو دنيا جي گرم ۽ خشڪ علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو. ھن علائقي جي 85 سيڪڙو آبادي ايٿوپيا ۾ رھي ٿي. [[File:Nasa-Horn of Africa.jpg|280px|thumb|آمريڪي خلائي اداري ناسا جي جاري ڪيل تصوير ۾ آفريڪي سڱ ڏيکاريل]] [[فائل:Africa-countries-horn.png|thumb|200px|آفريڪا جي سڱ جا ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آفريڪي سڱ]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:جاگرافي آفريڪا]] [[زمرو:آفريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:آفريڪا کنڊ جا علائقا]] 0tf3rehsmnzx14fnell1pdpu9tqq3kw بلغاريہ 0 45714 407016 189091 2026-08-25T14:47:32Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[بلگاريا]] to [[بلغاريا]] 407016 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بلغاريا]] 52274nj1loerd0h7pvnpjou1rzjayzg قبرص 0 49382 407064 406334 2026-08-26T01:10:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 407064 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | coordinates = {{Coord|35|10|N|33|22|E|type:city}} | conventional_long_name = قبرص جي جمهوريه | native_name = {{unbulleted list|{{native name|el|Κυπριακή Δημοκρατία|italics=off}}|{{native name|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}}} | image_flag = Flag of Cyprus.svg | image_coat = Coat of arms of Cyprus (2006).svg | coa_size = 90 | common_name = قبرص | national_motto = | national_anthem = {{lang|el|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν}}{{efn|يوناني قومي ترانو 1966ع ۾ [[وزيرن جي ڪائونسل]] جي فيصلي سان اختيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=قومي ترانو |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |website=presidency.gov.cy |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813155316/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |archive-date=13 August 2011 |url-status=dead}}</ref>}}<br />(سنڌي: "آزاديءَ جو ترانو")<br />{{parabr}}{{center|[[File:Greece national anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Cyprus.svg | map_caption = {{Legend|#336830|قبرص}} {{Legend|#49c946|[[اتر قبرص|دعويٰ ڪيل پر ڪنٽرول هيٺ نه آيل علائقو (اتر قبرص)]]}}{{Legend|#c6debdff|[[قبرص ۽ يورپي يونين|يورپي يونين جو باقي حصو]]}} | image_map2 = File:Republic of Cyprus in Cyprus (de-facto).svg | map_caption2 = {{color box|#C12838}} قبرص جي جمهوريه جي انتظام هيٺ علائقو | capital = [[نيڪوسيا]] | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[يوناني ٻولي|يوناني]]|[[ترڪي ٻولي|ترڪي]]}} | recognized_languages = {{hlist|[[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]|[[قبرصي عربي]]}} | common_languages = {{hlist|[[قبرصي يوناني]]|[[قبرصي ترڪي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[يوناني قبرصي]] |[[ترڪ قبرصي]] |[[آرمينيائي قبرصي]] |[[مارونائيٽ قبرصي]] }} | ethnic_groups_year = | demonym = قبرصي | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |72.3% [[عيسائيت]]|25.0% [[اسلام]] |1.9% [[لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.8% ٻيا<ref>{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |title=قبرص |work=گلوبل ريليجس فيوچر |publisher=پيو ريسرچ سينٽر |access-date=13 July 2021 |archive-date=17 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717053131/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |url-status=live }}</ref>}} | religion_year = 2020؛ اتر قبرص سميت | government_type = وحداني [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[قبرص جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[نيڪوس ڪرسٽوڊوليڊس]] | leader_title2 = [[قبرص جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = خالي{{efn|نائب صدارت جو عهدو ترڪ قبرصي لاءِ مخصوص آهي. بهرحال، 1974ع ۾ [[قبرص تي ترڪ حملو|ترڪ حملي]] کان وٺي هي عهدو خالي آهي.<ref name="CIA"/>}} | leader_title3 = [[قبرص جي ايوان نمائندگان جو صدر|ايوان نمائندگان جو صدر]] | leader_name3 = [[انيتا ديميتريو]] | legislature = {{nowrap|[[قبرص جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]]}} | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[لنڊن-زيورخ معاهدا]] | established_date1 = 19 فيبروري 1959ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 16 آگسٽ 1960ع | established_event3 = [[قبرص جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزاديءَ جو ڏينهن]] | established_date3 = 1 آڪٽوبر 1960ع | area_km2 = 9,251 | area_label = ڪُل{{efn|name=island|اتر قبرص، [[قبرص ۾ گڏيل قومن جو بفر زون|گڏيل قومن جو بفر زون]] ۽ [[اڪروتيري ۽ ڌيڪيليا]] سميت}} | area_rank = 162هون | area_sq_mi = 3,572 | percent_water = 0.11<ref name="CIA" /> | population_census = 1,382,000<ref name="worldpopulationreview">{{cite web|last=|first=|title=قبرص جي آبادي|website=worldpopulationreview.com|publisher=ورلڊ پاپوليشن رويو |date=|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cyprus|access-date=30 July 2026}}</ref> | population_census_year = 2026 | population_density_km2 = 123.4{{efn|name=island}}<ref>{{cite web |work=گڏيل قومون، اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو، [[گڏيل قومن جي آبادي ڊويزن|آبادي ڊويزن]] |year=2013 |title=دنيا جي آباديءَ جا امڪان: 2012ع جي نظرثاني، DB02: اسٽاڪ اشارا |location=نيو يارڪ |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507213545/http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |archive-date=7 May 2015 |url-status=dead}}</ref> | population_density_rank = 82هون | population_density_sq_mi = 319.5 | GDP_PPP = {{increase}} 67.441 ارب ڊالر<ref name="IMF WEO">{{cite web |title=عالمي اقتصادي منظرنامو (WEO) ڊيٽابيس، اپريل 2026ع |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |access-date=14 April 2026 |location=واشنگٽن ڊي. سي. |date=14 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 122هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,796 ڊالر<ref name="IMF WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{increase}} 45.171 ارب ڊالر<ref name="IMF WEO" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 100هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 45,409 ڊالر<ref name="IMF WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 28هون | Gini = 31.2 | Gini_year = 2025 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=برابر ڪيل خرچ لائق آمدنيءَ جو گِني ضريب |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |publisher=[[يورو اسٽيٽ]] |access-date=26 March 2026 |location=لگزمبرگ |date=26 March 2026}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.913 | HDI_rank = 32هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=انساني ترقيءَ جي رپورٽ 2025ع |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = +03:00 | time_zone_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري جو وقت|EEST]] | calling_code = [[قبرص ۾ ٽيليفون نمبر|+357]] | cctld = [[.cy]]{{efn|[[.eu]] ڊومين پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ٻين [[يورپي يونين]] جي ميمبر ملڪن سان گڏيل آهي.}} | footnotes = | today = }} '''قبرص'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Cyprus.ogg|ˈ|s|aɪ|p|r|ə|s|}} {{respell|SYPE|rəs}}؛ {{langx|el|Κύπρος|translit=Kýpros|engvar=gb}} {{IPA|el|ˈcipros|}}؛ {{langx|tr|Kıbrıs}} {{IPA|tr|ˈkɯbɾɯs||LL-Q256 (tur)-ToprakM-Kıbrıs.wav}}}} سرڪاري طور '''قبرص جي جمهوريه'''،{{efn|{{Langx|el|Κυπριακή Δημοκρατία |translit=Kypriakí Dimokratía |links=no|engvar=gb}}، {{IPA|el|cipriaˈci ðimokraˈti.a|}}، <small>لفظي معنيٰ:</small> قبرصي جمهوريه؛ {{langx|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti |links=no}}، {{IPA|tr|ˈkɯbɾɯs ˈdʒumhuɾijeti|}}، <small>لفظي معنيٰ:</small> قبرص جي جمهوريه}} اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ هڪ ٻيٽ ملڪ آهي، جيڪو [[اولهه ايشيا]] ۾ [[شام جو خطو|شام واري سرزمين]] جي سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. [[قبرص جي جاگرافي|قبرص جو ٻيٽ]]، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ جي ٻيٽن جي فهرست|ڀونوچ سمنڊ جو ٽيون سڀ کان وڏو ۽ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ]] آهي، [[قبرص ۾ گڏيل قومن جو بفر زون|گڏيل قومن جي بفر زون]] سان بين الاقوامي طور تسليم ٿيل قبرص جي جمهوريه ۽ [[اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه]] جي وچ ۾ ورهايل آهي، جنهن کي رڳو [[ترڪي]] تسليم ڪري ٿو. ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي ۾ [[برطانوي اوورسيز علائقا|برطانيا جا خودمختيار فوجي اڏا]] [[اڪروتيري ۽ ڌيڪيليا]] پڻ واقع آهن. قبرص جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[نيڪوسيا]] آهي.<ref name="citypopulation">{{Cite web |title=آبادي ۽ رهائش جي 2021ع واري آدمشماري: ضلعي ۽ ميونسپلٽي/برادري موجب ابتدائي نتيجا |url=https://library.cystat.gov.cy/NEW/Census2021-Preliminary_Results-EN-040823.pdf |access-date=10 March 2024}}</ref><ref name="Census2021">{{Cite web |date=9 August 2024 |title=آبادي ۽ رهائش جي 2021ع واري آدمشماري: حتمي نتيجا - gov.cy |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |access-date=1 October 2024 |website=www.gov.cy |language=en-US}}</ref> قبرص ۾ پهرين آبادڪاري لڳ ڀڳ 13,000 سال اڳ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ]] ماڻهن ڪئي، جڏهن ته 8500 ق.م تائين هتي زرعي برادريون وجود ۾ اچي ويون. [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي آخري مرحلي ۾ [[الاشيا]] نالي هڪ شهري سماج اڀريو، جنهن جا وسيع ڀونوچ سمنڊ واري دنيا سان ويجها لاڳاپا هئا. [[ٻيو هزارو ق.م|ٻئي هزارو ق.م]] جي پڇاڙيءَ ۾ قبرص ۾ [[مائسيني يونان|مائسيني يونانين]] جي آبادڪاريءَ جون لهرون آيون. پنهنجي شاهوڪار قدرتي وسيلن، خاص ڪري ٽامي، ۽ يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي سنگم تي حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، ٻيٽ تي پوءِ ڪيترين ئي سلطنتن قبضي لاءِ مقابلو ڪيو ۽ حڪومت ڪئي، جن ۾ [[نئين اسيري سلطنت|اسيري]]، [[قديم مصر|مصري]] ۽ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] شامل هئا؛ 333 ق.م ۾ [[سڪندر اعظم]] هن ٻيٽ کي فارسين کان فتح ڪيو. ان کان پوءِ [[بطلمي سلطنت]]، [[رومي سلطنت|ڪلاسيڪي رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]]، [[خلافت|عرب خلافتن]]، [[لوزينيان خاندان|فرانسيسي لوزينيانن]] ۽ [[وينس جي جمهوريه|وينيسي حڪمرانن]] جي حڪومت رهي، جنهن کان پوءِ [[عثماني قبرص|ٽن صدين کان وڌيڪ عثماني حڪمراني]] (1571–1878ع) قائم رهي.<ref name="Lausanne">{{cite web |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=لوزان جو معاهدو |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112221242/http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |archive-date=12 January 2013 |url-status=live}}</ref>{{efn|''[[قانوني طور]]'' 1914ع تائين}} [[قبرص ڪنوينشن]] تحت 1878ع ۾ قبرص کي [[برطانوي قبرص|برطانوي انتظام]] هيٺ رکيو ويو ۽ 1914ع ۾ برطانيا ان کي باضابطه طور پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٻيٽ جو مستقبل ان جي [[يوناني قبرصي|يوناني]] ۽ [[ترڪ قبرصي|ترڪ]] برادرين جي وچ ۾ تڪراري بڻجي ويو. يوناني قبرصين ''[[اينوسس]]''، يعني [[يونان]] سان الحاق، جي حمايت ڪئي، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي ۾ يونان جي قومي پاليسي بڻجي وئي.<ref name="Faustmann2008">{{cite book |last1=Faustmann |first1=Hubert |last2=Ker-Lindsay |first2=James |title=قبرص جي حڪومت ۽ سياست |year=2008 |publisher=پيٽر لانگ |isbn=978-3-03911-096-4 |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517121228/https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref>{{rp|48}}<ref name="Mirbagheri2009">{{cite book |last1=Mirbagheri |first1=Farid |title=قبرص جي تاريخي لغت |date=2009 |publisher=اسڪيئرڪرو پريس |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 |isbn=9780810862982 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517123640/https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref>{{rp|25}} ترڪ قبرصين شروعات ۾ برطانوي حڪومت جاري رکڻ جي حمايت ڪئي، پر پوءِ هنن ٻيٽ کي [[ترڪي]] ۾ شامل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جنهن سان گڏ هنن ''[[تقسيم (سياست)|تقسيم]]'' جي پاليسي اختيار ڪئي: قبرص کي ورهائڻ ۽ اتر ۾ هڪ ترڪ [[سياسي وحدت]] قائم ڪرڻ.<ref name="Trimikliniotis2012">{{cite book |last1=Trimikliniotis |first1=Nicos |title=ورهايل قبرص کان اڳتي: تبديليءَ هيٺ رياست ۽ سماج |date=2012 |publisher=پالگريو ميڪملن |isbn=978-1-137-10080-1 |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517121219/https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref>{{rp|104}} 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[قبرص هنگامي حالت|قومپرست تشدد]] کان پوءِ، قبرص کي [[لنڊن ۽ زيورخ معاهدا|1960ع ۾ آزادي ڏني وئي]].<ref name=independence/> [[خوني ڪرسمس (1963)|1963–64ع جي بحران]] ٻنهي برادرين جي وچ ۾ وڌيڪ [[قبرصي بين البرادري تشدد|بين البرادري تشدد]] کي جنم ڏنو، 25,000 کان وڌيڪ ترڪ قبرصين کي بي گهر ڪري [[ترڪ قبرصي انڪليو|انڪليوز]] ۾ منتقل ڪيو ويو،<ref name="hoff" />{{rp|56–59}}<ref name="Intercommunal Violence"/> ۽ ترڪ قبرصين جي سياسي نمائندگي ختم ٿي وئي. 15 جولاءِ 1974ع تي [[1974ع جو قبرصي فوجي تختو اونڌو|فوجي تختو اونڌو]] [[ايوڪا بي|يوناني قبرصي قومپرستن]]<ref name="Mallinson2005">{{cite book |last=Mallinson |first=William |title=قبرص: هڪ جديد تاريخ |publisher=آءِ. بي. ٽورس |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |isbn=978-1-85043-580-8 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517121124/https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |url-status=live }}</ref>{{rp|81}}<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |title=ويب سائيٽ |work=بي بي سي نيوز |date=4 October 2002 |access-date=25 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040726144124/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |archive-date=26 July 2004 |url-status=live}}</ref> ۽ [[يوناني فوجي جنتا]] جي عنصرن طرفان ڪيو ويو.<ref name=hoff>{{cite book |author=Hoffmeister, Frank |title=قبرص جي مسئلي جا قانوني پهلو: عنان منصوبو ۽ يورپي يونين ۾ شموليت |publisher=مارٽينس نائيهوف پبلشرز |year=2006 |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC |isbn=978-90-04-15223-6 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517123627/https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC |url-status=live }}</ref>{{rp|34–35}} هن ڪارروائي 20 جولاءِ تي [[قبرص تي ترڪ حملو|قبرص تي ترڪ حملي]] کي جنم ڏنو،<ref>{{cite book |author=Eyal Benvenisti |title=قبضي جو بين الاقوامي قانون |url=https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA191 |date=23 February 2012 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-958889-3 |page=191 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910212611/https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA191 |archive-date=10 September 2015 |url-status=live}}</ref> جنهن موجوده اتر قبرص واري علائقي تي قبضو ڪيو ۽ 150,000 کان وڌيڪ يوناني قبرصين کي [[قبرصي پناهگير|بي گهر]] ڪيو<ref>باربرا روز جانسٽن، سوزن سليومووڪس. ''جنگ ڪرڻ، امن قائم ڪرڻ: تلافيون ۽ انساني حق'' (2009ع)، آمريڪن اينٿروپولاجيڪل ايسوسيئيشن ريپريشنز ٽاسڪ فورس، [https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&pg=PA211 ص. 211] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160412133508/https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&pg=PA211 |date=12 April 2016}}</ref><ref>موريللي، ونسنٽ. ''قبرص: ٻيهر اتحاد اڃا به ڏکيو'' (2011ع)، ڊائني پبلشنگ، [https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA10 ص. 10] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160413033218/https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA10& |date=13 April 2016}}</ref> ۽ 50,000 ترڪ قبرصين کي پڻ بي گهر ڪيو.<ref>بوروويڪ، اينڊريو. ''قبرص: هڪ پريشان ٻيٽ'' (2000ع)، گرين ووڊ پبلشنگ گروپ، [https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA125 ص. 125] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160412142842/https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA125 |date=12 April 2016}}</ref> اتر ۾ هڪ الڳ [[اتر قبرص|ترڪ قبرصي رياست]] [[اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه جي آزاديءَ جو اعلان|1983ع ۾ هڪ طرفي اعلان ذريعي قائم ڪئي وئي]]، جنهن جي [[بين الاقوامي برادري]] وڏي پيماني تي مذمت ڪئي ۽ جيڪا اڄ تائين رڳو ترڪي طرفان تسليم ٿيل آهي. اهي واقعا ۽ انهن مان پيدا ٿيل سياسي صورتحال اڃا تائين [[قبرص جو مسئلو|جاري تڪرار]] جو موضوع آهن. == تاريخ == قبرص جي تاريخ ھزارين سال پراڻي پٿر جي نئين دؤر واري آھي. اھو دنيا جي قديم ترين کوھن جي سرزمين پڻ آهي.<ref name="autogenerated2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8118318.stm |title=Stone Age wells found in Cyprus |work=BBC News |date=25 June 2009 |accessdate=31 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005060232/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8118318.stm |archive-date=5 October 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> ھزارين سال اڳ ھن ملڪ جي ڌرتي تي [[يونان]] جي علائقي [[ميڪينيا]] جا ماڻھو اچي آباد ٿيا. ان جي اھم جاگرافيائي مقام جي ڪري مختلف دؤرن م مختلف [[سامراج| سامراجن]] ان تي قبضو ڪندا رھيا. [[نئين اشور جي ايمپائر]] جي قبضي بعد مصر جي ايمپائر ان تي قابض ٿي. ان بعد ايران جي [[اڪيميني ايمپائر]] ان تي قبضو ڪيو جنھن کان 333 ق م ۾ [[سڪندراعظم]] قبضو کسيو. بعد ۾ مصر جي [[ٽالمي ايمپائر]] ان تي قابض ٿي. ان بعد رومن ايمپائر ۽ پوء بازنطيني ايمپائر، پوء ٿورڙو عرصو عربن جي خلافت، پوء فرانس جي [[لوزنيان شاھي گھراڻو| لوزنيان گھراڻي]] جي قبضي ۾ رھيو. ان بعد [[وينس جي ريپبلڪ]] جنھن کان پوءِ [[خلافت عثمانيه]] لاڳيتو ٽي صديون 1571 کان 1878 ۽ قانون مطابق 1914 تائين قبرص تي قابض رھي. .<ref name="Lausanne-Egypt-Sudan-Cyprus">{{cite web |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=Treaty of Lausanne |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112221242/http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |archive-date=12 January 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> شروع ۾ قبرص واري ڪنوينشن مطابق 1878 کان قبرص برطانيا جي نگراني ۾ رھيو ۽ 1914 ۾ باقاعده برطانيا ۾ شامل ڪيو ويو جڏھن تہ 1950 واري ڏھاڪي ۾ ان جي 18 سيڪڙو ترڪ آبادي اتر قبرص م علحده رياست قائم ڪري ڇڏي. ترڪي بہ قبرص جو دعويدار رھيو آھي ۽ ان کي [[اناطوليہ]] جو حصو سمجھي ٿو. ارڙھين صدي کان قبرص جا يوناني ڳالھائيندڙ آرٿوڊڪس ڪليسا سان تعلق رکندڙ ماڻھو قبرص کي يونان جي حصي ھجڻ جي دعوي ڪندي ان جي يونان سان الحاق جو مطالبو ڪن ٿا. <ref>{{cite book |last1=Faustmann |first1=Hubert |last2=Ker-Lindsay |first2=James |title=The Government and Politics of Cyprus |year=2008 |publisher=Peter Lang |isbn=978-3-03911-096-4 |page=48 |url=https://books.google.com/?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48#v=onepage}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mirbagheri |first1=Farid |title=Historical Dictionary of Cyprus |date=2009 |publisher=Scarecrow Press |page=25 |url=https://books.google.com/?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25#v=onepage |isbn=9780810862982}}</ref><ref>{{cite book |last1=Trimikliniotis |first1=Nicos |title=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-10080-1 |page=104 |url=https://books.google.com/?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104#v=onepage}}</ref> 1960 ۾ لنڊن زيورچ معاھدن جي روشني ۾ قبرص کي آزادي ملي.<ref name=independence>[http://www.parliament.cy/parliamenteng/index.htm Cyprus date of independence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613002758/http://www.parliament.cy/parliamenteng/index.htm |date=13 June 2006}} (click on Historical review) </ref> 1963 ۽ 1964 ۾ ھتي يوناني ۽ ترڪ ٻوليون ڳالھائيندڙن جي وچ ۾ نسلي فساد ٿيا جنھن ڪري اٽڪل 25000 ترڪن کي پنھنجا گھر ڇڏي ٻين ھنڌن تي منتقل ٿيڻو پيو جنھن سان ترڪن جي ريپبلڪ ۾ نمائندگي ختم ٿي وئي. 15 جولاءِ 1974 تي قبرص جي يوناني قومپرستن جي مدد سان ھن ملڪ م فوجي بغاوت ٿي .<ref>{{cite book |last = Mallinson | first = William |title = Cyprus: A Modern History |publisher= I. B. Tauris |year=2005 |url= https://books.google.com/?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |isbn= 978-1-85043-580-8 |page= 81}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |title=website |work=BBC News |date=4 October 2002 |accessdate=25 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040726144124/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |archive-date=26 July 2004 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> <ref name=danopoulos>{{cite book |author1=Constantine Panos Danopoulos |author2=Dhirendra K. Vajpeyi |author3=Amir Bar-Or |title=Civil-military Relations, Nation Building, and National Identity: Comparative Perspectives |url=https://books.google.com/books?id=wU_587RXIvsC&pg=PA260|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97923-2|page=260|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915230348/https://books.google.com/books?id=wU_587RXIvsC&pg=PA260|archive-date=15 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> جيڪا قبرص کي يونان ۾ شامل ڪرڻ جي ھڪ ڪوشش ھئي جنھن تي ترڪي 20 جولاءِ تي قبرص تي حملو ڪري اندر فوج ڪاھي آيو <ref name="Benvenisti2012">{{cite book|author=Eyal Benvenisti|title=The International Law of Occupation|url=https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA191|date=23 February 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958889-3|page=191|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910212611/https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA191|archive-date=10 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> جنھن سان اتر قبرص ان جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ آگسٽ م جنگبندي عمل ۾ آئي ۽ تقريبن 150000 قبرص جي يوناني ماڻھن کي اتر قبرص ڇڏڻو پيو <ref>Barbara Rose Johnston, Susan Slyomovics. ''Waging War, Making Peace: Reparations and Human Rights'' (2009), American Anthropological Association Reparations Task Force, [https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&pg=PA211 p. 211] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412133508/https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&pg=PA211 |date=12 April 2016}}</ref><ref>Morelli, Vincent. ''Cyprus: Reunification Proving Elusive'' (2011), DIANE Publishing, [https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA10& p. 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413033218/https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA10& |date=13 April 2016}}</ref> ۽ لڳ ڀڳ 50000 ترڪ ريپبلڪ ڇڏي اتر قبرص منتقل ٿي ويا.<ref>Borowiec, Andrew. ''Cyprus: A Troubled Island'' (2000), Greenwood Publishing Group, [https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA125 p. 125] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412142842/https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA125 |date=12 April 2016}}</ref> 1983 ۾ اتر قبرص ۾ ھڪ علحده رياست جي قيام جو ھڪ طرفو اعلان ٿيو جنھن جو نالو '''ٽرڪش ريپبلڪ آف نادرن سائپرس''' يعني اتر قبرص جي ترڪن واري جمھوريہ رکيو ويو جنھنجي بين الاقوامي برادري ۾ مخالفت ڪئي وئي رڳو ترڪي ان نئين رياست جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ريپبلڪ آف قبرص جو اقتدار پوري ملڪ تي قانونن تسليم شده آھي سواء [[اڪروٽري ۽ ڌيڪيليا]] واري علائقي جي جتي يونائيٽيڊ ڪنگڊم جو اڏو آھي ۽ ان تي لنڊن زيورچ معاھدن تحت برطانيا جو حق تسليم ٿيل آھي. قبرص جي ان قانوني حيثيت باوجود درحقيقت قبرص ٻن حصن ۾ ورهائجي چڪو آهي. قبرص جو 59 سيڪڙو حصو ريپبلڪ آف قبرص جي قبضي ۾ آھي ۽ ان جو اتريون باقي 36 سيڪڙو حصو <ref>{{cite web |url=https://www.un.org/documents/sc/res/1984/scres84.htm |title=According to the United Nations Security Council Resolutions 550 and 541 |publisher=United Nations |accessdate=27 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319123420/http://www.un.org/documents/sc/res/1984/scres84.htm |archive-date=19 March 2009 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> پاڻمرادي اعلانيل ترڪ جمھوريہ جي قبضي هيٺ آھي ۽ ٻنھي جي وچ ۾ چار سيڪڙو علائقو اقوام متحده جي قبضي ھيٺ [[بفرزون]] آھي. <ref name="Conference2007">{{cite book |author=European Consortium for Church-State Research. Conference |title=Churches and Other Religious Organisations as Legal Persons: Proceedings of the 17th Meeting of the European Consortium for Church and State Research, Höör (Sweden), 17–20 November 2005 |url=https://books.google.com/books?id=hogL92shGUIC&pg=PA50 |year=2007 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-429-1858-0 |page=50 |quote=There is little data concerning recognition of the 'legal status' of religions in the occupied territories, since any acts of the 'Turkish Republic of Northern Cyprus' are not recognized by either the Republic of Cyprus or the international community. |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412144859/https://books.google.com/books?id=hogL92shGUIC&pg=PA50 |archive-date=12 April 2016 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><ref name="Quigley">{{cite book |author=Quigley |title=The Statehood of Palestine |url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&pg=PA164 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49124-2 |page=164 |quote=The international community found this declaration invalid, on the ground that Turkey had occupied territory belonging to Cyprus and that the putative state was therefore an infringement on Cypriot sovereignty. |date=2010-09-06 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906001102/https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&pg=PA164 |archive-date=6 September 2015 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><ref name="Tocci2004">{{cite book |author=Nathalie Tocci |title=EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace Or Consolidating Partition in Cyprus? |url=https://books.google.com/books?id=T6Z0Io3kQZ4C&pg=PA56 |date=January 2004 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-0-7546-4310-4 |page=56 |quote=The occupied territory included 70 percent of the island's economic potential with over 50 percent of the industrial ... In addition, since partition Turkey encouraged mainland immigration to northern Cyprus. ... The international community, excluding Turkey, condemned the unilateral declaration of independence (UDI) as a. |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915202840/https://books.google.com/books?id=T6Z0Io3kQZ4C&pg=PA56 |archive-date=15 September 2015 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> == سياسي نظام == [[فائل:Parlanet cyprus.jpg|thumb|کاٻو|نڪوسيا ۾ صدارتي محل]] 1960 واري آئين مطابق قبرص ھڪ [[صدارتي ريپبلڪ]] آھي. رياست ۽ حڪومت جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي جنھن کي سڌو سنئون ملڪ جو عوام پنجن سالن لاءِ چونڊيندو آهي. ملڪ م قانونسازي جو اختيار [[قبرص جو ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز| ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز]] وٽ آهي. ملڪ جي عدالت حڪومت ۽ انتظاميه کان آزاد آهي. ملڪ جي صدر آئين مطابق يوناني ۽ نائب صدر ترڪ ھوندو. 1965 جي نسلي فسادن بعد ترڪ نسل وارن جون پارليامينٽ يا ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز ۾ نشستون لاڳيتو خالي آھن. 1974 م ھي ملڪ ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. 1985 م اتر قبرص جي ترڪ جمھوريہ پنھنجو آئين ٺاھي پھريون دفعو چونڊون ڪرايون پر ان باوجود گڏيل قومون قبرص جي ريپبلڪ جو اختيار پوري ٻيٽ تي تسليم ڪري ٿي [[فائل:Nicos Anastasiades at EPP HQ.jpg|thumb|right|upright=0.5|[[نڪوس ايناسٽاسياڊز]]. جمھوريہ قبرص جو 2013 ۾ صدر بڻيو]] ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز ۾ 59 چونڊيل رڪن آھن جن مان 56 عام چونڊن ذريعي ۽ 3 متناسب نمائندگي جي بنياد تي آرمينيائي، رومن ڪيٿولڪ ۽ مئروني شھرين مان بطور مشاھدو ڪندڙ رڪن شامل آهن. 24 سيٽون ترڪن لاء مخصوص ٿيل آھن جيڪي 1964 کان وٺي خالي رھنديون اچن پيون. <ref>{{cite web |author=DotNetNuke |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |archivedate=11 June 2007 |title=Ιδεολογική Διακήρυξη του Δημοκρατικού Κόμματος |publisher=Diko.org.cy |accessdate=6 January 2009 |deadurl=yes |df=dmy}}</ref> == انتظامي ورهاست == ريپبلڪ آف قبرص ڇھن ضلعن: [[نڪوسيا ضلعو| نڪوسيا]] ، [[فيماگسٽا ضلعو| فيماگسٽا]]، [[ڪرينيا ضلعو| ڪرينيا]]، [[لارناڪا ضلعو| لارناڪا]]، [[ليماسول ضلعو| ليماسول]] ۽ [[پافوس ضلعو| پافوس]] ۾ ورھايل آھي .<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |title=EUROPA – The EU at a glance – Maps – Cyprus |work=Europa (web portal) |accessdate=27 March 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090418223806/http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |archivedate=18 April 2009 |df=dmy-all}}</ref> {{centre| {{image label begin |image=Cyprus districts not named.svg |width=550}} {{Image label|x=0.34|y=0.34|scale=600|text=[[نڪوسيا ضلعو|<span style="color:white;"> نڪوسيا</span>]]}} {{Image label|x=0.26|y=0.48|scale=600|text=[[ليماسول ضلعو|<span style="color:white;">ليماسول </span>]]}} {{Image label|x=0.47|y=0.44|scale=600|text=[[لارناڪا ضلعو|لارناڪا]]}} {{Image label|x=0.08|y=0.42|scale=600|text=[[پافوس ضلعو]] |<span style="color:white;">پافوس</span>]]}} {{Image label|x=0.585|y=0.27|scale=600|text=[[فيماگسٽا صلعو|<span style="color:black;">فيماگسٽا</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.215|scale=600|text=[[ڪرينيا ضلعو|<span style="color:white;"> ڪرينيا</span>]]}} {{image label end}} }} {| class="wikitable" ! colspan="3" | ضلعو !! rowspan="2" | صدر مقام !! rowspan="2" | آبادي <ref>[[اتر قبرص]] شامل ناهي.</ref> |- ! {{small| انگريزي}} !! {{small|[[يوناني ٻولي|يوناني]]}} !! {{small|[[ترڪي ٻولي|ترڪي]]}} |- | [[نڪوسيا ضلعو]] || {{lang|el|Λευκωσία}} || {{lang|tr|Lefkoşa}} || [[نڪوسيا]] || 326,980 |- | [[ليماسول ضلعو]] || {{lang|el|Λεμεσός}} || {{lang|tr|Limasol}} || [[ليماسول]] || 235,330 |- | [[لارناڪا ضلعو]] || {{lang|el|Λάρνακα}} || {{lang|tr|Larnaka}} || [[لارناڪا]] || 143,192 |- | [[پافوس ضلعو]] || {{lang|el|Πάφος}} || {{lang|tr|Baf}} || [[پافوس]] || 88,276 |- | [[فيماگسٽا ضلعو]] || {{lang|el|Αμμόχωστος}} || {{lang|tr|Gazimağusa}} || [[فيماگسٽا]] || 46,629 |- | [[ڪرينيا ضلعو]] || {{lang|el|Κερύvεια}} || {{lang|tr|Girne}} || [[ڪرينيا]] || {{NA}} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Cyprus|voy=Cyprus}} '''General Information''' * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1021835.stm Timeline of Cyprus by BBC] * [https://web.archive.org/web/20080727022814/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cyprus.htm Cyprus] from ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://2009-2017.state.gov/p/eur/ci/cy/ Cyprus] information from the [[United States Department of State]] includes Background Notes, Country Study and major reports * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17217956 Cyprus profile] from the [[BBC News]] * [http://www.unficyp.org/ The UN in Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723154155/http://www.unficyp.org/ |date=2008-07-23 }} '''Government''' * [http://www.cyprustrade.co.uk/ Cyprus High Commission Trade Centre – London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625180826/http://www.cyprustrade.co.uk/ |date=2022-06-25 }} * [http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/citizen_en?OpenForm&access=0&SectionId=citizen&CategoryId=none&SelectionId=home&print=0&lang=en Republic of Cyprus – English Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702085503/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/citizen_en?OpenForm&access=0&SectionId=citizen&CategoryId=none&SelectionId=home&print=0&lang=en |date=2 July 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20061003102510/http://www.kypros.org/Constitution/English/index.htm Constitution of the Republic of Cyprus] * [https://www.pio.gov.cy/en/ Press and Information Office – Ministry of Interior] * [https://www.cystat.gov.cy/en/ Cyprus Statistical Service] '''Tourism''' * [http://www.visitcyprus.com/ Read about Cyprus on visitcyprus.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628111323/http://www.visitcyprus.com/ |date=28 June 2010 }} – the official travel portal for Cyprus * [http://www.cyprus.com/ Cyprus informational portal and open platform for contribution of Cyprus-related content] – www.Cyprus.com * {{osmrelation-inline|307787}} '''Cuisine''' * [https://publications.gov.cy/assets/user/publications/2022/2022_040/HTML/ Gastronomical map of Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423165804/https://publications.gov.cy/assets/user/publications/2022/2022_040/HTML/ |date=23 April 2023 }} '''Archaeology''' * [http://triarte.brynmawr.edu/PRT212?sid=336967&x=32613387&x=32613388 Cypriot Pottery, Bryn Mawr College Art and Artifact Collections] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/162840 ''The Cesnola collection of Cypriot art : stone sculpture''], a fully digitised text from The Metropolitan Museum of Art libraries '''Official publications''' * [https://publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmselect/cmfaff/113/11302.htm The British government's Foreign Affairs Committee report on Cyprus]. * [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/BD477C55623013C5C2256D740027CF98?OpenDocument Legal Issues arising from certain population transfers and displacements on the territory of the Republic of Cyprus in the period since 20 July 1974] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080928053046/http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/BD477C55623013C5C2256D740027CF98?OpenDocument |date=28 September 2008 }} * [http://www.hri.org/news/cyprus/cna/2004/04-04-08.cna.html#01 Address to Cypriots by President Papadopoulos (FULL TEXT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821165847/http://www.hri.org/news/cyprus/cna/2004/04-04-08.cna.html#01 |date=21 August 2008 }} * [http://www.hri.org/docs/annan/ Annan Plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423224443/http://www.hri.org/docs/annan/ |date=23 April 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 Embassy of Greece, USA – Cyprus: Geographical and Historical Background] {{Cyprus topics}} {{Navboxes |title = Articles related to Cyprus |list = {{Council of Europe members}} {{Member states of the European Union}} {{Sovereign states of Europe}} {{The Commonwealth}} {{Countries of Asia}} {{Countries and territories of the Mediterranean Sea}} {{Middle East}} }} {{Portal bar|Cyprus|Asia|Europe| European Union|Islands}} {{Authority control}} {{coord|35|N|33|E|type:country_region:CY_scale:2500000_source:GNS |display=title}} [[زمرو:قبرص]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا ٻيٽ]] [[زمرو:يورپ جا ٻيٽ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:اوڀرين رومي سمنڊ]] [[زمرو:بين الاقوامي ٻيٽ]] [[زمرو:اولھه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:محدود سڃاڻپ واري رياستون]] [[زمرو:ترڪي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:يوناني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتان يوناني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتان ترڪش سرڪاري ٻولي آهي]] [[Category:Member states of the Union for the Mediterranean]] [[Category:States and territories established in 1960]] 6vjih603i2y5iman8ww4d13nscfuwf1 407065 407064 2026-08-26T01:13:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 407065 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | coordinates = {{Coord|35|10|N|33|22|E|type:city}} | conventional_long_name = قبرص جي جمهوريه | native_name = {{unbulleted list|{{native name|el|Κυπριακή Δημοκρατία|italics=off}}|{{native name|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}}} | image_flag = Flag of Cyprus.svg | image_coat = Coat of arms of Cyprus (2006).svg | coa_size = 90 | common_name = قبرص | national_motto = | national_anthem = {{lang|el|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν}}{{efn|يوناني قومي ترانو 1966ع ۾ [[وزيرن جي ڪائونسل]] جي فيصلي سان اختيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=قومي ترانو |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |website=presidency.gov.cy |access-date=3 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813155316/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument |archive-date=13 August 2011 |url-status=dead}}</ref>}}<br />(سنڌي: "آزاديءَ جو ترانو")<br />{{parabr}}{{center|[[File:Greece national anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Cyprus.svg | map_caption = {{Legend|#336830|قبرص}} {{Legend|#49c946|[[اتر قبرص|دعويٰ ڪيل پر ڪنٽرول هيٺ نه آيل علائقو (اتر قبرص)]]}}{{Legend|#c6debdff|[[قبرص ۽ يورپي يونين|يورپي يونين جو باقي حصو]]}} | image_map2 = File:Republic of Cyprus in Cyprus (de-facto).svg | map_caption2 = {{color box|#C12838}} قبرص جي جمهوريه جي انتظام هيٺ علائقو | capital = [[نيڪوسيا]] | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[يوناني ٻولي|يوناني]]|[[ترڪي ٻولي|ترڪي]]}} | recognized_languages = {{hlist|[[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]|[[قبرصي عربي]]}} | common_languages = {{hlist|[[قبرصي يوناني]]|[[قبرصي ترڪي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[يوناني قبرصي]] |[[ترڪ قبرصي]] |[[آرمينيائي قبرصي]] |[[مارونائيٽ قبرصي]] }} | ethnic_groups_year = | demonym = قبرصي | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |72.3% [[عيسائيت]]|25.0% [[اسلام]] |1.9% [[لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.8% ٻيا<ref>{{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |title=قبرص |work=گلوبل ريليجس فيوچر |publisher=پيو ريسرچ سينٽر |access-date=13 July 2021 |archive-date=17 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717053131/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cyprus/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020 |url-status=live }}</ref>}} | religion_year = 2020؛ اتر قبرص سميت | government_type = وحداني [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[قبرص جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[نيڪوس ڪرسٽوڊوليڊس]] | leader_title2 = [[قبرص جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = خالي{{efn|نائب صدارت جو عهدو ترڪ قبرصي لاءِ مخصوص آهي. بهرحال، 1974ع ۾ [[قبرص تي ترڪ حملو|ترڪ حملي]] کان وٺي هي عهدو خالي آهي.<ref name="CIA"/>}} | leader_title3 = [[قبرص جي ايوان نمائندگان جو صدر|ايوان نمائندگان جو صدر]] | leader_name3 = [[انيتا ديميتريو]] | legislature = {{nowrap|[[قبرص جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]]}} | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[لنڊن-زيورخ معاهدا]] | established_date1 = 19 فيبروري 1959ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 16 آگسٽ 1960ع | established_event3 = [[قبرص جو آزاديءَ جو ڏينهن|آزاديءَ جو ڏينهن]] | established_date3 = 1 آڪٽوبر 1960ع | area_km2 = 9,251 | area_label = ڪُل{{efn|name=island|اتر قبرص، [[قبرص ۾ گڏيل قومن جو بفر زون|گڏيل قومن جو بفر زون]] ۽ [[اڪروتيري ۽ ڌيڪيليا]] سميت}} | area_rank = 162هون | area_sq_mi = 3,572 | percent_water = 0.11<ref name="CIA" /> | population_census = 1,382,000<ref name="worldpopulationreview">{{cite web|last=|first=|title=قبرص جي آبادي|website=worldpopulationreview.com|publisher=ورلڊ پاپوليشن رويو |date=|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cyprus|access-date=30 July 2026}}</ref> | population_census_year = 2026 | population_density_km2 = 123.4{{efn|name=island}}<ref>{{cite web |work=گڏيل قومون، اقتصادي ۽ سماجي معاملن وارو کاتو، [[گڏيل قومن جي آبادي ڊويزن|آبادي ڊويزن]] |year=2013 |title=دنيا جي آباديءَ جا امڪان: 2012ع جي نظرثاني، DB02: اسٽاڪ اشارا |location=نيو يارڪ |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |access-date=18 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507213545/http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm |archive-date=7 May 2015 |url-status=dead}}</ref> | population_density_rank = 82هون | population_density_sq_mi = 319.5 | GDP_PPP = {{increase}} 67.441 ارب ڊالر<ref name="IMF WEO">{{cite web |title=عالمي اقتصادي منظرنامو (WEO) ڊيٽابيس، اپريل 2026ع |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |access-date=14 April 2026 |location=واشنگٽن ڊي. سي. |date=14 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 122هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,796 ڊالر<ref name="IMF WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{increase}} 45.171 ارب ڊالر<ref name="IMF WEO" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 100هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 45,409 ڊالر<ref name="IMF WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 28هون | Gini = 31.2 | Gini_year = 2025 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=برابر ڪيل خرچ لائق آمدنيءَ جو گِني ضريب |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |publisher=[[يورو اسٽيٽ]] |access-date=26 March 2026 |location=لگزمبرگ |date=26 March 2026}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.913 | HDI_rank = 32هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=انساني ترقيءَ جي رپورٽ 2025ع |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = +03:00 | time_zone_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري جو وقت|EEST]] | calling_code = [[قبرص ۾ ٽيليفون نمبر|+357]] | cctld = [[.cy]]{{efn|[[.eu]] ڊومين پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ٻين [[يورپي يونين]] جي ميمبر ملڪن سان گڏيل آهي.}} | footnotes = | today = }} '''قبرص'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Cyprus.ogg|ˈ|s|aɪ|p|r|ə|s|}} {{respell|SYPE|rəs}}؛ {{langx|el|Κύπρος|translit=Kýpros|engvar=gb}} {{IPA|el|ˈcipros|}}؛ {{langx|tr|Kıbrıs}} {{IPA|tr|ˈkɯbɾɯs||LL-Q256 (tur)-ToprakM-Kıbrıs.wav}}}} سرڪاري طور '''قبرص جي جمهوريه'''،{{efn|{{Langx|el|Κυπριακή Δημοκρατία |translit=Kypriakí Dimokratía |links=no|engvar=gb}}، {{IPA|el|cipriaˈci ðimokraˈti.a|}}، <small>لفظي معنيٰ:</small> قبرصي جمهوريه؛ {{langx|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti |links=no}}، {{IPA|tr|ˈkɯbɾɯs ˈdʒumhuɾijeti|}}، <small>لفظي معنيٰ:</small> قبرص جي جمهوريه}} اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ هڪ ٻيٽ ملڪ آهي، جيڪو [[اولهه ايشيا]] ۾ [[شام جو خطو|شام واري سرزمين]] جي سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. [[قبرص جي جاگرافي|قبرص جو ٻيٽ]]، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ جي ٻيٽن جي فهرست|ڀونوچ سمنڊ جو ٽيون سڀ کان وڏو ۽ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ]] آهي، [[قبرص ۾ گڏيل قومن جو بفر زون|گڏيل قومن جي بفر زون]] سان بين الاقوامي طور تسليم ٿيل قبرص جي جمهوريه ۽ [[اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه]] جي وچ ۾ ورهايل آهي، جنهن کي رڳو [[ترڪي]] تسليم ڪري ٿو. ٻيٽ جي ڏاکڻي حصي ۾ [[برطانوي اوورسيز علائقا|برطانيا جا خودمختيار فوجي اڏا]] [[اڪروتيري ۽ ڌيڪيليا]] پڻ واقع آهن. قبرص جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[نيڪوسيا]] آهي.<ref name="citypopulation">{{Cite web |title=آبادي ۽ رهائش جي 2021ع واري آدمشماري: ضلعي ۽ ميونسپلٽي/برادري موجب ابتدائي نتيجا |url=https://library.cystat.gov.cy/NEW/Census2021-Preliminary_Results-EN-040823.pdf |access-date=10 March 2024}}</ref><ref name="Census2021">{{Cite web |date=9 August 2024 |title=آبادي ۽ رهائش جي 2021ع واري آدمشماري: حتمي نتيجا - gov.cy |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |access-date=1 October 2024 |website=www.gov.cy |language=en-US}}</ref> قبرص ۾ پهرين آبادڪاري لڳ ڀڳ 13,000 سال اڳ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ]] ماڻهن ڪئي، جڏهن ته 8500 ق.م تائين هتي زرعي برادريون وجود ۾ اچي ويون. [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي آخري مرحلي ۾ [[الاشيا]] نالي هڪ شهري سماج اڀريو، جنهن جا وسيع ڀونوچ سمنڊ واري دنيا سان ويجها لاڳاپا هئا. [[ٻيو هزارو ق.م|ٻئي هزارو ق.م]] جي پڇاڙيءَ ۾ قبرص ۾ [[مائسيني يونان|مائسيني يونانين]] جي آبادڪاريءَ جون لهرون آيون. پنهنجي شاهوڪار قدرتي وسيلن، خاص ڪري ٽامي، ۽ يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جي سنگم تي حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، ٻيٽ تي پوءِ ڪيترين ئي سلطنتن قبضي لاءِ مقابلو ڪيو ۽ حڪومت ڪئي، جن ۾ [[نئين اسيري سلطنت|اسيري]]، [[قديم مصر|مصري]] ۽ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] شامل هئا؛ 333 ق.م ۾ [[سڪندر اعظم]] هن ٻيٽ کي فارسين کان فتح ڪيو. ان کان پوءِ [[بطلمي سلطنت]]، [[رومي سلطنت|ڪلاسيڪي رومي سلطنت]]، [[بازنطيني سلطنت|اوڀر رومي سلطنت]]، [[خلافت|عرب خلافتن]]، [[لوزينيان خاندان|فرانسيسي لوزينيانن]] ۽ [[وينس جي جمهوريه|وينيسي حڪمرانن]] جي حڪومت رهي، جنهن کان پوءِ [[عثماني قبرص|ٽن صدين کان وڌيڪ عثماني حڪمراني]] (1571–1878ع) قائم رهي.<ref name="Lausanne">{{cite web |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=لوزان جو معاهدو |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112221242/http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |archive-date=12 January 2013 |url-status=live}}</ref>{{efn|''[[قانوني طور]]'' 1914ع تائين}} [[قبرص ڪنوينشن]] تحت 1878ع ۾ قبرص کي [[برطانوي قبرص|برطانوي انتظام]] هيٺ رکيو ويو ۽ 1914ع ۾ برطانيا ان کي باضابطه طور پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٻيٽ جو مستقبل ان جي [[يوناني قبرصي|يوناني]] ۽ [[ترڪ قبرصي|ترڪ]] برادرين جي وچ ۾ تڪراري بڻجي ويو. يوناني قبرصين ''[[اينوسس]]''، يعني [[يونان]] سان الحاق، جي حمايت ڪئي، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي ۾ يونان جي قومي پاليسي بڻجي وئي.<ref name="Faustmann2008">{{cite book |last1=Faustmann |first1=Hubert |last2=Ker-Lindsay |first2=James |title=قبرص جي حڪومت ۽ سياست |year=2008 |publisher=پيٽر لانگ |isbn=978-3-03911-096-4 |url=https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517121228/https://books.google.com/books?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref>{{rp|48}}<ref name="Mirbagheri2009">{{cite book |last1=Mirbagheri |first1=Farid |title=قبرص جي تاريخي لغت |date=2009 |publisher=اسڪيئرڪرو پريس |url=https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25 |isbn=9780810862982 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517123640/https://books.google.com/books?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref>{{rp|25}} ترڪ قبرصين شروعات ۾ برطانوي حڪومت جاري رکڻ جي حمايت ڪئي، پر پوءِ هنن ٻيٽ کي [[ترڪي]] ۾ شامل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جنهن سان گڏ هنن ''[[تقسيم (سياست)|تقسيم]]'' جي پاليسي اختيار ڪئي: قبرص کي ورهائڻ ۽ اتر ۾ هڪ ترڪ [[سياسي وحدت]] قائم ڪرڻ.<ref name="Trimikliniotis2012">{{cite book |last1=Trimikliniotis |first1=Nicos |title=ورهايل قبرص کان اڳتي: تبديليءَ هيٺ رياست ۽ سماج |date=2012 |publisher=پالگريو ميڪملن |isbn=978-1-137-10080-1 |url=https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517121219/https://books.google.com/books?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref>{{rp|104}} 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[قبرص هنگامي حالت|قومپرست تشدد]] کان پوءِ، قبرص کي [[لنڊن ۽ زيورخ معاهدا|1960ع ۾ آزادي ڏني وئي]].<ref name=independence/> [[خوني ڪرسمس (1963)|1963–64ع جي بحران]] ٻنهي برادرين جي وچ ۾ وڌيڪ [[قبرصي بين البرادري تشدد|بين البرادري تشدد]] کي جنم ڏنو، 25,000 کان وڌيڪ ترڪ قبرصين کي بي گهر ڪري [[ترڪ قبرصي انڪليو|انڪليوز]] ۾ منتقل ڪيو ويو،<ref name="hoff" />{{rp|56–59}}<ref name="Intercommunal Violence"/> ۽ ترڪ قبرصين جي سياسي نمائندگي ختم ٿي وئي. 15 جولاءِ 1974ع تي [[1974ع جو قبرصي فوجي تختو اونڌو|فوجي تختو اونڌو]] [[ايوڪا بي|يوناني قبرصي قومپرستن]]<ref name="Mallinson2005">{{cite book |last=Mallinson |first=William |title=قبرص: هڪ جديد تاريخ |publisher=آءِ. بي. ٽورس |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |isbn=978-1-85043-580-8 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517121124/https://books.google.com/books?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |url-status=live }}</ref>{{rp|81}}<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |title=ويب سائيٽ |work=بي بي سي نيوز |date=4 October 2002 |access-date=25 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040726144124/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |archive-date=26 July 2004 |url-status=live}}</ref> ۽ [[يوناني فوجي جنتا]] جي عنصرن طرفان ڪيو ويو.<ref name=hoff>{{cite book |author=Hoffmeister, Frank |title=قبرص جي مسئلي جا قانوني پهلو: عنان منصوبو ۽ يورپي يونين ۾ شموليت |publisher=مارٽينس نائيهوف پبلشرز |year=2006 |url=https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC |isbn=978-90-04-15223-6 |access-date=23 September 2020 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517123627/https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC |url-status=live }}</ref>{{rp|34–35}} هن ڪارروائي 20 جولاءِ تي [[قبرص تي ترڪ حملو|قبرص تي ترڪ حملي]] کي جنم ڏنو،<ref>{{cite book |author=Eyal Benvenisti |title=قبضي جو بين الاقوامي قانون |url=https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA191 |date=23 February 2012 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-958889-3 |page=191 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910212611/https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA191 |archive-date=10 September 2015 |url-status=live}}</ref> جنهن موجوده اتر قبرص واري علائقي تي قبضو ڪيو ۽ 150,000 کان وڌيڪ يوناني قبرصين کي [[قبرصي پناهگير|بي گهر]] ڪيو<ref>باربرا روز جانسٽن، سوزن سليومووڪس. ''جنگ ڪرڻ، امن قائم ڪرڻ: تلافيون ۽ انساني حق'' (2009ع)، آمريڪن اينٿروپولاجيڪل ايسوسيئيشن ريپريشنز ٽاسڪ فورس، [https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&pg=PA211 ص. 211] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160412133508/https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&pg=PA211 |date=12 April 2016}}</ref><ref>موريللي، ونسنٽ. ''قبرص: ٻيهر اتحاد اڃا به ڏکيو'' (2011ع)، ڊائني پبلشنگ، [https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA10 ص. 10] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160413033218/https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA10& |date=13 April 2016}}</ref> ۽ 50,000 ترڪ قبرصين کي پڻ بي گهر ڪيو.<ref>بوروويڪ، اينڊريو. ''قبرص: هڪ پريشان ٻيٽ'' (2000ع)، گرين ووڊ پبلشنگ گروپ، [https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA125 ص. 125] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160412142842/https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA125 |date=12 April 2016}}</ref> اتر ۾ هڪ الڳ [[اتر قبرص|ترڪ قبرصي رياست]] [[اتر قبرص جي ترڪ جمهوريه جي آزاديءَ جو اعلان|1983ع ۾ هڪ طرفي اعلان ذريعي قائم ڪئي وئي]]، جنهن جي [[بين الاقوامي برادري]] وڏي پيماني تي مذمت ڪئي ۽ جيڪا اڄ تائين رڳو ترڪي طرفان تسليم ٿيل آهي. اهي واقعا ۽ انهن مان پيدا ٿيل سياسي صورتحال اڃا تائين [[قبرص جو مسئلو|جاري تڪرار]] جو موضوع آهن. == نالي جو بڻ بڻياد == [[File:Geology of Cyprus-SkiriotissaMine.jpg|thumb|قبرص ۾ ٽامي جي هڪ کاڻ. قديم زماني ۾ قبرص ٽامي جو هڪ اهم ذريعو هو.]] ''قبرص'' نالي جو سڀ کان پراڻو تصديق ٿيل حوالو 15هين صدي ق.م جي [[مائسيني يوناني]] ٻوليءَ ۾ {{lang|gmy|{{script|Linb|𐀓𐀠𐀪𐀍}}}}، ''ku-pi-ri-jo''، ملي ٿو،<ref>{{cite book |last=Strange |first=John|title=Caphtor : Keftiu : a new investigation |year=1980 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-06256-6|page=167 |url=https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911013629/https://books.google.com/books?id=c9QUAAAAIAAJ&pg=PA154 |archive-date=11 September 2015 |url-status=live}}</ref> جنهن جي معنيٰ "قبرصي" آهي (يوناني: {{lang|grc|Κύπριος}})، ۽ اهو [[لينيئر بي]] جي هجا واري لکت ۾ لکيل هو.<ref>[https://www.palaeolexicon.com/ پيليوليڪسيڪن] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110203111627/http://palaeolexicon.com/ |date=3 February 2011}}، قديم ٻولين جي لفظن جي مطالعي جو اوزار</ref> نالي جو ڪلاسيڪي يوناني روپ {{lang|grc|Κύπρος}} (''Kýpros'') آهي. هن نالي جو اصل يقيني طور معلوم نه آهي. ان بابت هيٺيان خيال پيش ڪيا ويا آهن: * [[Cupressus|ڀونوچ سمنڊ واري صنوبر]] (''[[Cupressus sempervirens]]'') لاءِ يوناني لفظ κυπάρισσος (''kypárissos'') * [[Lawsonia inermis|مينديءَ جي وڻ]] (''Lawsonia alba'') لاءِ يوناني نالو κύπρος (''kýpros'') * ٽامي لاءِ ڪو [[ايتيو قبرصي]] لفظ. مثال طور، اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته هن نالي جون پاڙون [[سوميري ٻولي|سوميري]] لفظ ٽامي لاءِ ''zubar'' يا [[ڪانسي]] لاءِ ''kubar'' ۾ ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻيٽ تي ٽامي جي معدنيات جا وڏا ذخيرا موجود هئا.<ref name="Beekes 2009"/> سامونڊي واپار وسيلي ٻيٽ جي نالي مان [[ڪلاسيڪي لاطيني]] ٻوليءَ ۾ ٽامي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح ''aes Cyprium''، يعني "قبرص جو ڌاتو"، وجود ۾ آيو، جيڪو پوءِ مختصر ٿي ''Cuprum'' بڻجي ويو.<ref name="Beekes 2009">[[Robert S. P. Beekes|R.&nbsp;S.&nbsp;P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p.&nbsp;805 (''s.v.'' "Κύπρος").</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp.&nbsp;13–14.</ref> قديم عوامي نالي جي بڻ بڻياد بابت روايتن ۾ ''قبرص'' نالي لاءِ ڪيترائي بيان ملن ٿا. هڪ روايت موجب نالو ڪيپروس (Κύπρος) نالي هڪ عورت سان لاڳاپيل هو، جيڪا ٻيٽ سان نسبت رکندڙ هئي. ڪجهه بيانن ۾ هن کي قبرص جي افسانوي بادشاهه ڪينيراس جي ڌيءَ سڏيو ويو آهي، جڏهن ته ٻين ۾ هن کي بائبلوس ۽ افرودائيٽي جي ڌيءَ قرار ڏنو ويو. هڪ ٻي تشريح ۾ نالي کي ''kypros'' (κύπρος) نالي ٻوٽي يا گل سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن کي عام طور ميندي (Lawsonia inermis) سمجهيو وڃي ٿو ۽ جنهن بابت خيال هو ته اهو ٻيٽ تي وڌندو هو.<ref name="Ad Lycophronem">[https://topostext.org/work/860#447 Tzetzes, Ad Lycophronem, 447]</ref><ref name="Byzantii Ethnica-p.81">[https://archive.org/details/STEPHANUSBYZANTIUSMargaretheBillerbeckStephaniByzantiiEthnicaKO.BYMARGARETHEBILLERBECK/page/81/mode/2up Stephani Byzantii Ethnica, p.81]</ref><ref name="Byzantii Ethnica-p.157">[https://archive.org/details/STEPHANUSBYZANTIUSMargaretheBillerbeckStephaniByzantiiEthnicaKO.BYMARGARETHEBILLERBECK/page/157/mode/2up Stephani Byzantii Ethnica, p.157]</ref> آسٽينومس موجب ٻيٽ جو اصل نالو ڪرپٽوس (Κρυπτός) هو، جنهن جي معنيٰ "لڪل" آهي. هن اها وضاحت ڏني ته قبرص اڪثر سمنڊ هيٺ لڪي ويندو هو (κρύπτεσθαι، "لڪڻ") ۽ وقت سان گڏ ''Kryptos'' بدلجي ''Kypros'' بڻجي ويو.<ref name="Byzantii Ethnica-p.157"/> قديم دور ۾ قبرص کي ٻين ڪيترن نالن سان پڻ سڏيو ويندو هو، جن ۾ ڪيئراسٽس (Κεραστίς) يا ڪيئراسٽيا (Κεραστία) شامل آهن، جن جي معنيٰ "سڱن وارو" آهي. قديم مصنفن هن نالي لاءِ ٻه مختلف وضاحتون محفوظ ڪيون آهن. اينڊروڪلس موجب اهو نالو ان عقيدي مان نڪتو ته ٻيٽ جا ابتدائي آبادگار سڱ رکندڙ هئا. زيناگوراس ان جي جاگرافيائي وضاحت ڏني ۽ چيو ته قبرص جو نالو ان جي ڪيترين اڳتي نڪتل جبلن جي قطارن ۽ سامونڊي چوٽين سبب پيو، جيڪي سڱن جهڙيون نظر اچن ٿيون.<ref name="Ad Lycophronem"/><ref name="Byzantii Ethnica-p.81"/><ref name="Byzantii Ethnica-p.157"/> قبرص جو هڪ ٻيو قديم نالو اسفيڪيا (Σφηκεία) هو. [[فيلوسٽيفانوس]] موجب ٻيٽ کي اهو نالو ان جي آبادگارن تان مليو، جيڪي ''Sphekes'' (σφῆκες)، يعني "ڀنڀوريون"، سڏبا هئا.<ref name="Ad Lycophronem"/><ref name="Byzantii Ethnica-p.81"/><ref name="Byzantii Ethnica-p.157"/> قديم ليکڪن طرفان ٻيٽ لاءِ ڄاڻايل ٻين نالن ۾ امٿوسيا (Ἀμαθουσία)، ميئونس (Μηιονίς) ۽ اڪامانتس (Ἀκαμαντίς) شامل آهن.<ref name="Byzantii Ethnica-p.157"/> قبرص، ان جي ماڻهن يا ثقافت سان لاڳاپيل معياري [[نسبتي نالو]] ''[[قبرصي]]'' آهي. ''Cypriote'' ۽ ''Cyprian'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿين ٿا، جيتوڻيڪ گهٽ عام آهن. [[يوناني ٻولي]] ۾ رياست جو سرڪاري نالو لفظي طور انگريزيءَ ۾ "قبرصي جمهوريه" جي معنيٰ ڏئي ٿو، پر اهو ترجمو سرڪاري طور استعمال نٿو ڪيو وڃي؛ ان جي بدران "قبرص جي جمهوريه" استعمال ڪيو وڃي ٿو. == تاريخ == قبرص جي تاريخ ھزارين سال پراڻي پٿر جي نئين دؤر واري آھي. اھو دنيا جي قديم ترين کوھن جي سرزمين پڻ آهي.<ref name="autogenerated2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8118318.stm |title=Stone Age wells found in Cyprus |work=BBC News |date=25 June 2009 |accessdate=31 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005060232/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8118318.stm |archive-date=5 October 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> ھزارين سال اڳ ھن ملڪ جي ڌرتي تي [[يونان]] جي علائقي [[ميڪينيا]] جا ماڻھو اچي آباد ٿيا. ان جي اھم جاگرافيائي مقام جي ڪري مختلف دؤرن م مختلف [[سامراج| سامراجن]] ان تي قبضو ڪندا رھيا. [[نئين اشور جي ايمپائر]] جي قبضي بعد مصر جي ايمپائر ان تي قابض ٿي. ان بعد ايران جي [[اڪيميني ايمپائر]] ان تي قبضو ڪيو جنھن کان 333 ق م ۾ [[سڪندراعظم]] قبضو کسيو. بعد ۾ مصر جي [[ٽالمي ايمپائر]] ان تي قابض ٿي. ان بعد رومن ايمپائر ۽ پوء بازنطيني ايمپائر، پوء ٿورڙو عرصو عربن جي خلافت، پوء فرانس جي [[لوزنيان شاھي گھراڻو| لوزنيان گھراڻي]] جي قبضي ۾ رھيو. ان بعد [[وينس جي ريپبلڪ]] جنھن کان پوءِ [[خلافت عثمانيه]] لاڳيتو ٽي صديون 1571 کان 1878 ۽ قانون مطابق 1914 تائين قبرص تي قابض رھي. .<ref name="Lausanne-Egypt-Sudan-Cyprus">{{cite web |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=Treaty of Lausanne |access-date=7 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112221242/http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |archive-date=12 January 2013 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> شروع ۾ قبرص واري ڪنوينشن مطابق 1878 کان قبرص برطانيا جي نگراني ۾ رھيو ۽ 1914 ۾ باقاعده برطانيا ۾ شامل ڪيو ويو جڏھن تہ 1950 واري ڏھاڪي ۾ ان جي 18 سيڪڙو ترڪ آبادي اتر قبرص م علحده رياست قائم ڪري ڇڏي. ترڪي بہ قبرص جو دعويدار رھيو آھي ۽ ان کي [[اناطوليہ]] جو حصو سمجھي ٿو. ارڙھين صدي کان قبرص جا يوناني ڳالھائيندڙ آرٿوڊڪس ڪليسا سان تعلق رکندڙ ماڻھو قبرص کي يونان جي حصي ھجڻ جي دعوي ڪندي ان جي يونان سان الحاق جو مطالبو ڪن ٿا. <ref>{{cite book |last1=Faustmann |first1=Hubert |last2=Ker-Lindsay |first2=James |title=The Government and Politics of Cyprus |year=2008 |publisher=Peter Lang |isbn=978-3-03911-096-4 |page=48 |url=https://books.google.com/?id=AzIXtVdDDwgC&pg=PA48#v=onepage}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mirbagheri |first1=Farid |title=Historical Dictionary of Cyprus |date=2009 |publisher=Scarecrow Press |page=25 |url=https://books.google.com/?id=f82Jn_H4VukC&pg=PA25#v=onepage |isbn=9780810862982}}</ref><ref>{{cite book |last1=Trimikliniotis |first1=Nicos |title=Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-10080-1 |page=104 |url=https://books.google.com/?id=zS_HAAAAQBAJ&pg=PA104#v=onepage}}</ref> 1960 ۾ لنڊن زيورچ معاھدن جي روشني ۾ قبرص کي آزادي ملي.<ref name=independence>[http://www.parliament.cy/parliamenteng/index.htm Cyprus date of independence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613002758/http://www.parliament.cy/parliamenteng/index.htm |date=13 June 2006}} (click on Historical review) </ref> 1963 ۽ 1964 ۾ ھتي يوناني ۽ ترڪ ٻوليون ڳالھائيندڙن جي وچ ۾ نسلي فساد ٿيا جنھن ڪري اٽڪل 25000 ترڪن کي پنھنجا گھر ڇڏي ٻين ھنڌن تي منتقل ٿيڻو پيو جنھن سان ترڪن جي ريپبلڪ ۾ نمائندگي ختم ٿي وئي. 15 جولاءِ 1974 تي قبرص جي يوناني قومپرستن جي مدد سان ھن ملڪ م فوجي بغاوت ٿي .<ref>{{cite book |last = Mallinson | first = William |title = Cyprus: A Modern History |publisher= I. B. Tauris |year=2005 |url= https://books.google.com/?id=HEjkuhF2GsMC&pg=PA81 |isbn= 978-1-85043-580-8 |page= 81}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |title=website |work=BBC News |date=4 October 2002 |accessdate=25 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040726144124/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2297653.stm |archive-date=26 July 2004 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> <ref name=danopoulos>{{cite book |author1=Constantine Panos Danopoulos |author2=Dhirendra K. Vajpeyi |author3=Amir Bar-Or |title=Civil-military Relations, Nation Building, and National Identity: Comparative Perspectives |url=https://books.google.com/books?id=wU_587RXIvsC&pg=PA260|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97923-2|page=260|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915230348/https://books.google.com/books?id=wU_587RXIvsC&pg=PA260|archive-date=15 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> جيڪا قبرص کي يونان ۾ شامل ڪرڻ جي ھڪ ڪوشش ھئي جنھن تي ترڪي 20 جولاءِ تي قبرص تي حملو ڪري اندر فوج ڪاھي آيو <ref name="Benvenisti2012">{{cite book|author=Eyal Benvenisti|title=The International Law of Occupation|url=https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA191|date=23 February 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958889-3|page=191|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910212611/https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA191|archive-date=10 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> جنھن سان اتر قبرص ان جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ آگسٽ م جنگبندي عمل ۾ آئي ۽ تقريبن 150000 قبرص جي يوناني ماڻھن کي اتر قبرص ڇڏڻو پيو <ref>Barbara Rose Johnston, Susan Slyomovics. ''Waging War, Making Peace: Reparations and Human Rights'' (2009), American Anthropological Association Reparations Task Force, [https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&pg=PA211 p. 211] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412133508/https://books.google.com/books?id=jOU9_BQU9SYC&pg=PA211 |date=12 April 2016}}</ref><ref>Morelli, Vincent. ''Cyprus: Reunification Proving Elusive'' (2011), DIANE Publishing, [https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA10& p. 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413033218/https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&pg=PA10& |date=13 April 2016}}</ref> ۽ لڳ ڀڳ 50000 ترڪ ريپبلڪ ڇڏي اتر قبرص منتقل ٿي ويا.<ref>Borowiec, Andrew. ''Cyprus: A Troubled Island'' (2000), Greenwood Publishing Group, [https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA125 p. 125] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412142842/https://books.google.com/books?id=hzEDg6-d80MC&pg=PA125 |date=12 April 2016}}</ref> 1983 ۾ اتر قبرص ۾ ھڪ علحده رياست جي قيام جو ھڪ طرفو اعلان ٿيو جنھن جو نالو '''ٽرڪش ريپبلڪ آف نادرن سائپرس''' يعني اتر قبرص جي ترڪن واري جمھوريہ رکيو ويو جنھنجي بين الاقوامي برادري ۾ مخالفت ڪئي وئي رڳو ترڪي ان نئين رياست جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ريپبلڪ آف قبرص جو اقتدار پوري ملڪ تي قانونن تسليم شده آھي سواء [[اڪروٽري ۽ ڌيڪيليا]] واري علائقي جي جتي يونائيٽيڊ ڪنگڊم جو اڏو آھي ۽ ان تي لنڊن زيورچ معاھدن تحت برطانيا جو حق تسليم ٿيل آھي. قبرص جي ان قانوني حيثيت باوجود درحقيقت قبرص ٻن حصن ۾ ورهائجي چڪو آهي. قبرص جو 59 سيڪڙو حصو ريپبلڪ آف قبرص جي قبضي ۾ آھي ۽ ان جو اتريون باقي 36 سيڪڙو حصو <ref>{{cite web |url=https://www.un.org/documents/sc/res/1984/scres84.htm |title=According to the United Nations Security Council Resolutions 550 and 541 |publisher=United Nations |accessdate=27 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319123420/http://www.un.org/documents/sc/res/1984/scres84.htm |archive-date=19 March 2009 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> پاڻمرادي اعلانيل ترڪ جمھوريہ جي قبضي هيٺ آھي ۽ ٻنھي جي وچ ۾ چار سيڪڙو علائقو اقوام متحده جي قبضي ھيٺ [[بفرزون]] آھي. <ref name="Conference2007">{{cite book |author=European Consortium for Church-State Research. Conference |title=Churches and Other Religious Organisations as Legal Persons: Proceedings of the 17th Meeting of the European Consortium for Church and State Research, Höör (Sweden), 17–20 November 2005 |url=https://books.google.com/books?id=hogL92shGUIC&pg=PA50 |year=2007 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-429-1858-0 |page=50 |quote=There is little data concerning recognition of the 'legal status' of religions in the occupied territories, since any acts of the 'Turkish Republic of Northern Cyprus' are not recognized by either the Republic of Cyprus or the international community. |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412144859/https://books.google.com/books?id=hogL92shGUIC&pg=PA50 |archive-date=12 April 2016 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><ref name="Quigley">{{cite book |author=Quigley |title=The Statehood of Palestine |url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&pg=PA164 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49124-2 |page=164 |quote=The international community found this declaration invalid, on the ground that Turkey had occupied territory belonging to Cyprus and that the putative state was therefore an infringement on Cypriot sovereignty. |date=2010-09-06 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906001102/https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&pg=PA164 |archive-date=6 September 2015 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><ref name="Tocci2004">{{cite book |author=Nathalie Tocci |title=EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace Or Consolidating Partition in Cyprus? |url=https://books.google.com/books?id=T6Z0Io3kQZ4C&pg=PA56 |date=January 2004 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-0-7546-4310-4 |page=56 |quote=The occupied territory included 70 percent of the island's economic potential with over 50 percent of the industrial ... In addition, since partition Turkey encouraged mainland immigration to northern Cyprus. ... The international community, excluding Turkey, condemned the unilateral declaration of independence (UDI) as a. |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915202840/https://books.google.com/books?id=T6Z0Io3kQZ4C&pg=PA56 |archive-date=15 September 2015 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> == سياسي نظام == [[فائل:Parlanet cyprus.jpg|thumb|کاٻو|نڪوسيا ۾ صدارتي محل]] 1960 واري آئين مطابق قبرص ھڪ [[صدارتي ريپبلڪ]] آھي. رياست ۽ حڪومت جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي جنھن کي سڌو سنئون ملڪ جو عوام پنجن سالن لاءِ چونڊيندو آهي. ملڪ م قانونسازي جو اختيار [[قبرص جو ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز| ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز]] وٽ آهي. ملڪ جي عدالت حڪومت ۽ انتظاميه کان آزاد آهي. ملڪ جي صدر آئين مطابق يوناني ۽ نائب صدر ترڪ ھوندو. 1965 جي نسلي فسادن بعد ترڪ نسل وارن جون پارليامينٽ يا ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز ۾ نشستون لاڳيتو خالي آھن. 1974 م ھي ملڪ ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. 1985 م اتر قبرص جي ترڪ جمھوريہ پنھنجو آئين ٺاھي پھريون دفعو چونڊون ڪرايون پر ان باوجود گڏيل قومون قبرص جي ريپبلڪ جو اختيار پوري ٻيٽ تي تسليم ڪري ٿي [[فائل:Nicos Anastasiades at EPP HQ.jpg|thumb|right|upright=0.5|[[نڪوس ايناسٽاسياڊز]]. جمھوريہ قبرص جو 2013 ۾ صدر بڻيو]] ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز ۾ 59 چونڊيل رڪن آھن جن مان 56 عام چونڊن ذريعي ۽ 3 متناسب نمائندگي جي بنياد تي آرمينيائي، رومن ڪيٿولڪ ۽ مئروني شھرين مان بطور مشاھدو ڪندڙ رڪن شامل آهن. 24 سيٽون ترڪن لاء مخصوص ٿيل آھن جيڪي 1964 کان وٺي خالي رھنديون اچن پيون. <ref>{{cite web |author=DotNetNuke |url=http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611174508/http://www.diko.org.cy/DesktopDefault.aspx?tabid=24 |archivedate=11 June 2007 |title=Ιδεολογική Διακήρυξη του Δημοκρατικού Κόμματος |publisher=Diko.org.cy |accessdate=6 January 2009 |deadurl=yes |df=dmy}}</ref> == انتظامي ورهاست == ريپبلڪ آف قبرص ڇھن ضلعن: [[نڪوسيا ضلعو| نڪوسيا]] ، [[فيماگسٽا ضلعو| فيماگسٽا]]، [[ڪرينيا ضلعو| ڪرينيا]]، [[لارناڪا ضلعو| لارناڪا]]، [[ليماسول ضلعو| ليماسول]] ۽ [[پافوس ضلعو| پافوس]] ۾ ورھايل آھي .<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |title=EUROPA – The EU at a glance – Maps – Cyprus |work=Europa (web portal) |accessdate=27 March 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090418223806/http://europa.eu/abc/maps/members/cyprus_en.htm |archivedate=18 April 2009 |df=dmy-all}}</ref> {{centre| {{image label begin |image=Cyprus districts not named.svg |width=550}} {{Image label|x=0.34|y=0.34|scale=600|text=[[نڪوسيا ضلعو|<span style="color:white;"> نڪوسيا</span>]]}} {{Image label|x=0.26|y=0.48|scale=600|text=[[ليماسول ضلعو|<span style="color:white;">ليماسول </span>]]}} {{Image label|x=0.47|y=0.44|scale=600|text=[[لارناڪا ضلعو|لارناڪا]]}} {{Image label|x=0.08|y=0.42|scale=600|text=[[پافوس ضلعو]] |<span style="color:white;">پافوس</span>]]}} {{Image label|x=0.585|y=0.27|scale=600|text=[[فيماگسٽا صلعو|<span style="color:black;">فيماگسٽا</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.215|scale=600|text=[[ڪرينيا ضلعو|<span style="color:white;"> ڪرينيا</span>]]}} {{image label end}} }} {| class="wikitable" ! colspan="3" | ضلعو !! rowspan="2" | صدر مقام !! rowspan="2" | آبادي <ref>[[اتر قبرص]] شامل ناهي.</ref> |- ! {{small| انگريزي}} !! {{small|[[يوناني ٻولي|يوناني]]}} !! {{small|[[ترڪي ٻولي|ترڪي]]}} |- | [[نڪوسيا ضلعو]] || {{lang|el|Λευκωσία}} || {{lang|tr|Lefkoşa}} || [[نڪوسيا]] || 326,980 |- | [[ليماسول ضلعو]] || {{lang|el|Λεμεσός}} || {{lang|tr|Limasol}} || [[ليماسول]] || 235,330 |- | [[لارناڪا ضلعو]] || {{lang|el|Λάρνακα}} || {{lang|tr|Larnaka}} || [[لارناڪا]] || 143,192 |- | [[پافوس ضلعو]] || {{lang|el|Πάφος}} || {{lang|tr|Baf}} || [[پافوس]] || 88,276 |- | [[فيماگسٽا ضلعو]] || {{lang|el|Αμμόχωστος}} || {{lang|tr|Gazimağusa}} || [[فيماگسٽا]] || 46,629 |- | [[ڪرينيا ضلعو]] || {{lang|el|Κερύvεια}} || {{lang|tr|Girne}} || [[ڪرينيا]] || {{NA}} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Cyprus|voy=Cyprus}} '''General Information''' * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1021835.stm Timeline of Cyprus by BBC] * [https://web.archive.org/web/20080727022814/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cyprus.htm Cyprus] from ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://2009-2017.state.gov/p/eur/ci/cy/ Cyprus] information from the [[United States Department of State]] includes Background Notes, Country Study and major reports * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17217956 Cyprus profile] from the [[BBC News]] * [http://www.unficyp.org/ The UN in Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723154155/http://www.unficyp.org/ |date=2008-07-23 }} '''Government''' * [http://www.cyprustrade.co.uk/ Cyprus High Commission Trade Centre – London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625180826/http://www.cyprustrade.co.uk/ |date=2022-06-25 }} * [http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/citizen_en?OpenForm&access=0&SectionId=citizen&CategoryId=none&SelectionId=home&print=0&lang=en Republic of Cyprus – English Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702085503/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/citizen_en?OpenForm&access=0&SectionId=citizen&CategoryId=none&SelectionId=home&print=0&lang=en |date=2 July 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20061003102510/http://www.kypros.org/Constitution/English/index.htm Constitution of the Republic of Cyprus] * [https://www.pio.gov.cy/en/ Press and Information Office – Ministry of Interior] * [https://www.cystat.gov.cy/en/ Cyprus Statistical Service] '''Tourism''' * [http://www.visitcyprus.com/ Read about Cyprus on visitcyprus.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628111323/http://www.visitcyprus.com/ |date=28 June 2010 }} – the official travel portal for Cyprus * [http://www.cyprus.com/ Cyprus informational portal and open platform for contribution of Cyprus-related content] – www.Cyprus.com * {{osmrelation-inline|307787}} '''Cuisine''' * [https://publications.gov.cy/assets/user/publications/2022/2022_040/HTML/ Gastronomical map of Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423165804/https://publications.gov.cy/assets/user/publications/2022/2022_040/HTML/ |date=23 April 2023 }} '''Archaeology''' * [http://triarte.brynmawr.edu/PRT212?sid=336967&x=32613387&x=32613388 Cypriot Pottery, Bryn Mawr College Art and Artifact Collections] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/162840 ''The Cesnola collection of Cypriot art : stone sculpture''], a fully digitised text from The Metropolitan Museum of Art libraries '''Official publications''' * [https://publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmselect/cmfaff/113/11302.htm The British government's Foreign Affairs Committee report on Cyprus]. * [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/BD477C55623013C5C2256D740027CF98?OpenDocument Legal Issues arising from certain population transfers and displacements on the territory of the Republic of Cyprus in the period since 20 July 1974] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080928053046/http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/BD477C55623013C5C2256D740027CF98?OpenDocument |date=28 September 2008 }} * [http://www.hri.org/news/cyprus/cna/2004/04-04-08.cna.html#01 Address to Cypriots by President Papadopoulos (FULL TEXT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821165847/http://www.hri.org/news/cyprus/cna/2004/04-04-08.cna.html#01 |date=21 August 2008 }} * [http://www.hri.org/docs/annan/ Annan Plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423224443/http://www.hri.org/docs/annan/ |date=23 April 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 Embassy of Greece, USA – Cyprus: Geographical and Historical Background] {{Cyprus topics}} {{Navboxes |title = Articles related to Cyprus |list = {{Council of Europe members}} {{Member states of the European Union}} {{Sovereign states of Europe}} {{The Commonwealth}} {{Countries of Asia}} {{Countries and territories of the Mediterranean Sea}} {{Middle East}} }} {{Portal bar|Cyprus|Asia|Europe| European Union|Islands}} {{Authority control}} {{coord|35|N|33|E|type:country_region:CY_scale:2500000_source:GNS |display=title}} [[زمرو:قبرص]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا ٻيٽ]] [[زمرو:يورپ جا ٻيٽ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:اوڀرين رومي سمنڊ]] [[زمرو:بين الاقوامي ٻيٽ]] [[زمرو:اولھه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:محدود سڃاڻپ واري رياستون]] [[زمرو:ترڪي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:يوناني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتان يوناني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتان ترڪش سرڪاري ٻولي آهي]] [[Category:Member states of the Union for the Mediterranean]] [[Category:States and territories established in 1960]] hzjhtps2ebuz6w1gedv3dr8nqw0n4ug بلغاريه 0 57779 407015 188972 2026-08-25T14:47:22Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[بلگاريا]] to [[بلغاريا]] 407015 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بلغاريا]] 52274nj1loerd0h7pvnpjou1rzjayzg سوفيا 0 57781 407040 361592 2026-08-26T00:25:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 407040 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] diw8o2vz4ase0pth9t2jlypnengthmr 407041 407040 2026-08-26T00:27:21Z Intisar Ali 8681 /* */ 407041 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] 4cqx98y027bnlxpf6jy7w669aqirhox 407042 407041 2026-08-26T00:28:17Z Intisar Ali 8681 407042 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} {{For timeline}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] 291f2d38mx6vn8akzukjq29w70o00sq 407043 407042 2026-08-26T00:31:42Z Intisar Ali 8681 407043 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} {{For timeline}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] 2xtxceosgjrildt7jblbidt01b1pr7d 407044 407043 2026-08-26T00:32:04Z Intisar Ali 8681 407044 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} {{For timeline}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] 2bqmcghs3cvob97ws7feepxkmqb3nws 407045 407044 2026-08-26T00:32:34Z Intisar Ali 8681 407045 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} {{For timeline}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] 2xtxceosgjrildt7jblbidt01b1pr7d 407046 407045 2026-08-26T00:33:37Z Intisar Ali 8681 407046 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} {{For timeline}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] dy05q2insndlbif49oj3318chjhz9b9 407047 407046 2026-08-26T00:34:03Z Intisar Ali 8681 407047 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] t435ccwnjoca26ek3l8tsjp5qjuamw9 407048 407047 2026-08-26T00:35:33Z Intisar Ali 8681 407048 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] hbchj1z3ag98zgxjxbb98x685q4klrf 407049 407048 2026-08-26T00:37:04Z Intisar Ali 8681 407049 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] 8c4avkq2zatqd4g4uv1t3zc9lcr2gsw 407050 407049 2026-08-26T00:38:57Z Intisar Ali 8681 407050 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوهن === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] lmjautxb8701yy9hac1d9k8qujqvop5 407051 407050 2026-08-26T00:42:02Z Intisar Ali 8681 407051 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوهن === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> == رانديون == [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] ib721eik764cizdccnbsv3peyyxuxmt 407052 407051 2026-08-26T00:42:38Z Intisar Ali 8681 407052 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> == رانديون == [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] kqn7c69p52as1yb8533w5frnjny38ym 407053 407052 2026-08-26T00:43:43Z Intisar Ali 8681 407053 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> == رانديون == [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] nw7gb7zag565qg6tdic7urzfvgsk7o2 407054 407053 2026-08-26T00:45:53Z Intisar Ali 8681 407054 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> == رانديون == [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] o2g3go9ke1f2in5neaksrmgi9lxoj76 407055 407054 2026-08-26T00:46:57Z Intisar Ali 8681 407055 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> == رانديون == [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[File:Krasno Selo metrostation.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]]]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref> {{As of|2022}}، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] gfv2qmytlonvji51bzbyzt4s0nw3rk5 407056 407055 2026-08-26T00:48:24Z Intisar Ali 8681 407056 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> == رانديون == [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[File:Krasno Selo metrostation.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]]]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref> {{As of|2022}}، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == تعليم ۽ سائنس == [[File:St._Clement_of_Ohrid_University_of_Sofia,_founded_on_1_October_1888_(София,_17.01.2016)_-_panoramio.jpg|thumb|[[صوفيا يونيورسٽي]]]] [[File:Bulgarian-Academy-of-Sciences 4.jpg|thumb|[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]]]] بلغاريا جي تعليمي گنجائش جو وڏو حصو صوفيا ۾ مرڪوز آهي. شهر ۾ 221 عام اسڪول، 11 خاص اسڪول، ست فنون يا راندين جا اسڪول، 56 ووڪيشنل جمنازيم ۽ ڪاليج، ۽ چار آزاد ڪاليج آهن.{{Sfn|Sofia|2016|page=141}} صوفيا ۾ بلغاريا جي 51 اعليٰ تعليمي ادارن مان 23 موجود آهن، جڏهن ته شهر ۾ يونيورسٽي شاگردن جو انگ 105,000 کان وڌيڪ آهي.{{Sfn|Sofia|2016|page=148}}<ref>{{cite web |title=Register of Higher Schools in Bulgaria |url=http://rvu.mon.bg/ |work=Ministry of Education and Science |access-date=27 October 2018 |archive-date=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027021808/http://rvu.mon.bg/ |url-status=live }}</ref> [[آمريڪن ڪاليج آف صوفيا]]، هڪ خانگي ثانوي اسڪول، جنهن جون پاڙون 1860ع ۾ آمريڪي مشنرين طرفان قائم ڪيل اسڪول تائين پهچن ٿيون، آمريڪا کان ٻاهر قائم ٿيل قديم ترين آمريڪي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref name="ACS">{{cite web|url=http://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|title=History|work=acs.bg|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171647/https://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|archive-date=14 June 2018|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ثانوي ٻوليءَ جا اسڪول چونڊيل پرڏيهي ٻولين ۾ تعليم ڏين ٿا. انهن ۾ [[فرسٽ انگلش لئنگويج اسڪول]]، [[91هون جرمن لئنگويج اسڪول]]، [[164 GPIE "Miguel de Cervantes"|164هون اسپيني لئنگويج اسڪول]] ۽ [[ليسئي فرانسيس ڊي صوفيا|ليسئي فرانسيس]] شامل آهن. اهي [[ولاديسلاف دي گراميرين 73هون سيڪنڊري اسڪول]] ۽ [[صوفيا هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس|هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس]] سان گڏ شهر جي سڀ کان گهڻا پسند ڪيل ثانوي اسڪولن مان آهن؛ 2018ع ۾ هاءِ اسڪول اميدوارن جي ترجيحن واري فهرست ۾ اهي مٿين ادارن ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|title=Кои са най-желаните гимназии в София и кои паралелки останаха празни|trans-title=صوفيا ۾ ڪهڙا هاءِ اسڪول سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا|publisher=Offnews|date=3 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143230/https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ ملڪ جي پنجن اعليٰ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان چار صوفيا ۾ آهن — [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[صوفيا ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[نيو بلغاريائي يونيورسٽي]] ۽ [[صوفيا ميڊيڪل يونيورسٽي]].<ref name="Webometrics">{{cite web|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria%20|title=Bulgarian universities|publisher=Webometrics Ranking of World Universities|access-date=17 February 2019|archive-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112161804/http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria|url-status=live}}</ref> صوفيا يونيورسٽي 1888ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|title=Official website of the Sofia university&nbsp;— History|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225413/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|url-status=live}}</ref> ان جي 16 فيڪلٽين ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|title=Sofia University aims to attract more foreign students|newspaper=Академика &#124; Образование, Наука И Култура |publisher=Akademika|date=14 June 2013|access-date=19 October 2013|language=bg|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020070933/http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|title=University Faculties|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225427/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|url-status=live}}</ref> يونيورسٽي اندر ڪيترائي تحقيقي ۽ ثقافتي شعبا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ان جو پنهنجو اشاعتي ادارو، [[ٻوٽن جو باغ|بوٽانيڪل باغ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|title=Independent structures of SU|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225421/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|url-status=live}}</ref> خلائي تحقيق جو مرڪز، [[ڪوانٽم اليڪٽرانڪس]] جو شعبو،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|title=Faculty of Physics structure|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225408/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|title=University Centres|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225417/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|url-status=live}}</ref> [[راڪووَسڪي ڊفينس اينڊ اسٽاف ڪاليج]]، [[قومي فن اڪيڊمي]]، [[يونيورسٽي آف آرڪيٽيڪچر، سول انجنيئرنگ اينڊ جيوڊيسي]]، [[يونيورسٽي آف نيشنل اينڊ ورلڊ اڪانامي]] ۽ [[يونيورسٽي آف مائننگ اينڊ جيالاجي]] شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا آهن.<ref name="Webometrics"/> قومي اهميت وارا ٻيا ادارا، جهڙوڪ [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] (BAS) ۽ [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] پڻ صوفيا ۾ واقع آهن. BAS بلغاريا ۾ سائنسي تحقيق جو مرڪزي ادارو آهي ۽ ان جي مختلف ادارن ۾ 4,500 کان وڌيڪ سائنسدان ڪم ڪن ٿا. ان جو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ريسرچ اينڊ نيوڪليئر انرجي ملڪ جو سڀ کان وڏو [[سائڪلوٽرون]] هلائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|title=Bulgaria's Nuclear Institute: New Cyclotron To Become Operational in 2 Years|newspaper=[[Novinite]]|date=27 October 2016|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027232043/https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msb.bg/en/projects/|title=MSB – Projects|website=www.msb.bg|access-date=27 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033729/http://www.msb.bg/en/projects/|url-status=live}}</ref> بلغاريا جا سڀ پنج [[سپر ڪمپيوٽر]] ۽ سپر ڪمپيوٽنگ ڪلسٽر پڻ صوفيا ۾ موجود آهن. انهن مان ٽي بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي هلائي ٿي، هڪ [[صوفيا ٽيڪ پارڪ]] ۽ هڪ صوفيا يونيورسٽي جي فزڪس فيڪلٽي هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|title=Малката изчислителна армия на България|trans-title=بلغاريا جي ننڍڙي ڪمپيوٽنگ فوج|publisher=Kapital Daily|first=Yoan|last=Zapryanov|date=22 June 2018|access-date=15 July 2018|language=bg|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] mgrzv1dpq8a3d6a6sw5giuwhwyqyusb 407057 407056 2026-08-26T00:50:52Z Intisar Ali 8681 407057 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> == رانديون == [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[File:Krasno Selo metrostation.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]]]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref> {{As of|2022}}، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == تعليم ۽ سائنس == [[File:St._Clement_of_Ohrid_University_of_Sofia,_founded_on_1_October_1888_(София,_17.01.2016)_-_panoramio.jpg|thumb|[[صوفيا يونيورسٽي]]]] [[File:Bulgarian-Academy-of-Sciences 4.jpg|thumb|[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]]]] بلغاريا جي تعليمي گنجائش جو وڏو حصو صوفيا ۾ مرڪوز آهي. شهر ۾ 221 عام اسڪول، 11 خاص اسڪول، ست فنون يا راندين جا اسڪول، 56 ووڪيشنل جمنازيم ۽ ڪاليج، ۽ چار آزاد ڪاليج آهن.{{Sfn|Sofia|2016|page=141}} صوفيا ۾ بلغاريا جي 51 اعليٰ تعليمي ادارن مان 23 موجود آهن، جڏهن ته شهر ۾ يونيورسٽي شاگردن جو انگ 105,000 کان وڌيڪ آهي.{{Sfn|Sofia|2016|page=148}}<ref>{{cite web |title=Register of Higher Schools in Bulgaria |url=http://rvu.mon.bg/ |work=Ministry of Education and Science |access-date=27 October 2018 |archive-date=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027021808/http://rvu.mon.bg/ |url-status=live }}</ref> [[آمريڪن ڪاليج آف صوفيا]]، هڪ خانگي ثانوي اسڪول، جنهن جون پاڙون 1860ع ۾ آمريڪي مشنرين طرفان قائم ڪيل اسڪول تائين پهچن ٿيون، آمريڪا کان ٻاهر قائم ٿيل قديم ترين آمريڪي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref name="ACS">{{cite web|url=http://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|title=History|work=acs.bg|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171647/https://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|archive-date=14 June 2018|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ثانوي ٻوليءَ جا اسڪول چونڊيل پرڏيهي ٻولين ۾ تعليم ڏين ٿا. انهن ۾ [[فرسٽ انگلش لئنگويج اسڪول]]، [[91هون جرمن لئنگويج اسڪول]]، [[164 GPIE "Miguel de Cervantes"|164هون اسپيني لئنگويج اسڪول]] ۽ [[ليسئي فرانسيس ڊي صوفيا|ليسئي فرانسيس]] شامل آهن. اهي [[ولاديسلاف دي گراميرين 73هون سيڪنڊري اسڪول]] ۽ [[صوفيا هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس|هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس]] سان گڏ شهر جي سڀ کان گهڻا پسند ڪيل ثانوي اسڪولن مان آهن؛ 2018ع ۾ هاءِ اسڪول اميدوارن جي ترجيحن واري فهرست ۾ اهي مٿين ادارن ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|title=Кои са най-желаните гимназии в София и кои паралелки останаха празни|trans-title=صوفيا ۾ ڪهڙا هاءِ اسڪول سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا|publisher=Offnews|date=3 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143230/https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ ملڪ جي پنجن اعليٰ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان چار صوفيا ۾ آهن — [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[صوفيا ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[نيو بلغاريائي يونيورسٽي]] ۽ [[صوفيا ميڊيڪل يونيورسٽي]].<ref name="Webometrics">{{cite web|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria%20|title=Bulgarian universities|publisher=Webometrics Ranking of World Universities|access-date=17 February 2019|archive-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112161804/http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria|url-status=live}}</ref> صوفيا يونيورسٽي 1888ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|title=Official website of the Sofia university&nbsp;— History|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225413/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|url-status=live}}</ref> ان جي 16 فيڪلٽين ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|title=Sofia University aims to attract more foreign students|newspaper=Академика &#124; Образование, Наука И Култура |publisher=Akademika|date=14 June 2013|access-date=19 October 2013|language=bg|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020070933/http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|title=University Faculties|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225427/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|url-status=live}}</ref> يونيورسٽي اندر ڪيترائي تحقيقي ۽ ثقافتي شعبا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ان جو پنهنجو اشاعتي ادارو، [[ٻوٽن جو باغ|بوٽانيڪل باغ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|title=Independent structures of SU|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225421/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|url-status=live}}</ref> خلائي تحقيق جو مرڪز، [[ڪوانٽم اليڪٽرانڪس]] جو شعبو،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|title=Faculty of Physics structure|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225408/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|title=University Centres|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225417/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|url-status=live}}</ref> [[راڪووَسڪي ڊفينس اينڊ اسٽاف ڪاليج]]، [[قومي فن اڪيڊمي]]، [[يونيورسٽي آف آرڪيٽيڪچر، سول انجنيئرنگ اينڊ جيوڊيسي]]، [[يونيورسٽي آف نيشنل اينڊ ورلڊ اڪانامي]] ۽ [[يونيورسٽي آف مائننگ اينڊ جيالاجي]] شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا آهن.<ref name="Webometrics"/> قومي اهميت وارا ٻيا ادارا، جهڙوڪ [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] (BAS) ۽ [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] پڻ صوفيا ۾ واقع آهن. BAS بلغاريا ۾ سائنسي تحقيق جو مرڪزي ادارو آهي ۽ ان جي مختلف ادارن ۾ 4,500 کان وڌيڪ سائنسدان ڪم ڪن ٿا. ان جو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ريسرچ اينڊ نيوڪليئر انرجي ملڪ جو سڀ کان وڏو [[سائڪلوٽرون]] هلائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|title=Bulgaria's Nuclear Institute: New Cyclotron To Become Operational in 2 Years|newspaper=[[Novinite]]|date=27 October 2016|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027232043/https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msb.bg/en/projects/|title=MSB – Projects|website=www.msb.bg|access-date=27 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033729/http://www.msb.bg/en/projects/|url-status=live}}</ref> بلغاريا جا سڀ پنج [[سپر ڪمپيوٽر]] ۽ سپر ڪمپيوٽنگ ڪلسٽر پڻ صوفيا ۾ موجود آهن. انهن مان ٽي بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي هلائي ٿي، هڪ [[صوفيا ٽيڪ پارڪ]] ۽ هڪ صوفيا يونيورسٽي جي فزڪس فيڪلٽي هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|title=Малката изчислителна армия на България|trans-title=بلغاريا جي ننڍڙي ڪمپيوٽنگ فوج|publisher=Kapital Daily|first=Yoan|last=Zapryanov|date=22 June 2018|access-date=15 July 2018|language=bg|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|url-status=live}}</ref> == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر – ڀينر شهر === {{See also|بلغاريا جي جاڙن شهرن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} صوفيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀينر شهر|جاڙن شهرن]] وارا لاڳاپا آهن: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|ALG}} [[الجيئرز]]، الجزائر<ref>{{cite web|title=Градина "Алжир" – София|url=https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|website=opoznai.bg|language=bg|date=2015-06-19|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063528/https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|JOR}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Н. пр. д-р Хасан Бармауи, почетен консул на кралство Йордания в България, пред "Труд": Йордания е врата за България към Близкия Изток|url=https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|website=trud.bg|publisher=Trud|language=bg|date=2020-02-25|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063535/https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|website=ankara.bel.tr|publisher=Ankara|access-date=27 December 2019|archive-date=28 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428004055/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |title=Cu cine este înfrățit Bucureștiul? |work=[[Adevărul]] |date=21 February 2011 |language=ro |access-date=18 November 2019 |archive-date=18 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118035638/https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|QAT}} [[دوحا]]، قطر<ref>{{cite web|title=HE Prime Minister Presides Over Cabinet Regular Meeting|url=https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|website=pressarabia.qa|publisher=Press Arabia|date=2012-11-28|access-date=2021-05-19|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018220305/https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|UKR}} [[ڪِيئِف]]، يوڪرين<ref>{{cite web|title=Перелік міст, з якими Києвом підписані документи про поріднення, дружбу, співробітництво, партнерство|url=https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|website=kyivcity.gov.ua|publisher=Kyiv|language=uk|date=2018-02-15|access-date=2021-05-19|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128062444/https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[پٽسبرگ]]، آمريڪا<ref>{{cite web|title=Our Sister Cities|url=https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|website=sistercitiespgh.org|publisher=Sister Cities Association of Pittsburgh|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519061309/https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|OMA}} [[صلاله]]، عمان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|CHN}} [[شنگھائي]]، چين<ref>{{cite web|title=Sofia, Shanghai to become sister cities|url=https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|website=bnr.bg|publisher=BNR Radio Bulgaria|date=23 November 2015|access-date=27 December 2019|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227193331/https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|LBN}} [[صيدا]]، لبنان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web|title=ערים שותפות|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=tel-aviv.gov.il|publisher=Tel Aviv|language=he|access-date=2021-05-19|archive-date=18 November 2017|archive-url=https://archive.today/20171118182155/https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|GEO}} [[تبليسي]]، جارجيا{{citation needed|date=June 2023}} {{div col end}} === سهڪار جا معاهدا === ان کان علاوه صوفيا هيٺين شهرن سان سهڪار ڪري ٿو: {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|HUN}} [[بڊاپيسٽ]]، هنگري<ref>{{Cite news|url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|title=Sofia, Budapest to Cooperate in Culture, Tourism, Economy|access-date=11 May 2018|language=en-EN|archive-date=11 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511214903/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[پيرس]]، فرانس<ref>{{cite web|url=http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|title=Friendship and cooperation agreements|publisher=Paris.fr|access-date=12 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015042144/http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|archive-date=15 October 2013}}</ref> * {{flagicon|POR}} [[لزبن]]، پرتگال<ref name=lisbon>{{cite web|title=Acordos de geminação, de cooperação e de amizade|url=http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|website=cm-lisboa.pt|publisher=Lisboa|language=pt|access-date=27 December 2019|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202617/http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|SPA}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref>{{cite web|title=Agreements with cities|url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|website=madrid.es|publisher=Madrid|access-date=27 December 2019|archive-date=10 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[يريوان]]، آرمينيا<ref>{{cite web|title=Partner cities|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|website=yerevan.am|publisher=Yerevan|access-date=27 December 2019|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|url-status=live}}</ref> {{div col end}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] 40bjre333mslqpgwcfzuzyd47cnbjh8 407058 407057 2026-08-26T00:51:20Z Intisar Ali 8681 407058 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> == رانديون == [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[File:Krasno Selo metrostation.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]]]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref> {{As of|2022}}، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == تعليم ۽ سائنس == [[File:St._Clement_of_Ohrid_University_of_Sofia,_founded_on_1_October_1888_(София,_17.01.2016)_-_panoramio.jpg|thumb|[[صوفيا يونيورسٽي]]]] [[File:Bulgarian-Academy-of-Sciences 4.jpg|thumb|[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]]]] بلغاريا جي تعليمي گنجائش جو وڏو حصو صوفيا ۾ مرڪوز آهي. شهر ۾ 221 عام اسڪول، 11 خاص اسڪول، ست فنون يا راندين جا اسڪول، 56 ووڪيشنل جمنازيم ۽ ڪاليج، ۽ چار آزاد ڪاليج آهن.{{Sfn|Sofia|2016|page=141}} صوفيا ۾ بلغاريا جي 51 اعليٰ تعليمي ادارن مان 23 موجود آهن، جڏهن ته شهر ۾ يونيورسٽي شاگردن جو انگ 105,000 کان وڌيڪ آهي.{{Sfn|Sofia|2016|page=148}}<ref>{{cite web |title=Register of Higher Schools in Bulgaria |url=http://rvu.mon.bg/ |work=Ministry of Education and Science |access-date=27 October 2018 |archive-date=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027021808/http://rvu.mon.bg/ |url-status=live }}</ref> [[آمريڪن ڪاليج آف صوفيا]]، هڪ خانگي ثانوي اسڪول، جنهن جون پاڙون 1860ع ۾ آمريڪي مشنرين طرفان قائم ڪيل اسڪول تائين پهچن ٿيون، آمريڪا کان ٻاهر قائم ٿيل قديم ترين آمريڪي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref name="ACS">{{cite web|url=http://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|title=History|work=acs.bg|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171647/https://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|archive-date=14 June 2018|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ثانوي ٻوليءَ جا اسڪول چونڊيل پرڏيهي ٻولين ۾ تعليم ڏين ٿا. انهن ۾ [[فرسٽ انگلش لئنگويج اسڪول]]، [[91هون جرمن لئنگويج اسڪول]]، [[164 GPIE "Miguel de Cervantes"|164هون اسپيني لئنگويج اسڪول]] ۽ [[ليسئي فرانسيس ڊي صوفيا|ليسئي فرانسيس]] شامل آهن. اهي [[ولاديسلاف دي گراميرين 73هون سيڪنڊري اسڪول]] ۽ [[صوفيا هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس|هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس]] سان گڏ شهر جي سڀ کان گهڻا پسند ڪيل ثانوي اسڪولن مان آهن؛ 2018ع ۾ هاءِ اسڪول اميدوارن جي ترجيحن واري فهرست ۾ اهي مٿين ادارن ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|title=Кои са най-желаните гимназии в София и кои паралелки останаха празни|trans-title=صوفيا ۾ ڪهڙا هاءِ اسڪول سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا|publisher=Offnews|date=3 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143230/https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ ملڪ جي پنجن اعليٰ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان چار صوفيا ۾ آهن — [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[صوفيا ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[نيو بلغاريائي يونيورسٽي]] ۽ [[صوفيا ميڊيڪل يونيورسٽي]].<ref name="Webometrics">{{cite web|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria%20|title=Bulgarian universities|publisher=Webometrics Ranking of World Universities|access-date=17 February 2019|archive-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112161804/http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria|url-status=live}}</ref> صوفيا يونيورسٽي 1888ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|title=Official website of the Sofia university&nbsp;— History|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225413/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|url-status=live}}</ref> ان جي 16 فيڪلٽين ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|title=Sofia University aims to attract more foreign students|newspaper=Академика &#124; Образование, Наука И Култура |publisher=Akademika|date=14 June 2013|access-date=19 October 2013|language=bg|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020070933/http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|title=University Faculties|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225427/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|url-status=live}}</ref> يونيورسٽي اندر ڪيترائي تحقيقي ۽ ثقافتي شعبا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ان جو پنهنجو اشاعتي ادارو، [[ٻوٽن جو باغ|بوٽانيڪل باغ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|title=Independent structures of SU|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225421/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|url-status=live}}</ref> خلائي تحقيق جو مرڪز، [[ڪوانٽم اليڪٽرانڪس]] جو شعبو،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|title=Faculty of Physics structure|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225408/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|title=University Centres|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225417/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|url-status=live}}</ref> [[راڪووَسڪي ڊفينس اينڊ اسٽاف ڪاليج]]، [[قومي فن اڪيڊمي]]، [[يونيورسٽي آف آرڪيٽيڪچر، سول انجنيئرنگ اينڊ جيوڊيسي]]، [[يونيورسٽي آف نيشنل اينڊ ورلڊ اڪانامي]] ۽ [[يونيورسٽي آف مائننگ اينڊ جيالاجي]] شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا آهن.<ref name="Webometrics"/> قومي اهميت وارا ٻيا ادارا، جهڙوڪ [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] (BAS) ۽ [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] پڻ صوفيا ۾ واقع آهن. BAS بلغاريا ۾ سائنسي تحقيق جو مرڪزي ادارو آهي ۽ ان جي مختلف ادارن ۾ 4,500 کان وڌيڪ سائنسدان ڪم ڪن ٿا. ان جو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ريسرچ اينڊ نيوڪليئر انرجي ملڪ جو سڀ کان وڏو [[سائڪلوٽرون]] هلائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|title=Bulgaria's Nuclear Institute: New Cyclotron To Become Operational in 2 Years|newspaper=[[Novinite]]|date=27 October 2016|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027232043/https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msb.bg/en/projects/|title=MSB – Projects|website=www.msb.bg|access-date=27 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033729/http://www.msb.bg/en/projects/|url-status=live}}</ref> بلغاريا جا سڀ پنج [[سپر ڪمپيوٽر]] ۽ سپر ڪمپيوٽنگ ڪلسٽر پڻ صوفيا ۾ موجود آهن. انهن مان ٽي بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي هلائي ٿي، هڪ [[صوفيا ٽيڪ پارڪ]] ۽ هڪ صوفيا يونيورسٽي جي فزڪس فيڪلٽي هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|title=Малката изчислителна армия на България|trans-title=بلغاريا جي ننڍڙي ڪمپيوٽنگ فوج|publisher=Kapital Daily|first=Yoan|last=Zapryanov|date=22 June 2018|access-date=15 July 2018|language=bg|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|url-status=live}}</ref> == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر – ڀينر شهر === {{See also|بلغاريا جي جاڙن شهرن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} صوفيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀينر شهر|جاڙن شهرن]] وارا لاڳاپا آهن: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|ALG}} [[الجيئرز]]، الجزائر<ref>{{cite web|title=Градина "Алжир" – София|url=https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|website=opoznai.bg|language=bg|date=2015-06-19|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063528/https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|JOR}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Н. пр. д-р Хасан Бармауи, почетен консул на кралство Йордания в България, пред "Труд": Йордания е врата за България към Близкия Изток|url=https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|website=trud.bg|publisher=Trud|language=bg|date=2020-02-25|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063535/https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|website=ankara.bel.tr|publisher=Ankara|access-date=27 December 2019|archive-date=28 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428004055/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |title=Cu cine este înfrățit Bucureștiul? |work=[[Adevărul]] |date=21 February 2011 |language=ro |access-date=18 November 2019 |archive-date=18 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118035638/https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|QAT}} [[دوحا]]، قطر<ref>{{cite web|title=HE Prime Minister Presides Over Cabinet Regular Meeting|url=https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|website=pressarabia.qa|publisher=Press Arabia|date=2012-11-28|access-date=2021-05-19|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018220305/https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|UKR}} [[ڪِيئِف]]، يوڪرين<ref>{{cite web|title=Перелік міст, з якими Києвом підписані документи про поріднення, дружбу, співробітництво, партнерство|url=https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|website=kyivcity.gov.ua|publisher=Kyiv|language=uk|date=2018-02-15|access-date=2021-05-19|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128062444/https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[پٽسبرگ]]، آمريڪا<ref>{{cite web|title=Our Sister Cities|url=https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|website=sistercitiespgh.org|publisher=Sister Cities Association of Pittsburgh|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519061309/https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|OMA}} [[صلاله]]، عمان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|CHN}} [[شنگھائي]]، چين<ref>{{cite web|title=Sofia, Shanghai to become sister cities|url=https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|website=bnr.bg|publisher=BNR Radio Bulgaria|date=23 November 2015|access-date=27 December 2019|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227193331/https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|LBN}} [[صيدا]]، لبنان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web|title=ערים שותפות|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=tel-aviv.gov.il|publisher=Tel Aviv|language=he|access-date=2021-05-19|archive-date=18 November 2017|archive-url=https://archive.today/20171118182155/https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|GEO}} [[تبليسي]]، جارجيا{{citation needed|date=June 2023}} {{div col end}} === سهڪار جا معاهدا === ان کان علاوه صوفيا هيٺين شهرن سان سهڪار ڪري ٿو: {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|HUN}} [[بڊاپيسٽ]]، هنگري<ref>{{Cite news|url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|title=Sofia, Budapest to Cooperate in Culture, Tourism, Economy|access-date=11 May 2018|language=en-EN|archive-date=11 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511214903/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[پيرس]]، فرانس<ref>{{cite web|url=http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|title=Friendship and cooperation agreements|publisher=Paris.fr|access-date=12 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015042144/http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|archive-date=15 October 2013}}</ref> * {{flagicon|POR}} [[لزبن]]، پرتگال<ref name=lisbon>{{cite web|title=Acordos de geminação, de cooperação e de amizade|url=http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|website=cm-lisboa.pt|publisher=Lisboa|language=pt|access-date=27 December 2019|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202617/http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|SPA}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref>{{cite web|title=Agreements with cities|url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|website=madrid.es|publisher=Madrid|access-date=27 December 2019|archive-date=10 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[يريوان]]، آرمينيا<ref>{{cite web|title=Partner cities|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|website=yerevan.am|publisher=Yerevan|access-date=27 December 2019|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|url-status=live}}</ref> {{div col end}} == ميڊيا == === سرڪاري === *[[بلغاريا جي خبر ايجنسي]] (1898) *[[بلغاريا جو قومي ريڊيو]] (1935) *[[بلغاريا جي قومي ٽيليويزن]] (1959) === خانگي === *[[نووا براڊڪاسٽنگ گروپ]] (1994) *[[بي ٽي وي ميڊيا گروپ]] (2000) == مشهور شخصيتون == * [[ٽوڊور ڪوباڪوف]] (پيدائش 1978)، ٽورانٽو، اونٽاريو، ڪئناڊا ۾ رهندڙ موسيقار، پروڊيوسر، موسيقي ترتيبڪار ۽ پيانو وڄائيندڙ == پڻ ڏسو == {{Portal|يورپ|يورپي يونين|بلغاريا}} * [[صوفيا جي گرجا گهرن جي فهرست]] * [[صوفيا جي شاپنگ مالن جي فهرست]] * [[صوفيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[صوفيا صوبو]] * [[زار آزادي ڏياريندڙ جو يادگار]] {{clear right}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal|last=Gigova|first=Irina|title=The City and the Nation: Sofia's Trajectory from Glory to Rubble in WWII|journal=Journal of Urban History|date=March 2011 |volume=37 |issue=2|pages=155–175|doi=10.1177/0096144210391612|s2cid=144022049}} هن ۾ ڏنل 110 حوالا شهر بابت موجود ادب لاءِ هڪ رهنمائي مهيا ڪن ٿا. * {{cite web|url=http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |title=Sofia in Figures 2009 |publisher=Regional Statistical Office of Sofia |year=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011205615/http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |archive-date=11 October 2011 }} * {{cite web|url=http://www.alphabank.bg/130 |title=Sofia&nbsp;— 130 Years Capital |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110128155857/http://www.alphabank.bg/130/ |archive-date=28 January 2011 }} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === *{{cite web |ref={{harvid|NSI|2016}}|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/SOFIA_2015.pdf|title=Sofia in Figures|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=26 October 2018|language=bg, en|date=2016}} * {{cite book | title = История на средновековна България VII–XIV век | trans-title = ستين کان چوڏهين صديءَ تائين وچئين دور جي بلغاريا جي تاريخ | last1 = Bozhilov | first1 = Ivan | first2 = Vasil | last2 = Gyuzelev | author-link2=واسِل گيوزيليف | year = 1999 | language = bg | publisher = Анубис | location =صوفيا | isbn = 954-426-204-0 }} * {{cite book | title = София – от древността до нови времена | trans-title = صوفيا – قديم دور کان جديد دور تائين | last = Stancheva | first = Magdalina | year = 2010 | language = bg | publisher = New Bulgarian University | location =صوفيا | isbn = 978-954-535-579-0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sofia}} *{{Official website|https://www.sofia.bg/en/web/sofia-municipality/}} * [https://www.inyourpocket.com/Bulgaria/Sofia/ صوفيا لاءِ آن لائين رهنمائي] * [http://www.sumc.bg/en/ صوفيا جي عوامي ٽرانسپورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525132226/http://www.sumc.bg/en/ |date=25 May 2010 }} * [http://www.stara-sofia.com/ صوفيا جون تاريخي تصويرون] * [https://web.archive.org/web/20160304064732/http://www.slideshare.net/fullscreen/johnpaull/sofia-by-night-light-a-photographic-exhibition-by-john-paull صوفيا رات جي روشنيءَ ۾: جان پال جي فوٽوگرافي نمائش] * [https://weather-webcam.eu/all-cams-from-sofia-vsicki-online-kameri-ot-sofia-bg-karta صوفيا مان 25 کان وڌيڪ سڌيون ويب ڪيمرا] * [https://web.archive.org/web/20120712182039/http://www.world-nomad.com/vitosha-peak/ وِتوشا جبل جون تصويرون] {{Cities in Bulgaria}} {{Capitals of Bulgaria}} {{Provinces of Bulgaria}} {{List of European capitals by region}} {{European Capital of Sport}} {{Authority control}} [[Category:صوفيا| ]]<!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[Category:صوفيا شهر صوبي جا آباد هنڌ]] [[Category:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[Category:بلغاريا جا رومي ڳوٺ ۽ شهر]] [[Category:ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] [[Category:ستين هزار سال قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] emf157kmr6h2i6we7hi5euo1gt82gyl 407059 407058 2026-08-26T00:52:46Z Intisar Ali 8681 407059 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> === رانديون === [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[File:Krasno Selo metrostation.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]]]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref> {{As of|2022}}، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == تعليم ۽ سائنس == [[File:St._Clement_of_Ohrid_University_of_Sofia,_founded_on_1_October_1888_(София,_17.01.2016)_-_panoramio.jpg|thumb|[[صوفيا يونيورسٽي]]]] [[File:Bulgarian-Academy-of-Sciences 4.jpg|thumb|[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]]]] بلغاريا جي تعليمي گنجائش جو وڏو حصو صوفيا ۾ مرڪوز آهي. شهر ۾ 221 عام اسڪول، 11 خاص اسڪول، ست فنون يا راندين جا اسڪول، 56 ووڪيشنل جمنازيم ۽ ڪاليج، ۽ چار آزاد ڪاليج آهن.{{Sfn|Sofia|2016|page=141}} صوفيا ۾ بلغاريا جي 51 اعليٰ تعليمي ادارن مان 23 موجود آهن، جڏهن ته شهر ۾ يونيورسٽي شاگردن جو انگ 105,000 کان وڌيڪ آهي.{{Sfn|Sofia|2016|page=148}}<ref>{{cite web |title=Register of Higher Schools in Bulgaria |url=http://rvu.mon.bg/ |work=Ministry of Education and Science |access-date=27 October 2018 |archive-date=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027021808/http://rvu.mon.bg/ |url-status=live }}</ref> [[آمريڪن ڪاليج آف صوفيا]]، هڪ خانگي ثانوي اسڪول، جنهن جون پاڙون 1860ع ۾ آمريڪي مشنرين طرفان قائم ڪيل اسڪول تائين پهچن ٿيون، آمريڪا کان ٻاهر قائم ٿيل قديم ترين آمريڪي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref name="ACS">{{cite web|url=http://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|title=History|work=acs.bg|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171647/https://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|archive-date=14 June 2018|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ثانوي ٻوليءَ جا اسڪول چونڊيل پرڏيهي ٻولين ۾ تعليم ڏين ٿا. انهن ۾ [[فرسٽ انگلش لئنگويج اسڪول]]، [[91هون جرمن لئنگويج اسڪول]]، [[164 GPIE "Miguel de Cervantes"|164هون اسپيني لئنگويج اسڪول]] ۽ [[ليسئي فرانسيس ڊي صوفيا|ليسئي فرانسيس]] شامل آهن. اهي [[ولاديسلاف دي گراميرين 73هون سيڪنڊري اسڪول]] ۽ [[صوفيا هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس|هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس]] سان گڏ شهر جي سڀ کان گهڻا پسند ڪيل ثانوي اسڪولن مان آهن؛ 2018ع ۾ هاءِ اسڪول اميدوارن جي ترجيحن واري فهرست ۾ اهي مٿين ادارن ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|title=Кои са най-желаните гимназии в София и кои паралелки останаха празни|trans-title=صوفيا ۾ ڪهڙا هاءِ اسڪول سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا|publisher=Offnews|date=3 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143230/https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ ملڪ جي پنجن اعليٰ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان چار صوفيا ۾ آهن — [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[صوفيا ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[نيو بلغاريائي يونيورسٽي]] ۽ [[صوفيا ميڊيڪل يونيورسٽي]].<ref name="Webometrics">{{cite web|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria%20|title=Bulgarian universities|publisher=Webometrics Ranking of World Universities|access-date=17 February 2019|archive-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112161804/http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria|url-status=live}}</ref> صوفيا يونيورسٽي 1888ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|title=Official website of the Sofia university&nbsp;— History|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225413/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|url-status=live}}</ref> ان جي 16 فيڪلٽين ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|title=Sofia University aims to attract more foreign students|newspaper=Академика &#124; Образование, Наука И Култура |publisher=Akademika|date=14 June 2013|access-date=19 October 2013|language=bg|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020070933/http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|title=University Faculties|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225427/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|url-status=live}}</ref> يونيورسٽي اندر ڪيترائي تحقيقي ۽ ثقافتي شعبا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ان جو پنهنجو اشاعتي ادارو، [[ٻوٽن جو باغ|بوٽانيڪل باغ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|title=Independent structures of SU|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225421/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|url-status=live}}</ref> خلائي تحقيق جو مرڪز، [[ڪوانٽم اليڪٽرانڪس]] جو شعبو،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|title=Faculty of Physics structure|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225408/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|title=University Centres|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225417/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|url-status=live}}</ref> [[راڪووَسڪي ڊفينس اينڊ اسٽاف ڪاليج]]، [[قومي فن اڪيڊمي]]، [[يونيورسٽي آف آرڪيٽيڪچر، سول انجنيئرنگ اينڊ جيوڊيسي]]، [[يونيورسٽي آف نيشنل اينڊ ورلڊ اڪانامي]] ۽ [[يونيورسٽي آف مائننگ اينڊ جيالاجي]] شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا آهن.<ref name="Webometrics"/> قومي اهميت وارا ٻيا ادارا، جهڙوڪ [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] (BAS) ۽ [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] پڻ صوفيا ۾ واقع آهن. BAS بلغاريا ۾ سائنسي تحقيق جو مرڪزي ادارو آهي ۽ ان جي مختلف ادارن ۾ 4,500 کان وڌيڪ سائنسدان ڪم ڪن ٿا. ان جو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ريسرچ اينڊ نيوڪليئر انرجي ملڪ جو سڀ کان وڏو [[سائڪلوٽرون]] هلائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|title=Bulgaria's Nuclear Institute: New Cyclotron To Become Operational in 2 Years|newspaper=[[Novinite]]|date=27 October 2016|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027232043/https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msb.bg/en/projects/|title=MSB – Projects|website=www.msb.bg|access-date=27 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033729/http://www.msb.bg/en/projects/|url-status=live}}</ref> بلغاريا جا سڀ پنج [[سپر ڪمپيوٽر]] ۽ سپر ڪمپيوٽنگ ڪلسٽر پڻ صوفيا ۾ موجود آهن. انهن مان ٽي بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي هلائي ٿي، هڪ [[صوفيا ٽيڪ پارڪ]] ۽ هڪ صوفيا يونيورسٽي جي فزڪس فيڪلٽي هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|title=Малката изчислителна армия на България|trans-title=بلغاريا جي ننڍڙي ڪمپيوٽنگ فوج|publisher=Kapital Daily|first=Yoan|last=Zapryanov|date=22 June 2018|access-date=15 July 2018|language=bg|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|url-status=live}}</ref> == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر – ڀينر شهر === {{See also|بلغاريا جي جاڙن شهرن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} صوفيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀينر شهر|جاڙن شهرن]] وارا لاڳاپا آهن: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|ALG}} [[الجيئرز]]، الجزائر<ref>{{cite web|title=Градина "Алжир" – София|url=https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|website=opoznai.bg|language=bg|date=2015-06-19|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063528/https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|JOR}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Н. пр. д-р Хасан Бармауи, почетен консул на кралство Йордания в България, пред "Труд": Йордания е врата за България към Близкия Изток|url=https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|website=trud.bg|publisher=Trud|language=bg|date=2020-02-25|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063535/https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|website=ankara.bel.tr|publisher=Ankara|access-date=27 December 2019|archive-date=28 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428004055/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |title=Cu cine este înfrățit Bucureștiul? |work=[[Adevărul]] |date=21 February 2011 |language=ro |access-date=18 November 2019 |archive-date=18 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118035638/https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|QAT}} [[دوحا]]، قطر<ref>{{cite web|title=HE Prime Minister Presides Over Cabinet Regular Meeting|url=https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|website=pressarabia.qa|publisher=Press Arabia|date=2012-11-28|access-date=2021-05-19|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018220305/https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|UKR}} [[ڪِيئِف]]، يوڪرين<ref>{{cite web|title=Перелік міст, з якими Києвом підписані документи про поріднення, дружбу, співробітництво, партнерство|url=https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|website=kyivcity.gov.ua|publisher=Kyiv|language=uk|date=2018-02-15|access-date=2021-05-19|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128062444/https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[پٽسبرگ]]، آمريڪا<ref>{{cite web|title=Our Sister Cities|url=https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|website=sistercitiespgh.org|publisher=Sister Cities Association of Pittsburgh|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519061309/https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|OMA}} [[صلاله]]، عمان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|CHN}} [[شنگھائي]]، چين<ref>{{cite web|title=Sofia, Shanghai to become sister cities|url=https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|website=bnr.bg|publisher=BNR Radio Bulgaria|date=23 November 2015|access-date=27 December 2019|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227193331/https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|LBN}} [[صيدا]]، لبنان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web|title=ערים שותפות|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=tel-aviv.gov.il|publisher=Tel Aviv|language=he|access-date=2021-05-19|archive-date=18 November 2017|archive-url=https://archive.today/20171118182155/https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|GEO}} [[تبليسي]]، جارجيا{{citation needed|date=June 2023}} {{div col end}} === سهڪار جا معاهدا === ان کان علاوه صوفيا هيٺين شهرن سان سهڪار ڪري ٿو: {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|HUN}} [[بڊاپيسٽ]]، هنگري<ref>{{Cite news|url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|title=Sofia, Budapest to Cooperate in Culture, Tourism, Economy|access-date=11 May 2018|language=en-EN|archive-date=11 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511214903/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[پيرس]]، فرانس<ref>{{cite web|url=http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|title=Friendship and cooperation agreements|publisher=Paris.fr|access-date=12 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015042144/http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|archive-date=15 October 2013}}</ref> * {{flagicon|POR}} [[لزبن]]، پرتگال<ref name=lisbon>{{cite web|title=Acordos de geminação, de cooperação e de amizade|url=http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|website=cm-lisboa.pt|publisher=Lisboa|language=pt|access-date=27 December 2019|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202617/http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|SPA}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref>{{cite web|title=Agreements with cities|url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|website=madrid.es|publisher=Madrid|access-date=27 December 2019|archive-date=10 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[يريوان]]، آرمينيا<ref>{{cite web|title=Partner cities|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|website=yerevan.am|publisher=Yerevan|access-date=27 December 2019|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|url-status=live}}</ref> {{div col end}} == ميڊيا == === سرڪاري === *[[بلغاريا جي خبر ايجنسي]] (1898) *[[بلغاريا جو قومي ريڊيو]] (1935) *[[بلغاريا جي قومي ٽيليويزن]] (1959) === خانگي === *[[نووا براڊڪاسٽنگ گروپ]] (1994) *[[بي ٽي وي ميڊيا گروپ]] (2000) == مشهور شخصيتون == * [[ٽوڊور ڪوباڪوف]] (پيدائش 1978)، ٽورانٽو، اونٽاريو، ڪئناڊا ۾ رهندڙ موسيقار، پروڊيوسر، موسيقي ترتيبڪار ۽ پيانو وڄائيندڙ == پڻ ڏسو == {{Portal|يورپ|يورپي يونين|بلغاريا}} * [[صوفيا جي گرجا گهرن جي فهرست]] * [[صوفيا جي شاپنگ مالن جي فهرست]] * [[صوفيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[صوفيا صوبو]] * [[زار آزادي ڏياريندڙ جو يادگار]] {{clear right}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal|last=Gigova|first=Irina|title=The City and the Nation: Sofia's Trajectory from Glory to Rubble in WWII|journal=Journal of Urban History|date=March 2011 |volume=37 |issue=2|pages=155–175|doi=10.1177/0096144210391612|s2cid=144022049}} هن ۾ ڏنل 110 حوالا شهر بابت موجود ادب لاءِ هڪ رهنمائي مهيا ڪن ٿا. * {{cite web|url=http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |title=Sofia in Figures 2009 |publisher=Regional Statistical Office of Sofia |year=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011205615/http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |archive-date=11 October 2011 }} * {{cite web|url=http://www.alphabank.bg/130 |title=Sofia&nbsp;— 130 Years Capital |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110128155857/http://www.alphabank.bg/130/ |archive-date=28 January 2011 }} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === *{{cite web |ref={{harvid|NSI|2016}}|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/SOFIA_2015.pdf|title=Sofia in Figures|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=26 October 2018|language=bg, en|date=2016}} * {{cite book | title = История на средновековна България VII–XIV век | trans-title = ستين کان چوڏهين صديءَ تائين وچئين دور جي بلغاريا جي تاريخ | last1 = Bozhilov | first1 = Ivan | first2 = Vasil | last2 = Gyuzelev | author-link2=واسِل گيوزيليف | year = 1999 | language = bg | publisher = Анубис | location =صوفيا | isbn = 954-426-204-0 }} * {{cite book | title = София – от древността до нови времена | trans-title = صوفيا – قديم دور کان جديد دور تائين | last = Stancheva | first = Magdalina | year = 2010 | language = bg | publisher = New Bulgarian University | location =صوفيا | isbn = 978-954-535-579-0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sofia}} *{{Official website|https://www.sofia.bg/en/web/sofia-municipality/}} * [https://www.inyourpocket.com/Bulgaria/Sofia/ صوفيا لاءِ آن لائين رهنمائي] * [http://www.sumc.bg/en/ صوفيا جي عوامي ٽرانسپورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525132226/http://www.sumc.bg/en/ |date=25 May 2010 }} * [http://www.stara-sofia.com/ صوفيا جون تاريخي تصويرون] * [https://web.archive.org/web/20160304064732/http://www.slideshare.net/fullscreen/johnpaull/sofia-by-night-light-a-photographic-exhibition-by-john-paull صوفيا رات جي روشنيءَ ۾: جان پال جي فوٽوگرافي نمائش] * [https://weather-webcam.eu/all-cams-from-sofia-vsicki-online-kameri-ot-sofia-bg-karta صوفيا مان 25 کان وڌيڪ سڌيون ويب ڪيمرا] * [https://web.archive.org/web/20120712182039/http://www.world-nomad.com/vitosha-peak/ وِتوشا جبل جون تصويرون] {{Cities in Bulgaria}} {{Capitals of Bulgaria}} {{Provinces of Bulgaria}} {{List of European capitals by region}} {{European Capital of Sport}} {{Authority control}} [[Category:صوفيا| ]]<!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[Category:صوفيا شهر صوبي جا آباد هنڌ]] [[Category:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[Category:بلغاريا جا رومي ڳوٺ ۽ شهر]] [[Category:ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] [[Category:ستين هزار سال قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] kvnhgb0rgly75y65hm882egf4uwthgm 407060 407059 2026-08-26T00:53:38Z Intisar Ali 8681 407060 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> === رانديون === [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[File:Krasno Selo metrostation.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]]]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref>2022ع مطابق، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == تعليم ۽ سائنس == [[File:St._Clement_of_Ohrid_University_of_Sofia,_founded_on_1_October_1888_(София,_17.01.2016)_-_panoramio.jpg|thumb|[[صوفيا يونيورسٽي]]]] [[File:Bulgarian-Academy-of-Sciences 4.jpg|thumb|[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]]]] بلغاريا جي تعليمي گنجائش جو وڏو حصو صوفيا ۾ مرڪوز آهي. شهر ۾ 221 عام اسڪول، 11 خاص اسڪول، ست فنون يا راندين جا اسڪول، 56 ووڪيشنل جمنازيم ۽ ڪاليج، ۽ چار آزاد ڪاليج آهن.{{Sfn|Sofia|2016|page=141}} صوفيا ۾ بلغاريا جي 51 اعليٰ تعليمي ادارن مان 23 موجود آهن، جڏهن ته شهر ۾ يونيورسٽي شاگردن جو انگ 105,000 کان وڌيڪ آهي.{{Sfn|Sofia|2016|page=148}}<ref>{{cite web |title=Register of Higher Schools in Bulgaria |url=http://rvu.mon.bg/ |work=Ministry of Education and Science |access-date=27 October 2018 |archive-date=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027021808/http://rvu.mon.bg/ |url-status=live }}</ref> [[آمريڪن ڪاليج آف صوفيا]]، هڪ خانگي ثانوي اسڪول، جنهن جون پاڙون 1860ع ۾ آمريڪي مشنرين طرفان قائم ڪيل اسڪول تائين پهچن ٿيون، آمريڪا کان ٻاهر قائم ٿيل قديم ترين آمريڪي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref name="ACS">{{cite web|url=http://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|title=History|work=acs.bg|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171647/https://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|archive-date=14 June 2018|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ثانوي ٻوليءَ جا اسڪول چونڊيل پرڏيهي ٻولين ۾ تعليم ڏين ٿا. انهن ۾ [[فرسٽ انگلش لئنگويج اسڪول]]، [[91هون جرمن لئنگويج اسڪول]]، [[164 GPIE "Miguel de Cervantes"|164هون اسپيني لئنگويج اسڪول]] ۽ [[ليسئي فرانسيس ڊي صوفيا|ليسئي فرانسيس]] شامل آهن. اهي [[ولاديسلاف دي گراميرين 73هون سيڪنڊري اسڪول]] ۽ [[صوفيا هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس|هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس]] سان گڏ شهر جي سڀ کان گهڻا پسند ڪيل ثانوي اسڪولن مان آهن؛ 2018ع ۾ هاءِ اسڪول اميدوارن جي ترجيحن واري فهرست ۾ اهي مٿين ادارن ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|title=Кои са най-желаните гимназии в София и кои паралелки останаха празни|trans-title=صوفيا ۾ ڪهڙا هاءِ اسڪول سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا|publisher=Offnews|date=3 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143230/https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ ملڪ جي پنجن اعليٰ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان چار صوفيا ۾ آهن — [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[صوفيا ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[نيو بلغاريائي يونيورسٽي]] ۽ [[صوفيا ميڊيڪل يونيورسٽي]].<ref name="Webometrics">{{cite web|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria%20|title=Bulgarian universities|publisher=Webometrics Ranking of World Universities|access-date=17 February 2019|archive-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112161804/http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria|url-status=live}}</ref> صوفيا يونيورسٽي 1888ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|title=Official website of the Sofia university&nbsp;— History|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225413/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|url-status=live}}</ref> ان جي 16 فيڪلٽين ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|title=Sofia University aims to attract more foreign students|newspaper=Академика &#124; Образование, Наука И Култура |publisher=Akademika|date=14 June 2013|access-date=19 October 2013|language=bg|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020070933/http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|title=University Faculties|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225427/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|url-status=live}}</ref> يونيورسٽي اندر ڪيترائي تحقيقي ۽ ثقافتي شعبا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ان جو پنهنجو اشاعتي ادارو، [[ٻوٽن جو باغ|بوٽانيڪل باغ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|title=Independent structures of SU|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225421/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|url-status=live}}</ref> خلائي تحقيق جو مرڪز، [[ڪوانٽم اليڪٽرانڪس]] جو شعبو،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|title=Faculty of Physics structure|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225408/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|title=University Centres|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225417/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|url-status=live}}</ref> [[راڪووَسڪي ڊفينس اينڊ اسٽاف ڪاليج]]، [[قومي فن اڪيڊمي]]، [[يونيورسٽي آف آرڪيٽيڪچر، سول انجنيئرنگ اينڊ جيوڊيسي]]، [[يونيورسٽي آف نيشنل اينڊ ورلڊ اڪانامي]] ۽ [[يونيورسٽي آف مائننگ اينڊ جيالاجي]] شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا آهن.<ref name="Webometrics"/> قومي اهميت وارا ٻيا ادارا، جهڙوڪ [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] (BAS) ۽ [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] پڻ صوفيا ۾ واقع آهن. BAS بلغاريا ۾ سائنسي تحقيق جو مرڪزي ادارو آهي ۽ ان جي مختلف ادارن ۾ 4,500 کان وڌيڪ سائنسدان ڪم ڪن ٿا. ان جو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ريسرچ اينڊ نيوڪليئر انرجي ملڪ جو سڀ کان وڏو [[سائڪلوٽرون]] هلائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|title=Bulgaria's Nuclear Institute: New Cyclotron To Become Operational in 2 Years|newspaper=[[Novinite]]|date=27 October 2016|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027232043/https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msb.bg/en/projects/|title=MSB – Projects|website=www.msb.bg|access-date=27 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033729/http://www.msb.bg/en/projects/|url-status=live}}</ref> بلغاريا جا سڀ پنج [[سپر ڪمپيوٽر]] ۽ سپر ڪمپيوٽنگ ڪلسٽر پڻ صوفيا ۾ موجود آهن. انهن مان ٽي بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي هلائي ٿي، هڪ [[صوفيا ٽيڪ پارڪ]] ۽ هڪ صوفيا يونيورسٽي جي فزڪس فيڪلٽي هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|title=Малката изчислителна армия на България|trans-title=بلغاريا جي ننڍڙي ڪمپيوٽنگ فوج|publisher=Kapital Daily|first=Yoan|last=Zapryanov|date=22 June 2018|access-date=15 July 2018|language=bg|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|url-status=live}}</ref> == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر – ڀينر شهر === {{See also|بلغاريا جي جاڙن شهرن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} صوفيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀينر شهر|جاڙن شهرن]] وارا لاڳاپا آهن: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|ALG}} [[الجيئرز]]، الجزائر<ref>{{cite web|title=Градина "Алжир" – София|url=https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|website=opoznai.bg|language=bg|date=2015-06-19|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063528/https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|JOR}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Н. пр. д-р Хасан Бармауи, почетен консул на кралство Йордания в България, пред "Труд": Йордания е врата за България към Близкия Изток|url=https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|website=trud.bg|publisher=Trud|language=bg|date=2020-02-25|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063535/https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|website=ankara.bel.tr|publisher=Ankara|access-date=27 December 2019|archive-date=28 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428004055/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |title=Cu cine este înfrățit Bucureștiul? |work=[[Adevărul]] |date=21 February 2011 |language=ro |access-date=18 November 2019 |archive-date=18 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118035638/https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|QAT}} [[دوحا]]، قطر<ref>{{cite web|title=HE Prime Minister Presides Over Cabinet Regular Meeting|url=https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|website=pressarabia.qa|publisher=Press Arabia|date=2012-11-28|access-date=2021-05-19|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018220305/https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|UKR}} [[ڪِيئِف]]، يوڪرين<ref>{{cite web|title=Перелік міст, з якими Києвом підписані документи про поріднення, дружбу, співробітництво, партнерство|url=https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|website=kyivcity.gov.ua|publisher=Kyiv|language=uk|date=2018-02-15|access-date=2021-05-19|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128062444/https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[پٽسبرگ]]، آمريڪا<ref>{{cite web|title=Our Sister Cities|url=https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|website=sistercitiespgh.org|publisher=Sister Cities Association of Pittsburgh|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519061309/https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|OMA}} [[صلاله]]، عمان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|CHN}} [[شنگھائي]]، چين<ref>{{cite web|title=Sofia, Shanghai to become sister cities|url=https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|website=bnr.bg|publisher=BNR Radio Bulgaria|date=23 November 2015|access-date=27 December 2019|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227193331/https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|LBN}} [[صيدا]]، لبنان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web|title=ערים שותפות|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=tel-aviv.gov.il|publisher=Tel Aviv|language=he|access-date=2021-05-19|archive-date=18 November 2017|archive-url=https://archive.today/20171118182155/https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|GEO}} [[تبليسي]]، جارجيا{{citation needed|date=June 2023}} {{div col end}} === سهڪار جا معاهدا === ان کان علاوه صوفيا هيٺين شهرن سان سهڪار ڪري ٿو: {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|HUN}} [[بڊاپيسٽ]]، هنگري<ref>{{Cite news|url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|title=Sofia, Budapest to Cooperate in Culture, Tourism, Economy|access-date=11 May 2018|language=en-EN|archive-date=11 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511214903/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[پيرس]]، فرانس<ref>{{cite web|url=http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|title=Friendship and cooperation agreements|publisher=Paris.fr|access-date=12 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015042144/http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|archive-date=15 October 2013}}</ref> * {{flagicon|POR}} [[لزبن]]، پرتگال<ref name=lisbon>{{cite web|title=Acordos de geminação, de cooperação e de amizade|url=http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|website=cm-lisboa.pt|publisher=Lisboa|language=pt|access-date=27 December 2019|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202617/http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|SPA}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref>{{cite web|title=Agreements with cities|url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|website=madrid.es|publisher=Madrid|access-date=27 December 2019|archive-date=10 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[يريوان]]، آرمينيا<ref>{{cite web|title=Partner cities|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|website=yerevan.am|publisher=Yerevan|access-date=27 December 2019|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|url-status=live}}</ref> {{div col end}} == ميڊيا == === سرڪاري === *[[بلغاريا جي خبر ايجنسي]] (1898) *[[بلغاريا جو قومي ريڊيو]] (1935) *[[بلغاريا جي قومي ٽيليويزن]] (1959) === خانگي === *[[نووا براڊڪاسٽنگ گروپ]] (1994) *[[بي ٽي وي ميڊيا گروپ]] (2000) == مشهور شخصيتون == * [[ٽوڊور ڪوباڪوف]] (پيدائش 1978)، ٽورانٽو، اونٽاريو، ڪئناڊا ۾ رهندڙ موسيقار، پروڊيوسر، موسيقي ترتيبڪار ۽ پيانو وڄائيندڙ == پڻ ڏسو == {{Portal|يورپ|يورپي يونين|بلغاريا}} * [[صوفيا جي گرجا گهرن جي فهرست]] * [[صوفيا جي شاپنگ مالن جي فهرست]] * [[صوفيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[صوفيا صوبو]] * [[زار آزادي ڏياريندڙ جو يادگار]] {{clear right}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal|last=Gigova|first=Irina|title=The City and the Nation: Sofia's Trajectory from Glory to Rubble in WWII|journal=Journal of Urban History|date=March 2011 |volume=37 |issue=2|pages=155–175|doi=10.1177/0096144210391612|s2cid=144022049}} هن ۾ ڏنل 110 حوالا شهر بابت موجود ادب لاءِ هڪ رهنمائي مهيا ڪن ٿا. * {{cite web|url=http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |title=Sofia in Figures 2009 |publisher=Regional Statistical Office of Sofia |year=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011205615/http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |archive-date=11 October 2011 }} * {{cite web|url=http://www.alphabank.bg/130 |title=Sofia&nbsp;— 130 Years Capital |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110128155857/http://www.alphabank.bg/130/ |archive-date=28 January 2011 }} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === *{{cite web |ref={{harvid|NSI|2016}}|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/SOFIA_2015.pdf|title=Sofia in Figures|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=26 October 2018|language=bg, en|date=2016}} * {{cite book | title = История на средновековна България VII–XIV век | trans-title = ستين کان چوڏهين صديءَ تائين وچئين دور جي بلغاريا جي تاريخ | last1 = Bozhilov | first1 = Ivan | first2 = Vasil | last2 = Gyuzelev | author-link2=واسِل گيوزيليف | year = 1999 | language = bg | publisher = Анубис | location =صوفيا | isbn = 954-426-204-0 }} * {{cite book | title = София – от древността до нови времена | trans-title = صوفيا – قديم دور کان جديد دور تائين | last = Stancheva | first = Magdalina | year = 2010 | language = bg | publisher = New Bulgarian University | location =صوفيا | isbn = 978-954-535-579-0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sofia}} *{{Official website|https://www.sofia.bg/en/web/sofia-municipality/}} * [https://www.inyourpocket.com/Bulgaria/Sofia/ صوفيا لاءِ آن لائين رهنمائي] * [http://www.sumc.bg/en/ صوفيا جي عوامي ٽرانسپورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525132226/http://www.sumc.bg/en/ |date=25 May 2010 }} * [http://www.stara-sofia.com/ صوفيا جون تاريخي تصويرون] * [https://web.archive.org/web/20160304064732/http://www.slideshare.net/fullscreen/johnpaull/sofia-by-night-light-a-photographic-exhibition-by-john-paull صوفيا رات جي روشنيءَ ۾: جان پال جي فوٽوگرافي نمائش] * [https://weather-webcam.eu/all-cams-from-sofia-vsicki-online-kameri-ot-sofia-bg-karta صوفيا مان 25 کان وڌيڪ سڌيون ويب ڪيمرا] * [https://web.archive.org/web/20120712182039/http://www.world-nomad.com/vitosha-peak/ وِتوشا جبل جون تصويرون] {{Cities in Bulgaria}} {{Capitals of Bulgaria}} {{Provinces of Bulgaria}} {{List of European capitals by region}} {{European Capital of Sport}} {{Authority control}} [[Category:صوفيا| ]]<!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[Category:صوفيا شهر صوبي جا آباد هنڌ]] [[Category:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[Category:بلغاريا جا رومي ڳوٺ ۽ شهر]] [[Category:ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] [[Category:ستين هزار سال قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] k7g8hr2wi47fbftzd5cie43pwym4iyw 407061 407060 2026-08-26T00:54:45Z Intisar Ali 8681 407061 wikitext text/x-wiki {{short description|بلغاريا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox settlement | name = صوفيا | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = مرڪزي صوفيا ۽ [[ويٽوشا جبل]] جو وسيع منظر | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿڊرل]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[لارگو، صوفيا|لارگو]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = اڳوڻو [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[قومي پرڏيهي فن گيلري|پرڏيهي فن گيلري]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = {{force singular}} "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Sofia Municipality|access-date=16 October 2009|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=19 August 2009}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("هميشه وڌندڙ، ڪڏهن پوڙهو نه ٿيندڙ") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Bulgaria#Balkans#Europe | pushpin_map_caption = صوفيا جو هنڌ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = بلغاريا | subdivision_type1 = [[بلغاريا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[صوفيا سٽي صوبو|صوفيا سٽي]] | subdivision_type2 = [[بلغاريا جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] | subdivision_name2 = [[اسٽوليچنا ميونسپالٽي|گادي]] | established_title = لڳاتار آباد | established_date = 7000 ق.م کان<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Ghodsee|first1=Kristen|date=2005|publisher=[[Duke University]] Press|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = نوپٿري دور جي آبادي | established_date2 = 5500–6000 ق.م<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=7 December 2015|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=20 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[سيردي]] آبادي | established_date3 = لڳ ڀڳ 390 ق.م<ref>"The Serdi were a Celtic people who, at the end of a fourth century BC migration, established a settlement Serdica." For more see: John Moss (2025) ''The Celtic Tribes. Origins, Ancestry & The Warrior Class'', {{ISBN|9781399056885}}, [[Pen and Sword Books|Pen and Sword History]], pp. 229-230.</ref><ref>''The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600: "The Triballi were the western neighbours of the Treres and the Tilataei who occupied in general the region of Serdica...In the place of the vanished (Thracian tribes) [[Treres]] and [[Tilataei]] we find the Serdi for whom there is no evidence before the first century BC. It has for long being supposed on convincing linguistic and archeological grounds that this tribe was of Celtic origin."</ref> | established_title4 = رومي انتظام | established_date4 = 46ع (''[[سيرديڪا|سيرديڪا]]'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[ڪرم]] هٿان فتح | established_date5 = 809ع (''سريدتس'' طور){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Spasi Sofia]] | leader_title = [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[واسيل ترزيئف]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=25 August 2020 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=8 July 2020 |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_rank ={{Unbulleted list | [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|بلغاريا ۾ پهريون]] | [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين ۾ 14هين]] }} | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=https://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=29 May 2021|archive-date=12 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Sofian|صوفيائي]] ([[انگريزي ٻولي|en]]) <br /> Софиянец/''Sofiyanets'' ([[بلغاريائي ٻولي|bg]]) | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(نامي، 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[گاديءَ جو هنڌ]] | demographics2_info1 = €45.732 بلين | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.920<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|تمام مٿانهون}} | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[بلغاريا جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|گاڏي رجسٽريشن پليٽ]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''صوفيا'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|f|i|ə|,_|ˈ|s|ɒ|f|-|,_|s|oʊ|ˈ|f|iː|ə}}, {{respell|SOH|fee|ə|,_|SOF|-|,_|soh|FEE|yə}};<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{citation|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521152532}}</ref> {{langx|bg|София|Sofiya|engvar=gb}},<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia|<!-- last1=Editors of Britannica| -->title=Sofia|url=http://www.britannica.com/place/Sofia|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|access-date=12 February 2016|date=|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917174029/https://www.britannica.com/place/Sofia|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Bulgaria, Hungary, Romania, the Czech Republic, and Slovakia|url=https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=9781615309870|date=1 June 2013|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221062712/https://books.google.com/books?id=Pf6cAAAAQBAJ&pg=PA9|url-status=live}}</ref> {{IPA|bg|ˈsɔfijɐ|audio=Sofia.ogg}}}} [[بلغاريا]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گادي]] ۽ [[بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. اهو ملڪ جي اولهندي حصي ۾ [[ويٽوشا]] جبل جي پيرن وٽ [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي. شهر [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] جي اولهه ۾ اڏيل آهي ۽ هتي ڪيترائي معدني چشما آهن، جن ۾ [[صوفيا مرڪزي معدني حمام]] شامل آهن. شهر جي آبهوا [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي. [[قديم زمانو|قديم زماني]] ۾ [[سيرديڪا]] جي نالي سان سڃاتل صوفيا جو علائقو گهٽ ۾ گهٽ 7000 ق.م کان انساني آباديءَ هيٺ رهيو آهي. شهر جي قلمبند تاريخ جي شروعات 29 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] طرفان [[ڏکڻ اوڀر يورپ جون ڪيلٽڪ آباديون|ڪيلٽڪ]] قبيلي [[سيردي]] کان سيرديڪا جي فتح جي ذڪر سان ٿئي ٿي. [[رومي سلطنت]] جي زوال واري دور ۾ شهر تي [[هنن]]، [[ويسيگوٿ]]، [[پينونيائي آوار]] ۽ [[سلاو]] حملا ڪندا رهيا. 809ع ۾ [[خان (لقب)|خان]] [[ڪرم]] سيرديڪا کي [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ۽ شهر ''سريدتس'' جي نالي سان مشهور ٿيو. 1018ع ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] بلغاريائي حڪمراني ختم ڪئي، جيڪا 1194ع تائين برقرار رهي، جڏهن شهر ٻيهر [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. سريدتس 1382ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثمانين]] هٿان فتح ٿيڻ تائين هڪ اهم انتظامي، معاشي، ثقافتي ۽ ادبي مرڪز بڻجي چڪو هو. 1530ع کان 1836ع تائين صوفيا [[روميليا ايالت]] جي علائقائي گادي رهيو، جيڪا عثماني سلطنت جي سڀ کان وڏي ۽ اهم صوبن مان هڪ هئي. 1878ع ۾ بلغاريائي حڪمراني بحال ٿي. ايندڙ سال صوفيا کي [[بلغاريا جي پرنسپلٽي|ٽئين بلغاريائي رياست]] جي گاديءَ طور چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ شهر ۾ تيز آبادي ۽ معاشي واڌ شروع ٿي. صوفيا [[شهر جي حدن اندر آبادي موجب يورپي يونين جي شهرن جي فهرست|يورپي يونين جو 14هون وڏو شهر]] آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ويٽوشا، اولهه ۾ [[ليولين جبل]] ۽ اتر ۾ [[بلقان جبل]] واقع آهن. صوفيا [[اوچائي موجب گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|يورپ جي ٽئين سڀ کان اوچي گادي]] آهي، جيڪا [[انڊورا لا ويلا]] ۽ [[ميڊرڊ]] کان پوءِ اچي ٿي. شهر ۾ ڪيترائي يونيورسٽيون، ثقافتي ادارا ۽ واپاري ڪمپنيون موجود آهن. صوفيا کي ”[[مذهبي رواداري]] جو ٽڪنڊو“ به چيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽن وڏن عالمي مذهبن—[[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]]—جا عبادتگاهه هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن: [[سينٽ نيڊيليا چرچ]]، [[بانيا باشي مسجد]] ۽ [[صوفيا عبادت خانو]].<ref>{{Cite web|url=http://www.i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|title=Triangle of Religious Tolerance (1903) – iCulturalDiplomacy|website=www.i-c-d.de|access-date=27 December 2019|archive-date=27 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127225057/http://i-c-d.de/index.php?title=Triangle_of_Religious_Tolerance_(1903)|url-status=live}}</ref> هن ٽڪنڊي کي تازو هڪ ”چورس“ تائين وڌايو ويو آهي، جنهن ۾ ڪيٿولڪ [[سينٽ جوزف ڪيٿڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿڊرل]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance|title=10 Things We Can all Learn from Bulgaria's Square of Religious Tolerance|date=15 February 2017|access-date=4 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929203612/https://theculturetrip.com/europe/bulgaria/articles/10-things-we-can-all-learn-from-bulgarias-square-of-religious-tolerance/|url-status=live}}</ref> صوفيا ۾ واقع [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس چرچ]] لاءِ وڏي ورثي واري علامتي اهميت رکي ٿو، 1979ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ پنهنجي ثقافتي اهميت سبب صوفيا ۾ [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]]، [[قومي ثقافتي محل]]، [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]، [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، [[قومي آثار قديمه ميوزيم، بلغاريا|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۽ [[سيرديڪا ايمفي ٿيٽر]] واقع آهن. [[سوشلسٽ فن جو ميوزيم، صوفيا|سوشلسٽ فن جو ميوزيم]] ڪيترن مجسمن ۽ پوسٽرن تي مشتمل آهي، جيڪي سياحن کي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|ڪميونسٽ بلغاريا]] جي زندگيءَ بابت ڄاڻ ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|title=Museum of Socialist Art – National Gallery|language=en-US|access-date=27 December 2019|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221115804/http://nationalgallery.bg/visiting/museum-of-socialist-art/|url-status=dead}}</ref> صوفيا جي آبادي 18هين صديءَ جي آخر ۾ لڳ ڀڳ 70,000 مان گهٽجي 1870ع ۾ 19,000 ۽ 1878ع ۾ 11,649 ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي.<ref name=isotriq>{{cite web |title=История |url=http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |website=www.kmeta.bg |date=10 May 2017 |access-date=31 October 2018 |archive-date=31 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031214900/http://www.kmeta.bg/istoriya-2017-05-10 |url-status=live }}</ref> صوفيا 500&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> جي ايراضيءَ اندر لڳ ڀڳ 1.28&nbsp;ملين رهواسين جو گهر آهي،<ref name="population"/><ref name="area total">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|title=NATIONAL STATISTICAL INSTITUTE – Information for the area of city of Sofia|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005344/http://www.nsi.bg/nrnm/index.php?ezik=bul&f=8&s=1&date=06.02.2018&e=1&s1=5&c1=1&a1=500000&c=0|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ ملڪ جي آباديءَ جو 17.9 سيڪڙو انتهائي ننڍڙي علائقي ۾ مرڪوز آهي. صوفيا جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين ماڻهو 5,723&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ ۾ رهن ٿا،<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en|title=Eurostat-Sofia urban area population|access-date=24 June 2017|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[صوفيا سٽي صوبو]] ۽ [[صوفيا صوبو]] جا ڪجهه حصا ([[ڊراگومان ميونسپالٽي|ڊراگومان]]، [[:bg:Община Сливница|سليونيٽسا]]، [[:bg:Община Костинброд|ڪوستينبرود]]، [[:bg:Община Божурище|بوژوريشتي]]، [[سووگي ميونسپالٽي|سووگي]]، [[:bg:Община Елин Пелин|ايلن پيلن]]، [[:bg:Община Горна Малина|گورنا مالينا]]، [[:bg:Община Ихтиман|اختيمان]]، [[ڪوستينيتس ميونسپالٽي|ڪوستينيتس]]) ۽ [[پيرنڪ صوبو]] ([[:bg:Община Перник|پيرنڪ]]، [[:bg:Община Радомир|رادومير]]) شامل آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو 5.16 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="URBANISED AREAS">{{cite journal |title=CITIES AND THEIR URBANISED AREAS IN THE REPUBLIC OF BULGARIA |page=91 |url=http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |journal=National Statistical Institute |access-date=15 July 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715093754/http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/URBAN_ENG.pdf |url-status=live }}</ref> صوفيا جو ميٽروپوليٽن علائقو ڪار ذريعي هڪ ڪلاڪ جي سفر واري وقت جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو بين الاقوامي سرحد پار ڪري سربيا جي [[ديميترووگراڊ، سربيا|ديميترووگراڊ]] تائين پکڙجي ٿو.<ref>{{cite journal |title=Metropolitan areas in Europe |page=95 |url=http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |issn=1868-0097 |journal= Der Markt für Wohn- und Wirtschaftsimmobilien in Deutschland Ergebnisse des BBSR-Expertenpanel Immobilienmarkt Nr|access-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715094519/http://www.espon-usespon.eu/dane/web_usespon_library_files/1200/de_metroareaeu_2011.pdf |archive-date=15 July 2018 |url-status=dead }}</ref> صوفيا جي ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1.6&nbsp;ملين آهي.<ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo|website=appsso.eurostat.ec.europa.eu |title=Eurostat – Data Explorer |access-date=21 December 2016 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live }}</ref> == نالا == [[File:Sredets seal 1878.jpg|thumb|left|شهر جي 1878ع واري پهرين مهر، جنهن تي ان جو نالو ''سريدتس'' لکيل آهي؛ هي نالو [[قديم چرچ سلاوي ٻولي|قديم بلغاريائي]] ۾ استعمال ٿيندو هو.]] گهڻي عرصي تائين شهر جو نالو '''سيرديڪا''' ({{langx|grc|Σαρδική}}, ''Serdikē''، يا {{lang|grc|Σαρδική}}, ''Sardikē''؛ {{langx|la|Serdica}} يا {{lang|la|Sardica}}) رهيو، جيڪو [[سيردي]] قبيلي جي نالي مان نڪتل هو.<ref name=constantine>{{cite book|last1=Grant|first1=Michael|title=The Emperor Constantine|date=211|publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]]|url=https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|isbn=9781780222806|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818184723/https://books.google.com/books?id=75ChbKPElCwC&pg=PT80|url-status=live}}</ref> سيردي قبيلو [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]]،<ref name="britannica.com"/><ref name=tr>{{cite book|last1=Lauwerys|first1=Joseph|title=Education in Cities|date=1970|publisher=Evan's Brothers|isbn=0-415-39291-8|url=https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|access-date=12 September 2017|archive-date=11 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711023915/https://books.google.com/books?id=xiNjOpwrTBMC&pg=PA315|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ|ڪيلٽڪ]]،<ref name="The Cambridge Ancient History 1992, page 600">"The Cambridge Ancient History", Volume 3, Part 2: ''The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC'' by John Boardman, I. E. S. Edwards, E. Sollberger, and N. G. L. Hammond, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, p. 600: "غائب ٿي ويل ٽريريس ۽ ٽيلاتائي قبيلن جي جاءِ تي اسان کي سيردي ملن ٿا، جن بابت پهرين صدي ق.م کان اڳ ڪو ثبوت موجود ناهي. گهڻي عرصي کان مضبوط لساني ۽ آثار قديمه جي بنيادن تي اهو خيال ڪيو ويندو رهيو آهي ته هي قبيلو ڪيلٽڪ اصل جو هو."</ref> يا گڏيل ٿريسيائي-ڪيلٽڪ اصل جو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Mihailov, G., Thracians, Sofia, 1972, Bulgarian Academy of Sciences, quote in Bulgarian: Името серди е засвидетелствано след келтската инвазия на Балканите. Сердите са от смесен трако-келтски произход.</ref><ref>Popov, D. Thracians, Sofia, p.h. Iztok – Zapad, 2005.</ref> شهنشاهه [[ٽراجن|مارڪوس اولپيوس ٽرائيانوس]] (53–117ع) شهر کي گڏيل نالو ''[[اولپيا خاندان|اولپيا]] سيرديڪا'' ڏنو.<ref name=world>{{cite book|title=World and Its Peoples|date=2010|publisher=Marshall Cavendish |url=https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|isbn=9780761479024|access-date=12 September 2017|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818225324/https://books.google.com/books?id=b5vHRWp8yqEC&pg=PA1497|url-status=live}}</ref><ref name="books.google.bg">{{cite book|last1=Irina Florov, Nicholas Florov|title=Three-thousand-year-old Hat|date=2001|publisher=Golden Vine Publishers|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|isbn=0968848702|page=303|url=https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928141824/https://books.google.com/books?id=6kZoAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ''اولپيا'' جو نالو ممڪن آهي ته [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''lupus''، يعني ”بگهڙ“، جي امبريائي هم اصل لفظ مان نڪتل هجي،<ref>Julian Bennett, ''Trajan: Optimus Princeps'' (Routledge, 1997), p. 1.</ref> يا لاطيني ''vulpes''، يعني ”لومڙي“، مان. لڳي ٿو ته ''سيرديڪا'' جو پهريون تحرير ڪيل ذڪر ٽراجن جي دور ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ان نالي جو آخري ذڪر 19هين صديءَ جي هڪ بلغاريائي متن ۾ ({{lang|bg|Сардакіи}}, ''Sardaki'') ملي ٿو. صوفيا لاءِ ٻيا نالا پڻ استعمال ٿيا. [[بازنطيني يوناني ٻولي|بازنطيني يوناني]] ذريعن يا سڪن ۾ '''سيردون پولس''' ({{langx|grc|Σερδῶν πόλις}}، ”سيردين جو شهر“) ۽ '''ترياديٽسا''' ({{lang|grc|Τριάδιτζα}}، ”تثليث“) جا نالا ملن ٿا. سلاوي نالو '''سريدتس''' ({{langx|cu|Срѣдецъ}}) ”وچ“ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي ({{lang|cu|среда}}, ''sreda'') ۽ اهو شهر جي قديم نالي سان پڻ نسبت رکي ٿو. هي نالو پهريون ڀيرو 11هين صديءَ جي هڪ متن ۾ ملي ٿو. عرب سياح [[محمد الادريسي|الادريسي]] شهر کي ''اتراليسا'' سڏيو، جڏهن ته [[صليبي جنگيون|صليبين]] وٽ اهو ''ستريليسا''، ''ستراليتسا'' يا ''ستراليتسيون'' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Erwin Anton Gutkind|title=International history of city development|year=1964|publisher=Free Press of Glencoe|location=[[University of Michigan|Michigan University]]|edition=8|url=https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820032648/https://books.google.com/books?id=YNsPAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نالو ''صوفيا'' [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] مان نڪتل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219041530/http://www.milarodino.com/bg/13_centuries/city/sofia_city/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2007 |title=София |publisher=Мила Родино |language=bg |access-date=14 September 2008 }}</ref> جيڪو بلغاريا جي شهرن ۽ ڳوٺن جي نالن جي غالب [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] اصل کان مختلف آهي. هن نالي جو بنياد يوناني لفظ ''[[صوفيا (دانائي)|sophía]]'' ({{lang|grc|σοφία}}، ”دانائي“) آهي. ''صوفيا'' نالي جا شروعاتي تحرير ڪيل مثال سيرديڪا جي انجيل جي هڪ نقل ۾، لڳ ڀڳ 1359ع ڌاري [[ڊبروونڪ]] جي ٻن واپارين جي ڳالهه ٻولهه ۾، 14هين صديءَ جي بلغاريائي زار [[بلغاريا جو ايوان شيشمان|ايوان شيشمان]] جي ويٽوشا چارٽر ۾، ۽ 1376ع جي هڪ [[راگوسا جمهوريه|راگوسائي]] واپاري جي نوٽن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana|date=1999|publisher=Grolier Incorporated|location=[[Pennsylvania State University]]|isbn=0717201317|page=878|edition=25|url=https://books.google.com/books?id=qBhZAAAAYAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=21 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221234204/https://books.google.com/books?id=QbhZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> انهن دستاويزن ۾ شهر کي ''صوفيا'' سڏيو ويو آهي،{{clarify|date=March 2024}}<!--Church Slavonic or Middle Bulgarian? script?--> پر ساڳئي وقت علائقي ۽ شهر جي رهواسين لاءِ اڃا تائين ''سريديچيسڪي'' ({{langx|cu|срѣдечьскои}}، ”سريدتس سان لاڳاپيل“) جو نالو استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو 20هين صديءَ تائين جاري رهيو. [[عثماني سلطنت|عثمانين]] وٽ '''صوفيا''' لاءِ '''صوفيا/صوفيه''' ({{lang|ota|{{linktext|صوفيه}}}}) نالو وڌيڪ پسنديده بڻيو. 1879ع ۾ نئين بلغاريائي گاديءَ جو سرڪاري نالو ڇا هئڻ گهرجي، ان بابت اختلاف پيدا ٿيو. شهرين مشهور شخصيتن تي مشتمل هڪ ڪميٽي ٺاهي، جيڪا سلاوي نالو اختيار ڪرڻ تي زور ڏيندي هئي. آهستي آهستي هڪ سمجهوتو ٿيو: قومي ادارن لاءِ ''صوفيا'' کي سرڪاري نالو بڻايو ويو، جڏهن ته انتظامي ۽ چرچ جي ادارن لاءِ ''سريدتس'' جو نالو جائز رکيو ويو؛ پر وقت گذرڻ سان پوئين نالي جو سرڪاري استعمال ختم ٿي ويو.<ref>{{cite web|title=History|url=http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|publisher=Capital Municipality|access-date=20 October 2015|archive-date=26 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226235940/http://sredec-sofia.org/bg/page/38/istoriya|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|صوفيا جي تاريخ}} [[File:Bronze coin of Serdi Celts.jpg|thumb|right| '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|اڳيون پاسو]]''': [[دريائي ديوتا]] [[اسٽريمون (ديو مالا)|اسٽريمون]] جو مٿو؛ '''[[سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو|پويون پاسو]]''': [[ٽريڊنٽ]].<br /> هي سڪو 187 کان 168 ق.م واري [[مقدونيا (قديم بادشاهت)|مقدونيائي]] سڪي جي نموني جي نقل آهي. اهو [[سيردي]] قبيلي پنهنجي ڪرنسي طور ٺهرايو هو.]] [[File:Festung Serdica Sofia 20090405 006.JPG|thumb|”قديم سيرديڪا ڪمپليڪس“ ۾ سيرديڪا جو اوڀر وارو دروازو.]] === قبل از تاريخ ۽ قديم دور === هن علائقي جي تاريخ لڳ ڀڳ 7,000 سالن تي پکڙيل آهي،<ref name=plants>{{cite book|last1=John G. Kelcey|last2=Norbert Müller|title=Plants and Habitats of European Cities|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|location=Czech Republic; Germany – University of Applied Sciences Erfurt|isbn=978-0-387-89684-7|url=https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|date=7 June 2011|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142929/https://books.google.com/books?id=lUA-LzswzNsC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> ۽ شهر جي مرڪز ۾ اڄ به وڏي مقدار ۾ وهندڙ گرم پاڻيءَ جا چشما هن هنڌ جي هڪ اهم خصوصيت رهيا آهن. [[نوپٿري دور]] جي [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] واري آبادي، جيڪا پنجين کان ڇهين هزارين سال ق.م سان تعلق رکي ٿي، دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي.<ref>Boev, Zlatozar. (2009). Avian Remains from an Early Neolithic Settlement of Slatina (Present Sofia City, Bulgaria). Acta Zoologica Bulgarica. 61. 151–156.</ref> هڪ ٻي نوپٿري آبادي ٽئين کان چوٿين هزارين سال ق.م دوران موجوده [[قومي آرٽ گيلري (بلغاريا)|قومي آرٽ گيلري]] جي هنڌ ڀرسان قائم ٿي، جيڪو تڏهن کان شهر جو روايتي مرڪز رهيو آهي.<ref name="sofiaculture.bg">{{cite web|url=http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905032923/http://sofiaculture.bg/130/index.php?load=istoria|url-status=dead|archive-date=5 September 2017|title=София – 130 години столица на България|work=sofiaculture.bg}}</ref> هن علائقي ۾ آباد ٿيندڙ شروعاتي قبيلن مان [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] [[ٽيلاتائي]] هئا. پنجين صدي ق.م ۾ هي علائقو هڪ ٿريسيائي رياستي اتحاد، [[اوڊريسيائي بادشاهت]]، جو حصو بڻيو، جيڪا هڪ ٻئي ٿريسيائي قبيلي [[اوڊريسائي]] سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{Cite web|last=BulWTours|date=2015-07-20|title=Odrysian Kingdom - the first country on the Balkans|url=https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|access-date=2021-09-08|website=Bulgaria Wine Tours|language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209033300/https://bulgariawinetours.com/odrysian-kingdom-part-1/|url-status=live}}</ref> 339 ق.م ۾ [[مقدونيا جو فلپ ٻيو]] پهريون ڀيرو شهر کي تباهه ۽ لُٽي ڇڏيو.<ref name=Routledge>{{cite book|last1=Trudy|first1=Ring|last2=Noelle|first2=Watson|last3=Paul|first3=Schellinger|title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|publisher=Routledge|access-date=20 December 2015|date=5 November 2013|isbn=9781134259588|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819201317/https://books.google.com/books?id=Qcr9AQAAQBAJ&pg=PA661|url-status=live}}</ref> [[ڪيلٽ]] قبيلي [[سيردي]] شهر کي پنهنجو نالو ڏنو.<ref>''The Cambridge Ancient History'', Volume 3, Part 2:, {{ISBN|0-521-22717-8}}, 1992, page 600</ref> شهر جو سڀ کان شروعاتي ذڪر پهرين صدي ق.م جي هڪ [[اٿينس]] واري ڪتبي مان ملي ٿو، جنهن ۾ ''Astiu ton Serdon''، يعني ”سيردين جو شهر“، لکيل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://kultura.bg/web/%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/ |title=Емил Коцев 24.04.2016 9:331205 ИЗГУБЕНАТА СТОЛИЦА |access-date=12 October 2018 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204164315/http://kultura.bg/web/%d0%b8%d0%b7%d0%b3%d1%83%d0%b1%d0%b5%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%86%d0%b0/ |url-status=live }}</ref> هن ڪتبي ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]] جي لکڻين موجب رومي جنرل [[ڪراسس]] سيردين کي مات ڏني ۽ گرفتار ٿيل ماڻهن جا هٿ ڪٽرايا.<ref>{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/cassius_dio/51*.html |title=Dio, Roman History, Book 51, chapter 25 |access-date=20 February 2021 }}</ref> ڊيو ڪيسيوس، [[پليني دي ايلڊر]] ۽ [[بطليموس]] موجب 27–29 ق.م دوران ڪراسس ”سيگيتيڪي“ نالي علائقي تي حملو ڪيو، جنهن کي عام طور [[سيرديڪا]] يا سيردين جي شهر سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2xoMAQAAMAAJ |title=Trakii︠a︡ – Том 12 – Страница 41- "Da diese mit ihrem blinden König Siras verbündete der Römer waren ergab dies den Vorwand für den Kriegszug von Crassus. Über die Segetike (wohl irrtümlich für Serdike, Land der Serden, wie es aus Dio Cass. LI, 25, 4 erhellt)" |year=1998 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214517/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=2xoMAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=7aZTAAAAIAAJ |title=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. Akademai Klado, 1966. "Als sie die Dentheleten angriffen, kam Crassus diesen zur. Hilfe, eroberte das Land der Serden (bei Dio Segetika) und kam plündernd ins." |year=1966 |access-date=12 October 2018 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214509/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=7aZTAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FWhoAAAAMAAJ Jenő Fitz. Limes. Akadémiai Kiadó, 1977 "As Macedonia itself was in danger, Crassus readily advanced as far as Segetika (-Serdica)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214458/https://books.google.bg/books?id=FWhoAAAAMAAJ |date=12 October 2018 }}, {{ISBN|9789630513012}}</ref> قديم شهر موجوده [[ٽي زِيڊ يو ايم (صوفيا)|ٽي زِيڊ يو ايم]]، [[شيريٽن هوٽل]] ۽ صدارتي عمارت جي وچ واري علائقي ۾ واقع هو.<ref name="sofiaculture.bg"/><ref>{{cite book|last1=Ivanov|first1=Rumen|title=Roman cities in Bulgaria|date=2006|publisher=Bulgarian Bestseller--National Museum of Bulgarian Books and Polygraphy |isbn=9789544630171|url=https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|access-date=12 September 2017|archive-date=20 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820020321/https://books.google.com/books?id=xCQXAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> آهستي آهستي اهو خطي جو سڀ کان اهم رومي شهر بڻجي ويو.<ref name=world/><ref name="books.google.bg"/> شهنشاهه [[ٽراجن]] (98–117ع) جي دور ۾ ان کي ''ميونسپيم'' جو درجو مليو. سيرديڪا جي وسعت وڌڻ سان [[برج (اڏاوت)|برج]]، دفاعي ڀتيون، [[عوامي حمام]]، انتظامي ۽ مذهبي عمارتون، شهري [[باسيليڪا]]، [[ايمفي ٿيٽر]]، سرڪس، [[شهري ڪائونسل]] (بولي)، وڏو فورم، وڏو سرڪس (ٿيٽر) ۽ ٻيون اڏاوتون تعمير ڪيون ويون. سيرديڪا رومي شاهراهه [[ويا مليٽاريس]] تي هڪ اهم شهر هو، جيڪا [[سنگيڊونم]] کي [[بازنطيم]] سان ڳنڍيندي هئي. ٽين صديءَ ۾ اهو [[ڊيشيا اوريليانا]] جي گادي بڻيو،<ref>{{cite book|editor1-last = Bowman|editor1-first = Alan K.|editor2-last = Garnsey|editor2-first = Peter|editor3-last = Cameron|editor3-first = Averil|last = Wilkes|first = John|chapter = Provinces and Frontiers|page = 253|title = The Cambridge ancient history: The crisis of empire, A.D. 193–337|url = https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|publisher = Cambridge University Press|volume = 12|year = 2005|isbn = 978-0-521-30199-2|access-date = 29 October 2015|archive-date = 10 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110193202/https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC|url-status = live}}</ref> ۽ جڏهن شهنشاهه [[ڊيوڪليشن]] ڊيشيا اوريليانا کي [[ڊينيوب]] ڪناري واري ڊيشيا ريپينسس ۽ [[ڊيشيا (رومي صوبو)|ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] ۾ ورهايو ته سيرديڪا پوئين صوبي جي گادي بڻيو. سيرديڪا جا [[ٿريسيائي ماڻهو|ٿريسيائي]] نسل جا شهري [[ايليرين]] پڻ سڏيا ويندا هئا،<ref name=Routledge/> شايد ان ڪري جو شهر ڪنهن وقت [[اوڀر ايليريا]] ([[ٻي ايليريا]]) جي گادي رهيو هو.<ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|date=1827|location=University of Minnesota|url=https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819154709/https://books.google.com/books?id=nVwMAQAAMAAJ&pg=PA672|url-status=live}}</ref> [[File:20140618 Sofia 09.jpg|thumb|چوٿين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ [[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] صوفيا جي اڄ تائين قائم سڀ کان پراڻي عمارت آهي.]] رومي شهنشاهه [[اوريليان]] (215–275ع)<ref>{{cite book|last=Saunders|first=Randall Titus|title=A biography of the Emperor Aurelian (AD 270–275)|pages=106–7|publisher=Ann Arbor, Michigan: UMI Dissertation Services|year=1992}}</ref> ۽ [[گيليريوس]] (260–311ع)<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|title=Eutropius: Book IX|work=thelatinlibrary.com|access-date=16 February 2012|archive-date=10 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910113513/http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius9.shtml#22|url-status=live}}</ref> سيرديڪا ۾ ڄاوا هئا. شهر وڌندو رهيو ۽ هڪ اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو، خاص طور ان ڪري جو اهو انهن شروعاتي رومي شهرن مان هڪ هو، جتي [[گيليريوس]] جي دور ۾ عيسائيت کي هڪ [[رياستي مذهب|سرڪاري طور تسليم ٿيل مذهب]] جي حيثيت ملي. 311ع ۾ رومي شهنشاهه گيليريوس سيرديڪا مان [[گيليريوس جو رواداريءَ وارو فرمان]] جاري ڪيو، جنهن سان عيسائين خلاف ڊيوڪليشن واري ظلم جو سرڪاري طور خاتمو ٿيو. هن فرمان عيسائيت کي ضمني طور ''[[religio licita]]''، يعني رومي سلطنت طرفان تسليم ٿيل ۽ قبول ڪيل مذهب، جي حيثيت ڏني. اهو عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيندڙ پهريون فرمان هو ۽ [[ميلان جي فرمان]] کان ٻه سال اڳ جاري ٿيو. سيرديڪا [[ڊائيئوسس آف ڊيشيا]] (337–602ع) جي گادي پڻ رهيو. [[قسطنطين اعظم]] لاءِ سيرديڪا بابت مشهور قول هو: ''Sardica mea Roma est''، يعني ”سيرديڪا منهنجو روم آهي“. هن سيرديڪا کي قسطنطنيه بدران [[بازنطيني سلطنت]] جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي پڻ غور ڪيو هو.<ref>Nikolova, Kapka [https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820030442/https://books.google.com/books?id=yI2gAAAAMAAJ |date=20 August 2020 }} University of Indiana. "''شهنشاهه قسطنطين اعظم سيرديڪا کي اوڀر رومي سلطنت جي گادي بڻائڻ جي امڪان تي به غور ڪيو هو.''"</ref> ان وقت شهر اڳ ئي رومي سلطنت جي [[ٽيٽراڪي|ٽيٽراڪيائي]] گاديءَ جهڙي حيثيت رکندو هو.<ref>{{cite book|last=Green|first=Bernard|title=Christianity in Ancient Rome: The First Three Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-0-567-03250-8|page=237|access-date=12 September 2017|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819142448/https://books.google.com/books?id=LojX4E6o1EgC&pg=PA237|url-status=live}}</ref> 343ع ۾ [[سارديڪا جي ڪائونسل]] شهر ۾ ان هنڌ موجود هڪ چرچ ۾ منعقد ٿي، جتي پوءِ ڇهين صديءَ جو موجوده [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] تعمير ٿيو. 447ع ۾ [[هنن]] جي حملي دوران شهر تباهه ٿي ويو ۽ تقريباً هڪ صديءَ تائين کنڊرن ۾ رهيو.<ref name=Routledge/> بعد ۾ [[بازنطيني شهنشاهن جي فهرست|بازنطيني شهنشاهه]] [[جسٽينين پهريون]] شهر ٻيهر تعمير ڪرايو. جسٽينين جي دور ۾ شهر ٻيهر خوشحال ٿيو ۽ ان جي چوڌاري مضبوط قلعائي ڀتيون تعمير ڪيون ويون، جن جا ڪجهه حصا اڄ به موجود آهن. === وچيون دور === [[File:Kalojan desislava.jpg|left|thumb|13هين صديءَ جو سريدتس جو حاڪم [[ڪالويان ۽ ڊيسيسلاوا|ڪالويان]] ۽ سندس زال ڊيسيسلاوا، [[بويانا چرچ]] ۾.]] 809ع ۾ خان [[ڪرم]] جي دور ۾، ڊگهي [[سيرديڪا جو گهيرو (809)|گهيري]] کان پوءِ، سيرديڪا [[پهرين بلغاريائي سلطنت]] جو حصو بڻيو. هن حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم شهر جي زوال سبب [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] شهنشاهه [[نيڪيفوروس پهريون]] بلغاريا تي وڏو حملو ڪيو، جيڪو آخرڪار سندس لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو ۽ هو [[وچئين دور جي بلغاريائي فوج|بلغاريائي فوج]] هٿان مارجي ويو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=127–128}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر مستقل طور بلغاريا ۾ شامل ٿي ويو ۽ پنهنجي سلاوي نالي ''سريدتس'' سان مشهور ٿيو. ڪرم جي جانشين خان [[بلغاريا جو اومورتاگ|اومورتاگ]] جي دور ۾ سريدتس هڪ اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز بڻيو، ۽ اومورتاگ ان کي سريدتس صوبي (سريديتسڪي ڪوميتات، Средецки комитат) جو مرڪز بڻايو. بلغاريا جي سرپرست بزرگ [[ريلا جو يوحنا]] کي ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شهنشاهه [[بلغاريا جو پيٽر پهريون|پيٽر پهريون]] جي حڪم سان سريدتس ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="stancheva120">{{harvnb|Stancheva|2010|pp=120–121}}</ref> 970–971ع ۾ بلغاريا جي گادي [[پريسلاف]] کي [[ڪيف جو سوياتوسلاف پهريون|ڪيف جي سوياتوسلاف پهرين]] ۽ [[جان پهريون تزيميسڪيس]] جي فوجن فتح ڪيو، جنهن کان پوءِ [[سڄي بلغاريا جو پيٽريارڪ|بلغاريائي پيٽريارڪ]] داميَان ايندڙ سال سريدتس کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو ۽ بلغاريا جي گادي عارضي طور اتي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=Slaviani|date=1967|url=https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|access-date=27 June 2019|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818220338/https://books.google.com/books?id=aMhmAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شهر [[نيڪولس (ڪوميس)|ڪوميت نيڪولا]] ۽ سندس پٽن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جن کي ”[[ڪوميتوپولي خاندان|ڪوميتوپولي]]“ سڏيو ويندو هو. انهن مان هڪ [[بلغاريا جو ساموئيل|ساموئيل]] هو، جيڪو آخرڪار 997ع ۾ بلغاريا جو شهنشاهه بڻيو. 986ع ۾ بازنطيني شهنشاهه [[باسل ٻيو]] سريدتس جو گهيرو ڪيو، پر 20 ڏينهن جي ناڪام حملن کان پوءِ شهر جي فوج ٻاهر نڪري آئي ۽ بازنطينين کي مهم ختم ڪرڻ تي مجبور ڪيو. قسطنطنيه ڏانهن موٽندي باسل ٻئي تي بلغاريائي فوج گھات هڻي حملو ڪيو ۽ کيس [[ٽراجن جي دروازن جي جنگ]] ۾ سخت شڪست ڏني.<ref name="stancheva120"/><ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|p=319}}</ref> آخرڪار [[بلغاريا تي بازنطيني فتح]] کان پوءِ 1018ع ۾ شهر [[بازنطيني سلطنت]] جي قبضي ۾ اچي ويو. 1040–1041ع ۾ سريدتس [[پيٽر ڊيليان جي بغاوت]] ۾ شامل ٿيو، جيڪا بلغاريا جي آزادي بحال ڪرڻ جي هڪ ناڪام ڪوشش هئي، ۽ مقامي ڪمانڊر بوتڪو جي اڳواڻيءَ ۾ اهو باغين جو آخري مضبوط قلعو رهيو.<ref>{{harvnb|Bozhilov|Gyuzelev|1999|pp=400–401}}</ref> 11هين صديءَ دوران ڪيترائي [[پيچينيگ]] صوفيا واري علائقي ۾ بازنطيني وفاقي آبادڪارن طور وسايا ويا. [[File:StSophiaChurch-Sofia-10.jpg|thumb|قديم [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] جو اندروني منظر.]] 1194ع ۾ شهنشاهه [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون|ايوان آسين پهريون]] جي دور ۾ شهر ٻيهر بحال ٿيل [[ٻي بلغاريائي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو ۽ هڪ اهم انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=123–124}}</ref> شهر جا ڪيترائي گورنر بلغاريائي شاهي خاندان جا ميمبر هئا ۽ ''[[سيباستوڪريٽر]]'' جو لقب رکندا هئا، جيڪو ان وقت [[زار]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو درجو هو. هن لقب جي مشهور مالڪن ۾ [[ڪالويان (سيباستوڪريٽر)|ڪالويان]]، [[پيٽر (سيباستوڪريٽر)|پيٽر]] ۽ سندن مائٽ اليگزينڊر آسين (1232ع کان پوءِ وفات)، جيڪو [[بلغاريا جو ايوان آسين پهريون]] ({{reign|1189|1196}}) جو پٽ هو، شامل آهن. 13هين ۽ 14هين صديءَ ۾ سريدتس هڪ اهم روحاني ۽ ادبي مرڪز بڻيو، جنهن جي ڀرپاسي ۾ 14 خانقاهن جو هڪ وڏو مجموعو موجود هو، جيڪي بعد ۾ عثمانين تباهه ڪري ڇڏيون. شهر ۾ گهڻ رنگي سگرافيٽو ٺڪر، زيور ۽ لوهه جون شيون پڻ تيار ٿينديون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=131, 139}}</ref> 1382/1383ع يا 1385ع ۾، [[بلغاريائي-عثماني جنگيون|بلغاريائي-عثماني جنگين]] دوران، ٽن مهينن جي [[صوفيا جو گهيرو|گهيري]] کان پوءِ [[لالا شاهين پاشا]] سريدتس کي [[عثماني سلطنت]] لاءِ فتح ڪيو.<ref name=":0">Ivanova, Svetlana, "Ṣofya", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 23 January 2018.</ref> عثماني ڪمانڊر شهر جي فوج بابت هي بيان ڇڏيو: ”قلعي [صوفيا] اندر هڪ وڏي ۽ چونڊ فوج آهي؛ ان جا سپاهي مضبوط جسم وارا، مڇن وارا ۽ جنگ جا تجربيڪار نظر اچن ٿا، پر هو شراب ۽ [[راڪيا]] پيئڻ جا عادي آهن—مختصر لفظن ۾، خوش مزاج ماڻهو آهن.“<ref>Cited in Халенбаков, О. ''Детска енциклопедия България: Залезът на царете'', с. 18</ref> === شروعاتي جديد تاريخ === 14هين صديءَ کان 19هين صديءَ تائين صوفيا [[عثماني سلطنت]] جو هڪ اهم انتظامي مرڪز رهيو. اهو [[روميليا]] جي [[بيلربيگي|بيلربيگيلڪ]] ([[روميليا ايالت]]) جي گادي بڻيو، جيڪا [[عثماني سلطنت جون انتظامي ورهاستون|صوبي]] طور [[يورپ]] ([[بلقان]]) ۾ عثماني علائقن جو انتظام هلائيندي هئي؛ اها [[اناطوليا]] جي بيلربيگيلڪ سان گڏ سلطنت جي ٻن اهڙن اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. صوفيا اهم [[صوفيا سنجق]] جي گادي پڻ هو، جنهن ۾ [[پلووديو]] ۽ [[ادرنه]] سميت سڄو [[ٿريس]]، ۽ [[ٿيسالونيڪي]] ۽ [[اسڪوپيي]] سميت [[مقدونيه (علائقو)|مقدونيه]] جو ڪجهه حصو شامل هو.<ref>{{cite book | title=Godisnjak | publisher=Drustvo Istoricara Bosne i Hercegovine, Sarajevo | url=https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | year=1950 | page=174 | quote=صوفيا سنجق: هي سنجق لڳ ڀڳ 1393ع ۾ قائم ڪيو ويو. | access-date=27 June 2019 | archive-date=18 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818181152/https://books.google.com/books?id=-4wxAQAAIAAJ | url-status=live }}</ref> 1443ع ۾ [[وارنا صليبي مهم]] جي شروعاتي مرحلن دوران صوفيا تي ٿوري عرصي لاءِ هنگريءَ جي فوجن قبضو ڪيو، ۽ بلغاريائي آبادي [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا چرچ]] ۾ مذهبي عبادت منعقد ڪري جشن ملهايو. 1444ع ۾ صليبي فوجن جي شڪست کان پوءِ شهر جي عيسائين کي ظلم ۽ ڏاڍ کي منهن ڏيڻو پيو. 1530ع ۾ صوفيا لڳ ڀڳ ٽن صدين لاءِ [[عثماني سلطنت جون ذيلي ورهاستون|عثماني صوبي]] (بيلربيگيلڪ) [[روميليا]] جي گادي بڻيو. ان دور ۾ صوفيا موجوده بلغاريا جي علائقي ۾ [[راگوسا جي جمهوريه]] سان قافلن ذريعي ٿيندڙ واپار لاءِ سڀ کان وڏو درآمدي ۽ برآمدي مرڪز هو. 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران عثمانين جي تعميراتي سرگرمين سبب صوفيا جي توسيع ٿي. بنيادي ڍانچي، تعليم ۽ مقامي معيشت ۾ سرڪاري سيڙپڪاريءَ شهر ۾ وڌيڪ تنوع آندو. شهر جي آباديءَ ۾، ٻين سان گڏ، [[مسلمان]]، [[بلغاريائي ٻولي|بلغاريائي]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ڳالهائيندڙ [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائي]]، [[آرمينيائي]]، [[جارجيا جا ماڻهو|جارجيا جا ماڻهو]]، [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] راگوسائي، يهودي ([[رومانيوٽ يهودي|رومانيوٽ]]، [[اشڪنازي يهودي|اشڪنازي]] ۽ [[سيفاردي يهودي|سيفاردي]]) ۽ [[روماني ماڻهو]] شامل هئا.<ref name=":0" /> 16هين صدي بلغاريائي عيسائين خلاف ظلم ۽ ستم جي هڪ لهر سان نمايان رهي؛ صوفيا ۾ مجموعي طور نو ڄڻا [[نوان شهيد]] بڻيا ۽ آرٿوڊوڪس چرچ کين مقدس شخصيتن جو درجو ڏنو، جن ۾ [[ڪراتوو جو جارج|جارج دي نيو]] (1515ع)، صوفيا جو سوفرونيوس (1515ع)، جارج دي نيويسٽ (1530ع)، [[صوفيا جو سينٽ نڪولس|صوفيا جو نڪولس]] (1555ع) ۽ صوفيا جو تيراپونتيوس (1555ع) شامل هئا.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=165, 167–169}}</ref> [[File:Sofia-oberbauer.png|thumb|alt=گھڙيال واري مناري سان صوفيا|19هين صديءَ جي وچ ڌاري صوفيا]] شهر جي بناوٽ جي حوالي سان، 16هين صديءَ جا ذريعا اٺ [[جامع مسجد|جامع مسجدون]]، ٽي عوامي لائبريريون، ڪيترائي اسڪول، 12 گرجا گهر، ٽي يهودي عبادتگاهون ۽ بلقان جي سڀ کان وڏي [[بيڊسٽن]] (بازار) جو ذڪر ڪن ٿا.<ref name=":0" /> ان کان سواءِ شهر ۾ ڦوهارا ۽ ''[[ترڪي حمام|حمام]]'' پڻ موجود هئا. سينٽ صوفيا ۽ سينٽ جارج جهڙن نمايان گرجا گهرن کي مسجدن ۾ تبديل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترين نين مسجدن جي تعمير پڻ ڪئي وئي، جن ۾ عثماني معمار [[معمار سنان]] جي تعمير ڪيل [[بانيا باشي مسجد]] به شامل هئي. 17هين صديءَ تائين شهر ۾ مجموعي طور 11 وڏيون ۽ 100 کان وڌيڪ ننڍيون مسجدون هيون.<ref>{{harvnb|Stancheva|2010|pp=154–155}}</ref><ref>{{cite web|title=Sofia – Trip around Sofia|url=http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|publisher=Balkan tourist, 1968|access-date=8 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050426/http://old.omda.bg/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_3.htm|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> 1610ع ۾ [[ڪيٿولڪ چرچ|ويٽيڪن]] [[رومن ڪيٿولڪ ڊائوسس آف صوفيا اينڊ پلووديو|صوفيا جي بشپ نشين]] قائم ڪئي، جيڪا [[روميليا]] جي ڪيٿولڪن لاءِ هئي ۽ 1715ع تائين قائم رهي، جڏهن گهڻا ڪيٿولڪ لڏپلاڻ ڪري چڪا هئا.<ref>{{Catholic|wstitle=Sardica}}</ref> 1737ع ۾ صوفيا، [[ساموڪوف]] ۽ اولهندي بلغاريا ۾ عثماني راڄ خلاف هڪ اهم بغاوت ٿي. 17هين صديءَ ۾ صوفيا معاشي ۽ سياسي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو، جيڪو 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني بلقان ۾ انتشار واري دور دوران وڌيڪ تيز ٿيو، جڏهن مقامي عثماني جنگي سردارن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي تباهه ڪيو. 1831ع جي عثماني آباديءَ جي انگن اکرن موجب صوفيا جي [[قضا (عثماني سلطنت)|قضا]] ۾ 42 سيڪڙو عيسائي ٽيڪس نه ڏيندڙ هئا، جڏهن ته وچولي طبقي ۽ غريب عيسائين جو انگ برابر هو.<ref>[[ڪمال ڪارپات]] (1985)، [https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 عثماني آبادي، 1830–1914ع، آباديءَ جون ۽ سماجي خاصيتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010124553/https://kupdf.net/downloadFile/59e4a7b908bbc56144e653d7 |date=10 October 2019 }}, [[يونيورسٽي آف وسڪانسن پريس]]، ص. 36</ref> 18هين صديءَ کان [[روميليا]] جا ''[[بيلربيگي]]'' اڪثر [[بيٽولا]] ۾ رهندا هئا، جيڪو 1826ع ۾ صوبي جي سرڪاري گادي بڻيو. صوفيا [[سنجق]] (ضلعي) جو مرڪز رهيو. 19هين صديءَ تائين بلغاريائي آباديءَ وٽ ٻه اسڪول ۽ ست گرجا گهر هئا، جن [[بلغاريائي قومي بيداري]] ۾ حصو ورتو. 1858ع ۾ [[نيڊيليا پيٽڪووا]] شهر ۾ عورتن لاءِ پهريون بلغاريائي اسڪول قائم ڪيو. 1867ع ۾ صوفيا ۾ پهريون ''[[چيتاليشتي]]''، يعني بلغاريائي ثقافتي ادارو، قائم ڪيو ويو. 1870ع ۾ بلغاريائي انقلابي [[واسيل ليوسڪي]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن ۾ هڪ [[اندروني انقلابي تنظيم|انقلابي ڪميٽي]] قائم ڪئي. 1873ع ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ واسيل ليوسڪي کي صوفيا منتقل ڪيو ويو، جتي عثمانين کيس ڦاهي ڏني. === جديد ۽ همعصر تاريخ === [[1877–1878ع جي روسي-ترڪ جنگ]] دوران [[سليمان پاشا (عثماني جنرل)|سليمان پاشا]] شهر جي دفاع لاءِ ان کي ساڙڻ جي ڌمڪي ڏني، پر پرڏيهي سفارتڪارن لياندر ليگي، [[ويٽو پوزيتانو]]، ربي گيبريل الموسنينو ۽ جوزف والڊهارٽ شهر ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سان صوفيا تباهيءَ کان بچي وئي. صوفيا جي ڪيترن بلغاريائي رهواسين هٿيار کنيا ۽ روسي فوجن جو ساٿ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Военная история ]-- Генов Ц. Русско-турецкая война 1877–1878 гг. и подвиг освободителей|work=lib.ru|access-date=8 August 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025341/http://militera.lib.ru/h/genov/09.html|url-status=live}}</ref> [[صوفيا جي جنگ]] دوران جنرل [[يوسف گورڪو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[شاهي روسي فوج]] 4 جنوري 1878ع تي شهر کي [[بلغاريا ۾ عثماني حڪمراني|عثماني حڪمراني]] کان آزاد ڪرايو. [[مارين درينوف]] صوفيا کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ جي تجويز ڏني، جيڪا 3 اپريل 1879ع تي قبول ڪئي وئي. آزاديءَ جي وقت شهر جي آبادي 11,649 هئي.<ref>Kiradzhiev, Svetlin (2006). "Sofia. 125 years a capital. 1879–2004". "Guttenberg". {{ISBN|978-954-617-011-8}}</ref> جنگ دوران صوفيا جون گهڻيون مسجدون تباهه ٿي ويون؛ ڊسمبر 1878ع جي هڪ رات ست مسجدون ڊاهي ڇڏيون ويون، جڏهن هڪ سخت گجگوڙ واري طوفان روسي فوجي انجنيئرن طرفان ڪرايل ڌماڪن جي آواز کي لڪائي ڇڏيو.{{Sfn | Crampton | 2006 | p = 114}}<ref>{{Citation | last = Crampton | first = RJ | title = A Concise History of Bulgaria | place = Cambridge | publisher = [[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | year = 2006 | orig-year = 1997 | isbn = 0-521-85085-1}}</ref> جنگ کان پوءِ شهر جي مسلمان آباديءَ جي وڏي اڪثريت صوفيا ڇڏي وئي.<ref name=":0" /> [[File:376bombgroup-bulgaria-01-jun-1944.gif|thumb|1944ع ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|اتحادي فوجن طرفان صوفيا تي بمباري]].]] آزاديءَ کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، جنهن جو وڏو سبب بلغاريا جي پرنسپلٽي—1908ع کان پوءِ بادشاهت—جي ٻين علائقن سان گڏ اڃا عثماني حڪمراني هيٺ رهندڙ [[مقدونيا (خطو)|مقدونيا]] ۽ [[ٿريس]] مان لڏپلاڻ هئي. 1900ع ۾ شهر ۾ پهريون برقي بلب روشن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |title=E-novinar.com – Новините на едно място |language=bg |trans-title=موهائلووا، تيهوميرا. 1900ع ۾ صوفيا جي گهٽين ۾ پهريون برقي بلب روشن ٿيو. نووينار |work=novinar.bg |date=12 March 2014 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618064512/http://novinar.bg/news/prez-1900-g-svetva-parvata-elektricheska-lampa-po-sofijskite-ulitci_MzUwMjszOA==.html |archive-date=18 June 2016 |url-status=dead }}</ref> [[ٻي بلقان جنگ]] دوران بلغاريا عملي طور پنهنجي لڳ ڀڳ سڀني پاڙيسري ملڪن خلاف اڪيلي جنگ وڙهي رهيو هو. جڏهن [[رومانيائي فوج]] 1913ع ۾ [[وراژديبنا]] ۾ داخل ٿي—جيڪو ان وقت صوفيا کان {{convert|7|mi|km|abbr=off|order=flip}} پري هڪ ڳوٺ هو ۽ هاڻي شهر جو مضافاتي علائقو آهي—<ref name="Hall97">Hall (2000), p. 97.</ref> ته ان واقعي [[بلغاريا جي بادشاهت|بلغاريا جي زارداري]] کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=December 2021}} جنگ دوران [[رومانيائي هوائي ڪور]] صوفيا مٿان اڏامون ڪيون، جن ۾ هوائي تصويري جاچ ڪئي وئي ۽ شهر تي پروپيگنڊا پمفليٽ اڇلايا ويا. اهڙيءَ طرح صوفيا دنيا جي پهرين گادي بڻجي وئي، جنهن مٿان دشمن جا جهاز اڏاميا.<ref name="Hall118">Hall (2000), p. 118.</ref> [[ٻي عالمي جنگ دوران بلغاريا جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ]] دوران بلغاريا 13 ڊسمبر 1941ع تي آمريڪا ۽ برطانيا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1943ع جي آخر ۽ 1944ع جي شروعات ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران صوفيا تي بمباري|آمريڪي ۽ برطانوي هوائي فوجن صوفيا تي بمباري ڪئي]]. انهن حملن جي نتيجي ۾ هزارين عمارتون تباهه يا نقصان جو شڪار ٿيون، جن ۾ گاديءَ واري شهر جي لائبريري ۽ هزارين ڪتاب پڻ شامل هئا. 1944ع ۾ صوفيا ۽ بلغاريا جو باقي حصو سوويت [[ڳاڙهي فوج]] جي قبضي هيٺ آيو، ۽ سوويت داخلا کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ بلغاريا نازي جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 1945ع ۾ ڪميونسٽ [[فادرلينڊ فرنٽ (بلغاريا)|فادرلينڊ فرنٽ]] اقتدار سنڀاليو. 1946ع ۾ بلغاريا جي [[بلغاريا جي عوامي جمهوريه|عوامي جمهوريه]] ۾ تبديلي ۽ 1990ع ۾ وري جمهوريه بلغاريا جي قيام شهر جي بناوٽ ۽ شهري منظر ۾ وڏيون تبديليون آنديون. ڳوٺاڻن علائقن مان لڏپلاڻ سبب صوفيا جي آبادي تيزيءَ سان وڌي، ۽ شهر جي ٻاهرين حصن ۾ دروژبا، ملادوست ۽ ليولين جهڙا نوان رهائشي علائقا تعمير ڪيا ويا. [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جي حڪمرانيءَ دوران شهر جي ڪيترن مشهور رستن ۽ چوڪن جا نالا نظرياتي سببن سان تبديل ڪيا ويا؛ 1989ع کان پوءِ انهن مان ڪيترن جا اصل نالا بحال ڪيا ويا.<ref>L. Ivanov. [https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal 1991 Sofia street naming proposal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025182101/https://www.researchgate.net/publication/319820028_1991_Sofia_street_naming_proposal |date=25 October 2017 }} Sofia City Place-names Commission, 22 January 1991.</ref> [[گيورگي ديميتروف جو مقبرو]]، جنهن ۾ [[گيورگي ديميتروف|ديميتروف]] جو لاش [[لينن جو مقبرو|لينن جي مقبري]] وانگر محفوظ رکيو ويو هو، 1999ع ۾ ڊاهي ڇڏيو ويو. == جاگرافي == [[File:Sofia seen from Vitosha 2.jpg|thumb|[[ويٽوشا]] تان صوفيا ۽ ان جي واديءَ جو منظر]] [[File:Sofia-vitosha-kempinski.jpg|thumb|پسمنظر ۾ ويٽوشا سان صوفيا جو سياري وارو پينوراما]] [[صوفيا سٽي صوبو]] 1,344&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=District Sofia-city |url=http://www.guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city |work=Guide Bulgaria |access-date=19 February 2012 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229133822/http://guide-bulgaria.com/SW/Sofia-city/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته ان جي چوڌاري واقع گهڻو وڏو [[صوفيا صوبو]] 7,059&nbsp;ڪلوميٽر<sup>2</sup> تي مشتمل آهي. صوفيا جي هڪ اهم آباديءَ واري مرڪز طور ترقيءَ ۾ [[بلقان]] جي وچولي جاگرافيائي هنڌ جو وڏو ڪردار رهيو آهي. شهر اولهندي بلغاريا ۾، [[ويٽوشا]] جبل جي اترين دامن وٽ، [[صوفيا وادي]] ۾ واقع آهي، جنهن کي اتر کان [[بلقان جبل]] گهيرو ڪن ٿا. واديءَ جي سراسري اوچائي {{convert|550|m}} آهي. صوفيا [[يورپي يونين]] جي ٻيو نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[ميڊرڊ]] کان پوءِ، ۽ يورپ جي ٽيون نمبر سڀ کان اوچي گادي آهي، [[انڊورا لا ويلا]] ۽ ميڊرڊ کان پوءِ. گهڻين يورپي گاديءَ وارن شهرن جي ابتڙ، صوفيا ڪنهن وڏي درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل ناهي، پر ان کي سڀني پاسن کان نسبتاً اوچا جبل گهيرو ڪن ٿا. ٽن [[جبلائي لنگهه|جبلائي لنگهن]] وسيلي شهر تائين پهچ ٿئي ٿي، جيڪي قديم زماني کان اهم رستا رهيا آهن؛ ويٽوشا [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ايجين سمنڊ]] جي پاڻي ورهاست واري حد جو حصو آهي. شهر مان ڪيترائي ننڍا ۽ گهٽ اونهائي وارا درياهه گذرن ٿا، جن ۾ [[بويانسڪا ريڪا|بويانسڪا]]، [[ولادايا درياهه|ولادائيسڪا]] ۽ [[پرلووسڪا]] شامل آهن. [[اسڪر (درياهه)|اسڪر درياهه]] پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ صوفيا جي اوڀر واري حصي ڀرسان گذري ٿو. اهو [[ريلا]]، بلغاريا جي سڀ کان اوچي جبل، مان نڪري ٿو،<ref name="Geographic Dictionary of Bulgaria 537">{{harvnb|Geographic Dictionary of Bulgaria|1980|p=537}}</ref> ۽ [[جرمن، بلغاريا|جرمن]] ڳوٺ ڀرسان صوفيا وادي ۾ داخل ٿئي ٿو. اسڪر اتر طرف بلقان جبلن ڏانهن وهي ٿو، اوڀر وارن شهري مضافاتن جي وچان گذري [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] جي مکيه عمارت ڀرسان ۽ رن ويز جي هيٺان وهي ٿو، ۽ پوءِ [[نووي اسڪر]] وٽ صوفيا واديءَ مان نڪري ٿو، جتان خوبصورت [[اسڪر گھاٽي]] جي شروعات ٿئي ٿي.<ref name="Iskar 1">{{cite web|url=http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|title=General Hydrological Data|publisher=Iskar River System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207013903/http://old.bluelink.net/water/dunav/iskar/obshtihidrldanni.htm|archive-date=7 December 2017|access-date=27 April 2019}}</ref> شهر پنهنجي 49 [[چشمو (پاڻي)|معدني]] ۽ [[گرم چشمو|گرم پاڻيءَ جي چشمن]] لاءِ مشهور آهي. ويهين صديءَ دوران مصنوعي ڍنڍون ۽ ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا. 1818ع ۽ 1858ع جا زلزلا شديد ۽ تباهه ڪندڙ هئا، جڏهن ته [[2012ع پيرنڪ زلزلو]] صوفيا جي اولهه ۾ آيو، جنهن جي [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|مومينٽ ميگنيٽيوڊ]] 5.6 ۽ مرڪلي شدت VI (''مضبوط'') هئي. [[2014ع ايجين سمنڊ زلزلو]] پڻ شهر ۾ محسوس ڪيو ويو. === آبهوا === صوفيا ۾ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] ''Dfb''؛ جيڪڏهن −3&nbsp;°C [[آئسوٿرم (خط)|آئسوٿرم]] استعمال ڪجي ته ''Cfb'')، ۽ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|10.9|°C|1|abbr=on}} آهي. سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ برفباري وارا هوندا آهن. سڀ کان ٿڌن ڏينهن ۾ گرمي پد، خاص طور جنوري ۾، {{convert|-15|°C|0}} کان به هيٺ وڃي سگهي ٿو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-31.2|°C|0}} هو، جيڪو 16 جنوري 1893ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>[https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ Софийска голяма община – климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807082818/https://noviiskar.wordpress.com/2011/03/22/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/ |date=7 August 2020 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=rzoLAAAAIAAJ&q=31.2+++1893+ |title=Атанас Иширков, България. Географически бележки, Придворна печатница, 1910 година, стр. 78. |access-date=3 September 2019 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083050/https://books.google.bg/books?hl=bg&id=rzoLAAAAIAAJ&dq=31.2++16+%D1%8F%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8+1893+%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F&focus=searchwithinvolume&q=31.2+++1893+ |url-status=live |last1=Ishirkov |first1=Anastas |year=1910 }}</ref> سراسري طور صوفيا ۾ ڪل {{convert|98|cm|1|abbr=on}} برف پوي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 56 ڏينهن برفاني ڍڪ موجود رهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|title=Архив-Бг3 » 01-1991 София|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=1 January 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145520/https://www.stringmeteo.com/synop/bg_tuti.php?year=1991&month=01&day=01&station=156140&mode=m&submit1=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف وارو رڪارڊ ٿيل سيارو 1939/1940ع هو، جڏهن ڪل {{convert|169|cm|1|abbr=on}} برف پئي.<ref>{{cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_3747/1939-11.pdf |title=Статистически Данни |website=stringmeteo.com |access-date=13 August 2024}}</ref> سڀ کان وڌيڪ برف جي ٿولهه {{convert|57|cm|1|abbr=on}} هئي، جيڪا 25 ڊسمبر 2001ع تي رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|title=Времето София » 25.12.2001|first=Иван|last=Николов|work=stringmeteo.com|access-date=28 January 2015|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403113829/http://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2001&month=12&day=25&city=15614&int=1&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98|url-status=live}}</ref> سڀ کان ٿڌو رڪارڊ ٿيل سال 1893ع هو، جنهن ۾ جنوري جو سراسري گرمي پد {{convert|-10.4|°C|0}} ۽ سالياني سراسري گرمي پد {{convert|8.2|C|F}} هو.<ref>{{Cite web|title=Вековен архив - София » 01.1887 - 12.2007|url=https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|access-date=2021-05-17|website=www.stringmeteo.com|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517201047/https://www.stringmeteo.com/synop/sf_cent.php?year1=1887&month1=1&year2=2007&month2=12&nor=on&t_in=on&p_in=on&st=sf&submit=%25CF%25CE%25CA%25C0%25C6%25C8|url-status=live}}</ref> اونهارا ڪافي گرم ۽ سج وارا هوندا آهن. شهر جي وڌيڪ اوچائي سبب اونهاري ۾ صوفيا عام طور بلغاريا جي ٻين حصن کان ٿورو ٿڌو رهي ٿو. تنهن هوندي به، شهر ۾ گرميءَ جون لهرون پڻ اچن ٿيون، جن دوران خاص طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم ترين ڏينهن ۾ گرمي پد {{convert|35|°C|0}} يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|40.2|°C|0}} هو، جيڪو 5 جولاءِ 2000ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://novini247.com/novini/prez-2000-godina-na-5-yuli-e-bil-edin-ot_6535868.html | title=През 2000 година на 5 юли е бил един от | date=4 July 2023 }}</ref> سڀ کان گرم رڪارڊ ٿيل مهينو جولاءِ 2012ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|24.8|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_month.php?month=7&year=2012 | title=Времето-България » Мес. обобщ. температури }}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان گرم سال 2024ع هو، جنهن جي سالياني سراسري گرمي پد {{convert|12.5|°C|0}} هو.<ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/temp_year.php?year=2024&month=1&len=12&an_per=9120&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Архив-Бг » Год. обобщ. температури }}</ref> صوفيا ۾ بهار ۽ سرءُ عام طور مختصر هوندا آهن ۽ موسم تيزيءَ سان بدلجندڙ ۽ غير يقيني رهي ٿي. شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|625.7|mm|2|abbr=on}} آهي، جنهن جو وڌ کان وڌ حصو بهار جي آخر ۽ اونهاري جي شروعات ۾ پوي ٿو، جڏهن [[گجگوڙ واري برسات|گجگوڙ وارا طوفان]] عام هوندا آهن. سڀ کان سڪل رڪارڊ ٿيل سال 2000ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|304.6|mm|2|abbr=on}} برسات پئي، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ برسات وارو سال 2014ع هو، جنهن ۾ ڪل {{convert|1066.6|mm|2|abbr=on}} برسات رڪارڊ ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Век. месечен архив Бг |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807085034/https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2000&month=12&stat=2064&sty=2000&endy=2000&prm_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |title=Архив-Бг » Год. обобщ. валежи |access-date=18 January 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807084615/https://www.stringmeteo.com/synop/prec_year.php?year=2014&month=1&len=12&ord=num&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = صوفيا (NIMH−[[بلغاريائي اڪيڊمي آف سائنسز|BAS]])، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي قدر 1893ع کان اڄ تائين | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=United States [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 August 2024}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=بلغاريا جي عوامي جمهوريه جو شمارياتي ساليانو 1947–1948ع | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> ۽ Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=3 September 2019 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} === ماحول === [[صوفيا وادي]] جي جاگرافيائي بيهڪ هوا جي ذخيرن جي وهڪري کي محدود ڪري ٿي، جنهن سبب [[ذرڙاتي مادو]] ۽ [[نائٽروجن آڪسائيڊ]] جي ڪري فضائي آلودگيءَ جا امڪان وڌي وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|title="Дружба", "Надежда" и "Павлово" са с най-мръсен въздух в София – Mediapool.bg|work=mediapool.bg|date=16 March 2012 |access-date=13 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121659/http://www.mediapool.bg/druzhba-nadezhda-i-pavlovo-sa-s-nai-mrasen-vazduh-v-sofiya-news190733.html|url-status=live}}</ref> گرمائش لاءِ استعمال ٿيندڙ ٺوس ٻارڻ ۽ موٽر گاڏين جي آمدرفت آلودگي پيدا ڪندڙ اهم ذريعا آهن. اهڙيءَ ريت [[گرمي پد جو ابتو تهه|گرمي پد جي ابتڙ حالت]] ۽ شهر جي چوڌاري موجود جبل هوا جي ذخيرن جي گردش کي روڪين ٿا، جنهن ڪري شهر مٿان ڌنڌلو دونهون (سموگ) برقرار رهي ٿو.<ref name="SG1"/><ref name="AFP"/> نتيجي طور، صوفيا ۾ فضائي آلودگيءَ جي سطح يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref name="NYT1">{{cite news|first=Danny|last=Hakim|title=Bulgaria's Air Is Dirtiest in Europe, Study Finds, Followed by Poland|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]|date=15 October 2013|access-date=15 October 2013|archive-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723155416/http://www.nytimes.com/2013/10/15/business/international/bulgarias-air-is-dirtiest-in-europe-study-finds-followed-by-poland.html?hp&_r=0|url-status=live}}</ref> [[ذرڙاتي مادو|ذرڙاتي مادي]] جي مقدار لاڳيتو مقرر معيار کان مٿي رهي ٿي.<ref name="AFP">{{cite AV media |date=20 December 2015 |title=Environment: Sofia, most polluted capital of Europe |medium=News report |url=https://www.youtube.com/watch?v=HCQPxk8uBSM | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/HCQPxk8uBSM| archive-date=2021-10-30|access-date=26 October 2018|publisher=[[ايجنسي فرانس-پريس]]}}{{cbignore}}</ref> آڪٽوبر 2017ع کان مارچ 2018ع تائين گرمائش واري موسم دوران ذرڙاتي مادي جي سطح 70 ڀيرا مقرر معيار کان وڌي وئي؛<ref name="SG1">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|title=Air pollution in Sofia, other Bulgarian cities hugely exceeded norms several times this winter|publisher=The Sofia Globe|date=4 April 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222412/https://sofiaglobe.com/2018/04/04/air-pollution-in-sofia-other-bulgarian-cities-hugely-exceeded-norms-several-times-this-winter/|url-status=live}}</ref> 7 جنوري 2018ع تي PM10 جي سطح 632&nbsp;μg/m<sup>3</sup> تائين پهتي،<ref name="SG2">{{cite web|url=https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|title=Bulgaria: Bad air quality in Sofia on January 6 2018|publisher=The Sofia Globe|date=6 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222458/https://sofiaglobe.com/2018/01/06/bulgaria-bad-air-quality-in-sofia-on-saturday/|archive-date=26 October 2018|url-status=dead}}</ref> جيڪا [[يورپي يونين]] جي 50&nbsp;μg/m<sup>3</sup> واري معيار کان لڳ ڀڳ ٻارهن ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|title=Air Quality Standards|publisher=[[يورپي ڪميشن]]|access-date=26 October 2018|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022181400/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/standards.htm|url-status=live}}</ref> فضائي آلودگيءَ جا ذريعا گهٽ هجڻ وارن علائقن، جهڙوڪ [[گورنا بانيا]]، ۾ به PM2.5 ۽ PM10 جون سطحون محفوظ حدن کان مٿي هيون.<ref name="SG2"/> فضائي آلودگيءَ ۾ خطرناڪ واڌ جي ردعمل ۾، ميونسپل ڪائونسل جنوري 2018ع ۾ ڪيترائي قدم لاڳو ڪيا، جن ۾ گهٽين کي وڌيڪ ڀيرا ڌوئڻ پڻ شامل هو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|title=Sofia Municipal Council Adopted Measures to Tackle Air Pollution|publisher=[[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]|date=25 January 2018|access-date=26 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061521/https://www.bnt.bg/en/a/sofia-municipal-council-adopted-measures-to-tackle-air-pollution|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، سيپٽمبر 2018ع ۾ جاري ڪيل [[يورپي آڊيٽرن جي عدالت]] جي هڪ رپورٽ مان ظاهر ٿيو ته صوفيا گرمائش سبب پيدا ٿيندڙ فضائي آلودگي گهٽائڻ لاءِ ڪو به منصوبو تيار نه ڪيو هو. رپورٽ ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته صوفيا ۾ صنعتي آلودگيءَ جي نگراني ڪندڙ ڪا به اسٽيشن ڪم نه ٿي ڪري، جيتوڻيڪ شهر ۾ صنعتي سهولتون سرگرم آهن. [[ايگلز برج]] تي قائم هڪ نگراني اسٽيشن، جتي ذرڙاتي مادي جون ڪجهه بلند ترين سطحون ماپيون ويون هيون، اتان منتقل ڪئي وئي، ۽ ان کان پوءِ ان اسٽيشن تي ماپيل سطحون نمايان طور گهٽ رهيون آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|title=Brussels: Sofia has no projects targeting air pollutionКопирано от fidget.bg|newspaper=Standard|date=12 September 2018|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027061542/http://www.standartnews.com/english/read/brussels_sofia_has_no_projects_targeting_air_pollution-13174.html|archive-date=27 October 2018|url-status=dead}}</ref> هاڻي ذرڙاتي مادي جي ماپ گهڻو ڪري 300 سينسرن جي هڪ نيٽ ورڪ ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جنهن جي سارسنڀال 2017ع کان رضاڪار ڪري رهيا آهن.<ref name="SG1"/> [[يورپي ڪميشن]] فضائي آلودگيءَ کي گهٽائڻ ۾ ناڪاميءَ تي بلغاريا خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي آهي.<ref name="AFP"/> == آبادي == [[File:Sofia population pyramid in 2021.svg|thumb|2021ع ۾ صوفيا جي آباديءَ جو هرم]] '''مختلف سالن ۾ آبادي (هزارن ۾):'''{{historical populations|1887|30501|1910|102812|1934|287095|1946|436623|1956|644727|1965|801111|1975|967214|1985|1114759|1992|1114925|2001|1091772|2011|1202761|2021|1221785|2022|1221172|align=right|cols=1|source=آدمشماريون<ref name="BAN">{{Cite web| url=http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | title=Урбанизацията в българия от освобождението до края на втората световна война | language=bg | trans-title=Urbanization in Bulgaria from Liberation to the End of World War II | access-date=2010-02-14 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706142758/http://www.geography.iit.bas.bg/2009/1-09/13-17.pdf | archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Cities of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-cities.htm|date=2024-04-03}}</ref>{{cite web|title=National statistical institute|url=https://www.nsi.bg/bg/content/21551/bg001c-%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F|date=2024-10-31}}}}<timeline> ImageSize = width:750 height:280 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1700s from:0 till:70 bar:1870 from:0 till:19 bar:1880 from:0 till:20 bar:1887 from:0 till:30 bar:1892 from:0 till:46 bar:1900 from:0 till:68 bar:1905 from:0 till:82 bar:1910 from:0 till:102 bar:1920 from:0 till:154 bar:1926 from:0 till:213 bar:1934 from:0 till:287 bar:1939 from:0 till:401 bar:1946 from:0 till:435 bar:1956 from:0 till:639 bar:1965 from:0 till:802 bar:1975 from:0 till:965 bar:1985 from:0 till:1121 bar:1992 from:0 till:1114 bar:2001 from:0 till:1091 bar:2011 from:0 till:1202 bar:2015 from:0 till:1228 bar:2016 from:0 till:1236 bar:2018 from:0 till:1269 bar:2021 from:0 till:1248 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1700s at: 70 text: 70,0 shift:(-8,5) bar:1870 at: 19 text: 19,0 shift:(-8,5) bar:1880 at: 20 text: 20,5 shift:(-8,5) bar:1887 at: 30 text: 30,5 shift:(-11,5) bar:1892 at: 46 text: 46,6 shift:(-11,5) bar:1900 at: 68 text: 68,0 shift:(-11,5) bar:1905 at: 82 text: 82,6 shift:(-11,5) bar:1910 at: 102 text: 102,8 shift:(-14,5) bar:1920 at: 154 text: 154,0 shift:(-14,5) bar:1926 at: 213 text: 213,0 shift:(-11,5) bar:1934 at: 287 text: 287,1 shift:(-14,5) bar:1939 at: 401 text: 401,0 shift:(-14,5) bar:1946 at: 435 text: 435,0 shift:(-14,5) bar:1956 at: 639 text: 639,9 shift:(-14,5) bar:1965 at: 802 text: 802,4 shift:(-14,5) bar:1975 at: 965 text: 965,7 shift:(-14,5) bar:1985 at: 1121 text: 1122 shift:(-14,5) bar:1992 at: 1114 text: 1115 shift:(-14,5) bar:2001 at: 1091 text: 1092 shift:(-14,5) bar:2011 at: 1202 text: 1203 shift:(-14,5) bar:2015 at: 1228 text: 1228 shift:(-14,5) bar:2016 at: 1236 text: 1236 shift:(-14,5) bar:2018 at: 1269 text: 1269 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) bar:2021 at: 1248 text: 1248 shift:(-14,5) </timeline> [[File:13.modelat bay Georgi i studenti ot akademiata.jpg|thumb|right|[[قومي فن اڪيڊمي]] جا شاگرد (تقريباً 1952–53ع). بلغاريا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ واري عمل کان وٺي 20–25 سالن جي عمر وارا ماڻهو شهر جو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه رهيا آهن.]] 2018ع جي انگن اکرن موجب، شهر جي آبادي 1,400,384 هئي، جڏهن ته سڄي [[صوفيا گاديءَ واري ميونسپلٽي]] جي آبادي 1,500,120 هئي.<ref>{{cite web |title=Population {{!}} National statistical institute |url=http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |website=www.nsi.bg |access-date=31 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026220450/http://www.nsi.bg/en/content/6703/population |url-status=live }}</ref> فيبروري 1878ع ۾ روسي فوج طرفان ڪرايل پهرين آدمشماريءَ ۾ 11,694 رهواسي رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ 6,560 [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 3,538 [[بلغاريا جا يهودي|يهودي]]، 839 [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ 737 [[روما ماڻهو|روما]] شامل هئا. هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ عورتن جو تناسب 1,102 هو. في 1,000 ماڻهن تي [[پيدائش جي شرح]] 12.3 هئي ۽ گذريل پنجن سالن کان لڳاتار وڌي رهي هئي، جڏهن ته [[موت جي شرح]] 12.1 تائين پهتي ۽ گهٽجي رهي هئي. 2009ع دوران قدرتي آباديءَ جي واڌ جي شرح 0.2 في هزار هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 20 سالن ۾ پهريون ڀيرو مثبت واڌ جي شرح هئي. ملڪ جي غريب علائقن مان گاديءَ واري شهر ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ، گڏوگڏ شهريت ۾ واڌ، صوفيا جي آبادي وڌڻ جا ٻيا اهم سبب آهن. [[ٻارن جي موت جي شرح]] في 1,000 تي 5.6 هئي، جيڪا 1980ع ۾ 18.9 هئي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 20–24 سالن جي عمر وارا ماڻهو سڀ کان وڏو عمر وارو گروهه هئا، جن جو انگ 133,170 هو ۽ اهي ڪل 1,202,761 ماڻهن جو 11 سيڪڙو هئا. جڏهن ته وچين عمر 38 سال هئي. آدمشماريءَ موجب 1,056,738 شهري (87.9 سيڪڙو) نسلي طور [[بلغاريائي ماڻهو|بلغاريائي]]، 17,550 (1.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ روما ماڻهو|روما]]، 6,149 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ ترڪ|ترڪ]]، 9,569 (0.8 سيڪڙو) ٻين نسلي گروهن سان واسطو رکندڙ هئا، 6,993 (0.6 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي ۽ 105,762 (8.8 سيڪڙو) ماڻهن پنهنجي نسلي وابستگي بابت ڪو جواب نه ڏنو.<ref>{{cite web|title=Population|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|website=nsi.bg|publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]], 2011|access-date=12 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170703/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|title=Ромите са изолирани от бума в заетостта на Балканите|website=Mediapool.bg|date=11 December 2007 |access-date=11 April 2018|archive-date=6 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706143153/http://www.mediapool.bg/show/?storyid=134487|url-status=live}}</ref> 2011ع جي آدمشماريءَ موجب، سڄي ميونسپلٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 892,511 ماڻهو (69.1 سيڪڙو) [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي]]، 10,256 (0.8 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]، 6,767 (0.5 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ اسلام|مسلمان]]، 5,572 (0.4 سيڪڙو) [[بلغاريا ۾ رومن ڪيٿولڪ ازم|رومن ڪيٿولڪ]] ۽ 4,010 (0.3 سيڪڙو) ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 372,475 (28.8 سيڪڙو) ماڻهن پاڻ کي [[لامذهبيت|لامذهب]] قرار ڏنو يا ڪنهن مذهب جو ذڪر نه ڪيو. انگن اکرن موجب ڪل آباديءَ جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي يونيورسٽيءَ جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. 15–64 سالن جي آباديءَ مان ميونسپلٽيءَ اندر 265,248 ماڻهو (28.5 سيڪڙو) معاشي طور غيرفعال هئا، جڏهن ته 55,553 ماڻهو (6 سيڪڙو) بيروزگار هئا، جن مان وڏي حصي اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي هئي. سڀ کان وڏو روزگار وارو گروهه واپار سان لاڳاپيل هو، جنهن کان پوءِ [[پيداواري صنعت]] سان لاڳاپيل ماڻهو هئا. ميونسپلٽيءَ اندر ٽي چوٿايون، يعني 965,328 ماڻهو، گهر ۾ ٽيليويزن تائين رسائي رکندڙ رڪارڊ ڪيا ويا، جڏهن ته 836,435 ماڻهو (64.8 سيڪڙو) انٽرنيٽ تائين رسائي رکندا هئا. 464,865 گهرن مان 432,847 گهر گڏيل [[گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام|سيوريج نظام]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته 2,732 گهرن وٽ اهڙي سهولت نه هئي. انهن مان 864 گهرن وٽ ڪنهن به قسم جي [[پاڻيءَ جي فراهمي]] نه هئي ۽ 688 گهرن وٽ ميونسپل نظام کان سواءِ ٻي قسم جي پاڻيءَ جي فراهمي هئي. نون سالن کان مٿي عمر وارن مردن ۽ عورتن مان 99.6 سيڪڙو کان وڌيڪ [[خواندگي|پڙهيل لکيل]] رڪارڊ ڪيا ويا. 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو سڀ کان وڏو گروهه شادي شده زندگي گذاريندڙ هو (46.3 سيڪڙو)، جڏهن ته 43.8 سيڪڙو اڪيلو ۽ 9.9 سيڪڙو ڪنهن ٻئي قسم جي گڏيل رهائش يا ڀائيواريءَ ۾ رهندڙ رڪارڊ ڪيا ويا. مجموعي طور غيرشادي شده ماڻهو اڪثريت ۾ هئا، خاص طور 40 سالن تائين ۽ 70 سالن کان مٿي عمر وارن ۾. قانوني حيثيت موجب طلاق يافته يا [[بيوه|بيواهه]] ماڻهو يا ته عملي طور اڪيلا رهندڙن يا ڪنهن ٻي قسم جي ڀائيواريءَ ۾ رهندڙن ۾ شامل هئا؛ انهن ٻنهي گروهن مان هر هڪ 20 سالن کان مٿي عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو هو. قانوني طور شادي شده ماڻهن مان رڳو هڪ سيڪڙو کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو عملي طور ازدواجي زندگي نه گذاريندا هئا. ٻن ماڻهن تي ٻڌل خاندان 46.8 سيڪڙو هئا، 34.2 سيڪڙو خاندان ٽن ماڻهن تي ٻڌل هئا، جڏهن ته گهراڻن جو سڀ کان وڏو حصو (36.5 سيڪڙو) رڳو هڪ فرد تي ٻڌل هو.<ref name=book>{{cite book|title=2011 census, Sofia-capital |publisher=[[بلغاريا جو قومي شماريات ادارو]] |location=صوفيا |page=37 40 43 68 71 74 99 117 132 190 193 196 |edition=23 |url=http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=/FullT/FulltOpen/P_22_2011_T3_KN23.pdf |year=2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215111319/http://statlib.nsi.bg:8181/isisbgstat/ssp/fulltext.asp?content=%2FFullT%2FFulltOpen%2FP_22_2011_T3_KN23.pdf |archive-date=15 February 2016 }}</ref> صوفيا کي 1879ع ۾ ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. هڪ سال پوءِ، 1880ع ۾، اهو [[پلووديو]]، [[وارنا، بلغاريا|وارنا]]، [[روسي، بلغاريا|روسي]] ۽ [[شومين]] کان پوءِ ملڪ جو پنجون نمبر وڏو شهر هو. پلووديو 1892ع تائين بلغاريا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر رهيو، جنهن کان پوءِ صوفيا پهريون نمبر حاصل ڪيو. شهر ملڪ اندروني لڏپلاڻ جو اهم ترين مرڪز آهي؛ گاديءَ واري شهر جي آبادي وڌندي رهي آهي ۽ اها ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=Nsi.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=15 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> ان ڪري اڄ شهر ۾ مقامي نسل جا ماڻهو نسبتاً ٿورا بچيا آهن؛ اهي ڀرپاسي جي [[صوفيا جا ضلعا|ڳوٺاڻن مضافات]] ۾ وڌيڪ رهن ٿا ۽ کين [[شوپي]] چيو وڃي ٿو. شوپي [[بلغاريائي ٻوليون|اولهندي بلغاريائي ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جون مذهبي عمارتون"> File:"St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] File:Bulgaria Bulgaria-0546 - Church of St Nicholas the Miracle-Maker (7390227698).jpg|[[روسي چرچ، صوفيا|روسي چرچ]] File:Catholic cathedral Sofia.jpg|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، صوفيا|سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل]] File:Софийска синагога (14113510160).jpg|[[صوفيا سيناگاگ]] File:05158-Banyabaşı Mosque, Sofia (8269331286).jpg|[[بانيا باشي مسجد]] </gallery> == معيشت == [[File:Bulgarian National Bank - panoramio.jpg|thumb|[[بلغاريائي قومي بئنڪ]] جو مرڪزي دفتر]] [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] صوفيا کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=31 August 2020 |archive-date=24 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live }}</ref> شهر بلغاريا جو اهم معاشي مرڪز آهي ۽ ملڪ ۾ ڪم ڪندڙ گهڻين وڏين بلغاريائي ۽ بين الاقوامي ڪمپنين جو مرڪزي هنڌ آهي. [[بلغاريائي قومي بئنڪ]] ۽ [[بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج – صوفيا|بلغاريائي اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ هتي قائم آهن. دنيا جي مالي مرڪزن جي هڪ درجابنديءَ ۾ صوفيا کي 62هون نمبر ڏنو ويو.<ref name=GFCI>{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|title=The Global Financial Centres Index 27|date=March 2020|publisher=Long Finance|access-date=3 September 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328165551/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_27_Full_Report_2020.03.26_v1.1_.pdf|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ روزگار ۽ في فرد حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي گڏيل واڌ جي لحاظ کان صوفيا 300 عالمي شهرن مان 30هين نمبر تي هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي شهرن مان سڀ کان مٿي مقام هو.<ref>{{cite web|url=http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|title=Sofia ranks 30th in GDP/capita, employment growth 2013–2014 global report|publisher=seenews.com|access-date=22 January 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621101427/http://wire.seenews.com/news/sofia-ranks-30th-in-gdp-capita-employment-growth-2013-2014-global-report-459718|url-status=dead}}</ref> ان وقت في فرد حقيقي GDP (PPP) ۾ واڌ 2.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته روزگار 3.4 سيڪڙو وڌي 962,400 تائين پهتو.<ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|title=Global Metro Monitor An Uncertain recovery|website=brookings.edu|access-date=22 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142556/http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2015/01/22-global-metro-monitor/bmpp_GMM_final.pdf?la=en|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[فوربز]] صوفيا کي دنيا جي انهن ڏهن بهترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو، جتي [[شروعاتي ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شروع ڪرڻ لاءِ ماحول سازگار هو. ان جا سبب 10 سيڪڙو ڪارپوريٽ ٽيڪس، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ Eleven Startup Accelerator، LAUNCHub ۽ Neveq جهڙن سيڙپڪاري فنڊن جي موجودگي ٻڌايا ويا.<ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |title=10 Top Cities Around The World To Launch Your Startup |magazine=Forbes |date=29 November 2015 |access-date=13 March 2016 |archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314060404/http://www.forbes.com/sites/amyguttman/2015/11/29/top-10-cities-in-the-world-to-launch-your-startup-some-may-surprise-you/3/#7b7d29e390fa |url-status=live }}</ref> [[File:Business Park Sofia view 2.jpg|thumb|بزنس پارڪ صوفيا]] 2015ع ۾ شهر جو في فرد GDP (PPS) €29,600 ($33,760) هو، جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ جي بلند ترين سطحن مان هڪ ۽ بلغاريا جي ٻين شهرن کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant at current market prices), by NUTS 3 regions |publisher=Eurostat |access-date=12 March 2017 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411093728/http://ec.europa.eu/eurostat/cache/RSI/#?vis=nuts3.economy&lang=en |url-status=live }}</ref> 2018ع ۾ صوفيا جي ڪل نالي ماتر GDP 38.5&nbsp;ارب ليو ($22.4&nbsp;ارب) هئي، يا في فرد 33,437 ليو ($19,454).<ref name="nsi1">{{cite web|url=https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|title=GDP by Economic Sector and Region|publisher=National Statistical Institute|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716212039/https://www.nsi.bg/en/content/5493/gdp-regions|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Sofia|2016|page=64}} مارچ 2020ع ۾ سراسري ماهوار اجورو $1,071 هو، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite web |url=http://nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |title=Average monthly wages and salaries of the employees under labour contract by statistical regions and districts |publisher=National Statistical Institute |access-date=14 July 2020 |archive-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607204206/https://www.nsi.bg/en/content/6412/statistical-regions-district |url-status=live }}</ref> شهر جي معيشت ۾ خدمتن جو غلبو آهي، جيڪي [[مجموعي قدر ۾ واڌ]] جو 88.6 سيڪڙو پيدا ڪن ٿيون؛ صنعت جو حصو 11.3 سيڪڙو ۽ زراعت جو 0.1 سيڪڙو آهي.<ref name="nsi1"/>{{Sfn|Sofia|2016|page=72}} تاريخي طور، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سوشلسٽ صنعتي دور ۾ شهر ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا تيزيءَ سان وڌيا ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي خطو بڻجي ويا. هتي فولاد، ڪچو لوهه، مشينري، صنعتي سامان، اليڪٽرانڪس، ٽرامون، ڪيميائي شيون، ڪپڙو ۽ خوراڪ تيار ڪندڙ ڪيترائي ڪارخانا قائم هئا.<ref name="Face">{{cite web|url=http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|title=Kapital Quarterly|website=Sofiaecho.com|access-date=11 April 2018|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610061024/http://sofiaecho.com/2004/09/16/631302_the-capitals-changing-face|url-status=live}}</ref> ملڪ جي ٻين حصن مان مزدورن جي وڏي آمد ايتري تيز ٿي جو رهائش تي پابندين واري پاليسي لاڳو ڪئي وئي، ۽ گاديءَ واري شهر ۾ مستقل رهڻ لاءِ صوفيا جي خاص شهريت حاصل ڪرڻ ضروري هئي.<ref name="Face"/> 1989ع جي سياسي تبديلين کان پوءِ اهڙي شهريت جو نظام ختم ڪيو ويو. شهر جا سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبا [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]] (IT) ۽ پيداواري صنعت آهن. صوفيا هڪ علائقائي آءِ ٽي مرڪز آهي ۽ فعال ٽيڪنالاجي ماهرن جي سالياني واڌ جي لحاظ کان يورپ جي تيزيءَ سان وڌندڙ ڏهن ٽيڪ مرڪزن مان ٻئي نمبر تي رکيو ويو آهي.<ref name="IS IT">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/it-industry/|title=IT Sector in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221146/https://investsofia.com/en/it-industry/|url-status=live}}</ref> هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 50,000 ماهر ڪم ڪن ٿا، جن مان 30 سيڪڙو پروگرامنگ سان لاڳاپيل آهن، ۽ هي شعبو شهر جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="IS IT"/> آءِ ٽي شعبو گهڻو متنوع آهي ۽ ان ۾ گهڻ قومي ڪارپوريشنون، مقامي ڪمپنيون ۽ اسٽارٽ اپ شامل آهن. صوفيا ۾ تحقيق، ترقي، جدت ۽ انجنيئرنگ جا وڏا مرڪز هلائيندڙ بين الاقوامي ڪمپنين ۾ [[ڪوڪا ڪولا]] جو دنيا جو ٻيو نمبر وڏو آءِ ٽي مرڪز،<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|title=Coca-Cola Opens Its 2nd Largest Globally IT Center in Sofia|date=9 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716191617/https://investsofia.com/en/coca-cola-opens-its-2nd-largest-globally-it-center-in-sofia-2/|url-status=live}}</ref> [[يوبي سافٽ صوفيا|يوبي سافٽ]],<ref>{{Cite web |title=Ubisoft Sofia |url=https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |access-date=2022-08-13 |website=www.ubisoft.com |archive-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815000035/https://www.ubisoft.com/en-us/company/careers/locations/sofia |url-status=live }}</ref> [[هيولٽ پيڪارڊ]],<ref>{{cite web|url=https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|title=Hewlett-Packard Bulgaria|publisher=Business Park Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717051823/https://www.businesspark-sofia.com/en/page/55/tenantid/320|url-status=live}}</ref> [[وي ايم ويئر]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|title=VMware to invest €23M and Grow the Site in Sofia to over 1500 People|date=7 May 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221206/https://investsofia.com/en/vmware-invest-e23m-grow-site-sofia-1500-people/|url-status=live}}</ref> [[رابرٽ بوش جي ايم بي ايڇ]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Bosch Group Officially Opened its New Office in Sofia|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فنانشل ٽائمز]],<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|title=Financial Times Expands Its Team in Sofia|date=2 July 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224947/https://investsofia.com/en/financial-times-expands-team-sofia/|url-status=live}}</ref> ۽ [[ايڪسپيرين]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|title=The Software Company Experian Opened its New Office Building in Sofia|date=8 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221212/https://investsofia.com/en/software-company-experian-opened-new-office-building-sofia/|url-status=live}}</ref> شهر جي مختلف حصن ۾ آفيس ۽ ٽيڪنالاجي جا ڪيترائي ڪلسٽر قائم ٿيا آهن، جن ۾ بزنس پارڪ صوفيا، صوفيا ٽيڪ پارڪ، [[ڪيپيٽل فورٽ]] ۽ ٻيا شامل آهن. پيداواري صنعت 2012ع کان پوءِ مضبوط بحالي ڏيکاري آهي؛ برآمدات ٽي ڀيرا وڌيون ۽ روزگار ۾ 52 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 70,000 کان وڌيڪ روزگار جا موقعا پيدا ٿيا.<ref name="IS manufacturing">{{cite web|url=https://investsofia.com/en/manufacturing/|title=IT Manufacturing in Sofia|publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224939/https://investsofia.com/en/manufacturing/|url-status=live}}</ref> شهر جي تحقيق ۽ ترقي واري صلاحيت جي سهڪار سان صوفيا اعليٰ قدر ۾ واڌ واري پيداوار ڏانهن وڌي رهيو آهي، جنهن ۾ برقي سامان، صحيح ميڪانيات ۽ دواسازي شامل آهن. صوفيا ۾ 16 صنعتي ۽ لاجسٽڪ پارڪ موجود آهن، جن مان ڪجهه ڀرپاسي واري [[صوفيا صوبو]] جي شهرن جهڙوڪ [[بوژوريشتي]]، [[ڪوسٽينبرود]] ۽ [[ايلن پيلن (شهر)|ايلن پيلن]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="IS manufacturing"/> شهر ۾ ڪم ڪندڙ اهم پيداواري ڪمپنين ۾ [[ووڊورڊ، انڪ.]] شامل آهي، جيڪا هوائي ڍانچي ۽ صنعتي ٽربومشينري جا نظام تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|title=American Control System Solutions Manufacturer Woodward Opens Production in Sofia|date=27 February 2017 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714221141/https://investsofia.com/en/american-control-system-solutions-manufacturer-woodward-opens-production-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[فيسٽو]]، جيڪا مائڪرو سينسر تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|title=Festo to Invest 25.6 mln. Euro in a New Production Unit in Sofia/|date=7 June 2018 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714152005/https://investsofia.com/en/festo-to-invest-25-6-mln-euro-in-a-new-production-unit-in-sofia/|url-status=live}}</ref> [[ويسٽيون]]، جيڪا اوزار پينل، LCD اسڪرين ۽ ڊومين ڪنٽرولرن جي ترقي ۽ انجنيئرنگ ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://visteon.bg/products/|title=Products|publisher=Visteon Electronics Bulgaria|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714140859/https://visteon.bg/products/|url-status=live}}</ref> ميليڪسس، جيڪا گاڏين جي شعبي لاءِ مائڪرو اليڪٽرانڪ سيميڪنڊڪٽر حل تيار ڪري ٿي؛<ref>{{cite web|url=https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|title=Melexis to Invest €75M to Expand Its Operations in Bulgaria|date=25 June 2019 |publisher=Invest Sofia|access-date=14 July 2020|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714150010/https://investsofia.com/en/bosch-group-officially-opened-new-office-sofia/|url-status=live}}</ref> سوفرما، جيڪا دوائون تيار ڪري ٿي؛ ۽ جرمني کان ٻاهر [[لوفتهانزا ٽيڪنڪ]] جون سڀ کان وڏيون مرمت جون سهولتون پڻ صوفيا ۾ آهن.<ref>{{cite web|url=https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|title=Lufthansa Technik Sofia invests 30 mln euro to expand its facilities|publisher=SIPA Group|access-date=14 July 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716173620/https://news.sipagroup.com/en/lufthansa-technik-sofia-invests-30-mln-euro/|url-status=live}}</ref> == شهري ڏيک == [[File:Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997168458).jpg|thumb|left|مرڪزي صوفيا جو هڪ ڏيک، اڳئين حصي ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] ۽ پري [[ويتوشا]] نظر اچي رهيا آهن]] صوفيا ۾ 607,473 رهائشي جايون ۽ 101,696 عمارتون آهن. جديد انگن اکرن موجب، 1949ع تائين 39,551 رهائشي جايون تعمير ڪيون ويون، 1950ع کان 1969ع جي وچ ۾ 119,943، 1970ع کان 1989ع جي وچ ۾ 287,191، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 57,916 ۽ 2000ع کان 2011ع جي وچ ۾ 102,623 رهائشي جايون تعمير ٿيون. 1949ع تائين 13,114 عمارتون تعمير ٿيون، جڏهن ته ان کان پوءِ هر ڏهاڪي ۾ 10,000 کان 20,000 عمارتون تعمير ڪيون ويون.<ref name=book/> صوفيا جي اڏاوتي فن ۾ مختلف قسمن جا اڏاوتي انداز گڏيل آهن، جن مان ڪجهه جمالياتي لحاظ کان هڪٻئي سان هم آهنگ ناهن. انهن ۾ عيسائي رومي اڏاوتي فن ۽ وچئين دور جا بلغاريائي قلعا، نوڪلاسيڪيت ۽ اڳواٽ تيار ڪيل سوشلسٽ دور جا اپارٽمينٽ بلاڪ، گڏوگڏ جديد شيشي جون عمارتون ۽ بين الاقوامي اڏاوتي فن شامل آهن. شهر جي مرڪز ۾ قديم رومي، بازنطيني ۽ وچئين دور جون ڪيتريون ئي بلغاريائي عمارتون محفوظ آهن. انهن ۾ چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج جو روٽنڊا]]، سيرڊيڪا قلعي جون ڀتيون ۽ جزوي طور محفوظ ٿيل [[سيرڊيڪا جو ايمفيٿيٽر]] شامل آهن. آزاديءَ واري جنگ کان پوءِ، ڪنيز [[اليگزينڊر، بلغاريا جو شهزادو|اليگزينڊر بيٽنبرگ]] نئين گاديءَ واري شهر جي اڏاوتي صورت کي ترتيب ڏيڻ لاءِ [[آسٽريا-هنگري]] مان معمارن کي گهرايو.<ref name="Fig. Arts">{{cite book |last=Collective |title=Encyclopedia of Figurative Arts in Bulgaria, volume 1 |publisher=[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] |year=1980 |location=صوفيا |pages=209–210}}</ref> بلغاريا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايل معمارن ۾ [[فريڊرش گرونانگر]]، ايڊولف واتسلاف ڪولار ۽ [[وڪٽر رمپيلماير]] شامل هئا، جن نئين سر قائم ٿيل بلغاريائي حڪومت لاءِ گهربل اهم سرڪاري عمارتن سان گڏ ملڪ جي اشرافيه لاءِ ڪيترائي گهر پڻ ڊزائين ڪيا.<ref name="Fig. Arts"/> بعد ۾، پرڏيهه مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن بلغاريائي معمارن پڻ پنهنجو حصو وڌو. اهڙيءَ ريت صوفيا جي مرڪزي حصي جو اڏاوتي فن [[باروڪ بحالي اڏاوتي فن|نو-باروڪ]]، نو-[[روڪوڪو]]، [[رينيسانس بحالي اڏاوتي فن|نو-رينيسانس]] ۽ [[نوڪلاسيڪيت]] جو ميلاپ آهي، جڏهن ته بعد ۾ [[ويانا سيڪسيشن]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر مجموعي طور اهو مرڪزي يورپي اڏاوتي انداز جي وڌيڪ نمائندگي ڪري ٿو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ۽ 1944ع ۾ بلغاريا ۾ [[ڪميونسٽ رياست|ڪميونسٽ حڪومت]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اڏاوتي انداز ۾ نمايان تبديلي آئي. [[اسٽالنسٽ اڏاوتي فن|اسٽالنسٽ گوٿڪ]] طرز جون سرڪاري عمارتون شهر جي مرڪز ۾ ظاهر ٿيون، جن ۾ خاص طور [[لارگو، صوفيا|لارگو]] جي چوڌاري پکڙيل سرڪاري عمارتن جو وسيع مجموعو، واسيل ليوسڪي اسٽيڊيم، سيرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري ۽ ٻيون عمارتون شامل آهن. جيئن جيئن شهر ٻاهرين طرف وڌندو ويو، ان وقت جا نوان پاڙا ڪيترن ئي ڪنڪريٽ جي [[ٽاور بلاڪ|اوچن بلاڪن]]، اڳواٽ تيار ڪيل پينل اپارٽمينٽ عمارتن ۽ [[بروٽلسٽ اڏاوتي فن]] جي نمونن سان ڀرجي ويا. 1989ع ۾ [[ڪميونزم]] جي خاتمي کان پوءِ صوفيا ۾ مڪمل ڪاروباري ضلعن ۽ پاڙن سان گڏ جديد، آسمان ڇهندڙ عمارتن جهڙيون شيشي جي مهاڙي واريون آفيس عمارتون ۽ اعليٰ درجي جا رهائشي پاڙا تعمير ٿيا. {{convert|126|m|ft|adj=on}} اوچي [[ڪيپيٽل فورٽ]] بزنس سينٽر پنهنجي 36 ماڙن سان بلغاريا جي پهرين آسمان ڇهندڙ عمارت آهي. تنهن هوندي به، پراڻي انتظامي ۽ مرڪزي رٿابندي واري نظام جي خاتمي بي ترتيب ۽ بي ضابطي تعمير لاءِ پڻ رستو کوليو، جيڪا اڄ تائين جاري آهي. === ساوا علائقا === [[File:Borisova gradina autumn.jpg|thumb|[[بوريسووا گرادينا]]]] شهر ۾ هڪ وسيع [[سائو پٽو]] موجود آهي. 2000ع کان پوءِ تعمير ٿيل ڪجهه پاڙا تمام گهڻا ڳتيل آهن ۽ انهن ۾ ساون علائقن جي کوٽ آهي. شهر ۾ چار مکيه پارڪ آهن — شهر جي مرڪز ۾ [[بوريسووا گرادينا]] ۽ ''ڏاکڻو''، ''اولهه وارو'' ۽ ''اتر وارو'' پارڪ. ڪيترائي ننڍا پارڪ، جن ۾ [[وازراژداني پارڪ]]، [[زائيموف پارڪ]]، [[شهري باغ (صوفيا)|شهري باغ]] ۽ [[ڊاڪٽرن جو باغ]] شامل آهن، مرڪزي صوفيا ۾ واقع آهن. [[ويتوشا]] قدرتي پارڪ ([[بلقان]] جو سڀ کان پراڻو [[قومي پارڪ]])<ref>{{cite web |url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |title=National parks in the world |publisher=journey.bg |access-date=24 May 2008 |language=bg |archive-date=23 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523163142/http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?&gtype=21 |url-status=live }}</ref> [[ويتوشا]] جبل جي اڪثر حصي تي پکڙيل آهي ۽ {{convert|266|km²|0|abbr=out}} ايراضي والاري ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.vitoshamount.hit.bg/ |title=Vitosha Mountain |publisher=vitoshamount.hit.bg |access-date=29 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20040620025050/http://www.vitoshamount.hit.bg/ |archive-date=20 June 2004 }}</ref> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو صوفيا ميونسپلٽي جي حدن اندر اچي ٿو. ويجهو هجڻ ۽ ڪار توڙي عوامي آمدرفت ذريعي آسانيءَ سان پهچڻ سبب ويتوشا جبل جابلو سير لاءِ مشهور منزل آهي. ٻه فعال ڪيبل ڪارون شهر جي ٻاهرين حصن کان سڄو سال جبل تائين رسائي مهيا ڪن ٿيون. سياري دوران جبل اسڪائينگ لاءِ سازگار حالتون فراهم ڪري ٿو. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڏکيائيءَ وارا ڪيترائي اسڪِي ڍلان تيار ڪيا ويا. اسڪائينگ جو سامان ڪرائي تي ملي سگهي ٿو ۽ اسڪائينگ جا سبق پڻ موجود آهن. تنهن هوندي به، تفريحي مرڪز هلائيندڙ نجي آف شور ڪمپني ۽ صوفيا ميونسپلٽي جي وچ ۾ ناقص رابطي سبب گذريل 10 سالن دوران اڪثر اسڪِي علائقا زوال جو شڪار ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هاڻي رڳو هڪ چيئرلفٽ ۽ هڪ ڍلان ڪم ڪن ٿا. == حڪومت ۽ قانون == === مقامي حڪومت === {{bar box |title=[[صوفيا سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] جي جوڙجڪ |titlebar=#DDD |float =right |left1=پارٽي |right2=61 سيٽون |width=375px |bars= {{bar pixel|'''[[PP-DB]]'''|#4d00ff|23}} {{bar pixel|'''[[بلغاريا جي يورپي ترقي لاءِ شهري|GERB]]'''|lightblue|14}} {{bar pixel|'''[[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي]]'''|#FF0000|9}} {{bar pixel|'''[[ريوائول (بلغاريائي سياسي پارٽي)|ريوائول]]'''|#C09F62|7}} {{bar pixel|'''[[ساڄي ڌر جي قدامت پسند اتحاد|KOD]]'''|darkblue|3}} {{bar pixel|'''[[دير از سچ ا پيپل|ITN]]'''|#4BB9DE|3}} {{bar pixel|'''[[VMRO – بلغاريائي قومي تحريڪ|VMRO]]'''|black|1}} {{bar pixel|'''آزاد'''|gray|1}} |caption='''ڪل''' ووٽ: 329,027<br />[[2023ع بلغاريائي مقامي چونڊون]]<ref>{{Cite web|title=Sofia Council - Общински съветници 2023-2027|url=https://council.sofia.bg/web/guest/councilors2023-2027|access-date=2024-07-02|website=council.sofia.bg}}</ref> }} [[File:Sofia districts.svg|thumb|صوفيا جي 24 ضلعن جو نقشو]] [[صوفيا ڪيپيٽل ميونسپلٽي|صوفيا ميونسپلٽي]] ۽ [[صوفيا سٽي صوبو]] هڪ ئي انتظامي حد رکن ٿا، جڏهن ته [[صوفيا صوبو]] ان کان الڳ آهي ۽ گاديءَ واري شهر کي گهيرو ڪري ٿو پر ان کي پاڻ ۾ شامل نٿو ڪري. صوفيا ميونسپلٽي جا 24 ضلعا، شهر جي اصل آباديءَ کان سواءِ، ٽن ٻين شهرن ۽ 34 ڳوٺن تي پڻ مشتمل آهن.<ref name="District Mayors">{{cite web |url=http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |title=District Mayors |publisher=Sofia Municipality |access-date=26 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220184844/http://sofia.bg/en/display.asp?ime=council |archive-date=20 December 2009 }}</ref> صوفيا ميونسپلٽي ۽ ان جي سڀني 38 آبادين جو گڏيل سربراهه [[صوفيا جي ميئرن جي فهرست|صوفيا جو ميئر]] آهي.<ref name="District Mayors"/> صوفيا جو پهريون سڌي ريت چونڊيل ميئر [[اليگزينڊر يانچوليف]] هو، جيڪو 13 آڪٽوبر 1991ع تي چونڊيو ويو ۽ 1991ع کان 1995ع تائين عهدي تي رهيو.<ref name=bna>{{cite news |first=Konstantin |last=Kostov |title=Почина проф. Александър Янчулев |url=https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |work=[[بلغاريائي نيوز ايجنسي]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-28 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611063336/https://www.bta.bg/bg/news/bulgaria/1144718-pochina-prof-aleksandar-yanchulev |archive-date=2026-06-11 |url-status=live}}</ref><ref name=dnes>{{cite news |first=Lilia |last=Chaleva |title=Почина проф. Александър Янчулев – първият демократично избран кмет на София |url=https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2026-06-10 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614012713/https://dnes.dir.bg/obshtestvo/pochina-prof-aleksandar-yanchulev-parviyat-demokratichno-izbran-kmet-na-sofiya |archive-date=2026-06-14 |url-status=live}}</ref> يانچوليف کان اڳ صوفيا جا سڀ ميئر يا ته مقرر ڪيا ويندا هئا يا شهر جي ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيا ويندا هئا.<ref name=dnes2>{{cite news |first=|last= |title=Как София ‘расте, но не старее’ 130 години |url=https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |work=[[DNES by dir.bg]] |publisher= |date=2009-04-02 |access-date=2026-06-14 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610173903/https://dnes.dir.bg/archive/sofia-4236910 |archive-date=2026-06-10 |url-status=live}}</ref> ضلعن ۽ آبادين جا پنهنجا ميئر هوندا آهن، جيڪي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اسيمبليءَ جا ميمبر هر چار سالن بعد چونڊيا وڃن ٿا. موجوده ميئر [[واسيل ترزيئف]] پنهنجي پهرين مدي تي ڪم ڪري رهيو آهي؛ هو [[PP-DB]] اتحاد ۽ مقامي [[اسپاسي صوفيا|سيو صوفيا]] پارٽي جي اميدوار طور [[2023ع صوفيا ميئر چونڊ|2023ع واري چونڊ]] کٽي آيو. پهرين مرحلي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻ باوجود اڪثريت نه ملڻ سبب ترزيئف جو مقابلو ٻي مرحلي ۾ [[بلغاريائي سوشلسٽ پارٽي|BSP]] جي اميدوار [[وانيا گريگورووا]] سان ٿيو، جنهن ۾ ترزيئف 175,044 ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گريگورووا 170,258 ووٽ حاصل ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur1/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://results.cik.bg/mi2023/tur2/rezultati/2246.html | title=Резултати :: Местни избори 29 октомври 2023 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! ضلعو ! ڪلوميٽر<sup>2</sup> ! آبادي ! ڪثافت (/ڪلوميٽر<sup>2</sup>) ! دائرو ! ميئر |- | 1 || [[سريدتس، صوفيا|سريدتس]] || 3 || 32,423 || 10,807 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 2 || [[ڪراسنو سيلو]] || 7 || 83,552 || 11,936 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 3 || [[وازراژداني]] || 3 || 37,303 || 12,434 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 4 || [[اوبوريشتي، صوفيا|اوبوريشتي]] || 3 || 31,060 || 10,353 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 5 || [[سيرديڪا]] || 18 || 46,949 || 2,608 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 6 || [[پودوياني]] || 11 || 76,672 || 6,970 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 7 || [[سلاتينا، صوفيا|سلاتينا]] || 13 || 66,702 || 5,130 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 8 || [[ازگريف، صوفيا|ازگريف]] || 5 || 30,896 || 6,179 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 9 || [[لوزينيتس، صوفيا|لوزينيتس]] || 9 || 53,080 || 5,897 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 10 || [[ترياديٽسا، صوفيا|ترياديٽسا]] || 10 || 63,451 || 6,345 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 11 || [[ڪراسنا پوليانا]] || 9 || 58,234 || 6,470 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 12 || [[ايليندين، صوفيا|ايليندين]] || 3 || 33,236 || 11,078 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 13 || [[ناديژدا، صوفيا|ناديژدا]] || 19 || 67,905 || 3,573 || شهر ||[[GERB]] |- | 14 || [[اسڪر، صوفيا|اسڪر]] || 26 || 63,248 || 2,432 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 15 || [[ملادوست، صوفيا|ملادوست]] || 17 || 102,899 || 6,052 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 16 || [[اسٽوڊينٽسڪي گراد (صوفيا)|اسٽوڊينٽسڪي]] || 9 || 71,961 || 7,995 || شهر ||آزاد |- | 17 || [[ويتوشا، صوفيا|ويتوشا]] || 123 || 61,467 || 499 || شهر/سيٽلائيٽ || [[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 18 || [[اووچا ڪوپل]] || 42 || 54,320 || 1,293 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 19 || [[ليولين، صوفيا|ليولين]] || 22 || 114,910 || 5,223 || شهر ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 20 || [[ورابنيتسا، صوفيا|ورابنيتسا]] || 44 || 47,969 || 1,090 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 21 || [[نووي اسڪر]] || 220 || 28,991 || 131 || سيٽلائيٽ ||آزاد |- | 22 || [[ڪريميڪووتسي]] || 256 || 23,641 || 92 || شهر/سيٽلائيٽ ||[[وي ڪنٽينيو دي چينج – ڊيموڪريٽڪ بلغاريا|PP-DB]] |- | 23 || [[پانچاريوا]] || 407 || 28,586 || 70 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | 24 || [[بانڪيا]] || 53 || 12,136 || 228 || سيٽلائيٽ ||[[GERB]] |- | || '''ڪل''' || 1342 || 1,291,591 || 962 || <ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=bTV |url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/rezultatite-v-sofija-eto-koi-sa-vsichki-kmetove-na-rajonite-i-kmetstvata.html}}</ref> |} === قومي حڪومت === [[File:National Assembly main building, Sofia, October 2016 02.jpg|[[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي عمارت|thumb]] [[File:Party House, Sofia (by Pudelek).JPG|[[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]] (کاٻي)، [[بلغاريا جو صدر|صدارتي دفتر]] (ساڄي) ۽ اڳوڻو ڪميونسٽ پارٽي هائوس|thumb]] صوفيا بلغاريا جي انتظامي ([[بلغاريا جي حڪومت|وزيرن جي ڪائونسل]])، [[قانون سازي|قانون ساز]] ([[بلغاريا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]]) ۽ [[عدليه|عدالتي]] ([[بلغاريا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ [[بلغاريا جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]) ادارن جو مرڪز آهي. ان کان سواءِ سڀ سرڪاري ايجنسيون، وزارتون، [[بلغاريائي قومي بئنڪ|قومي بئنڪ]] ۽ [[يورپي ڪميشن]] جو وفد پڻ هتي قائم آهن. [[بلغاريا جو صدر|صدر]] ۽ وزيرن جي ڪائونسل [[لارگو، صوفيا|آزادي چوڪ]] تي واقع آهن، جنهن کي لارگو يا ''طاقت جو ٽڪنڊو'' پڻ چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|title="Триъгълникът на властта" или Ларгото: Как се е променял през годините|trans-title=طاقت جو ٽڪنڊو يا لارگو: سالن دوران اهو ڪيئن تبديل ٿيو|publisher=Bulgarian National Television|access-date=1 November 2018|archive-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606210152/https://www.bnt.bg/bg/a/triagalnikat-na-vlastta-ili-largoto-kak-se-e-promenyal-prez-godinite|url-status=live}}</ref> هن اڏاوتي مجموعي جي ٽن عمارتن مان هڪ، اڳوڻي [[بلغاريائي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مرڪزي دفتر، پارليامينٽ جي عمارت بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. مرمت وارو منصوبو 2019ع جي وچ تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ مقرر هو،<ref>{{cite web|url=https://news.bnt.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|title=Как ще изглежда новата пленарна зала на българските депутати?|trans-title=بلغاريائي نمائندن جو نئون پارلياماني هال ڪيئن نظر ايندو؟|publisher=Bulgarian National Television|date=2 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145527/https://bntnews.bg/bg/a/kak-shche-izglezhda-novata-plenarna-zala-za-blgarskite-deputati|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[بلغاريا قومي اسيمبلي عمارت|پراڻي قومي اسيمبلي]] جي عمارت کي ميوزيم يا رڳو رسمي سياسي تقريبن لاءِ استعمال ڪرڻ جو منصوبو هو.<ref>{{cite web|url=https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|title=Народното събрание – музей?|trans-title=قومي اسيمبلي — هڪ ميوزيم؟|publisher=BTV Novinite|date=7 October 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008140007/https://btvnovinite.bg/bulgaria/narodnoto-sabranie-muzej.html|url-status=live}}</ref> بلغاريا جي مرڪزي نوعيت واري سياسي نظام تحت صوفيا ملڪ جي سياسي ۽ مالي وسيلن جو وڏو حصو پاڻ وٽ مرڪوز ڪري ٿو. اهو بلغاريا جو واحد شهر آهي، جنهن ۾ ٽي چونڊ تڪ آهن: [[23هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|23هون]]، [[24هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|24هون]] ۽ [[25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ|25هون گهڻ رڪني چونڊ تڪ]]؛ اهي گڏجي 240 ميمبرن واري قومي اسيمبليءَ ۾ 42 سيٽن لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|title=РЕШЕНИЕ № 4149-НС София, 27.01.2017|trans-title=فيصلو نمبر 4149-NS صوفيا|publisher=Central Electoral Commission|date=27 January 2017|access-date=1 November 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155706/https://www.cik.bg/bg/decisions/4149/2017-01-27|url-status=live}}</ref> === ڏوھن جي شرح === 2009ع تائين 100,000 ماڻهن پٺيان 1.7 قتلن جي شرح سان صوفيا نسبتاً محفوظ گاديءَ وارو شهر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|title=Where are world's deadliest major cities?|first=Mona|last=Chalabi|date=30 November 2012|work=theguardian.com|access-date=25 September 2016|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123211112/https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/nov/30/new-york-crime-free-day-deadliest-cities-worldwide|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، 21هين صديءَ ۾ [[بلغاريائي مافيا]] سان لاڳاپيل قتلن سميت ڏوهن شهر لاءِ مسئلا پيدا ڪيا،<ref name="CoulbyCowen2013">{{cite book|author1=David Coulby|author2=Robert Cowen|author3=Crispin Jones|title=World Yearbook of Education 2000: Education in Times of Transition|url=https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|date=17 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-16603-7|page=10|quote=صوفيا ۾، ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرزبرگ وانگر، ڏوهن جون شرحون تيزيءَ سان وڌيون آهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021743/https://books.google.com/books?id=6Ai3MC8X1qYC&pg=PA10|url-status=live}}</ref> جڏهن ته اختيارين کي انهن ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيارڻ ۾ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Noutcheva2012">{{cite book|author=Gergana Noutcheva|title=European Foreign Policy and the Challenges of Balkan Accession: Conditionality, legitimacy and compliance|url=https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|date=26 July 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-30619-8|page=192|quote=يورپي يونين جي سڀ کان مضبوط مطالبي — عدالتي نظام ۾ ڍانچائي تبديليون — جو تعلق بلغاريا جي ڏوهن جي شرح ۽ صوفيا جي اختيارين جي ان ظاهري نااهلي سان هو ته اهي 2003–2005ع دوران ملڪ کي لوڏي ڇڏيندڙ نمايان مافيا قتلن مان ڪنهن جي قاتلن کي سزا ڏياري سگهن.|access-date=29 October 2015|archive-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418012159/https://books.google.com/books?id=nB8fKw5rSgEC&pg=PA192|url-status=live}}</ref> ان صورتحال سبب [[يورپي ڪميشن]] بلغاريائي حڪومت کي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن ملڪ ڏوهن تي ضابطو نه آندو ته هو يورپي يونين ۾ شامل نه ٿي سگهندو،<ref name="Economist">{{cite news|newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]|title=Bulgarian Crime – Where killing is a habit|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/europe/2005/10/27/where-killing-is-a-habit|access-date=21 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629115824/http://www.economist.com/node/5090978|archive-date=29 June 2015}}</ref> جيتوڻيڪ بلغاريا آخرڪار 2007ع ۾ يورپي يونين جو ميمبر بڻجي ويو.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6220591.stm|title=BBC NEWS – Europe – Romania and Bulgaria join the EU|work=bbc.co.uk|access-date=25 September 2016|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145528/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1622300127537&ci=bbc&cg=0&sr=1600x1000&ts=v51.js&cd=24&lg=en-US&je=n&ck=y&tz=0&ct=&hp=&tl=BBC%20NEWS%20%7C%20Europe%20%7C%20Romania%20and%20Bulgaria%20join%20the%20EU&si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Feurope%2F6220591.stm&rp=|url-status=live}}</ref> گهڻا سنگين ڏوهه [[منظم ڏوهه]] سان لاڳاپيل [[پيسن عيوض قتل]] هئا، پر گينگ ميمبرن جي ڪيترين گرفتارين کان پوءِ اهڙن واقعن ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229002025/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=17096|archive-date=29 December 2016|title=Bulgaria 2015 Crime and Safety Report|date=29 December 2016}}</ref> [[بلغاريا ۾ ڏوهه#بدعنواني|بلغاريا ۾ بدعنواني]] صوفيا جي اختيارين کي پڻ متاثر ڪري ٿي. صوفيا ضلعي پوليس ڊائريڪٽوريٽ جي سربراهه موجب، ڏوهن جو سڀ کان وڏو حصو چورين تي مشتمل هو، جيڪي گاديءَ واري شهر جي ڪل ڏوهن جو 62.4 سيڪڙو هئا. فراڊ، منشيات سان لاڳاپيل ڏوهن، [[ننڍي چوري]] ۽ [[ڀڃ ڊاهه]] ۾ پڻ واڌ ٿي رهي هئي.<ref>[http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria's+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf صوفيا ۾ ڏوهن جون شرحون وڌي رهيون آهن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522164239/http://www.novinite.com/articles/163273/Crime+Rates+in+Bulgaria%27s+Sofia+on+the+Rise#sthash.flBwRpGL.dpuf |date=22 May 2015 }} Novinite</ref> هڪ سروي موجب صوفيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي رهواسين چيو ته هو بلغاريا جي گاديءَ ۾ ڪڏهن به پاڻ کي محفوظ محسوس نٿا ڪن، جڏهن ته 20 سيڪڙو چيو ته هو هميشه پاڻ کي محفوظ محسوس ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=The Most Dangerous Cities in Europe|url=http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|publisher=Business Insider Inc.|access-date=23 October 2015|archive-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702211900/http://www.businessinsider.com/europe-dangerous-cities-2011-9?op=1|url-status=live}}</ref> 2015ع تائين [[Numbeo]] ڊيٽابيس ۾ صارفن جي رپورٽن موجب چوري ۽ ڀڃ ڊاهه جو محسوس ڪيل خطرو ”مٿانهون“ ۽ تشدد وارن ڏوهن جو خطرو ”گهٽ“ هو؛ ڏينهن جو پنڌ ڪرڻ جي حفاظت کي ”تمام مٿانهون“ ۽ رات جو ”وچولو“ قرار ڏنو ويو.<ref name="Numbeo">{{cite web|url=http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|title=Crime in Sofia. Safety in Sofia.|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919075244/http://www.numbeo.com/crime/city_result.jsp?country=Bulgaria&city=Sofia|archive-date=19 September 2015}}</ref> 1,600 قيدين سان [[قيد جي شرح]] 0.1 سيڪڙو کان مٿي هئي؛<ref>[http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html صوفيا جو جيل] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063024/http://www.gdin.bg/%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_p65_l6.html |date=4 March 2016 }}. Gdin</ref> جڏهن ته هڪ ماخذ موجب لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو قيدي [[بلغاريا ۾ روماني ماڻهو|روماني اقليت]] سان تعلق رکندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|title=Само 10 000 в затвора, 7000 от тях са цигани|website=24chasa.bg|access-date=11 April 2018|archive-date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124083636/http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=4583604|url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{See also|صوفيا ۾ سياحتي ماڳ|صوفيا ۾ گرجا گهرن جي فهرست}} === فن ۽ وندر === {{see also|صوفيا ۾ آرٽ گيلريون}} [[File:Sofia '17 (24614289157) ver 2.jpg|thumb|[[نئين ڪلاسيڪي طرز تعمير]]، پوليگرافيا آفيس سينٽر]] بلغاريا جي نمايان پرفارمنگ آرٽس ٽولن جي اڪثريت صوفيا ۾ مرڪوز آهي. پرفارمنگ آرٽس ۾ ٿيٽر سڀ کان وڌيڪ مقبول صنف آهي ۽ ٿيٽر جا هنڌ، سئنيما گهرن کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ گهميا ويندڙ تفريحي هنڌ آهن. 2014ع ۾ 3,162 ٿيٽر پرفارمنسون ٿيون، جن ۾ 570,568 ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=159}} [[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]]، جيڪو گهڻو ڪري ڪلاسيڪي ناٽڪ پيش ڪري ٿو ۽ شهر جي بلڪل مرڪز ۾ واقع آهي، صوفيا جو سڀ کان نمايان ٿيٽر آهي. [[بلغاريا جو قومي اوپيرا ۽ بيلٽ]] اوپيرا ۽ بيلٽ جو گڏيل ادارو آهي، جيڪو 1891ع ۾ قائم ٿيو. باقاعده پرفارمنسون 1909ع ۾ شروع ٿيون. بلغاريا جي ڪجهه مشهور اوپيرا ڳائڻن، جهڙوڪ [[نيڪولائي گياوروف]] ۽ [[گينا ديميترووا]]، قومي اوپيرا ۽ بيلٽ جي اسٽيج تي پنهنجون شروعاتي پرفارمنسون ڏنيون. سئنيما وندر جو سڀ کان مقبول ذريعو آهي: 2014ع ۾ 141,000 کان وڌيڪ فلمي نمائشون ٿيون، جن ۾ مجموعي طور 2,700,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي.{{Sfn|Sofia|2016|page=160}} گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترائي آزاد سئنيما گهر بند ٿي چڪا آهن ۽ هاڻي گهڻيون فلمي نمائشون شاپنگ سينٽرن جي [[ملٽي پليڪس (سئنيما)|ملٽي پليڪسز]] ۾ ٿين ٿيون. ''اوڊيون'' ([[اوڊيون سئنيماز]] زنجير جو حصو ناهي) رڳو يورپي ۽ آزاد آمريڪي فلمون، گڏوگڏ 20هين صديءَ جون ڪلاسيڪي فلمون ڏيکاري ٿو. بويانا فلم اسٽوڊيوز ڪنهن زماني ۾ عروج تي پهتل ملڪي فلم صنعت جو مرڪز هو، پر 1990ع کان پوءِ اها صنعت نمايان طور زوال پذير ٿي. [[نيو اميج]] اسٽوڊيوز خريد ڪري انهن کي جديد بڻائي [[نيو بويانا فلم اسٽوڊيوز]] ۾ تبديل ڪيو، جتي ''[[دي ايڪسپينڊيبلز 2]]''، ''[[ريمبو: لاسٽ بلڊ]]'' ۽ ''[[لنڊن هئز فالن]]'' جهڙين ڪيترين ايڪشن فلمن جا منظر فلمايا ويا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|title=UPDATE: Stallone Returning to NU BOYANA Film Studios in Bulgaria for 'Rambo 5'|publisher=Novinite|date=30 August 2018|access-date=28 October 2018|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831164251/https://www.novinite.com/articles/191895/UPDATE%3A+Stallone+Returning+to+NU+BOYANA+Film+Studios+in+Bulgaria+for+%E2%80%98Rambo+5%E2%80%99|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|title=London Has Fallen: Company Credits|publisher=IMDb.com|access-date=28 October 2018|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127202134/http://www.imdb.com/title/tt3300542/companycredits|url-status=live}}</ref> [[File:Museum of Contemporary Art - Sofia Arsenal Front facade, Софийски арсенал - Музей за съвременно изкуство.jpg|thumb|left|همعصر آرٽ جو ميوزيم]] بلغاريا جا سڀ کان وڏا آرٽ ميوزيم شهر جي مرڪزي علائقن ۾ واقع آهن. 2015ع کان اڳوڻي [[شاهي محل (صوفيا)|شاهي محل]] ۾ قائم [[بلغاريا جي قومي آرٽ گيلري|قومي آرٽ گيلري]]، [[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] (NGFA) ۽ [[همعصر آرٽ جو ميوزيم – صوفيا آرسنل]] کي گڏ ڪري قومي گيلري قائم ڪئي وئي. ان جي سڀ کان وڏي شاخ ڪوادرات 500 آهي، جيڪا NGFA جي احاطي ۾ واقع آهي، جتي 28 نمائشي هالن ۾ لڳ ڀڳ 2,000 فن پارا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |title=(source) |access-date=16 July 2016 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816161734/http://bnr.bg/en/post/100561824/national-gallery-square-500-the-non-standard-museum |url-status=live }}</ref> انهن مجموعن ۾ مختلف ثقافتن سان واسطو رکندڙ شيون شامل آهن، جن ۾ [[اشانتي سلطنت]] جا مجسما ۽ [[ٻڌمت|ٻڌ ڌرم]] جو فن، [[ڊچ سونهري دور]] جون مصوريون، ۽ [[البرخت ڊيورر]]، [[ژان-بپتست گروز]] ۽ [[اوگست رودان]] جا فن پارا شامل آهن. اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل جو [[ڪرپٽ]] قومي گيلري جي هڪ ٻي شاخ آهي. هتي 9هين کان 19هين صديءَ تائين جا مشرقي آرٿوڊوڪس مذهبي آئڪن محفوظ آهن. [[بلغاريا جو قومي تاريخي ميوزيم|قومي تاريخي ميوزيم]] [[بويانا]] ۾ واقع آهي ۽ ان وٽ قبل از تاريخ کان جديد دور تائين جا 650,000 کان وڌيڪ تاريخي نوادرات جو وسيع مجموعو آهي، پر جڳهه جي کوٽ سبب انهن مان رڳو 10,000 شيون مستقل نمائش تي رکيل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.historymuseum.org/collection.php|title=Колекции – НИМ|website=Historymuseum.org|access-date=11 April 2018|archive-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217203853/http://www.historymuseum.org/collection.php|url-status=live}}</ref> تاريخي نوادرات جا ننڍا مجموعا [[بلغاريا جو قومي آثار قديمه ميوزيم|قومي آثار قديمه ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جيڪو قومي بئنڪ ۽ صدارتي دفتر جي عمارتن جي وچ ۾ هڪ اڳوڻي مسجد ۾ قائم آهي. قدرتي سائنسن جا ٻه ميوزيم—[[بلغاريا جو قومي قدرتي تاريخ ميوزيم|قدرتي تاريخ ميوزيم]] ۽ [[ارٿ اينڊ مين قومي ميوزيم|ارٿ اينڊ مين]]—معدنيات، جانورن جون جنسون (زنده ۽ [[ٽيڪسيڊرمي|حنوط ڪيل]]) ۽ ناياب مواد نمائش لاءِ رکن ٿا. ايٿنوگرافڪ ميوزيم ۽ [[بلغاريا جو قومي فوجي تاريخ ميوزيم|فوجي تاريخ ميوزيم]] وٽ ترتيبوار بلغاريائي لوڪ لباسن ۽ هٿيارن جا وڏا مجموعا آهن. [[قومي پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم|پولي ٽيڪنيڪل ميوزيم]] ۾ 1,000 کان وڌيڪ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل شيون نمائش لاءِ رکيل آهن. ملڪ جي سڀ کان اهم معلوماتي ذخيري [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] ۾ لڳ ڀڳ 1,800,000 ڪتاب ۽ 7,000,000 کان وڌيڪ دستاويز، مخطوطا، نقشا ۽ ٻيون شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|title=Funds and collections|publisher=SS. Cyril and Methodius National Library|access-date=28 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151523/http://www.nationallibrary.bg/wp/?page_id=250&lang=bg|url-status=live}}</ref> [[File:Boyana Church Mural Paintings.jpg|thumb|right|وچئين دور جي [[بويانا چرچ]] جو اندريون حصو]] [[File:Banya Bashi Mosque (37849692391).jpg|[[بانيا باشي مسجد]]، [[عثماني طرز تعمير]] جو هڪ مثال|thumb]] شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي ادارا قائم آهن، جهڙوڪ روسي ثقافتي ادارو، [[پولش ثقافتي ادارو]]، هنگريائي ادارو، چيڪ ۽ سلوواڪ ثقافتي ادارا، [[اطالوي ثقافتي ادارو]]، [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]]، [[انسٽيٽيوٽ فرانسي]]، [[گوئٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[برٽش ڪائونسل]] ۽ [[انسٽيٽيوٽو سروانٽس]]، جيڪي باقاعدگيءَ سان پنهنجن ملڪن جي فنڪارن جي بصري، صوتي ۽ ادبي تخليقن جون عارضي نمائشون منعقد ڪن ٿا. ٽيليڪميونيڪيشن جون ڪجهه وڏيون ڪمپنيون، ٽي وي ۽ ريڊيو اسٽيشنون، اخبارون، رسالا ۽ ويب پورٽل صوفيا ۾ قائم آهن، جن ۾ [[بلغاريائي قومي ٽيليويزن]]، [[بي ٽي وي (بلغاريا)|بي ٽي وي]] ۽ [[نووا ٽيليويزن (بلغاريا)|نووا ٽي وي]] شامل آهن. سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ اخبارن ۾ ''[[24 چاسا]]'' ۽ ''[[دنيون ترود|ترود]]'' شامل آهن. [[بويانا چرچ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثو ماڳ آهي، حقيقت پسندانه فريسڪوز تي مشتمل آهي، جن ۾ 240 کان وڌيڪ انساني شڪليون ۽ مجموعي طور 89 منظر ڏيکاريل آهن. پنهنجي جاندار ۽ انسان دوست حقيقت نگاريءَ سبب اهي عام يورپي فن جي تناظر ۾ [[نشاة ثانيه]] جي عروج واري مرحلي جو هڪ نمايان مظهر آهن.<ref name="ecker">{{cite book|title= Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart.|url= https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|language= de|last= Ecker|first= Gerhard|publisher= DuMont Buchverlag|location= Köln|year= 1984|isbn= 9783406398667|access-date= 12 September 2017|archive-date= 20 August 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200820024306/https://books.google.com/books?id=Y1lKNBGLs7oC&pg=PA205|url-status= live}}</ref> === سياحت === صوفيا، سامونڊي ڪناري ۽ جبلن وارن تفريحي ماڳن سان گڏ، بلغاريا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ان جي نمايان ماڳن ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، صوفيا|اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل]] شامل آهي، جيڪو بلغاريا جي علامتن مان هڪ آهي ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو {{convert|3170|m2|0|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 10,000 ماڻهو سمائجي سگهن ٿا. شهر جي مرڪز ۾ قديم سيرديڪا جا ڪيترائي آثار موجود آهن، جن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي ۽ جيڪي عوامي نمائش لاءِ کليل آهن. انهن ۾ ''قديم سيرديڪا ڪمپليڪس''، اڀرندو دروازو، اولهندو دروازو، شهر جون ڀتيون، گرم پاڻيءَ جا حمام، چوٿين صديءَ جو [[سينٽ جارج جو روٽنڊا، صوفيا|سينٽ جارج روٽنڊا]]، [[سيرديڪا جو ايمفي ٿيٽر]]، ۽ [[سينٽ صوفيا چرچ، صوفيا|سينٽ صوفيا بيسليڪا]] هيٺان مقبرا ۽ بيسليڪائون شامل آهن. [[ويتوشا بوليوارڊ]]، جنهن کي ''ويتوشڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو، پيادلن لاءِ مخصوص علائقو آهي، جتي ڪيترائي ڪيفي، ريسٽورنٽ، فيشن بوٽيڪ ۽ [[عيش عشرت جون شيون|عيش عشرت جي شين]] جا دڪان آهن. هفتي جي موڪل لاءِ مشهور [[ويتوشا]] جبل جي دامن ۾ صوفيا جي [[جاگرافيائي هم آهنگ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] پڻ شهر جي مخصوص ماحول ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. <gallery mode="packed" caption="صوفيا جا ڪجهه سياحتي ماڳ"> File:Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG|[[ايوان وازوف قومي ٿيٽر]] File:Boulevard Vitosha (5) (37448099450).jpg|[[ويتوشا بوليوارڊ]]، شهر جي مکيه خريداري واري گهٽي File:Central Market Hall in Sofia 2012 PD 07.jpg|[[مرڪزي صوفيا مارڪيٽ هال]] File:St. George Rotunda, Sofia, Bulgaria (17680380465).jpg|[[سينٽ جارج چرچ، صوفيا|سينٽ جارج چرچ]] File:Gallery for Foreign Art TodorBozhinov 041009.jpg|[[پرڏيهي آرٽ جي قومي گيلري]] </gallery> === رانديون === [[File:Vasil Levski National Stadium 2022.jpg|thumb|[[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]]]] صوفيا ۾ راندين جا ڪيترائي ڪلب قائم آهن. ڪميونسٽ دور ۾ گهڻا اسپورٽس ڪلب گهڻ رخي راندين جي ترقيءَ تي ڌيان ڏيندا هئا، تنهن ڪري [[يو ايس سي سي ايس ڪي اي صوفيا|سي ايس ڪي اي]]، [[ليوسڪي صوفيا (اسپورٽس ڪلب)|ليوسڪي]]، [[پي ايف سي لوڪوموتيو صوفيا|لوڪوموتيو]] ۽ [[پي ايف سي سلاويا صوفيا|سلاويا]] رڳو فٽبال ۾ نه، پر ٻين ڪيترين ٽيم راندين ۾ پڻ نمايان رهيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ والي بال جون به صوفيا ۾ مضبوط روايتون آهن. مقامي [[باسڪيٽ بال]] جي مشهور ٽيمن مان [[پي بي سي لوڪوئل اڪيڊمڪ|لوڪوئل اڪيڊمڪ]] شامل آهي، جيڪا ٻه ڀيرا [[يورو ليگ#چيمپيئن 1958-2008|يورپي چيمپيئنز ڪپ]] جي فائنل تائين پهتي. [[بلغاريائي والي بال فيڊريشن]] دنيا جي ٻيو نمبر پراڻي والي بال فيڊريشن آهي، ۽ صوفيا ۾ BVF طرفان منعقد ڪيل هڪ نمائشي ٽورنامينٽ [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] کي 1957ع ۾ والي بال کي [[اونهاري اولمپڪس ۾ والي بال#تاريخ|اولمپڪ راند]] طور شامل ڪرڻ تي قائل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |title=BVA-News |publisher=balkanvolleyball.org |access-date=11 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220025206/http://www.balkanvolleyball.org/News.htm |archive-date=20 February 2008 |url-status=dead }}</ref> ٽينس پڻ شهر ۾ وڌندڙ مقبوليت رکي ٿي. صوفيا ۾ لڳ ڀڳ ڏهه<ref>{{cite web |url = http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7D&title=%D1%F2%EE%EB%E8%F7%E5%ED%20%EA%EE%EC%EF%E0%F1&pathtitle=sport&opis=%D1%EF%EE%F0%F2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20020422183020/http://www.sofia.bg/templkomp.asp?ime=TENISK%7d&title=%d1%f2%ee%eb%e8%f7%e5%ed+%ea%ee%ec%ef%e0%f1&pathtitle=sport&opis=%d1%ef%ee%f0%f2 |url-status = dead |archive-date = 22 April 2002 |title = Sofia municipality&nbsp;— Tennis courts |publisher = sofia.bg |access-date = 11 May 2008 }}</ref> [[ٽينس ڪورٽ]] ڪمپليڪس آهن، جن ۾ اڳوڻي [[وومينز ٽينس ايسوسيئيشن|WTA]] ٽاپ-فائيو رانديگرياڻي [[مگدالينا ماليئوا]] طرفان قائم ڪيل ڪلب پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.maleevaclub.com/ | title=Тенис Клуб Малееви | publisher=maleevaclub.com | access-date=11 May 2008 | archive-date=14 March 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080314024228/http://maleevaclub.com/ | url-status=live }}</ref> صوفيا 1992ع ۽ 1994ع جي [[سياري اولمپڪ رانديون]] جي ميزباني لاءِ اميدوار ٿيو ۽ ترتيبوار ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي رهيو. شهر [[2014ع سياري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ به درخواست ڏني، پر ان کي اميدوار شهر طور چونڊيو نه ويو. ان کان سواءِ صوفيا [[يورو باسڪيٽ 1957]]، [[1961ع سمر يونيورسياڊ|1961ع]] ۽ [[1977ع سمر يونيورسياڊ]]، گڏوگڏ [[1983ع ونٽر يونيورسياڊ|1983ع]] ۽ [[1989ع ونٽر يونيورسياڊ|1989ع]] جي سياري وارن ايڊيشن جي ميزباني ڪئي. 2012ع ۾ شهر [[FIVB ورلڊ ليگ]] جي فائنلز جي ميزباني پڻ ڪئي. [[File:Garanti Koza Sofia Open - at Arena Armeets.jpg|thumb|right|[[ATP صوفيا اوپن]] دوران ارينا صوفيا]] شهر ۾ ڪيترائي وڏا راندين جا ميدان موجود آهن، جن ۾ 43,000 سيٽن وارو [[واسيل ليوسڪي قومي اسٽيڊيم]] شامل آهي، جتي بين الاقوامي فٽبال ميچون ٿين ٿيون. ٻين اهم ميدانن ۾ [[اسٽيڊيون بلغارسڪا آرميا|بلغارسڪا آرميا اسٽيڊيم]]، [[گيورگي اسپاروهوف اسٽيڊيم]] ۽ [[لوڪوموتيو اسٽيڊيم (صوفيا)|لوڪوموتيو اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪي ٻاهرين موسيقي ڪنسرٽن لاءِ به اهم هنڌ آهن. [[ارينا صوفيا]] ۾ مختلف قسم جا اندروني پروگرام منعقد ٿين ٿا ۽ ان جي گنجائش استعمال جي نوعيت موجب وڌ ۾ وڌ 19,000 ماڻهن تائين ٿي سگهي ٿي. هي ميدان 30 جولاءِ 2011ع تي کوليو ويو، ۽ هتي پهريون پروگرام بلغاريا ۽ سربيا جي وچ ۾ دوستاڻو والي بال ميچ هو. شهر ۾ ٻه [[برف تي اسڪيٽنگ]] ڪمپليڪس پڻ آهن—[[ونٽر اسپورٽس پيلس]]، جنهن جي گنجائش 4,600 آهي، ۽ سلاويا ونٽر اسٽيڊيم، جنهن جي گنجائش 2,000 آهي؛ ٻنهي ۾ ٻه ٻه رِنڪ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=http://kunki.org/page.php?9 |title=Skate rinks in Sofia |publisher=kunki.org |access-date=11 May 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417162144/http://kunki.org/page.php?9 |archive-date=17 April 2008 }}</ref> شهر جي [[بوريسووا گرادينا|مرڪزي پارڪ]] ۾ 5,000 سيٽن وارو هڪ [[ويلوڊروم]] پڻ موجود آهي، جيڪو مرمت هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | title=Journey.bg&nbsp;— History of the Sofia velodrome | publisher=journey.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=15 May 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050515060503/http://www.journey.bg/bulgaria/bulgaria.php?guide=1916 | url-status=live }}</ref> صوفيا ۾ فٽبال ڪلبن کان سواءِ ٻين ادارن جا به ڪيترائي راندين جا ڪمپليڪس آهن، جهڙوڪ [[واسيل ليوسڪي قومي راندين جي اڪيڊمي|قومي راندين جي اڪيڊمي]]، [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] ۽ مختلف يونيورسٽين جا مرڪز. شهر ۾ 15 کان وڌيڪ ترڻ جا ڪمپليڪس آهن، جن مان گهڻا کليل هوا وارا آهن.<ref>{{cite web | url=http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | title=Swimming pools in Sofia (including Spa centers) | publisher=tonus.tialoto.bg | access-date=11 May 2008 | archive-date=10 May 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080510070734/http://tonus.tialoto.bg/article.php?id=2277 | url-status=live }}</ref> انهن مان لڳ ڀڳ سڀئي مقابلي لاءِ تعمير ڪيا ويا هئا، تنهن ڪري انهن ۾ ڪيترن سون ماڻهن لاءِ ويهڻ جون جايون پڻ موجود آهن. صوفيا جي اوڀر طرف ٻه [[گولف]] ڪورس آهن—[[ايلن پيلن]] ۾ سينٽ صوفيا ڪلب ۽ [[اختيمان]] ۾ ايئر صوفيا ڪلب—۽ سينٽ جارج نالي هڪ گهوڙيسواري ڪلب پڻ آهي. صوفيا کي 2018ع لاءِ يورپي ڪيپيٽل آف اسپورٽ قرار ڏنو ويو. اهو فيصلو نومبر 2014ع ۾ ACES Europe جي ايويليويشن ڪميٽي طرفان اعلان ڪيو ويو، جنهن جو جواز اهو ڏنو ويو ته ”شهر سڀني لاءِ راندين جو سٺو مثال آهي، جنهن کي صحتمند زندگي، سماجي انضمام ۽ تعليم کي بهتر ڪرڻ جي وسيلي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهي ئي هن شروعات جا بنيادي اصول آهن.“ == آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو == [[File:21.04.10 Sofia 31005 (6168607167).jpg|thumb|مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي بلغاريائي رياستي ريلويز جي [[سيمينس ڊيزيرو]] ريل گاڏي]] [[File:Krasno Selo metrostation.jpg|thumb|[[ڪراسنو سيلو ميٽرو اسٽيشن]]]] پنهنجي ترقي ڪندڙ بنيادي ڍانچي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، صوفيا بين الاقوامي ريلوي ۽ روڊ آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي. ڏهن [[پين-يورپي راهداريون|پين-يورپي آمدرفت راهداريُن]] مان ٽي شهر مان گذرن ٿيون: [[پين-يورپي راهداري IV|IV]]، [[پين-يورپي راهداري VIII|VIII]] ۽ [[پين-يورپي راهداري X|X]].<ref name="infrastructure">{{Cite web|url=http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528144952/http://www.sofia.bg/pressecentre/images/OPR1part-4.pdf|url-status=dead|title=Sofia infrastructure from the official website of the Municipality|archivedate=28 May 2008}}</ref> شهر ۾ آمدرفت جا سڀ اهم قسم، [[سامونڊي آمدرفت|آبي آمدرفت]] کان سواءِ، موجود آهن. [[صوفيا مرڪزي اسٽيشن|مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ريل آمدرفت جو بنيادي مرڪز آهي، جيڪا شهر ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ قومي ريلوي ڪمپني [[بلغاريائي رياستي ريلويز]] (BDZ) هلائي ٿي. هي [[بي ڊي زيڊ لائين 1]] جي اهم اسٽيشنن مان هڪ ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 2|لائين 2]]، [[بي ڊي زيڊ لائين 5|لائين 5]] ۽ [[بي ڊي زيڊ لائين 13|لائين 13]] جو مرڪز آهي. لائين 1 بلغاريا جي ٻئي وڏي شهر [[پلووديو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته لائين 2 ملڪ جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي ۽ صوفيا کي سڀ کان وڏي سامونڊي ڪناري واري شهر [[وارنا، بلغاريا|وارنا]] سان ڳنڍي ٿي. لائينون 5 ۽ 13 نسبتاً ننڍيون آهن ۽ ترتيبوار [[ڪولاتا]] ۽ [[بانڪيا]] سان رابطو فراهم ڪن ٿيون. مجموعي طور صوفيا ۾ {{convert|186|km|mi|0|abbr=in}} ريلوي لائينون آهن.<ref name="NSI regional">{{cite web|url=http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |title=Sofia (capital) |publisher=National Statistical Institute regional statistics |date=11 February 2013 |access-date=17 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114022155/http://www.nsi.bg/regstaten.php?RST=44 |archive-date=14 November 2013 }}</ref> [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] 2024ع ۾ 7,922,702 مسافرن کي خدمتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite web |title=Air Traffic Statistics 2019-2024 |url=https://sofia-airport.eu/wp-content/uploads/2022/10/Statistics-ENG-2024-12-1.pdf |website=sofia-airport.eu |publisher=SOF Connect |access-date=20 February 2025}}</ref> [[صوفيا عوامي آمدرفت|عوامي آمدرفت]] جو نظام چڱيءَ طرح ترقي يافته آهي، جنهن ۾ [[صوفيا ۾ عوامي بسون|بس]] ({{convert|2380|km|0|abbr=on}})،<ref name="bus">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |title=History of the bus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827065839/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/59/istoriia-na-avtobusniia-transport |url-status=live }}</ref> [[صوفيا ۾ ٽرامون|ٽرام]] ({{convert|308|km|0|abbr=on}})،<ref name="tramway">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |title=History of the tramway network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |access-date=30 August 2012 |archive-date=30 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630001034/https://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/51/history-of-sofia-trams |url-status=live }}</ref> ۽ [[صوفيا ۾ ٽرالي بسون|ٽرالي بس]] ({{convert|193|km|0|abbr=on}})<ref name="trolleybuses">{{cite web |url=http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |title=History of the trolleybus network in Sofia |publisher=Sofiatraffic.bg |date=14 February 1941 |access-date=30 August 2012 |archive-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032920/http://www.sofiatraffic.bg/en/transport/istoriia-na-gradskiia-transport/56/history-of-trolleybus-transport |url-status=live }}</ref> جون لائينون شهر جي سڀني علائقن ۾ هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.sumc.bg/|title=Public transport Sofia&nbsp;— official website|publisher=sumc.bg|access-date=24 May 2008|language=bg|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529145627/https://www.sofiatraffic.bg/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dak-transport.com/ |title=Transport Company Bulgaria— official website |publisher=dak-transport.com |access-date=21 August 2009 |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907131419/http://www.dak-transport.com/|archive-date=7 September 2009 }}</ref> [[صوفيا ميٽرو]] جنوري 1998ع ۾ رڳو 5 اسٽيشنن سان ڪم شروع ڪيو، ۽ هن وقت ان جون چار لائينون ۽ 47 اسٽيشنون آهن.<ref name="subway2"> {{cite web|url = http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|title = Българска национална телевизия – Новини (Bulgarian National Television – News)|publisher = bnt.bg|access-date = 2 September 2012|language = bg|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20120903000901/http://bnt.bg/bg/news/view/83680/nov_lych_na_metroto|archive-date = 3 September 2012|df = dmy-all}}</ref>2022ع مطابق، نظام ۾ {{convert|52|km|0|abbr=on}} ريل پٽڙي آهي. 2009ع ۾ ڇهه نيون اسٽيشنون کوليون ويون، اپريل 2012ع ۾ ٻه وڌيڪ ۽ آگسٽ 2012ع ۾ وڌيڪ يارنهن اسٽيشنون کوليون ويون. 2015ع ۾ ست نيون اسٽيشنون کوليون ويون ۽ زير زمين ريلوي کي ان جي اترين شاخ تي [[واسيل ليوسڪي صوفيا ايئرپورٽ]] ۽ ڏاکڻي شاخ تي بزنس پارڪ صوفيا تائين وڌايو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ M2 جي مکيه لائين تي [[ويتوشا ميٽرو اسٽيشن]] کولي وئي. آگسٽ 2020ع ۾ ٽين لائين کولي وئي ۽ اڳوڻين لائينن جي نئين سر ترتيب سبب چوٿين لائين قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |title=ОП Транспорт и разширение |publisher=Metropolitan.bg |access-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814060151/http://www.metropolitan.bg/bg/trans/ |archive-date=14 August 2011 |url-status=dead }}</ref> هي لائين ٽن لائينن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|65|km|0|abbr=on}} ڊگهي رٿيل زير زمين ريلوي نظام کي مڪمل ڪندي.<ref name="subway">{{cite web|url = http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|title = Metropolitan Sofia Web Place|publisher = metropolitan.bg|access-date = 24 May 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081001173420/http://www.metropolitan.bg/index_bg.html|archive-date = 1 October 2008|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> صوفيا ميٽرو جي ماسٽر پلان ۾ مجموعي طور 63 اسٽيشنن تي ٻڌل ٽي لائينون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |title=General Scheme |publisher=Metropolitan.bg |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514222128/http://www.metropolitan.bg/en/progress/scheme/ |archive-date=14 May 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روٽ ٽيڪسيون ([[مارشروتڪا]]) عوامي آمدرفت جي ڀيٽ ۾ تيز ۽ عام ٽيڪسين کان سستيون هجڻ سبب آمدرفت جو هڪ ڪارائتو ۽ مشهور [[آمدرفت جو ذريعو|ذريعو]] هيون. ميٽرو جي توسيع سان انهن جو استعمال گهٽجندو ويو ۽ آهستي آهستي انهن کي ختم ڪيو ويو. شهر ۾ لڳ ڀڳ 13,000 [[ٽيڪسي]] گاڏيون هلن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://nftvb.com/sofia.htm|title=National Federation of the Taxi Drivers in Bulgaria. Regional Member Sofia|publisher=nftvb.com|access-date=24 May 2008|archive-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602152040/http://nftvb.com/sofia.htm|url-status=live}}</ref> ان کان سواءِ، ڪار شيئرنگ ڪمپني اسپارڪ ذريعي مڪمل [[برقي گاڏي|برقي گاڏيون]] پڻ دستياب آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|title=Shared Electric Vehicles Spark in Sofia Increase by 170|publisher=Novinite|date=13 March 2019|access-date=30 March 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234359/https://www.novinite.com/articles/195763/Shared+Electric+Vehicles+Spark+in+Sofia+Increase+by+170|url-status=live}}</ref> [[File:Sofia (37536243674).jpg|thumb|left|چرني وراه بليوارڊ]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪي تيزيءَ سان وڌي؛ 2002ع کان پوءِ صوفيا ۾ 1,000,000 کان وڌيڪ گاڏيون رجسٽر ٿيون. شهر ۾ يورپي يونين اندر في فرد گاڏين جو چوٿون سڀ کان وڏو انگ آهي، جيڪو في 1,000 ماڻهن تي 546.4 گاڏين جي برابر آهي.<ref>Sofia in Figures, p.26</ref> ميونسپلٽي ننڍين ۽ ظاهري مرمتن لاءِ مشهور رهي آهي ۽ ڪيترائي رستا خراب حالت ۾ رهيا آهن، پر تازن سالن ۾ اها صورتحال نمايان طور تبديل ٿي رهي آهي. شهر ۾ ڪجهه بليوارڊ ۽ رستا ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽريفڪ رکن ٿا. انهن ۾ تساريگرادسڪو شوسي، چرني وراه، بلغاريا، سليونيٽسا ۽ ٽوڊور اليگزاندروف بليوارڊ، گڏوگڏ شهر جو رنگ روڊ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|title=Fines for bad repair work – 'Dnevnik' newspaper|publisher=dnevnik.bg|access-date=24 May 2008|archive-date=13 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181856/http://www.dnevnik.bg/show/?storyid=372682|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، ٽريفڪ ۽ فضائي آلودگي جا مسئلا وڌيڪ سنگين ٿيا آهن ۽ مقامي ميڊيا ۾ انهن تي باقاعدي تنقيد ٿيندي رهي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته زير زمين ريلوي نظام جي توسيع شهر جي وڏي ٽريفڪ واري مسئلي کي گهٽ ڪندي. صوفيا وٽ [[ٽوپلوفيڪٽسيا صوفيا|ضلعي مرڪزي گرمي فراهميءَ]] جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو چار [[گڏيل گرمي ۽ بجلي جي پيداوار|گڏيل گرمي ۽ بجلي]] (CHP) پلانٽن ۽ [[گرمي پلانٽ|بوائلر اسٽيشنن]] مان گرمي حاصل ڪري ٿو. لڳ ڀڳ سڄو شهر، يعني 900,000 گهر ۽ 5,900 ڪمپنيون، مرڪزي نظام وسيلي گرم ڪيون وڃن ٿيون. ان لاءِ [[بجلي جي پيداوار]] (3,000 MW) مان بچيل گرمي ۽ گئس ۽ تيل سان هلندڙ گرمائش جون بٺيون استعمال ٿين ٿيون؛ مجموعي [[حرارتي گنجائش]] 4,640 MW آهي. گرمي ورهائڻ واري پائپن جو نيٽ ورڪ {{convert|900|km|0|abbr=on}} ڊگهو آهي ۽ ان ۾ 14,000 سب اسٽيشنون ۽ 10,000 گرمائش حاصل ڪندڙ عمارتون شامل آهن. == تعليم ۽ سائنس == [[File:St._Clement_of_Ohrid_University_of_Sofia,_founded_on_1_October_1888_(София,_17.01.2016)_-_panoramio.jpg|thumb|[[صوفيا يونيورسٽي]]]] [[File:Bulgarian-Academy-of-Sciences 4.jpg|thumb|[[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]]]] بلغاريا جي تعليمي گنجائش جو وڏو حصو صوفيا ۾ مرڪوز آهي. شهر ۾ 221 عام اسڪول، 11 خاص اسڪول، ست فنون يا راندين جا اسڪول، 56 ووڪيشنل جمنازيم ۽ ڪاليج، ۽ چار آزاد ڪاليج آهن.{{Sfn|Sofia|2016|page=141}} صوفيا ۾ بلغاريا جي 51 اعليٰ تعليمي ادارن مان 23 موجود آهن، جڏهن ته شهر ۾ يونيورسٽي شاگردن جو انگ 105,000 کان وڌيڪ آهي.{{Sfn|Sofia|2016|page=148}}<ref>{{cite web |title=Register of Higher Schools in Bulgaria |url=http://rvu.mon.bg/ |work=Ministry of Education and Science |access-date=27 October 2018 |archive-date=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027021808/http://rvu.mon.bg/ |url-status=live }}</ref> [[آمريڪن ڪاليج آف صوفيا]]، هڪ خانگي ثانوي اسڪول، جنهن جون پاڙون 1860ع ۾ آمريڪي مشنرين طرفان قائم ڪيل اسڪول تائين پهچن ٿيون، آمريڪا کان ٻاهر قائم ٿيل قديم ترين آمريڪي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.<ref name="ACS">{{cite web|url=http://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|title=History|work=acs.bg|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171647/https://www.acs.bg/Home/About_ACS/History.aspx|archive-date=14 June 2018|url-status=dead}}</ref> ڪيترائي ثانوي ٻوليءَ جا اسڪول چونڊيل پرڏيهي ٻولين ۾ تعليم ڏين ٿا. انهن ۾ [[فرسٽ انگلش لئنگويج اسڪول]]، [[91هون جرمن لئنگويج اسڪول]]، [[164 GPIE "Miguel de Cervantes"|164هون اسپيني لئنگويج اسڪول]] ۽ [[ليسئي فرانسيس ڊي صوفيا|ليسئي فرانسيس]] شامل آهن. اهي [[ولاديسلاف دي گراميرين 73هون سيڪنڊري اسڪول]] ۽ [[صوفيا هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس|هاءِ اسڪول آف ميٿميٽڪس]] سان گڏ شهر جي سڀ کان گهڻا پسند ڪيل ثانوي اسڪولن مان آهن؛ 2018ع ۾ هاءِ اسڪول اميدوارن جي ترجيحن واري فهرست ۾ اهي مٿين ادارن ۾ شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|title=Кои са най-желаните гимназии в София и кои паралелки останаха празни|trans-title=صوفيا ۾ ڪهڙا هاءِ اسڪول سڀ کان وڌيڪ پسند ڪيا وڃن ٿا|publisher=Offnews|date=3 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143230/https://offnews.bg/obshtestvo/koi-sa-naj-zhelanite-gimnazii-v-sofia-i-koi-paralelki-ostanaha-prazni-683714.html|url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ ملڪ جي پنجن اعليٰ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان چار صوفيا ۾ آهن — [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[صوفيا ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[نيو بلغاريائي يونيورسٽي]] ۽ [[صوفيا ميڊيڪل يونيورسٽي]].<ref name="Webometrics">{{cite web|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria%20|title=Bulgarian universities|publisher=Webometrics Ranking of World Universities|access-date=17 February 2019|archive-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112161804/http://www.webometrics.info/en/Europe/Bulgaria|url-status=live}}</ref> صوفيا يونيورسٽي 1888ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|title=Official website of the Sofia university&nbsp;— History|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225413/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/history/founding|url-status=live}}</ref> ان جي 16 فيڪلٽين ۾ 20,000 کان وڌيڪ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref>{{cite news|url=http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|title=Sofia University aims to attract more foreign students|newspaper=Академика &#124; Образование, Наука И Култура |publisher=Akademika|date=14 June 2013|access-date=19 October 2013|language=bg|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020070933/http://akademika.bg/2013/06/%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D1%82-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%BB/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|title=University Faculties|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225427/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties|url-status=live}}</ref> يونيورسٽي اندر ڪيترائي تحقيقي ۽ ثقافتي شعبا ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ان جو پنهنجو اشاعتي ادارو، [[ٻوٽن جو باغ|بوٽانيڪل باغ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|title=Independent structures of SU|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225421/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/independent_structures|url-status=live}}</ref> خلائي تحقيق جو مرڪز، [[ڪوانٽم اليڪٽرانڪس]] جو شعبو،<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|title=Faculty of Physics structure|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225408/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/faculties/faculty_of_physics2/structure|url-status=live}}</ref> ۽ [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|title=University Centres|publisher=Sofia University|access-date=19 October 2013|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019225417/https://www.uni-sofia.bg/index.php/eng/the_university/centres|url-status=live}}</ref> [[راڪووَسڪي ڊفينس اينڊ اسٽاف ڪاليج]]، [[قومي فن اڪيڊمي]]، [[يونيورسٽي آف آرڪيٽيڪچر، سول انجنيئرنگ اينڊ جيوڊيسي]]، [[يونيورسٽي آف نيشنل اينڊ ورلڊ اڪانامي]] ۽ [[يونيورسٽي آف مائننگ اينڊ جيالاجي]] شهر جا ٻيا اهم اعليٰ تعليمي ادارا آهن.<ref name="Webometrics"/> قومي اهميت وارا ٻيا ادارا، جهڙوڪ [[بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي]] (BAS) ۽ [[سينٽس سائرل ۽ ميٿوڊيس قومي لائبريري]] پڻ صوفيا ۾ واقع آهن. BAS بلغاريا ۾ سائنسي تحقيق جو مرڪزي ادارو آهي ۽ ان جي مختلف ادارن ۾ 4,500 کان وڌيڪ سائنسدان ڪم ڪن ٿا. ان جو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ريسرچ اينڊ نيوڪليئر انرجي ملڪ جو سڀ کان وڏو [[سائڪلوٽرون]] هلائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|title=Bulgaria's Nuclear Institute: New Cyclotron To Become Operational in 2 Years|newspaper=[[Novinite]]|date=27 October 2016|access-date=27 October 2018|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027232043/https://www.novinite.com/articles/177075/Bulgaria%27s+Nuclear+Institute%3A+New+Cyclotron+To+Become+Operational+in+2+Years|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.msb.bg/en/projects/|title=MSB – Projects|website=www.msb.bg|access-date=27 October 2018|archive-date=28 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033729/http://www.msb.bg/en/projects/|url-status=live}}</ref> بلغاريا جا سڀ پنج [[سپر ڪمپيوٽر]] ۽ سپر ڪمپيوٽنگ ڪلسٽر پڻ صوفيا ۾ موجود آهن. انهن مان ٽي بلغاريائي سائنسز اڪيڊمي هلائي ٿي، هڪ [[صوفيا ٽيڪ پارڪ]] ۽ هڪ صوفيا يونيورسٽي جي فزڪس فيڪلٽي هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|title=Малката изчислителна армия на България|trans-title=بلغاريا جي ننڍڙي ڪمپيوٽنگ فوج|publisher=Kapital Daily|first=Yoan|last=Zapryanov|date=22 June 2018|access-date=15 July 2018|language=bg|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117174209/https://www.capital.bg/biznes/tehnologii_i_nauka/2018/06/22/3203630_shum_tok_i_superkompjutri/|url-status=live}}</ref> == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر – ڀينر شهر === {{See also|بلغاريا جي جاڙن شهرن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} صوفيا جا هيٺين شهرن سان [[ڀينر شهر|جاڙن شهرن]] وارا لاڳاپا آهن: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|ALG}} [[الجيئرز]]، الجزائر<ref>{{cite web|title=Градина "Алжир" – София|url=https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|website=opoznai.bg|language=bg|date=2015-06-19|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063528/https://opoznai.bg/view/gradina-aljir-sofiia|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|JOR}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Н. пр. д-р Хасан Бармауи, почетен консул на кралство Йордания в България, пред "Труд": Йордания е врата за България към Близкия Изток|url=https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|website=trud.bg|publisher=Trud|language=bg|date=2020-02-25|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519063535/https://trud.bg/%D0%BD-%D0%BF%D1%80-%D0%B4-%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB-%D0%BD/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[انقرا]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|url=https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|website=ankara.bel.tr|publisher=Ankara|access-date=27 December 2019|archive-date=28 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428004055/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|ROU}} [[بخارسٽ]]، رومانيا<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |title=Cu cine este înfrățit Bucureștiul? |work=[[Adevărul]] |date=21 February 2011 |language=ro |access-date=18 November 2019 |archive-date=18 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118035638/https://adevarul.ro/news/bucuresti/cu-infratit-bucurestiult-1_50bdf86b7c42d5a663d0ec3e/index.html |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|QAT}} [[دوحا]]، قطر<ref>{{cite web|title=HE Prime Minister Presides Over Cabinet Regular Meeting|url=https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|website=pressarabia.qa|publisher=Press Arabia|date=2012-11-28|access-date=2021-05-19|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018220305/https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|UKR}} [[ڪِيئِف]]، يوڪرين<ref>{{cite web|title=Перелік міст, з якими Києвом підписані документи про поріднення, дружбу, співробітництво, партнерство|url=https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|website=kyivcity.gov.ua|publisher=Kyiv|language=uk|date=2018-02-15|access-date=2021-05-19|archive-date=28 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128062444/https://old.kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[پٽسبرگ]]، آمريڪا<ref>{{cite web|title=Our Sister Cities|url=https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|website=sistercitiespgh.org|publisher=Sister Cities Association of Pittsburgh|access-date=2021-05-19|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519061309/https://www.sistercitiespgh.org/sister-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|OMA}} [[صلاله]]، عمان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|CHN}} [[شنگھائي]]، چين<ref>{{cite web|title=Sofia, Shanghai to become sister cities|url=https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|website=bnr.bg|publisher=BNR Radio Bulgaria|date=23 November 2015|access-date=27 December 2019|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227193331/https://www.bnr.bg/en/post/100629260/sofia-shanghai-to-become-twin-cities|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|LBN}} [[صيدا]]، لبنان{{citation needed|date=May 2021}} *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web|title=ערים שותפות|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=tel-aviv.gov.il|publisher=Tel Aviv|language=he|access-date=2021-05-19|archive-date=18 November 2017|archive-url=https://archive.today/20171118182155/https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|GEO}} [[تبليسي]]، جارجيا{{citation needed|date=June 2023}} {{div col end}} === سهڪار جا معاهدا === ان کان علاوه صوفيا هيٺين شهرن سان سهڪار ڪري ٿو: {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|HUN}} [[بڊاپيسٽ]]، هنگري<ref>{{Cite news|url=http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|title=Sofia, Budapest to Cooperate in Culture, Tourism, Economy|access-date=11 May 2018|language=en-EN|archive-date=11 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511214903/http://www.bta.bg/en/c/DF/id/1561702|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[پيرس]]، فرانس<ref>{{cite web|url=http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|title=Friendship and cooperation agreements|publisher=Paris.fr|access-date=12 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015042144/http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/friendship-and-cooperation-agreements/rub_8139_stand_29940_port_18784|archive-date=15 October 2013}}</ref> * {{flagicon|POR}} [[لزبن]]، پرتگال<ref name=lisbon>{{cite web|title=Acordos de geminação, de cooperação e de amizade|url=http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|website=cm-lisboa.pt|publisher=Lisboa|language=pt|access-date=27 December 2019|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202617/http://www.cm-lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|SPA}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref>{{cite web|title=Agreements with cities|url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|website=madrid.es|publisher=Madrid|access-date=27 December 2019|archive-date=10 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|ARM}} [[يريوان]]، آرمينيا<ref>{{cite web|title=Partner cities|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|website=yerevan.am|publisher=Yerevan|access-date=27 December 2019|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|url-status=live}}</ref> {{div col end}} == ميڊيا == === سرڪاري === *[[بلغاريا جي خبر ايجنسي]] (1898) *[[بلغاريا جو قومي ريڊيو]] (1935) *[[بلغاريا جي قومي ٽيليويزن]] (1959) === خانگي === *[[نووا براڊڪاسٽنگ گروپ]] (1994) *[[بي ٽي وي ميڊيا گروپ]] (2000) == مشهور شخصيتون == * [[ٽوڊور ڪوباڪوف]] (پيدائش 1978)، ٽورانٽو، اونٽاريو، ڪئناڊا ۾ رهندڙ موسيقار، پروڊيوسر، موسيقي ترتيبڪار ۽ پيانو وڄائيندڙ == پڻ ڏسو == {{Portal|يورپ|يورپي يونين|بلغاريا}} * [[صوفيا جي گرجا گهرن جي فهرست]] * [[صوفيا جي شاپنگ مالن جي فهرست]] * [[صوفيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[صوفيا صوبو]] * [[زار آزادي ڏياريندڙ جو يادگار]] {{clear right}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite journal|last=Gigova|first=Irina|title=The City and the Nation: Sofia's Trajectory from Glory to Rubble in WWII|journal=Journal of Urban History|date=March 2011 |volume=37 |issue=2|pages=155–175|doi=10.1177/0096144210391612|s2cid=144022049}} هن ۾ ڏنل 110 حوالا شهر بابت موجود ادب لاءِ هڪ رهنمائي مهيا ڪن ٿا. * {{cite web|url=http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |title=Sofia in Figures 2009 |publisher=Regional Statistical Office of Sofia |year=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011205615/http://sofia.bg/en/Sofia_in_Figures2009.pdf |archive-date=11 October 2011 }} * {{cite web|url=http://www.alphabank.bg/130 |title=Sofia&nbsp;— 130 Years Capital |language=bg |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110128155857/http://www.alphabank.bg/130/ |archive-date=28 January 2011 }} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === *{{cite web |ref={{harvid|NSI|2016}}|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/publications/SOFIA_2015.pdf|title=Sofia in Figures|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria|access-date=26 October 2018|language=bg, en|date=2016}} * {{cite book | title = История на средновековна България VII–XIV век | trans-title = ستين کان چوڏهين صديءَ تائين وچئين دور جي بلغاريا جي تاريخ | last1 = Bozhilov | first1 = Ivan | first2 = Vasil | last2 = Gyuzelev | author-link2=واسِل گيوزيليف | year = 1999 | language = bg | publisher = Анубис | location =صوفيا | isbn = 954-426-204-0 }} * {{cite book | title = София – от древността до нови времена | trans-title = صوفيا – قديم دور کان جديد دور تائين | last = Stancheva | first = Magdalina | year = 2010 | language = bg | publisher = New Bulgarian University | location =صوفيا | isbn = 978-954-535-579-0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sofia}} *{{Official website|https://www.sofia.bg/en/web/sofia-municipality/}} * [https://www.inyourpocket.com/Bulgaria/Sofia/ صوفيا لاءِ آن لائين رهنمائي] * [http://www.sumc.bg/en/ صوفيا جي عوامي ٽرانسپورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525132226/http://www.sumc.bg/en/ |date=25 May 2010 }} * [http://www.stara-sofia.com/ صوفيا جون تاريخي تصويرون] * [https://web.archive.org/web/20160304064732/http://www.slideshare.net/fullscreen/johnpaull/sofia-by-night-light-a-photographic-exhibition-by-john-paull صوفيا رات جي روشنيءَ ۾: جان پال جي فوٽوگرافي نمائش] * [https://weather-webcam.eu/all-cams-from-sofia-vsicki-online-kameri-ot-sofia-bg-karta صوفيا مان 25 کان وڌيڪ سڌيون ويب ڪيمرا] * [https://web.archive.org/web/20120712182039/http://www.world-nomad.com/vitosha-peak/ وِتوشا جبل جون تصويرون] {{Cities in Bulgaria}} {{Capitals of Bulgaria}} {{Provinces of Bulgaria}} {{List of European capitals by region}} {{European Capital of Sport}} {{Authority control}} [[Category:صوفيا| ]]<!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو--> [[Category:صوفيا شهر صوبي جا آباد هنڌ]] [[Category:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[Category:بلغاريا جا رومي ڳوٺ ۽ شهر]] [[Category:ڊيشيا ميڊيٽرينيا]] [[Category:ستين هزار سال قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:بلغاريا ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] <references group="lower-alpha"/> 2cvvnv6l2pq16yzq8ycrd1jfal6bsrs آڳاڻو يونان 0 69650 407014 260265 2026-08-25T14:47:12Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[آڳاٽو روم]] to [[قديم روم]] 407014 wikitext text/x-wiki #چوريو [[قديم روم]] 5lhss9s312ffsto44kt7jvbueuvlxiz آڳاڻو روم 0 74846 407013 260233 2026-08-25T14:47:02Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[آڳاٽو روم]] to [[قديم روم]] 407013 wikitext text/x-wiki #چوريو [[قديم روم]] 5lhss9s312ffsto44kt7jvbueuvlxiz زمرو:سامونڊي سائنس 14 76531 407134 321986 2026-08-26T09:39:30Z Memon2025 21315 /* */ 407134 wikitext text/x-wiki {{Portal|سمنڊ}} {{Commonscat|Oceanography}} {{Cat main|سامونڊي سائنس}} {{See also|Category:Meteorology}} {{CatAutoTOC}} [[زمرو:هائيڊرولوجي]] [[زمرو:هائيڊروگرافي]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري فزڪس]] [[زمرو:ڌرتي سائنس جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:اطلاقي ۽ بين الشعبا جاتي طبيعيات]] dsfbxddgk0p1fye5o5k7i7ntwtw3445 سامونڊي سائنس 0 76589 407132 363458 2026-08-26T09:26:57Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 407132 wikitext text/x-wiki {{Short description|Study of physical, chemical, and biological processes in the ocean}} {{for|the scientific journal|Oceanography (journal){{!}}''Oceanography'' (journal)|Ocean Science (journal){{!}}''Ocean Science'' (journal)}} [[File:Thermohaline Circulation 2.png|thumb|ٿرموهالائن گردش]] '''سامونڊي سائنس''' یا '''اوشیانوگرافي''' (Oceanography) [[ارضيات|ڌرتي سائنس]] جي شاخ آهي جيڪا سمنڊن جو مطالعو ڪري ٿي. سامونڊي سائنس مختلف موضوعن تي پکڙيل آهي، جنهن ۾، سمنڊن ۾ مختلف مواد جي وهڪري جي مطالعي کان علاوه [[سمنڊ|سامونڊي]] [[حياتيات]]، [[ايڪو سسٽم|ماحولياتي نظام]] جي حرڪت، سامونڊي وهڪرن، جيو فزيڪل فلوئڊ ڊائينامڪس، پليٽ ٽيڪٽونڪس، سامونڊي ارضيات ۽ سمنڊ اندر ۽ ان جي حدن ۾ مختلف ڪيميائي مادن ۽ طبیعي خاصيتن جا وهڪرا شامل آھن. اهي متنوع موضوع ڪيترن ئي مضمونن جي عڪاسي ڪن ٿا جيڪي سامونڊي ماهر دنيا جي سمنڊ جي وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن ۾ [[فلڪيات]]، [[حياتيات]]، [[ڪيميا]]، [[جاگرافي]]، [[ارضيات]]، [[فزڪس|طبیعیات]]، [[هائيڊرولوجي]] ۽ [[موسم|موسميات]] شامل آهن. پيلیو اوشیانوگرافي ماضي ۾ سمنڊن جي تاريخ جو مطالعو ڪري ٿو. هڪ اوشیانوگرافر هڪ شخص آهي جيڪو سمنڊن سان لاڳاپيل ڪيترن ئي معاملن، بشمول سامونڊي ارضيات، فزڪس، ڪيمسٽري ۽ حياتيات جو مطالعو ڪري ٿو. ==تاريخ== [[File: Gulf stream map.gif|thumb|بينجمن فرينڪلن جو 1770ع م تاھیل خليجی وهڪری جو نقشو]] ===شروعاتي تاريخ=== انسانن پهرين تاريخ کان اڳ واري زماني ۾ سمنڊن ۽ سمنڊن جي لهرن ۽ وهڪرن جو علم حاصل ڪيو. ارسطو ۽ اسٽرابو پاران 384 ق.م کان 322 ق. سمنڊن جي ابتدائي ڳولا بنيادي طور تي نقش نگاري لاءِ هئي ۽ خاص طور تي ان جي سطحن ۽ جانورن تائين محدود هئي، جن کي ماهيگيرن جالن ۾ پاليا هئا، جيتوڻيڪ ليڊ لائين ذريعي گہرائي آوازون ورتيون ويون. ائٽلانٽڪ نيويگيشن جي پرتگالي مهم هڪ منظم سائنسي وڏي منصوبي جو ابتدائي مثال آهي، ڪيترن ئي ڏهاڪن کان جاري، ائٽلانٽڪ جي وهڪرن ۽ هوائن جو مطالعو ڪندي. پيڊرو نيونس (1502 کان 1578) جو ڪم لوڪسوڊرومڪ وکر جي تعين لاءِ نيويگيشن جي حوالي سان ياد ڪيو ويندو آهي: هڪ گولي جي مٿاڇري تي ٻن نقطن جي وچ ۾ ننڍو رستو جيڪو ٻه طرفي نقشي تي ڏيکاريل آهي. جڏهن هن پنهنجو ”ٽريٽائيز آف دي اسفيئر“ (1537) شايع ڪيو، گهڻو ڪري ٻين جي اڳئين ڪم جو تبصرو ڪيل ترجمو، هن ۾ نيويگيشن جي جاميٽري ۽ ڪلاسيڪل طريقن تي هڪ مقالو شامل ڪيو. اتي هو واضح طور تي ٻڌائي ٿو ته پرتگالي نيويگيشن هڪ شاندار ڪوشش نه هئي: first acquired knowledge of the waves and currents of the [[sea]]s and [[ocean]]s in pre-historic times. Observations on [[tide]]s were recorded by [[Aristotle]] and [[Strabo]] in 384–322 BC.<ref>{{Cite web|title=A History Of The Study Of Marine Biology ~ MarineBio Conservation Society|date=17 June 2018|url=https://www.marinebio.org/creatures/marine-biology/history-of-marine-biology/|access-date=2021-05-17|language=en-US}}</ref> Early exploration of the oceans was primarily for [[cartography]] and mainly limited to its surfaces and of the animals that fishermen brought up in nets, though depth soundings by lead line were taken. The Portuguese campaign of Atlantic navigation is the earliest example of a systematic scientific large project, sustained over many decades, studying the currents and winds of the Atlantic. The work of [[Pedro Nunes]] (1502–1578) is remembered in the navigation context for the determination of the loxodromic curve: the shortest course between two points on the surface of a sphere represented onto a two-dimensional map.<ref name="mathshistory.st-andrews.ac.uk">[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Nunes/ Pedro Nunes Salaciense] at the [[MacTutor History of Mathematics archive]] (retrieved 13/06/2020)</ref><ref>W.G.L. Randles, "Pedro Nunes and the Discovery of the Loxodromic Curve, or How, in the 16th Century, Navigating with a Globe had Failed to Solve the Difficulties Encountered with the Plane Chart", Revista da Universidade Coimbra, 35 (1989), 119–30.</ref> When he published his "Treatise of the Sphere" (1537), mostly a commentated translation of earlier work by others, he included a treatise on geometrical and astronomic methods of navigation. There he states clearly that Portuguese navigations were not an adventurous endeavour: ''"nam se fezeram indo a acertar: mas partiam os nossos mareantes muy ensinados e prouidos de estromentos e regras de astrologia e geometria que sam as cousas que os cosmographos ham dadar apercebidas (...) e leuaua cartas muy particularmente rumadas e na ja as de que os antigos vsauam"'' (were not done by chance: but our seafarers departed well taught and provided with instruments and rules of astrology (astronomy) and geometry which were matters the cosmographers would provide (...) and they took charts with exact routes and no longer those used by the ancient).<ref>Pedro Nunes Salaciense, Tratado da Esfera, cap. 'Carta de Marear com o Regimento da Altura' p.2 - https://archive.org/details/tratadodaspherac00sacr/page/n123/mode/2up (retrieved 13/06/2020)</ref> His credibility rests on being personally involved in the instruction of pilots and senior seafarers from 1527 onwards by Royal appointment, along with his recognized competence as mathematician and astronomer.<ref name="mathshistory.st-andrews.ac.uk"/> The main problem in navigating back from the south of the [[Canary Islands]] (or south of [[Boujdour]]) by sail alone, is due to the change in the regime of winds and currents: the [[North Atlantic gyre]] and the Equatorial counter current <ref>http://ksuweb.kennesaw.edu/~jdirnber/oceanography/LecuturesOceanogr/LecCurrents/LecCurrents.html (retrieved 13/06/2020)</ref> will push south along the northwest bulge of Africa, while the uncertain winds where the Northeast trades meet the Southeast trades (the doldrums) <ref>https://kids.britannica.com/students/assembly/view/166714 (retrieved 13/06/2020)</ref> leave a sailing ship to the mercy of the currents. Together, prevalent current and wind make northwards progress very difficult or impossible. It was to overcome this problem and clear the passage to India around Africa as a viable maritime trade route, that a systematic plan of exploration was devised by the Portuguese. The return route from regions south of the Canaries became the '[[Volta do mar|volta do largo' or 'volta do mar]]'. The 'rediscovery' of the [[Azores|Azores islands]] in 1427 is merely a reflection of the heightened strategic importance of the islands, now sitting on the return route from the western coast of Africa (sequentially called 'volta de Guiné' and 'volta da Mina'); and the references to the [[Sargasso Sea]] (also called at the time 'Mar da Baga'), to the west of the [[Azores]], in 1436, reveals the western extent of the return route.<ref name="ReferenceA">Carlos Calinas Correia, A Arte de Navegar na Época dos Descobrimentos, Colibri, Lisboa 2017; {{ISBN|978-989-689-656-0}}</ref> This is necessary, under sail, to make use of the southeasterly and northeasterly winds away from the western coast of Africa, up to the northern latitudes where the westerly winds will bring the seafarers towards the western coasts of Europe.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Map_prevailing_winds_on_earth.png/1200px-Map_prevailing_winds_on_earth.png |title=Map|website=upload.wikimedia.org |format=PDF|access-date=2020-09-15}}</ref> The secrecy involving the Portuguese navigations, with the death penalty for the leaking of maps and routes, concentrated all sensitive records in the Royal Archives, completely destroyed by the [[1755 Lisbon earthquake|Lisbon earthquake of 1775]]. However, the systematic nature of the Portuguese campaign, mapping the currents and winds of the Atlantic, is demonstrated by the understanding of the seasonal variations, with expeditions setting sail at different times of the year taking different routes to take account of seasonal predominate winds. This happens from as early as late 15th century and early 16th: [[Bartolomeu Dias]] followed the African coast on his way south in August 1487, while [[Vasco da Gama]] would take an open sea route from the latitude of [[Sierra Leone]], spending three months in the open sea of the South Atlantic to profit from the southwards deflection of the southwesterly on the Brazilian side (and the Brazilian current going southward - Gama departed in July 1497); and [[Pedro Alvares Cabral]] (departing March 1500) took an even larger arch to the west, from the latitude of Cape Verde, thus avoiding the summer monsoon (which would have blocked the route taken by Gama at the time he set sail).<ref>Carlos Viegas Gago Coutinho, A Viagem de Bartolomeu Dias, Anais (Clube Militar Naval) May 1946</ref> Furthermore, there were systematic expeditions pushing into the western Northern Atlantic (Teive, 1454; Vogado, 1462; Teles, 1474; Ulmo, 1486).<ref>Carlos Viegas Gago Coutinho, As Primeiras Travessia Atlanticas - lecture, Academia Portuguesa de História, 22/04/1942 - in: Anais (APH) 1949, II serie, vol.2</ref> The documents relating to the supplying of ships, and the ordering of sun declination tables for the southern Atlantic for as early as 1493–1496,<ref>Luis Adao da Fonseca, Pedro Alvares Cabral - Uma Viagem, INAPA, Lisboa, 1999, p.48</ref> all suggest a well-planned and systematic activity happening during the decade long period between [[Bartolomeu Dias]] finding the southern tip of Africa, and Gama's departure; additionally, there are indications of further travels by Bartolomeu Dias in the area.<ref name="ReferenceA"/> The most significant consequence of this systematic knowledge was the negotiation of the [[Treaty of Tordesillas]] in 1494, moving the line of demarcation 270 leagues to the west (from 100 to 370 leagues west of the Azores), bringing what is now Brazil into the Portuguese area of domination. The knowledge gathered from open sea exploration allowed for the well-documented extended periods of sail without sight of land, not by accident but as pre-determined planned route; for example, 30 days for [[Bartolomeu Dias]] culminating on [[Mossel Bay]], the three months Gama spent in the South Atlantic to use the Brazil current (southward), or the 29 days Cabral took from Cape Verde up to landing in [[Monte Pascoal]], Brazil. The [[Danish Arabia expedition (1761–67)|Danish expedition to Arabia]] 1761–67 can be said to be the world's first oceanographic expedition, as the ship [[HDMS Grønland (1756)|Grønland]] had on board a group of scientists, including naturalist [[Peter Forsskål]], who was assigned an explicit task by the king, [[Frederick V of Denmark|Frederik V]], to study and describe the marine life in the open sea, including finding the cause of [[Milky seas effect|mareel]], or milky seas. For this purpose, the expedition was equipped with nets and scrapers, specifically designed to collect samples from the open waters and the bottom at great depth.<ref>{{cite book |last1=Wolff |first1=Torben |title=Danish Expeditions on the Seven Seas |date=1969 |publisher=Rhodos |location=Copenhagen}}</ref> Although [[Juan Ponce de León]] in 1513 first identified the [[Gulf Stream]], and the current was well known to mariners, [[Benjamin Franklin]] made the first scientific study of it and gave it its name. Franklin measured water temperatures during several Atlantic crossings and correctly explained the Gulf Stream's cause. Franklin and Timothy Folger printed the first map of the [[Gulf Stream]] in 1769–1770.<ref name="NOAA_Franklin">{{Cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/library/readings/gulf/gulf.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051218185445/http://oceanexplorer.noaa.gov/library/readings/gulf/gulf.html|url-status=dead|title=1785: Benjamin Franklin's 'Sundry Maritime Observations'|archive-date=December 18, 2005}}</ref><ref>Wilkinson, Jerry. [http://www.keyshistory.org/gulfstream.html History of the Gulf Stream] 1 January 2008</ref> [[File:Rennel map 1799.png|left|thumb|280px|1799 map of the currents in the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s, by [[James Rennell]]]] Information on the currents of the [[Pacific Ocean]] was gathered by explorers of the late 18th century, including [[James Cook]] and [[Louis Antoine de Bougainville]]. [[James Rennell]] wrote the first scientific textbooks on oceanography, detailing the current flows of the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean|Indian]] oceans. During a voyage around the [[Cape of Good Hope]] in 1777, he mapped ''"the [[Agulhas Current|banks and currents at the Lagullas]]"''. He was also the first to understand the nature of the intermittent current near the [[Isles of Scilly]], (now known as Rennell's Current).<ref>{{cite DNB|wstitle=Rennell, James|volume=48}}</ref> The tides and currents of the ocean are distinct. Tides are the rise and fall of [[Sea level|sea levels]] created by the combination of the [[Gravity|gravitational]] forces of the [[Moon]] along with the Sun (the Sun just in a much lesser extent) and are also caused by the [[Earth]] and [[Moon]] orbiting each other. An ocean current is a continuous, directed movement of [[Seawater|seawater generated]] by a number of forces acting upon the water, including wind, the [[Coriolis effect]], [[Breaking wave|breaking waves]], [[cabbeling]], and temperature and [[Salinity|salinity differences]].<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Tides and Currents |url=https://oceanservice.noaa.gov/navigation/tidesandcurrents/#:~:text=Tides%20involve%20water%20moving%20up,other%20facts%20that%20drive%20currents. |access-date=2024-04-25 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> Sir [[James Clark Ross]] took the first modern sounding in deep sea in 1840, and [[Charles Darwin]] published a paper on [[reef]]s and the formation of [[atoll]]s as a result of the [[Second voyage of HMS Beagle|second voyage of HMS ''Beagle'']] in 1831–1836. [[Robert FitzRoy]] published a four-volume report of ''Beagle''{{'}}s three voyages. In 1841–1842 [[Edward Forbes]] undertook dredging in the [[Aegean Sea]] that founded marine ecology. The first superintendent of the [[United States Naval Observatory]] (1842–1861), [[Matthew Fontaine Maury]] devoted his time to the study of marine meteorology, [[navigation]], and charting prevailing winds and currents. His 1855 textbook ''Physical Geography of the Sea'' was one of the first comprehensive oceanography studies. Many nations sent oceanographic observations to Maury at the Naval Observatory, where he and his colleagues evaluated the information and distributed the results worldwide.<ref>Williams, Frances L. ''Matthew Fontaine Maury, Scientist of the Sea.'' (1969) {{ISBN|0-8135-0433-3}}</ref> === Modern oceanography === Knowledge of the oceans remained confined to the topmost few fathoms of the water and a small amount of the bottom, mainly in shallow areas. Almost nothing was known of the ocean depths. The British [[Royal Navy]]'s efforts to chart all of the world's [[coast]]lines in the mid-19th century reinforced the vague idea that most of the ocean was very deep, although little more was known. As exploration ignited both popular and scientific interest in the polar regions and [[Africa]], so too did the mysteries of the unexplored oceans. [[File:Challenger.jpg|right|thumb|{{HMS|Challenger|1858|6}} undertook the first global marine research expedition in 1872.]] The seminal event in the founding of the modern science of oceanography was the 1872–1876 [[Challenger expedition|'' Challenger'' expedition]]. As the first true oceanographic cruise, this expedition laid the groundwork for an entire academic and research discipline.<ref name="NOAA">[http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03mountains/background/challenger/challenger.html Then and Now: The HMS Challenger Expedition and the 'Mountains in the Sea' Expedition], Ocean Explorer website (NOAA), accessed 2 January 2012</ref> In response to a recommendation from the [[Royal Society]], the [[British Government]] announced in 1871 an expedition to explore world's oceans and conduct appropriate scientific investigation. [[Charles Wyville Thomson]] and [[John Murray (oceanographer)|Sir John Murray]] launched the [[Challenger expedition|''Challenger'' expedition]]. {{HMS|Challenger|1858|2}}, leased from the Royal Navy, was modified for scientific work and equipped with separate laboratories for [[natural history]] and [[chemistry]].<ref name="Rice">{{cite book|last=Rice|first=A. L.|title=Understanding the Oceans: Marine Science in the Wake of HMS Challenger|publisher=[[Routledge]]|date=1999|pages=27–48|chapter=The Challenger Expedition|isbn=978-1-85728-705-9|chapter-url=https://books.google.com/books?id=F5agn3NSzEoC&pg=PA27}}</ref> Under the scientific supervision of Thomson, ''Challenger'' travelled nearly {{convert|70000|nmi|km}} surveying and exploring. On her journey circumnavigating the globe,<ref name="Rice"/> 492&nbsp;deep sea soundings, 133&nbsp;bottom dredges, 151&nbsp;open water trawls and 263&nbsp;serial water temperature observations were taken.<ref>''Oceanography: an introduction to the marine environment'' (Peter K. Weyl, 1970), p. 49</ref> Around 4,700&nbsp;new species of marine life were discovered. The result was the ''Report Of The Scientific Results of the Exploring Voyage of H.M.S. Challenger during the years 1873–76''. Murray, who supervised the publication, described the report as "the greatest advance in the knowledge of our planet since the celebrated discoveries of the fifteenth and sixteenth centuries". He went on to found the academic discipline of oceanography at the [[University of Edinburgh]], which remained the centre for oceanographic research well into the 20th century.<ref>{{cite web|url=http://www.geos.ed.ac.uk/public/JohnMurray.html|title=Sir John Murray (1841–1914) – Founder Of Modern Oceanography|publisher=Science and Engineering at The University of Edinburgh|access-date=7 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528123837/http://www.geos.ed.ac.uk/public/JohnMurray.html|archive-date=28 May 2013}}</ref> Murray was the first to study marine trenches and in particular the [[Mid-Atlantic Ridge]], and map the sedimentary deposits in the oceans. He tried to map out the world's ocean currents based on salinity and temperature observations, and was the first to correctly understand the nature of [[coral reef]] development. In the late 19th century, other [[Western culture|Western]] nations also sent out scientific expeditions (as did private individuals and institutions). The first purpose-built oceanographic ship, ''Albatros'', was built in 1882. In 1893, [[Fridtjof Nansen]] allowed his ship, ''Fram'', to be frozen in the Arctic ice. This enabled him to obtain oceanographic, meteorological and astronomical data at a stationary spot over an extended period. [[File:Ocean currents 1911.jpg|thumb|225px|right|[[Ocean current]]s (1911)]] [[File:John Francon Williams FRGS commemorative plaque, Clackmannan Cemetery 2019.jpg|thumb|200px|left|Writer and geographer [[John Francon Williams]] FRGS commemorative plaque, [[Clackmannan]] Cemetery 2019]] In 1881 the geographer [[John Francon Williams]] published a seminal book, ''Geography of the Oceans''.<ref>[[John Francon Williams|Williams, J. Francon]] (1881) [https://books.google.com/books?id=FyMIAQAAIAAJ&q=%22The+Geography+of+the+Oceans%22 ''The Geography of the Oceans: Physical, Historical, and Descriptive''] George Philip & Son. </ref><ref>''Geography of the Oceans'' by John Francon Williams, 1881, {{OCLC|561275070}}</ref><ref>[[John Francon Williams]] commemorated (article) (''Alloa Advertiser'', retrieved 26 September 2019): https://www.alloaadvertiser.com/news/17928655.long-awaiting-tribute-pioneering-writer-buried-clacks/</ref> Between 1907 and 1911 [[Otto Krümmel]] published the ''Handbuch der Ozeanographie'', which became influential in awakening public interest in oceanography.<ref>{{cite web|author=Otto Krümmel|date=1907|title=Handbuch der Ozeanographie|url=https://archive.org/stream/handbuchderozean02bogu#page/n5/mode/2up <!-- Abstract: http://openlibrary.org/books/OL14010853M/Handbuch_der_ozeanographie -->|publisher=J. Engelhorn}}</ref> The four-month 1910 [[North Atlantic]] expedition headed by [[John Murray (oceanographer)|John Murray]] and [[Johan Hjort]] was the most ambitious research oceanographic and marine zoological project ever mounted until then, and led to the classic 1912 book ''The Depths of the Ocean''. The first acoustic measurement of sea depth was made in 1914. Between 1925 and 1927 the "Meteor" expedition gathered 70,000 ocean depth measurements using an echo sounder, surveying the Mid-Atlantic Ridge. In 1934, [[Easter Ellen Cupp]], the first woman to have earned a PhD (at Scripps) in the United States, completed a major work on [[diatoms]]<ref>{{Cite news |date=1934-05-10 |title=Women passes test; become oceanographer |pages=13 |work=The Whittier News |url=https://www.newspapers.com/clip/118426106/women-passes-test-become-oceanographer/ |access-date=2023-02-11}}</ref> that remained the standard taxonomy in the field until well after her death in 1999. In 1940, Cupp was let go from her position at Scripps. Sverdrup specifically commended Cupp as a conscientious and industrious worker and commented that his decision was no reflection on her ability as a scientist. Sverdrup used the instructor billet vacated by Cupp to employ Marston Sargent, a biologist studying marine algae, which was not a new research program at Scripps. Financial pressures did not prevent Sverdrup from retaining the services of two other young post-doctoral students, [[Walter Munk]] and [[Roger Revelle]]. Cupp's partner, Dorothy Rosenbury, found her a position teaching high school, where she remained for the rest of her career. (Russell, 2000) Sverdrup, Johnson and Fleming published ''[[The oceans|The Oceans]]'' in 1942,<ref>{{cite book|last1=Sverdrup|first1=Harald Ulrik|author-link1=Harald Sverdrup (oceanographer)|last2=Johnson|first2=Martin Wiggo|author-link2=Martin W. Johnson|last3=Fleming|first3=Richard H.|title=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology|date=1942|publisher=[[Prentice-Hall]]|location=New York|url=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/kt167nb66r/}}</ref> which was a major landmark. ''The Sea'' (in three volumes, covering physical oceanography, seawater and geology) edited by M.N. Hill was published in 1962, while [[Rhodes Fairbridge]]'s ''Encyclopedia of Oceanography'' was published in 1966. The Great Global Rift, running along the Mid Atlantic Ridge, was discovered by [[Maurice Ewing]] and [[Bruce Heezen]] in 1953 and mapped by Heezen and [[Marie Tharp]] using bathymetric data; in 1954 a mountain range under the Arctic Ocean was found by the Arctic Institute of the USSR. The theory of seafloor spreading was developed in 1960 by [[Harry Hammond Hess]]. The [[Ocean Drilling Program]] started in 1966. Deep-sea vents were discovered in 1977 by [[Jack Corliss]] and [[Robert Ballard]] in the submersible {{ship|DSV|Alvin}}. In the 1950s, [[Auguste Piccard]] invented the [[bathyscaphe]] and used the [[bathyscaphe]] {{ship|Bathyscaphe|Trieste||2}} to investigate the ocean's depths. The United States [[nuclear submarine]] {{USS|Nautilus|SSN-571|2}} made the first journey under the ice to the North Pole in 1958. In 1962 the FLIP (Floating Instrument Platform), a {{convert|355|ft|m|adj=on|0}} spar buoy, was first deployed. In 1968, [[Tanya Atwater]] led the first all-woman oceanographic expedition. Until that time, gender policies restricted women oceanographers from participating in voyages to a significant extent. From the 1970s, there has been much emphasis on the application of large scale computers to oceanography to allow numerical predictions of ocean conditions and as a part of overall environmental change prediction. Early techniques included analog computers (such as the [[Ishiguro Storm Surge Computer]]) generally now replaced by numerical methods (e.g. [[Sea, Lake, and Overland Surge from Hurricanes|SLOSH]].) An oceanographic buoy array was established in the Pacific to allow prediction of [[El Niño]] events. 1990 saw the start of the [[World Ocean Circulation Experiment]] (WOCE) which continued until 2002. [[Geosat]] seafloor mapping data became available in 1995. Study of the oceans is critical to understanding shifts in [[Earth's energy balance]] along with related global and regional changes in [[climate]], the [[Biosphere#Origin and use of the term|biosphere]] and [[biogeochemistry]]. The atmosphere and ocean are linked because of [[evaporation]] and [[precipitation (meteorology)|precipitation]] as well as [[thermal flux]] (and solar [[insolation]]). Recent studies have advanced knowledge on [[ocean acidification]], [[ocean heat content]], [[ocean currents]], [[sea level rise]], the [[oceanic carbon cycle]], the [[water cycle]], [[Arctic sea ice decline]], [[coral bleaching]], [[marine heatwave]]s, [[extreme weather]], [[coastal erosion]] and many other phenomena in regards to ongoing [[climate change (general concept)|climate change]] and [[climate feedback]]s. In general, understanding the world ocean through further scientific study enables better [[stewardship]] and sustainable utilization of Earth's resources.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/oceanography|title=Oceanography {{!}} science|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-13}}</ref> The [[Intergovernmental Oceanographic Commission]] reports that 1.7% of the total national research expenditure of its members is focused on ocean science.<ref>Isensee, Kirsten. editor. Intergovernmental Oceanographic Commission. (2020). ''Global ocean science report 2020: charting capacity for ocean sustainability.'' Executive summary. {{ISBN|978-92-3-100424-7}}. [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000375147.locale=en UNESCO Digital Library website] p. 16. Retrieved 21 September 2022.</ref> ==شاخون== [[File:Antarctic frontal-system hg.png|thumb|ڏاکڻي اڌ گول ۾ اوشيانوگرافڪ فرنٽل سسٽم]] [[File:Rosenstiel Applied Marine Physics Building.jpg|thumb|اپلائيڊ مئرين فزڪس بلڊنگ يونيورسٽي آف ميامي جي روزنسٽيل اسڪول آف مئرين، ايٽموسفيرڪ ۽ ارٿ سائنس آن ورجينيا ڪي، سيپٽمبر 2007 ۾.]]سمنڊ جي اڀياس کي انهن پنجن شاخن ۾ ورهايو ويو آھي؛ === حياتياتي اوشیانوگرافي === {{Main|حياتياتي اوشیانوگرافي}} {{see also|بحري حياتيات }} حياتياتي اوشیانوگرافي یا سامونڊي سائنس سمندري جاندارن جي ماحوليات ۽ حياتيات کي انهن جي سامونڊي ماحول جي طبیعي، ڪيميائي ۽ جيولوجيڪل خاصيتن جي حوالي سان تحقيق ڪري ٿي. === ڪيميائي سامونڊي سائنس === {{Main|ڪيميائي اوشیانوگرافي }} ڪيميائي سامونڊي سائنس یا ڪيميائي اوشيانوگرافي سمنڊ جي ڪيميا جو مطالعو آهي. جڏهن ته ڪيميائي سامونڊي سائنس بنيادي طور تي سمنڊ جي پاڻي جي خاصيتن ۽ ان جي تبديلين جي مطالعي ۽ سمجھڻ سان گڏ آهي، سامونڊي ڪيمسٽري بنيادي طور تي جيو ڪيميڪل چڪر تي ڌيان ڏئي ٿو. هيٺيون هڪ مرڪزي موضوع آهي جنهن جي تحقيق ڪئي وئي. ==== سامونڊي تيزابيت ==== {{Main|سامونڊي تيزابيت}} سامونڊي تيزابيت سمنڊ جي pH ۾ گهٽتائي کي بيان ڪري ٿي جيڪا فضا ۾ اينٿروپوجنڪ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ (CO<sub>2</sub>) جي اخراج جي ڪري ٿئي ٿي. سمنڊ جو پاڻي ٿورڙو الکلائن آهي ۽ ان جو اڳئين صنعتي پي ايڇ اٽڪل 8.2 آهي. اڃا تازو، انٿرو پوجينڪ سرگرمين مسلسل فضا ۾ ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ مواد کي وڌايو آهي. شامل ڪيل CO<sub>2</sub> جو اٽڪل 30-40 سيڪڙو سمنڊن ذريعي جذب ٿئي ٿو، ڪاربونڪ ايسڊ ٺاهي ٿو ۽ سامونڊي تيزابيت ذريعي پي ايڇ (هاڻي 8.1 کان هيٺ) کي گھٽائي ٿو. سال 2100 تائين پي ايڇ 7.7 تائين پهچڻ جو امڪان آهي. سامونڊي جانورن جي کنڊرن لاءِ هڪ اهم عنصر ڪلسيم آهي، پر ڪیلسيم ڪاربونيٽ دٻاءَ سان وڌيڪ حل ٿي ويندو آهي، تنهن ڪري ڪاربونيٽ جا خول ۽ ڪنڪليٽ ڪاربونيٽ جي معاوضي جي کوٽائي جي هيٺان ڦهلجي ويندا آهن. ڪلسيم ڪاربونيٽ گھٽ پي ايڇ تي وڌيڪ حل ٿي ويندو آهي، ان ڪري سامونڊي تيزابيت سان سامونڊي جاندارن تي اثر انداز ٿيڻ جو امڪان آهي، جهڙوڪ اويسٽر، ڪلام، سي ارچن ۽ مرجان، ۽ ڪاربونيٽ معاوضي جي کوٽائي سمنڊ جي مٿاڇري جي ويجهو وڌي ويندي. متاثر ٿيل پلانڪٽونڪ جاندارن ۾ شامل هوندا پيٽرپوڊس، ڪوڪوليٿوفورڊس ۽ فارامنيفرا، جيڪي خوراڪ جي زنجير ۾ تمام اهم آهن. اڀرندڙ علائقن ۾، مرجان سخت متاثر ٿيڻ جو امڪان آهي ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ڪلسيم ڪاربونيٽ کنڊ ٺاهڻ جي قابل ٿي ويندا آهن، ان جي نتيجي ۾ ٻين ريف جي رهاڪن تي منفي اثر انداز ٿئي ٿي. سامونڊي ڪيميا جي تبديليءَ جي موجوده شرح ڌرتيءَ جي جيولوجيڪل تاريخ ۾ بي مثال ٿي لڳي، ان ڪري اهو واضح ناهي ته سامونڊي ماحوليات ڪيتري حد تائين ويجهي مستقبل جي بدلجندڙ حالتن سان مطابقت رکندا. خاص طور تي انديشي جو اهو طريقو آهي جنهن ۾ تيزابيت جو ميلاپ وڌيڪ سامونڊي گرمي پد جي متوقع اضافي دٻاءُ ۽ گهٽ آڪسيجن جي سطحن تي اثر انداز ٿيندو. acidification describes the decrease in ocean [[PH#Seawater|pH]] that is caused by [[human impact on the environment|anthropogenic]] [[carbon dioxide]] ({{CO2}}) emissions into the [[Earth's atmosphere|atmosphere]].<ref name="cald03">{{Cite journal|last=Caldeira|first=K.|author2=Wickett, M. E.|date=2003|title=Anthropogenic carbon and ocean pH|url=http://pangea.stanford.edu/research/Oceans/GES205/Caldeira_Science_Anthropogenic%20Carbon%20and%20ocean%20pH.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604185633/http://pangea.stanford.edu/research/Oceans/GES205/Caldeira_Science_Anthropogenic%20Carbon%20and%20ocean%20pH.pdf |archive-date=2007-06-04 |url-status=live|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=425|issue=6956|pages=OS11C–0385|doi=10.1038/425365a|pmid=14508477|bibcode=2001AGUFMOS11C0385C|s2cid=4417880}}</ref> Seawater is slightly [[alkalinity|alkaline]] and had a preindustrial [[pH]] of about 8.2. More recently, anthropogenic activities have steadily increased the [[carbon dioxide]] content of the atmosphere; about 30–40% of the added CO<sub>2</sub> is absorbed by the oceans, forming [[carbonic acid]] and lowering the pH (now below 8.1<ref name="EPA_Ocean_Acidity">{{cite web|title=Ocean Acidity|publisher=[[EPA]]|date=13 September 2013|url=http://www.epa.gov/climatechange/science/indicators/oceans/acidity.html|access-date=1 November 2013}}</ref>) through ocean acidification.<ref name="Feely04">{{cite journal|last=Feely|first=R. A.|display-authors=etal|title=Impact of Anthropogenic CO<sub>2</sub> on the CaCO<sub>3</sub> System in the Oceans|journal=Science|volume=305|date=July 2004|pages=362–366|bibcode=2004Sci...305..362F|doi=10.1126/science.1097329 |pmid=15256664|issue=5682|s2cid=31054160}}</ref><ref name="Zeebe2008">{{cite journal|last1=Zeebe|first1=R. E.|last2=Zachos|first2=J. C.|last3=Caldeira|first3=K.|last4=Tyrrell|first4=T.|title=OCEANS: Carbon Emissions and Acidification|journal=Science|volume=321|issue=5885|date=4 July 2008|pages=51–52|doi=10.1126/science.1159124|pmid=18599765|s2cid=206513402}}</ref><ref name="GattusoHansson2011">{{cite book|author1=Gattuso, J.-P.|author2=Hansson, L.|title=Ocean Acidification|url=https://books.google.com/books?id=8yjNFxkALjIC|date=15 September 2011|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-959109-1|oclc=730413873}}</ref> The pH is expected to reach 7.7 by the year 2100.<ref name="AboutAntarctica" /> An important element for the [[skeleton]]s of marine animals is [[calcium]], but [[calcium carbonate]] becomes more soluble with pressure, so carbonate shells and skeletons dissolve below the [[carbonate compensation depth]].<ref name="Pinet">{{cite book|last=Pinet|first=Paul R.|date=1996|title=Invitation to Oceanography|pages=126, 134–135|publisher=[[West Publishing Company]]|url=https://books.google.com/books?id=eAqQvGYap24C|isbn=978-0-314-06339-7}}</ref> Calcium carbonate becomes more soluble at lower pH, so ocean acidification is likely to affect marine organisms with calcareous shells, such as oysters, clams, sea urchins and corals,<ref name="PMEL">{{cite web|url=http://www.pmel.noaa.gov/co2/story/What+is+Ocean+Acidification%3F|title=What is Ocean Acidification?|publisher=NOAA PMEL Carbon Program|access-date=15 September 2013}}</ref><ref name="orr05">{{Cite journal|last=Orr|first=James C.|display-authors=etal|date=2005|title=Anthropogenic ocean acidification over the twenty-first century and its impact on calcifying organisms|url=http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625100559/http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf|archive-date=25 June 2008|journal=Nature|volume=437|issue=7059|pages=681–686|doi=10.1038/nature04095|pmid=16193043|bibcode=2005Natur.437..681O|s2cid=4306199}}</ref> and the carbonate compensation depth will rise closer to the sea surface. Affected [[plankton]]ic organisms will include [[pteropod]]s, [[coccolithophorid]]s and [[foraminifera]], all important in the [[food chain]]. In tropical regions, [[coral]]s are likely to be severely affected as they become less able to build their calcium carbonate skeletons,<ref name="Cohen2009">{{cite journal|last1=Cohen|first1=A.|last2=Holcomb|first2=M.|date=2009|title=Why Corals Care About Ocean Acidification: Uncovering the Mechanism|journal=Oceanography|volume=24|pages=118–127|doi=10.5670/oceanog.2009.102|issue=4|hdl=1912/3179|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> in turn adversely impacting other [[Coral reef|reef]] dwellers.<ref name="AboutAntarctica">{{cite web|url=http://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/environment/climate-change/ocean-acidification-and-the-southern-ocean|title=Ocean acidification|date=28 September 2007|publisher=Department of Sustainability, Environment, Water, Population & Communities: Australian Antarctic Division |access-date=17 April 2013}}</ref> The current rate of ocean chemistry change seems to be unprecedented in Earth's geological history, making it unclear how well marine ecosystems will adapt to the shifting conditions of the near future.<ref name="Hönisch2012">{{cite journal |last1=Hönisch |first1=Bärbel |author-link=Bärbel Hönisch |last2=Ridgwell |first2=Andy |last3=Schmidt |first3=Daniela N. |last4=Thomas |first4=E. |last5=Gibbs |first5=S. J. |last6=Sluijs |first6=A. |last7=Zeebe |first7=R. |last8=Kump |first8=L. |last9=Martindale |first9=R. C. |last10=Greene |first10=S. E. |last11=Kiessling |first11=W. |display-authors=4 |date=2012 |title=The Geological Record of Ocean Acidification |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=335 |issue=6072 |pages=1058–1063 |bibcode=2012Sci...335.1058H |doi=10.1126/science.1208277 |pmid=22383840 |last12=Ries |first12=J. |last13=Zachos |first13=J. C. |last14=Royer |first14=D. L. |last15=Barker |first15=S. |last16=Marchitto |first16=T. M. |last17=Moyer |first17=R. |last18=Pelejero |first18=C. |last19=Ziveri |first19=P. |last20=Foster |first20=G. L. |last21=Williams |first21=B. |hdl=1983/24fe327a-c509-4b6a-aa9a-a22616c42d49 |s2cid=6361097|url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/385704/1/Geological_Record.pdf }}</ref> Of particular concern is the manner in which the combination of acidification with the expected additional stressors of higher [[ocean temperature]]s and [[hypoxia (environmental)|lower oxygen levels]] will impact the seas.<ref name="Gruber2011">{{cite journal|last=Gruber|first=N.|title=Warming up, turning sour, losing breath: ocean biogeochemistry under global change|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=369|issue=1943|date=18 April 2011|pages=1980–96|doi=10.1098/rsta.2011.0003|pmid=21502171|bibcode = 2011RSPTA.369.1980G |doi-access=free}}</ref> === ارضياتي سامونڊي سائنس === {{Main|سامونڊي ارضيات}} جيولوجيڪل اوشیانوگرافي سمنڊ جي فرش جي ارضيات جو مطالعو آهي جنهن ۾ پليٽ ٽيڪٽونڪس ۽ پيلیو اوشیانوگرافي شامل آهن. === طبیعي سامونڊي سائنس === {{Main|طبیعي اوشیانوگرافي}} Physical oceanography studies the ocean's physical attributes including temperature-salinity structure, mixing, [[ocean surface wave|surface waves]], internal waves, surface [[tide]]s, [[internal tides]], and [[ocean current|currents]]. The following are central topics investigated by physical oceanography. ====Seismic Oceanography==== {{Main|Seismic Oceanography}} ====Ocean currents==== {{Further|Ocean current}} Since the early ocean expeditions in oceanography, a major interest was the study of ocean currents and temperature measurements. The [[tides]], the [[Coriolis effect]], changes in direction and strength of [[wind]], salinity, and temperature are the main factors determining ocean currents. The [[thermohaline circulation]] (THC) (''thermo-'' referring to [[temperature]] and ''-haline'' referring to [[salinity|salt content]]) connects the ocean basins and is primarily dependent on the [[Water (molecule)#Density of saltwater and ice|density of sea water]]. It is becoming more common to refer to this system as the 'meridional overturning circulation' because it more accurately accounts for other driving factors beyond temperature and salinity. *Examples of sustained currents are the [[Gulf Stream]] and the [[Kuroshio Current]] which are [[wind]]-driven [[western boundary currents]]. ====Ocean heat content==== [[File:Oceans of Climate Change.ogv|thumbnail|right|[https://climate.nasa.gov/climate_reel/OceansClimateChange640360 Oceans of Climate Change] NASA]] {{Further|Oceanic heat content}} [[Oceanic heat content]] (OHC) refers to the extra heat stored in the ocean from changes in [[Earth's energy balance]]. The increase in the ocean heat play an important role in [[sea level rise]], because of [[thermal expansion]]. [[Ocean warming]] accounts for 90% of the energy accumulation associated with [[global warming]] since 1971.<ref>{{cite report |author= IPCC|author-link= Intergovernmental Panel on Climate Change|date= 2013|title= Climate Change 2013: The Physical Science Basis|url= http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029034929/https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |archive-date=2014-10-29 |url-status=live|publisher= [[Cambridge University Press]]|page= 8}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.ucar.edu/132773/2020-was-record-breaking-year-ocean-heat |title=2020 was a record-breaking year for ocean heat - Warmer ocean waters contribute to sea level rise and strengthen storms |date=2021-01-13 |author=Laura Snider |publisher=[[National Center for Atmospheric Research]]}}</ref> ===Paleoceanography=== {{Main|Paleoceanography}} Paleoceanography is the study of the history of the oceans in the geologic past with regard to circulation, chemistry, biology, geology and patterns of sedimentation and biological productivity. Paleoceanographic studies using environment models and different proxies enable the scientific community to assess the role of the oceanic processes in the global climate by the reconstruction of past climate at various intervals. Paleoceanographic research is also intimately tied to palaeoclimatology. ==سامونڊي سائنس جا ادارا== [[Image:Stazione zoologica Dohrn.jpg|thumbnail|Stazione Zoologica of Naples in the 1890s]] {{see also|List of oceanographic institutions and programs}} The earliest international organizations of oceanography were founded at the turn of the 20th century, starting with the [[International Council for the Exploration of the Sea]] created in 1902, followed in 1919 by the [[Mediterranean Science Commission]]. Marine research institutes were already in existence, starting with the [[Stazione Zoologica Anton Dohrn]] in Naples, Italy (1872), the Biological Station of Roscoff, France (1876), the Arago Laboratory in Banyuls-sur-mer, France (1882), the Laboratory of the Marine Biological Association in Plymouth, UK (1884), the Norwegian Institute for Marine Research in Bergen, Norway (1900), the Laboratory für internationale Meeresforschung, Kiel, Germany (1902). On the other side of the Atlantic, the [[Scripps Institution of Oceanography]] was founded in 1903, followed by the [[Woods Hole Oceanographic Institution]] in 1930, the [[Virginia Institute of Marine Science]] in 1938, the [[Lamont–Doherty Earth Observatory]] at [[Columbia University]] in 1949, and later the [[University of Washington#Organization|School of Oceanography]] at [[University of Washington]]. In [[Australia]], the [[Australian Institute of Marine Science]] (AIMS), established in 1972 soon became a key player in marine tropical research. In 1921 the [[International Hydrographic Bureau]], called since 1970 the [[International Hydrographic Organization]], was established to develop hydrographic and nautical charting standards. ==لاڳاپيل شعبا== بايو جيو ڪيمسٽري: زمين جي ڪيميائي چڪرن جو مطالعو جيڪي يا ته هلائي رهيا آهن يا حياتياتي سرگرمي کي متاثر ڪن ٿا. بايو جيوگرافي: نسلن جي ورڇ جو مطالعو. موسمياتيات: موسميات جو سائنسي مطالعو، موسم جي حالتن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي هڪ عرصي دوران اوسط. ساحلي جاگرافي: سمنڊ ۽ زمين جي وچ واري علائقي جو مطالعو. ماحولياتي سائنس: ماحولياتي نظام جي مطالعي لاء مربوط، مقداري، ۽ بين الاقوامي طريقي سان. جيو فزڪس: ڌرتي ۽ ان جي آس پاس جي فزڪس. گلیشیولوجي: برف جو سائنسي مطالعو ۽ برف شامل قدرتي رجحان. هائيڊروگرافي: پاڻي جي جسمن جي ماپ. هائيڊرولوجي: ڌرتيء ۽ ٻين سيٽن تي پاڻي جي حرڪت، تقسيم، ۽ معيار جو سائنس. لمنولوجي: اندروني آبي ماحولي نظام جو سائنس. موسمياتيات: ماحول جو بين الاقوامي سائنسي مطالعو موسم جي اڳڪٿي تي ڌيان ڏئي ٿو. میٽ اوشیئن MetOcean: موسمياتيات ۽ (طبیعي) سامونڊيات جو نصابي مخفف. ==پڻ ڏسو== {{portal|Oceans|Underwater diving}} • انوڪسڪ واقعو؛ ڌرتي جي ساگرن ۾ تاريخي آڪسيجن جي گھٽتائي جا واقعا. • انوڪسڪ پاڻي؛ سمنڊ جي پاڻيءَ جا علائقا، تازو پاڻي، يا زميني پاڻي جيڪي ٺھيل آڪسيجن کان محروم آھن. • آرگو (سمندري)؛ بين الاقوامي سامونڊي گرافڪ مشاهدو پروگرام. • آسترو اوشیانوگرافي؛ ٻاهرين سمنڊن جو مطالعو. • باٿیميٽرڪ چارٽ؛ نقشو جيڪو پاڻيءَ ء پاڻيءَ جي ٻڏل علائقي کي ڏيکاري ٿو. • ڪيبل ٿيل مشاهدو؛ سامونڊي ڪناري واري سامونڊي گرافڪ ريسرچ پليٽ فارمز جيڪي مٿاڇري سان ڳنڍيل آهن هيٺ سمنڊ جي ڪيبل ذريعي. • ماحولياتي اڳڪٿي؛ ماحولياتي نظام جي جوابن جي اڳڪٿي ڪندي ماحول کي تبديل ڪرڻ. • سمنڊ جي گردش ماڊلز جي فهرست؛ طبیعي اوشیانوگرافي ۾ استعمال ٿيل ماڊل. • سمنڊ جي فهرست • آب دوز جاین جي ٽوپوگرافڪ خاصيتن جي فهرست • سامونڊي زميني شڪل ۽ ٽوپوگرافڪ عناصر • بحري آثار قديمه؛ سمنڊ سان انساني رابطي جو آثار قديمه جو مطالعو. • سامونڊي موجوده طاقت؛ سمنڊ جي وهڪرن مان طاقت ڪڍڻ. • مئرين انجنيئرنگ: انجنيئرنگ ۽ جهاز بورڊ سسٽم جي ڊيزائن. • بحري آرڪيٽيڪچر: انجنيئرنگ جو نظم جيڪو بحري جهازن جي ڊيزائن ۽ تعمير سان لاڳاپيل آهي. • سامونڊي ڪالونائيزيشن: سامونڊي دعوي جو قسم. • سامونڊي ایکٹ 2000: آمريڪا جو قانون سمنڊن تي پاليسي قائم ڪرڻ لاءِ. • سامونڊي بصريات • سمنڊ جو رنگ • آف شور تعميرات • سامونڊي ماحول ۾ اڏاوتن ۽ سهولتن جي تنصيب • آئوٽ لائن آف اوشنوگرافي: هيرآرڪيڪل آئوٽ لائن لسٽ آف آرٽيڪلز آف اوشنوگرافي سان لاڳاپيل. • سمنڊ جي سطح: جاگرافيائي حوالو نقطو جنهن مان مختلف اوچائي ماپي ويندي آهي. • سامونڊي ڪيميا ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Oceanography}} * [http://podaac.jpl.nasa.gov/ NASA Jet Propulsion Laboratory – Physical Oceanography Distributed Active Archive Center (PO.DAAC)]. A data centre responsible for archiving and distributing data about the physical state of the ocean. * [http://www.scripps.ucsd.edu Scripps Institution of Oceanography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250728171231/https://scripps.ucsd.edu/ |date=2025-07-28 }}. One of the world's oldest, largest, and most important centres for ocean and Earth science research, education, and public service. * [http://www.whoi.edu Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI)]. One of the world's largest private, non-profit ocean research, engineering and education organizations. * [http://www.bodc.ac.uk/ British Oceanographic Data Centre]. A source of oceanographic data and information. * [https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA Ocean and Weather Data Navigator]. Plot and download ocean data. * [http://www.vega.org.uk/video/programme/10 Freeview Video 'Voyage to the Bottom of the Deep Deep Sea' Oceanography Programme] by the [[Vega Science Trust]] and the [[BBC]]/[[Open University]]. * [http://atlas.investigadhoc.com/ Atlas of Spanish Oceanography] by [https://web.archive.org/web/20130602181200/http://investigadhoc.com/ InvestigAdHoc]. * [https://web.archive.org/web/20110927020036/http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/ Glossary of Physical Oceanography and Related Disciplines ] by Steven K. Baum, Department of Oceanography, Texas A&M University * [http://barcelona-ocean.com/ Barcelona-Ocean.com ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109094549/http://barcelona-ocean.com/ |date=2014-11-09 }}. Inspiring Education in Marine Sciences * [https://web.archive.org/web/20180905125513/http://cfoo.co.za/seaatlas/index.php CFOO: Sea Atlas]. A source of oceanographic live data (buoy monitoring) and education for South African coasts. * [https://www.tags-ship.com/ Memorial website for USNS Bowditch, USNS Dutton, USNS Michelson and USNS H. H. Hess] {{Authority control}} [[زمرو:اوشيانوگرافي]] [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:ويڊيو ڪلپ وارا مضمون]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري فزڪس]] [[زمرو:علم ارضيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ڌرتي سائنس جون ذيلي شاخون]] ==حوالا== {{حوالا}} 070wmngtgkhx52hbqkv4jlm8pakcpzh 407133 407132 2026-08-26T09:37:09Z Memon2025 21315 407133 wikitext text/x-wiki {{Short description|Study of physical, chemical, and biological processes in the ocean}} {{for|the scientific journal|Oceanography (journal){{!}}''Oceanography'' (journal)|Ocean Science (journal){{!}}''Ocean Science'' (journal)}} [[File:Thermohaline Circulation 2.png|thumb|ٿرموهالائن گردش]] '''سامونڊي سائنس''' یا '''اوشیانوگرافي''' (Oceanography) [[ارضيات|ڌرتي سائنس]] جي شاخ آهي جيڪا سمنڊن جو مطالعو ڪري ٿي. سامونڊي سائنس مختلف موضوعن تي پکڙيل آهي، جنهن ۾، سمنڊن ۾ مختلف مواد جي وهڪري جي مطالعي کان علاوه [[سمنڊ|سامونڊي]] [[حياتيات]]، [[ايڪو سسٽم|ماحولياتي نظام]] جي حرڪت، سامونڊي وهڪرن، جيو فزيڪل فلوئڊ ڊائينامڪس، پليٽ ٽيڪٽونڪس، سامونڊي ارضيات ۽ سمنڊ اندر ۽ ان جي حدن ۾ مختلف ڪيميائي مادن ۽ طبیعي خاصيتن جا وهڪرا شامل آھن. اهي متنوع موضوع ڪيترن ئي مضمونن جي عڪاسي ڪن ٿا جيڪي سامونڊي ماهر دنيا جي سمنڊ جي وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن ۾ [[فلڪيات]]، [[حياتيات]]، [[ڪيميا]]، [[جاگرافي]]، [[ارضيات]]، [[فزڪس|طبیعیات]]، [[هائيڊرولوجي]] ۽ [[موسم|موسميات]] شامل آهن. پيلیو اوشیانوگرافي ماضي ۾ سمنڊن جي تاريخ جو مطالعو ڪري ٿو. هڪ اوشیانوگرافر هڪ شخص آهي جيڪو سمنڊن سان لاڳاپيل ڪيترن ئي معاملن، بشمول سامونڊي ارضيات، فزڪس، ڪيمسٽري ۽ حياتيات جو مطالعو ڪري ٿو. ==تاريخ== [[File: Gulf stream map.gif|thumb|بينجمن فرينڪلن جو 1770ع م تاھیل خليجی وهڪری جو نقشو]] ===شروعاتي تاريخ=== انسانن پهرين تاريخ کان اڳ واري زماني ۾ سمنڊن ۽ سمنڊن جي لهرن ۽ وهڪرن جو علم حاصل ڪيو. ارسطو ۽ اسٽرابو پاران 384 ق.م کان 322 ق. سمنڊن جي ابتدائي ڳولا بنيادي طور تي نقش نگاري لاءِ هئي ۽ خاص طور تي ان جي سطحن ۽ جانورن تائين محدود هئي، جن کي ماهيگيرن جالن ۾ پاليا هئا، جيتوڻيڪ ليڊ لائين ذريعي گہرائي آوازون ورتيون ويون. ائٽلانٽڪ نيويگيشن جي پرتگالي مهم هڪ منظم سائنسي وڏي منصوبي جو ابتدائي مثال آهي، ڪيترن ئي ڏهاڪن کان جاري، ائٽلانٽڪ جي وهڪرن ۽ هوائن جو مطالعو ڪندي. پيڊرو نيونس (1502 کان 1578) جو ڪم لوڪسوڊرومڪ وکر جي تعين لاءِ نيويگيشن جي حوالي سان ياد ڪيو ويندو آهي: هڪ گولي جي مٿاڇري تي ٻن نقطن جي وچ ۾ ننڍو رستو جيڪو ٻه طرفي نقشي تي ڏيکاريل آهي. جڏهن هن پنهنجو ”ٽريٽائيز آف دي اسفيئر“ (1537) شايع ڪيو، گهڻو ڪري ٻين جي اڳئين ڪم جو تبصرو ڪيل ترجمو، هن ۾ نيويگيشن جي جاميٽري ۽ ڪلاسيڪل طريقن تي هڪ مقالو شامل ڪيو. اتي هو واضح طور تي ٻڌائي ٿو ته پرتگالي نيويگيشن هڪ شاندار ڪوشش نه هئي: first acquired knowledge of the waves and currents of the [[sea]]s and [[ocean]]s in pre-historic times. Observations on [[tide]]s were recorded by [[Aristotle]] and [[Strabo]] in 384–322 BC.<ref>{{Cite web|title=A History Of The Study Of Marine Biology ~ MarineBio Conservation Society|date=17 June 2018|url=https://www.marinebio.org/creatures/marine-biology/history-of-marine-biology/|access-date=2021-05-17|language=en-US}}</ref> Early exploration of the oceans was primarily for [[cartography]] and mainly limited to its surfaces and of the animals that fishermen brought up in nets, though depth soundings by lead line were taken. The Portuguese campaign of Atlantic navigation is the earliest example of a systematic scientific large project, sustained over many decades, studying the currents and winds of the Atlantic. The work of [[Pedro Nunes]] (1502–1578) is remembered in the navigation context for the determination of the loxodromic curve: the shortest course between two points on the surface of a sphere represented onto a two-dimensional map.<ref name="mathshistory.st-andrews.ac.uk">[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Nunes/ Pedro Nunes Salaciense] at the [[MacTutor History of Mathematics archive]] (retrieved 13/06/2020)</ref><ref>W.G.L. Randles, "Pedro Nunes and the Discovery of the Loxodromic Curve, or How, in the 16th Century, Navigating with a Globe had Failed to Solve the Difficulties Encountered with the Plane Chart", Revista da Universidade Coimbra, 35 (1989), 119–30.</ref> When he published his "Treatise of the Sphere" (1537), mostly a commentated translation of earlier work by others, he included a treatise on geometrical and astronomic methods of navigation. There he states clearly that Portuguese navigations were not an adventurous endeavour: ''"nam se fezeram indo a acertar: mas partiam os nossos mareantes muy ensinados e prouidos de estromentos e regras de astrologia e geometria que sam as cousas que os cosmographos ham dadar apercebidas (...) e leuaua cartas muy particularmente rumadas e na ja as de que os antigos vsauam"'' (were not done by chance: but our seafarers departed well taught and provided with instruments and rules of astrology (astronomy) and geometry which were matters the cosmographers would provide (...) and they took charts with exact routes and no longer those used by the ancient).<ref>Pedro Nunes Salaciense, Tratado da Esfera, cap. 'Carta de Marear com o Regimento da Altura' p.2 - https://archive.org/details/tratadodaspherac00sacr/page/n123/mode/2up (retrieved 13/06/2020)</ref> His credibility rests on being personally involved in the instruction of pilots and senior seafarers from 1527 onwards by Royal appointment, along with his recognized competence as mathematician and astronomer.<ref name="mathshistory.st-andrews.ac.uk"/> The main problem in navigating back from the south of the [[Canary Islands]] (or south of [[Boujdour]]) by sail alone, is due to the change in the regime of winds and currents: the [[North Atlantic gyre]] and the Equatorial counter current <ref>http://ksuweb.kennesaw.edu/~jdirnber/oceanography/LecuturesOceanogr/LecCurrents/LecCurrents.html (retrieved 13/06/2020)</ref> will push south along the northwest bulge of Africa, while the uncertain winds where the Northeast trades meet the Southeast trades (the doldrums) <ref>https://kids.britannica.com/students/assembly/view/166714 (retrieved 13/06/2020)</ref> leave a sailing ship to the mercy of the currents. Together, prevalent current and wind make northwards progress very difficult or impossible. It was to overcome this problem and clear the passage to India around Africa as a viable maritime trade route, that a systematic plan of exploration was devised by the Portuguese. The return route from regions south of the Canaries became the '[[Volta do mar|volta do largo' or 'volta do mar]]'. The 'rediscovery' of the [[Azores|Azores islands]] in 1427 is merely a reflection of the heightened strategic importance of the islands, now sitting on the return route from the western coast of Africa (sequentially called 'volta de Guiné' and 'volta da Mina'); and the references to the [[Sargasso Sea]] (also called at the time 'Mar da Baga'), to the west of the [[Azores]], in 1436, reveals the western extent of the return route.<ref name="ReferenceA">Carlos Calinas Correia, A Arte de Navegar na Época dos Descobrimentos, Colibri, Lisboa 2017; {{ISBN|978-989-689-656-0}}</ref> This is necessary, under sail, to make use of the southeasterly and northeasterly winds away from the western coast of Africa, up to the northern latitudes where the westerly winds will bring the seafarers towards the western coasts of Europe.<ref>{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Map_prevailing_winds_on_earth.png/1200px-Map_prevailing_winds_on_earth.png |title=Map|website=upload.wikimedia.org |format=PDF|access-date=2020-09-15}}</ref> The secrecy involving the Portuguese navigations, with the death penalty for the leaking of maps and routes, concentrated all sensitive records in the Royal Archives, completely destroyed by the [[1755 Lisbon earthquake|Lisbon earthquake of 1775]]. However, the systematic nature of the Portuguese campaign, mapping the currents and winds of the Atlantic, is demonstrated by the understanding of the seasonal variations, with expeditions setting sail at different times of the year taking different routes to take account of seasonal predominate winds. This happens from as early as late 15th century and early 16th: [[Bartolomeu Dias]] followed the African coast on his way south in August 1487, while [[Vasco da Gama]] would take an open sea route from the latitude of [[Sierra Leone]], spending three months in the open sea of the South Atlantic to profit from the southwards deflection of the southwesterly on the Brazilian side (and the Brazilian current going southward - Gama departed in July 1497); and [[Pedro Alvares Cabral]] (departing March 1500) took an even larger arch to the west, from the latitude of Cape Verde, thus avoiding the summer monsoon (which would have blocked the route taken by Gama at the time he set sail).<ref>Carlos Viegas Gago Coutinho, A Viagem de Bartolomeu Dias, Anais (Clube Militar Naval) May 1946</ref> Furthermore, there were systematic expeditions pushing into the western Northern Atlantic (Teive, 1454; Vogado, 1462; Teles, 1474; Ulmo, 1486).<ref>Carlos Viegas Gago Coutinho, As Primeiras Travessia Atlanticas - lecture, Academia Portuguesa de História, 22/04/1942 - in: Anais (APH) 1949, II serie, vol.2</ref> The documents relating to the supplying of ships, and the ordering of sun declination tables for the southern Atlantic for as early as 1493–1496,<ref>Luis Adao da Fonseca, Pedro Alvares Cabral - Uma Viagem, INAPA, Lisboa, 1999, p.48</ref> all suggest a well-planned and systematic activity happening during the decade long period between [[Bartolomeu Dias]] finding the southern tip of Africa, and Gama's departure; additionally, there are indications of further travels by Bartolomeu Dias in the area.<ref name="ReferenceA"/> The most significant consequence of this systematic knowledge was the negotiation of the [[Treaty of Tordesillas]] in 1494, moving the line of demarcation 270 leagues to the west (from 100 to 370 leagues west of the Azores), bringing what is now Brazil into the Portuguese area of domination. The knowledge gathered from open sea exploration allowed for the well-documented extended periods of sail without sight of land, not by accident but as pre-determined planned route; for example, 30 days for [[Bartolomeu Dias]] culminating on [[Mossel Bay]], the three months Gama spent in the South Atlantic to use the Brazil current (southward), or the 29 days Cabral took from Cape Verde up to landing in [[Monte Pascoal]], Brazil. The [[Danish Arabia expedition (1761–67)|Danish expedition to Arabia]] 1761–67 can be said to be the world's first oceanographic expedition, as the ship [[HDMS Grønland (1756)|Grønland]] had on board a group of scientists, including naturalist [[Peter Forsskål]], who was assigned an explicit task by the king, [[Frederick V of Denmark|Frederik V]], to study and describe the marine life in the open sea, including finding the cause of [[Milky seas effect|mareel]], or milky seas. For this purpose, the expedition was equipped with nets and scrapers, specifically designed to collect samples from the open waters and the bottom at great depth.<ref>{{cite book |last1=Wolff |first1=Torben |title=Danish Expeditions on the Seven Seas |date=1969 |publisher=Rhodos |location=Copenhagen}}</ref> Although [[Juan Ponce de León]] in 1513 first identified the [[Gulf Stream]], and the current was well known to mariners, [[Benjamin Franklin]] made the first scientific study of it and gave it its name. Franklin measured water temperatures during several Atlantic crossings and correctly explained the Gulf Stream's cause. Franklin and Timothy Folger printed the first map of the [[Gulf Stream]] in 1769–1770.<ref name="NOAA_Franklin">{{Cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/library/readings/gulf/gulf.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051218185445/http://oceanexplorer.noaa.gov/library/readings/gulf/gulf.html|url-status=dead|title=1785: Benjamin Franklin's 'Sundry Maritime Observations'|archive-date=December 18, 2005}}</ref><ref>Wilkinson, Jerry. [http://www.keyshistory.org/gulfstream.html History of the Gulf Stream] 1 January 2008</ref> [[File:Rennel map 1799.png|left|thumb|280px|1799 map of the currents in the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s, by [[James Rennell]]]] Information on the currents of the [[Pacific Ocean]] was gathered by explorers of the late 18th century, including [[James Cook]] and [[Louis Antoine de Bougainville]]. [[James Rennell]] wrote the first scientific textbooks on oceanography, detailing the current flows of the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean|Indian]] oceans. During a voyage around the [[Cape of Good Hope]] in 1777, he mapped ''"the [[Agulhas Current|banks and currents at the Lagullas]]"''. He was also the first to understand the nature of the intermittent current near the [[Isles of Scilly]], (now known as Rennell's Current).<ref>{{cite DNB|wstitle=Rennell, James|volume=48}}</ref> The tides and currents of the ocean are distinct. Tides are the rise and fall of [[Sea level|sea levels]] created by the combination of the [[Gravity|gravitational]] forces of the [[Moon]] along with the Sun (the Sun just in a much lesser extent) and are also caused by the [[Earth]] and [[Moon]] orbiting each other. An ocean current is a continuous, directed movement of [[Seawater|seawater generated]] by a number of forces acting upon the water, including wind, the [[Coriolis effect]], [[Breaking wave|breaking waves]], [[cabbeling]], and temperature and [[Salinity|salinity differences]].<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=Tides and Currents |url=https://oceanservice.noaa.gov/navigation/tidesandcurrents/#:~:text=Tides%20involve%20water%20moving%20up,other%20facts%20that%20drive%20currents. |access-date=2024-04-25 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> Sir [[James Clark Ross]] took the first modern sounding in deep sea in 1840, and [[Charles Darwin]] published a paper on [[reef]]s and the formation of [[atoll]]s as a result of the [[Second voyage of HMS Beagle|second voyage of HMS ''Beagle'']] in 1831–1836. [[Robert FitzRoy]] published a four-volume report of ''Beagle''{{'}}s three voyages. In 1841–1842 [[Edward Forbes]] undertook dredging in the [[Aegean Sea]] that founded marine ecology. The first superintendent of the [[United States Naval Observatory]] (1842–1861), [[Matthew Fontaine Maury]] devoted his time to the study of marine meteorology, [[navigation]], and charting prevailing winds and currents. His 1855 textbook ''Physical Geography of the Sea'' was one of the first comprehensive oceanography studies. Many nations sent oceanographic observations to Maury at the Naval Observatory, where he and his colleagues evaluated the information and distributed the results worldwide.<ref>Williams, Frances L. ''Matthew Fontaine Maury, Scientist of the Sea.'' (1969) {{ISBN|0-8135-0433-3}}</ref> === Modern oceanography === Knowledge of the oceans remained confined to the topmost few fathoms of the water and a small amount of the bottom, mainly in shallow areas. Almost nothing was known of the ocean depths. The British [[Royal Navy]]'s efforts to chart all of the world's [[coast]]lines in the mid-19th century reinforced the vague idea that most of the ocean was very deep, although little more was known. As exploration ignited both popular and scientific interest in the polar regions and [[Africa]], so too did the mysteries of the unexplored oceans. [[File:Challenger.jpg|right|thumb|{{HMS|Challenger|1858|6}} undertook the first global marine research expedition in 1872.]] The seminal event in the founding of the modern science of oceanography was the 1872–1876 [[Challenger expedition|'' Challenger'' expedition]]. As the first true oceanographic cruise, this expedition laid the groundwork for an entire academic and research discipline.<ref name="NOAA">[http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03mountains/background/challenger/challenger.html Then and Now: The HMS Challenger Expedition and the 'Mountains in the Sea' Expedition], Ocean Explorer website (NOAA), accessed 2 January 2012</ref> In response to a recommendation from the [[Royal Society]], the [[British Government]] announced in 1871 an expedition to explore world's oceans and conduct appropriate scientific investigation. [[Charles Wyville Thomson]] and [[John Murray (oceanographer)|Sir John Murray]] launched the [[Challenger expedition|''Challenger'' expedition]]. {{HMS|Challenger|1858|2}}, leased from the Royal Navy, was modified for scientific work and equipped with separate laboratories for [[natural history]] and [[chemistry]].<ref name="Rice">{{cite book|last=Rice|first=A. L.|title=Understanding the Oceans: Marine Science in the Wake of HMS Challenger|publisher=[[Routledge]]|date=1999|pages=27–48|chapter=The Challenger Expedition|isbn=978-1-85728-705-9|chapter-url=https://books.google.com/books?id=F5agn3NSzEoC&pg=PA27}}</ref> Under the scientific supervision of Thomson, ''Challenger'' travelled nearly {{convert|70000|nmi|km}} surveying and exploring. On her journey circumnavigating the globe,<ref name="Rice"/> 492&nbsp;deep sea soundings, 133&nbsp;bottom dredges, 151&nbsp;open water trawls and 263&nbsp;serial water temperature observations were taken.<ref>''Oceanography: an introduction to the marine environment'' (Peter K. Weyl, 1970), p. 49</ref> Around 4,700&nbsp;new species of marine life were discovered. The result was the ''Report Of The Scientific Results of the Exploring Voyage of H.M.S. Challenger during the years 1873–76''. Murray, who supervised the publication, described the report as "the greatest advance in the knowledge of our planet since the celebrated discoveries of the fifteenth and sixteenth centuries". He went on to found the academic discipline of oceanography at the [[University of Edinburgh]], which remained the centre for oceanographic research well into the 20th century.<ref>{{cite web|url=http://www.geos.ed.ac.uk/public/JohnMurray.html|title=Sir John Murray (1841–1914) – Founder Of Modern Oceanography|publisher=Science and Engineering at The University of Edinburgh|access-date=7 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528123837/http://www.geos.ed.ac.uk/public/JohnMurray.html|archive-date=28 May 2013}}</ref> Murray was the first to study marine trenches and in particular the [[Mid-Atlantic Ridge]], and map the sedimentary deposits in the oceans. He tried to map out the world's ocean currents based on salinity and temperature observations, and was the first to correctly understand the nature of [[coral reef]] development. In the late 19th century, other [[Western culture|Western]] nations also sent out scientific expeditions (as did private individuals and institutions). The first purpose-built oceanographic ship, ''Albatros'', was built in 1882. In 1893, [[Fridtjof Nansen]] allowed his ship, ''Fram'', to be frozen in the Arctic ice. This enabled him to obtain oceanographic, meteorological and astronomical data at a stationary spot over an extended period. [[File:Ocean currents 1911.jpg|thumb|225px|right|[[Ocean current]]s (1911)]] [[File:John Francon Williams FRGS commemorative plaque, Clackmannan Cemetery 2019.jpg|thumb|200px|left|Writer and geographer [[John Francon Williams]] FRGS commemorative plaque, [[Clackmannan]] Cemetery 2019]] In 1881 the geographer [[John Francon Williams]] published a seminal book, ''Geography of the Oceans''.<ref>[[John Francon Williams|Williams, J. Francon]] (1881) [https://books.google.com/books?id=FyMIAQAAIAAJ&q=%22The+Geography+of+the+Oceans%22 ''The Geography of the Oceans: Physical, Historical, and Descriptive''] George Philip & Son. </ref><ref>''Geography of the Oceans'' by John Francon Williams, 1881, {{OCLC|561275070}}</ref><ref>[[John Francon Williams]] commemorated (article) (''Alloa Advertiser'', retrieved 26 September 2019): https://www.alloaadvertiser.com/news/17928655.long-awaiting-tribute-pioneering-writer-buried-clacks/</ref> Between 1907 and 1911 [[Otto Krümmel]] published the ''Handbuch der Ozeanographie'', which became influential in awakening public interest in oceanography.<ref>{{cite web|author=Otto Krümmel|date=1907|title=Handbuch der Ozeanographie|url=https://archive.org/stream/handbuchderozean02bogu#page/n5/mode/2up <!-- Abstract: http://openlibrary.org/books/OL14010853M/Handbuch_der_ozeanographie -->|publisher=J. Engelhorn}}</ref> The four-month 1910 [[North Atlantic]] expedition headed by [[John Murray (oceanographer)|John Murray]] and [[Johan Hjort]] was the most ambitious research oceanographic and marine zoological project ever mounted until then, and led to the classic 1912 book ''The Depths of the Ocean''. The first acoustic measurement of sea depth was made in 1914. Between 1925 and 1927 the "Meteor" expedition gathered 70,000 ocean depth measurements using an echo sounder, surveying the Mid-Atlantic Ridge. In 1934, [[Easter Ellen Cupp]], the first woman to have earned a PhD (at Scripps) in the United States, completed a major work on [[diatoms]]<ref>{{Cite news |date=1934-05-10 |title=Women passes test; become oceanographer |pages=13 |work=The Whittier News |url=https://www.newspapers.com/clip/118426106/women-passes-test-become-oceanographer/ |access-date=2023-02-11}}</ref> that remained the standard taxonomy in the field until well after her death in 1999. In 1940, Cupp was let go from her position at Scripps. Sverdrup specifically commended Cupp as a conscientious and industrious worker and commented that his decision was no reflection on her ability as a scientist. Sverdrup used the instructor billet vacated by Cupp to employ Marston Sargent, a biologist studying marine algae, which was not a new research program at Scripps. Financial pressures did not prevent Sverdrup from retaining the services of two other young post-doctoral students, [[Walter Munk]] and [[Roger Revelle]]. Cupp's partner, Dorothy Rosenbury, found her a position teaching high school, where she remained for the rest of her career. (Russell, 2000) Sverdrup, Johnson and Fleming published ''[[The oceans|The Oceans]]'' in 1942,<ref>{{cite book|last1=Sverdrup|first1=Harald Ulrik|author-link1=Harald Sverdrup (oceanographer)|last2=Johnson|first2=Martin Wiggo|author-link2=Martin W. Johnson|last3=Fleming|first3=Richard H.|title=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology|date=1942|publisher=[[Prentice-Hall]]|location=New York|url=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/kt167nb66r/}}</ref> which was a major landmark. ''The Sea'' (in three volumes, covering physical oceanography, seawater and geology) edited by M.N. Hill was published in 1962, while [[Rhodes Fairbridge]]'s ''Encyclopedia of Oceanography'' was published in 1966. The Great Global Rift, running along the Mid Atlantic Ridge, was discovered by [[Maurice Ewing]] and [[Bruce Heezen]] in 1953 and mapped by Heezen and [[Marie Tharp]] using bathymetric data; in 1954 a mountain range under the Arctic Ocean was found by the Arctic Institute of the USSR. The theory of seafloor spreading was developed in 1960 by [[Harry Hammond Hess]]. The [[Ocean Drilling Program]] started in 1966. Deep-sea vents were discovered in 1977 by [[Jack Corliss]] and [[Robert Ballard]] in the submersible {{ship|DSV|Alvin}}. In the 1950s, [[Auguste Piccard]] invented the [[bathyscaphe]] and used the [[bathyscaphe]] {{ship|Bathyscaphe|Trieste||2}} to investigate the ocean's depths. The United States [[nuclear submarine]] {{USS|Nautilus|SSN-571|2}} made the first journey under the ice to the North Pole in 1958. In 1962 the FLIP (Floating Instrument Platform), a {{convert|355|ft|m|adj=on|0}} spar buoy, was first deployed. In 1968, [[Tanya Atwater]] led the first all-woman oceanographic expedition. Until that time, gender policies restricted women oceanographers from participating in voyages to a significant extent. From the 1970s, there has been much emphasis on the application of large scale computers to oceanography to allow numerical predictions of ocean conditions and as a part of overall environmental change prediction. Early techniques included analog computers (such as the [[Ishiguro Storm Surge Computer]]) generally now replaced by numerical methods (e.g. [[Sea, Lake, and Overland Surge from Hurricanes|SLOSH]].) An oceanographic buoy array was established in the Pacific to allow prediction of [[El Niño]] events. 1990 saw the start of the [[World Ocean Circulation Experiment]] (WOCE) which continued until 2002. [[Geosat]] seafloor mapping data became available in 1995. Study of the oceans is critical to understanding shifts in [[Earth's energy balance]] along with related global and regional changes in [[climate]], the [[Biosphere#Origin and use of the term|biosphere]] and [[biogeochemistry]]. The atmosphere and ocean are linked because of [[evaporation]] and [[precipitation (meteorology)|precipitation]] as well as [[thermal flux]] (and solar [[insolation]]). Recent studies have advanced knowledge on [[ocean acidification]], [[ocean heat content]], [[ocean currents]], [[sea level rise]], the [[oceanic carbon cycle]], the [[water cycle]], [[Arctic sea ice decline]], [[coral bleaching]], [[marine heatwave]]s, [[extreme weather]], [[coastal erosion]] and many other phenomena in regards to ongoing [[climate change (general concept)|climate change]] and [[climate feedback]]s. In general, understanding the world ocean through further scientific study enables better [[stewardship]] and sustainable utilization of Earth's resources.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/oceanography|title=Oceanography {{!}} science|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-04-13}}</ref> The [[Intergovernmental Oceanographic Commission]] reports that 1.7% of the total national research expenditure of its members is focused on ocean science.<ref>Isensee, Kirsten. editor. Intergovernmental Oceanographic Commission. (2020). ''Global ocean science report 2020: charting capacity for ocean sustainability.'' Executive summary. {{ISBN|978-92-3-100424-7}}. [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000375147.locale=en UNESCO Digital Library website] p. 16. Retrieved 21 September 2022.</ref> ==شاخون== [[File:Antarctic frontal-system hg.png|thumb|ڏاکڻي اڌ گول ۾ اوشيانوگرافڪ فرنٽل سسٽم]] [[File:Rosenstiel Applied Marine Physics Building.jpg|thumb|اپلائيڊ مئرين فزڪس بلڊنگ يونيورسٽي آف ميامي جي روزنسٽيل اسڪول آف مئرين، ايٽموسفيرڪ ۽ ارٿ سائنس آن ورجينيا ڪي، سيپٽمبر 2007 ۾.]]سمنڊ جي اڀياس کي انهن پنجن شاخن ۾ ورهايو ويو آھي؛ === حياتياتي اوشیانوگرافي === {{Main|حياتياتي اوشیانوگرافي}} {{see also|بحري حياتيات }} حياتياتي اوشیانوگرافي یا سامونڊي سائنس سمندري جاندارن جي ماحوليات ۽ حياتيات کي انهن جي سامونڊي ماحول جي طبیعي، ڪيميائي ۽ جيولوجيڪل خاصيتن جي حوالي سان تحقيق ڪري ٿي. === ڪيميائي سامونڊي سائنس === {{Main|ڪيميائي اوشیانوگرافي }} ڪيميائي سامونڊي سائنس یا ڪيميائي اوشيانوگرافي سمنڊ جي ڪيميا جو مطالعو آهي. جڏهن ته ڪيميائي سامونڊي سائنس بنيادي طور تي سمنڊ جي پاڻي جي خاصيتن ۽ ان جي تبديلين جي مطالعي ۽ سمجھڻ سان گڏ آهي، سامونڊي ڪيمسٽري بنيادي طور تي جيو ڪيميڪل چڪر تي ڌيان ڏئي ٿو. هيٺيون هڪ مرڪزي موضوع آهي جنهن جي تحقيق ڪئي وئي. ==== سامونڊي تيزابيت ==== {{Main|سامونڊي تيزابيت}} سامونڊي تيزابيت سمنڊ جي pH ۾ گهٽتائي کي بيان ڪري ٿي جيڪا فضا ۾ اينٿروپوجنڪ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ (CO<sub>2</sub>) جي اخراج جي ڪري ٿئي ٿي. سمنڊ جو پاڻي ٿورڙو الکلائن آهي ۽ ان جو اڳئين صنعتي پي ايڇ اٽڪل 8.2 آهي. اڃا تازو، انٿرو پوجينڪ سرگرمين مسلسل فضا ۾ ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ مواد کي وڌايو آهي. شامل ڪيل CO<sub>2</sub> جو اٽڪل 30-40 سيڪڙو سمنڊن ذريعي جذب ٿئي ٿو، ڪاربونڪ ايسڊ ٺاهي ٿو ۽ سامونڊي تيزابيت ذريعي پي ايڇ (هاڻي 8.1 کان هيٺ) کي گھٽائي ٿو. سال 2100 تائين پي ايڇ 7.7 تائين پهچڻ جو امڪان آهي. سامونڊي جانورن جي کنڊرن لاءِ هڪ اهم عنصر ڪلسيم آهي، پر ڪیلسيم ڪاربونيٽ دٻاءَ سان وڌيڪ حل ٿي ويندو آهي، تنهن ڪري ڪاربونيٽ جا خول ۽ ڪنڪليٽ ڪاربونيٽ جي معاوضي جي کوٽائي جي هيٺان ڦهلجي ويندا آهن. ڪلسيم ڪاربونيٽ گھٽ پي ايڇ تي وڌيڪ حل ٿي ويندو آهي، ان ڪري سامونڊي تيزابيت سان سامونڊي جاندارن تي اثر انداز ٿيڻ جو امڪان آهي، جهڙوڪ اويسٽر، ڪلام، سي ارچن ۽ مرجان، ۽ ڪاربونيٽ معاوضي جي کوٽائي سمنڊ جي مٿاڇري جي ويجهو وڌي ويندي. متاثر ٿيل پلانڪٽونڪ جاندارن ۾ شامل هوندا پيٽرپوڊس، ڪوڪوليٿوفورڊس ۽ فارامنيفرا، جيڪي خوراڪ جي زنجير ۾ تمام اهم آهن. اڀرندڙ علائقن ۾، مرجان سخت متاثر ٿيڻ جو امڪان آهي ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي ڪلسيم ڪاربونيٽ کنڊ ٺاهڻ جي قابل ٿي ويندا آهن، ان جي نتيجي ۾ ٻين ريف جي رهاڪن تي منفي اثر انداز ٿئي ٿي. سامونڊي ڪيميا جي تبديليءَ جي موجوده شرح ڌرتيءَ جي جيولوجيڪل تاريخ ۾ بي مثال ٿي لڳي، ان ڪري اهو واضح ناهي ته سامونڊي ماحوليات ڪيتري حد تائين ويجهي مستقبل جي بدلجندڙ حالتن سان مطابقت رکندا. خاص طور تي انديشي جو اهو طريقو آهي جنهن ۾ تيزابيت جو ميلاپ وڌيڪ سامونڊي گرمي پد جي متوقع اضافي دٻاءُ ۽ گهٽ آڪسيجن جي سطحن تي اثر انداز ٿيندو. acidification describes the decrease in ocean [[PH#Seawater|pH]] that is caused by [[human impact on the environment|anthropogenic]] [[carbon dioxide]] ({{CO2}}) emissions into the [[Earth's atmosphere|atmosphere]].<ref name="cald03">{{Cite journal|last=Caldeira|first=K.|author2=Wickett, M. E.|date=2003|title=Anthropogenic carbon and ocean pH|url=http://pangea.stanford.edu/research/Oceans/GES205/Caldeira_Science_Anthropogenic%20Carbon%20and%20ocean%20pH.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604185633/http://pangea.stanford.edu/research/Oceans/GES205/Caldeira_Science_Anthropogenic%20Carbon%20and%20ocean%20pH.pdf |archive-date=2007-06-04 |url-status=live|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=425|issue=6956|pages=OS11C–0385|doi=10.1038/425365a|pmid=14508477|bibcode=2001AGUFMOS11C0385C|s2cid=4417880}}</ref> Seawater is slightly [[alkalinity|alkaline]] and had a preindustrial [[pH]] of about 8.2. More recently, anthropogenic activities have steadily increased the [[carbon dioxide]] content of the atmosphere; about 30–40% of the added CO<sub>2</sub> is absorbed by the oceans, forming [[carbonic acid]] and lowering the pH (now below 8.1<ref name="EPA_Ocean_Acidity">{{cite web|title=Ocean Acidity|publisher=[[EPA]]|date=13 September 2013|url=http://www.epa.gov/climatechange/science/indicators/oceans/acidity.html|access-date=1 November 2013}}</ref>) through ocean acidification.<ref name="Feely04">{{cite journal|last=Feely|first=R. A.|display-authors=etal|title=Impact of Anthropogenic CO<sub>2</sub> on the CaCO<sub>3</sub> System in the Oceans|journal=Science|volume=305|date=July 2004|pages=362–366|bibcode=2004Sci...305..362F|doi=10.1126/science.1097329 |pmid=15256664|issue=5682|s2cid=31054160}}</ref><ref name="Zeebe2008">{{cite journal|last1=Zeebe|first1=R. E.|last2=Zachos|first2=J. C.|last3=Caldeira|first3=K.|last4=Tyrrell|first4=T.|title=OCEANS: Carbon Emissions and Acidification|journal=Science|volume=321|issue=5885|date=4 July 2008|pages=51–52|doi=10.1126/science.1159124|pmid=18599765|s2cid=206513402}}</ref><ref name="GattusoHansson2011">{{cite book|author1=Gattuso, J.-P.|author2=Hansson, L.|title=Ocean Acidification|url=https://books.google.com/books?id=8yjNFxkALjIC|date=15 September 2011|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-959109-1|oclc=730413873}}</ref> The pH is expected to reach 7.7 by the year 2100.<ref name="AboutAntarctica" /> An important element for the [[skeleton]]s of marine animals is [[calcium]], but [[calcium carbonate]] becomes more soluble with pressure, so carbonate shells and skeletons dissolve below the [[carbonate compensation depth]].<ref name="Pinet">{{cite book|last=Pinet|first=Paul R.|date=1996|title=Invitation to Oceanography|pages=126, 134–135|publisher=[[West Publishing Company]]|url=https://books.google.com/books?id=eAqQvGYap24C|isbn=978-0-314-06339-7}}</ref> Calcium carbonate becomes more soluble at lower pH, so ocean acidification is likely to affect marine organisms with calcareous shells, such as oysters, clams, sea urchins and corals,<ref name="PMEL">{{cite web|url=http://www.pmel.noaa.gov/co2/story/What+is+Ocean+Acidification%3F|title=What is Ocean Acidification?|publisher=NOAA PMEL Carbon Program|access-date=15 September 2013}}</ref><ref name="orr05">{{Cite journal|last=Orr|first=James C.|display-authors=etal|date=2005|title=Anthropogenic ocean acidification over the twenty-first century and its impact on calcifying organisms|url=http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625100559/http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf|archive-date=25 June 2008|journal=Nature|volume=437|issue=7059|pages=681–686|doi=10.1038/nature04095|pmid=16193043|bibcode=2005Natur.437..681O|s2cid=4306199}}</ref> and the carbonate compensation depth will rise closer to the sea surface. Affected [[plankton]]ic organisms will include [[pteropod]]s, [[coccolithophorid]]s and [[foraminifera]], all important in the [[food chain]]. In tropical regions, [[coral]]s are likely to be severely affected as they become less able to build their calcium carbonate skeletons,<ref name="Cohen2009">{{cite journal|last1=Cohen|first1=A.|last2=Holcomb|first2=M.|date=2009|title=Why Corals Care About Ocean Acidification: Uncovering the Mechanism|journal=Oceanography|volume=24|pages=118–127|doi=10.5670/oceanog.2009.102|issue=4|hdl=1912/3179|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> in turn adversely impacting other [[Coral reef|reef]] dwellers.<ref name="AboutAntarctica">{{cite web|url=http://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/environment/climate-change/ocean-acidification-and-the-southern-ocean|title=Ocean acidification|date=28 September 2007|publisher=Department of Sustainability, Environment, Water, Population & Communities: Australian Antarctic Division |access-date=17 April 2013}}</ref> The current rate of ocean chemistry change seems to be unprecedented in Earth's geological history, making it unclear how well marine ecosystems will adapt to the shifting conditions of the near future.<ref name="Hönisch2012">{{cite journal |last1=Hönisch |first1=Bärbel |author-link=Bärbel Hönisch |last2=Ridgwell |first2=Andy |last3=Schmidt |first3=Daniela N. |last4=Thomas |first4=E. |last5=Gibbs |first5=S. J. |last6=Sluijs |first6=A. |last7=Zeebe |first7=R. |last8=Kump |first8=L. |last9=Martindale |first9=R. C. |last10=Greene |first10=S. E. |last11=Kiessling |first11=W. |display-authors=4 |date=2012 |title=The Geological Record of Ocean Acidification |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=335 |issue=6072 |pages=1058–1063 |bibcode=2012Sci...335.1058H |doi=10.1126/science.1208277 |pmid=22383840 |last12=Ries |first12=J. |last13=Zachos |first13=J. C. |last14=Royer |first14=D. L. |last15=Barker |first15=S. |last16=Marchitto |first16=T. M. |last17=Moyer |first17=R. |last18=Pelejero |first18=C. |last19=Ziveri |first19=P. |last20=Foster |first20=G. L. |last21=Williams |first21=B. |hdl=1983/24fe327a-c509-4b6a-aa9a-a22616c42d49 |s2cid=6361097|url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/385704/1/Geological_Record.pdf }}</ref> Of particular concern is the manner in which the combination of acidification with the expected additional stressors of higher [[ocean temperature]]s and [[hypoxia (environmental)|lower oxygen levels]] will impact the seas.<ref name="Gruber2011">{{cite journal|last=Gruber|first=N.|title=Warming up, turning sour, losing breath: ocean biogeochemistry under global change|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=369|issue=1943|date=18 April 2011|pages=1980–96|doi=10.1098/rsta.2011.0003|pmid=21502171|bibcode = 2011RSPTA.369.1980G |doi-access=free}}</ref> === ارضياتي سامونڊي سائنس === {{Main|سامونڊي ارضيات}} جيولوجيڪل اوشیانوگرافي سمنڊ جي فرش جي ارضيات جو مطالعو آهي جنهن ۾ پليٽ ٽيڪٽونڪس ۽ پيلیو اوشیانوگرافي شامل آهن. === طبیعي سامونڊي سائنس === {{Main|طبیعي اوشیانوگرافي}} Physical oceanography studies the ocean's physical attributes including temperature-salinity structure, mixing, [[ocean surface wave|surface waves]], internal waves, surface [[tide]]s, [[internal tides]], and [[ocean current|currents]]. The following are central topics investigated by physical oceanography. ====Seismic Oceanography==== {{Main|Seismic Oceanography}} ====Ocean currents==== {{Further|Ocean current}} Since the early ocean expeditions in oceanography, a major interest was the study of ocean currents and temperature measurements. The [[tides]], the [[Coriolis effect]], changes in direction and strength of [[wind]], salinity, and temperature are the main factors determining ocean currents. The [[thermohaline circulation]] (THC) (''thermo-'' referring to [[temperature]] and ''-haline'' referring to [[salinity|salt content]]) connects the ocean basins and is primarily dependent on the [[Water (molecule)#Density of saltwater and ice|density of sea water]]. It is becoming more common to refer to this system as the 'meridional overturning circulation' because it more accurately accounts for other driving factors beyond temperature and salinity. *Examples of sustained currents are the [[Gulf Stream]] and the [[Kuroshio Current]] which are [[wind]]-driven [[western boundary currents]]. ====Ocean heat content==== [[File:Oceans of Climate Change.ogv|thumbnail|right|[https://climate.nasa.gov/climate_reel/OceansClimateChange640360 Oceans of Climate Change] NASA]] {{Further|Oceanic heat content}} [[Oceanic heat content]] (OHC) refers to the extra heat stored in the ocean from changes in [[Earth's energy balance]]. The increase in the ocean heat play an important role in [[sea level rise]], because of [[thermal expansion]]. [[Ocean warming]] accounts for 90% of the energy accumulation associated with [[global warming]] since 1971.<ref>{{cite report |author= IPCC|author-link= Intergovernmental Panel on Climate Change|date= 2013|title= Climate Change 2013: The Physical Science Basis|url= http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029034929/https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |archive-date=2014-10-29 |url-status=live|publisher= [[Cambridge University Press]]|page= 8}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.ucar.edu/132773/2020-was-record-breaking-year-ocean-heat |title=2020 was a record-breaking year for ocean heat - Warmer ocean waters contribute to sea level rise and strengthen storms |date=2021-01-13 |author=Laura Snider |publisher=[[National Center for Atmospheric Research]]}}</ref> ===Paleoceanography=== {{Main|Paleoceanography}} Paleoceanography is the study of the history of the oceans in the geologic past with regard to circulation, chemistry, biology, geology and patterns of sedimentation and biological productivity. Paleoceanographic studies using environment models and different proxies enable the scientific community to assess the role of the oceanic processes in the global climate by the reconstruction of past climate at various intervals. Paleoceanographic research is also intimately tied to palaeoclimatology. ==سامونڊي سائنس جا ادارا== [[Image:Stazione zoologica Dohrn.jpg|thumbnail|Stazione Zoologica of Naples in the 1890s]] {{see also|List of oceanographic institutions and programs}} The earliest international organizations of oceanography were founded at the turn of the 20th century, starting with the [[International Council for the Exploration of the Sea]] created in 1902, followed in 1919 by the [[Mediterranean Science Commission]]. Marine research institutes were already in existence, starting with the [[Stazione Zoologica Anton Dohrn]] in Naples, Italy (1872), the Biological Station of Roscoff, France (1876), the Arago Laboratory in Banyuls-sur-mer, France (1882), the Laboratory of the Marine Biological Association in Plymouth, UK (1884), the Norwegian Institute for Marine Research in Bergen, Norway (1900), the Laboratory für internationale Meeresforschung, Kiel, Germany (1902). On the other side of the Atlantic, the [[Scripps Institution of Oceanography]] was founded in 1903, followed by the [[Woods Hole Oceanographic Institution]] in 1930, the [[Virginia Institute of Marine Science]] in 1938, the [[Lamont–Doherty Earth Observatory]] at [[Columbia University]] in 1949, and later the [[University of Washington#Organization|School of Oceanography]] at [[University of Washington]]. In [[Australia]], the [[Australian Institute of Marine Science]] (AIMS), established in 1972 soon became a key player in marine tropical research. In 1921 the [[International Hydrographic Bureau]], called since 1970 the [[International Hydrographic Organization]], was established to develop hydrographic and nautical charting standards. ==لاڳاپيل شعبا== بايو جيو ڪيمسٽري: زمين جي ڪيميائي چڪرن جو مطالعو جيڪي يا ته هلائي رهيا آهن يا حياتياتي سرگرمي کي متاثر ڪن ٿا. بايو جيوگرافي: نسلن جي ورڇ جو مطالعو. موسمياتيات: موسميات جو سائنسي مطالعو، موسم جي حالتن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي هڪ عرصي دوران اوسط. ساحلي جاگرافي: سمنڊ ۽ زمين جي وچ واري علائقي جو مطالعو. ماحولياتي سائنس: ماحولياتي نظام جي مطالعي لاء مربوط، مقداري، ۽ بين الاقوامي طريقي سان. جيو فزڪس: ڌرتي ۽ ان جي آس پاس جي فزڪس. گلیشیولوجي: برف جو سائنسي مطالعو ۽ برف شامل قدرتي رجحان. هائيڊروگرافي: پاڻي جي جسمن جي ماپ. هائيڊرولوجي: ڌرتيء ۽ ٻين سيٽن تي پاڻي جي حرڪت، تقسيم، ۽ معيار جو سائنس. لمنولوجي: اندروني آبي ماحولي نظام جو سائنس. موسمياتيات: ماحول جو بين الاقوامي سائنسي مطالعو موسم جي اڳڪٿي تي ڌيان ڏئي ٿو. میٽ اوشیئن MetOcean: موسمياتيات ۽ (طبیعي) سامونڊيات جو نصابي مخفف. ==پڻ ڏسو== {{portal|Oceans|Underwater diving}} • انوڪسڪ واقعو؛ ڌرتي جي ساگرن ۾ تاريخي آڪسيجن جي گھٽتائي جا واقعا. • انوڪسڪ پاڻي؛ سمنڊ جي پاڻيءَ جا علائقا، تازو پاڻي، يا زميني پاڻي جيڪي ٺھيل آڪسيجن کان محروم آھن. • آرگو (سمندري)؛ بين الاقوامي سامونڊي گرافڪ مشاهدو پروگرام. • آسترو اوشیانوگرافي؛ ٻاهرين سمنڊن جو مطالعو. • باٿیميٽرڪ چارٽ؛ نقشو جيڪو پاڻيءَ ء پاڻيءَ جي ٻڏل علائقي کي ڏيکاري ٿو. • ڪيبل ٿيل مشاهدو؛ سامونڊي ڪناري واري سامونڊي گرافڪ ريسرچ پليٽ فارمز جيڪي مٿاڇري سان ڳنڍيل آهن هيٺ سمنڊ جي ڪيبل ذريعي. • ماحولياتي اڳڪٿي؛ ماحولياتي نظام جي جوابن جي اڳڪٿي ڪندي ماحول کي تبديل ڪرڻ. • سمنڊ جي گردش ماڊلز جي فهرست؛ طبیعي اوشیانوگرافي ۾ استعمال ٿيل ماڊل. • سمنڊ جي فهرست • آب دوز جاین جي ٽوپوگرافڪ خاصيتن جي فهرست • سامونڊي زميني شڪل ۽ ٽوپوگرافڪ عناصر • بحري آثار قديمه؛ سمنڊ سان انساني رابطي جو آثار قديمه جو مطالعو. • سامونڊي موجوده طاقت؛ سمنڊ جي وهڪرن مان طاقت ڪڍڻ. • مئرين انجنيئرنگ: انجنيئرنگ ۽ جهاز بورڊ سسٽم جي ڊيزائن. • بحري آرڪيٽيڪچر: انجنيئرنگ جو نظم جيڪو بحري جهازن جي ڊيزائن ۽ تعمير سان لاڳاپيل آهي. • سامونڊي ڪالونائيزيشن: سامونڊي دعوي جو قسم. • سامونڊي ایکٹ 2000: آمريڪا جو قانون سمنڊن تي پاليسي قائم ڪرڻ لاءِ. • سامونڊي بصريات • سمنڊ جو رنگ • آف شور تعميرات • سامونڊي ماحول ۾ اڏاوتن ۽ سهولتن جي تنصيب • آئوٽ لائن آف اوشنوگرافي: هيرآرڪيڪل آئوٽ لائن لسٽ آف آرٽيڪلز آف اوشنوگرافي سان لاڳاپيل. • سمنڊ جي سطح: جاگرافيائي حوالو نقطو جنهن مان مختلف اوچائي ماپي ويندي آهي. • سامونڊي ڪيميا ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Oceanography}} * [http://podaac.jpl.nasa.gov/ NASA Jet Propulsion Laboratory – Physical Oceanography Distributed Active Archive Center (PO.DAAC)]. A data centre responsible for archiving and distributing data about the physical state of the ocean. * [http://www.scripps.ucsd.edu Scripps Institution of Oceanography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250728171231/https://scripps.ucsd.edu/ |date=2025-07-28 }}. One of the world's oldest, largest, and most important centres for ocean and Earth science research, education, and public service. * [http://www.whoi.edu Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI)]. One of the world's largest private, non-profit ocean research, engineering and education organizations. * [http://www.bodc.ac.uk/ British Oceanographic Data Centre]. A source of oceanographic data and information. * [https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA Ocean and Weather Data Navigator]. Plot and download ocean data. * [http://www.vega.org.uk/video/programme/10 Freeview Video 'Voyage to the Bottom of the Deep Deep Sea' Oceanography Programme] by the [[Vega Science Trust]] and the [[BBC]]/[[Open University]]. * [http://atlas.investigadhoc.com/ Atlas of Spanish Oceanography] by [https://web.archive.org/web/20130602181200/http://investigadhoc.com/ InvestigAdHoc]. * [https://web.archive.org/web/20110927020036/http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/ Glossary of Physical Oceanography and Related Disciplines ] by Steven K. Baum, Department of Oceanography, Texas A&M University * [http://barcelona-ocean.com/ Barcelona-Ocean.com ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109094549/http://barcelona-ocean.com/ |date=2014-11-09 }}. Inspiring Education in Marine Sciences * [https://web.archive.org/web/20180905125513/http://cfoo.co.za/seaatlas/index.php CFOO: Sea Atlas]. A source of oceanographic live data (buoy monitoring) and education for South African coasts. * [https://www.tags-ship.com/ Memorial website for USNS Bowditch, USNS Dutton, USNS Michelson and USNS H. H. Hess] {{Authority control}} [[زمرو:سامونڊي سائنس| ]] [[زمرو:هائيڊرولوجي]] [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:ويڊيو ڪلپ وارا مضمون]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري فزڪس]] [[زمرو:علم ارضيات جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:ڌرتي سائنس جون ذيلي شاخون]] [[زمرو:اطلاقي ۽ بين الشعبا جاتي طبيعيات]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:ڌرتي سائنس جون ذيلي شاخون]] ==حوالا== {{حوالا}} sfp3128iwqv7nei35jd0adzlqaqw8uq عرب جزيري نما 0 76734 407033 375104 2026-08-25T19:59:42Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 407033 wikitext text/x-wiki {{Infobox Continent|title=عرب جزيري نما<br>Arabian Peninsula|image=[[فائل:Arabian Peninsula (orthographic projection).png|250px]]|area=32 لک چورس ڪلوميٽر<br>12.5 لک چورس میل|population=77 لک|density=|demonym=عرب|countries=• [[سعودي عرب]] • [[يمن]] • [[عمان|اومان]] • [[گڏيل عرب رياستون|گڏيل عرب امارات]] • [[بحرين]] • [[قطر]] • [[ڪويت]]|list_countries=|dependencies=}} [[فائل:Arabian_Peninsula_dust_SeaWiFS.jpg|thumb|عربي اپٻيٽ جو خلائي منظر]] '''عربي جزيره نما''' يا '''عربستان''' جنهن جي ٽن پاسن سمنڊ ۽ هڪ طرف زمين آهي.ڏکڻ اولهه ايشيا م [[آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] جي سنگم تي واقع هڪ [[اپٻيٽ|جزيري نما]] آهي، جنهن جو گهڻو حصو ريگستان آهي. عرب جزيري نما وچ اوڀر جو سڀ کان اهم حصو آهي ۽ تيل ۽ گئس جي وسيع ذخيرن جي ڪري خطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. عرب جزيري نما جو سامونڊي ڪنارو اولهه ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ۽ نار عقبه، ڏکڻ اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[عمان جي نار|اومان جي نار]]، آبنائے هرمز ۽ [[فارس جي نار|خليج فارس]] سان لڳل آهي. اتر ۾، عرب جزیري نما جي حد زگروس جبل ([[عربي ٻولي|عربي]]: زاغروس، روسی: Загрос) سان ختم ٿئي ٿي. جاگرافيائي لحاظ کان هي بغير ڪنهن واضح نشاني جي شام جي ريگستان سان ملي ٿو. سياسي طور تي، عرب جزیري نما [[سعودي عرب]] ۽ [[ڪويت]] جي اترين سرحدن سان ختم ٿئي ٿو. هيٺين ملڪن کي عربستان جو حصو سمجهيو ويندو آهي: • [[سعودي عرب]] • [[يمن]] • [[عمان|اومان]] • [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] • [[بحرين]] • [[قطر]] • [[ڪويت]] عربستان جو اڪثر حصو [[سعودي عرب]] ۾ شامل آهي ۽ آبادي جي اڪثريت پڻ سعودي عرب ۽ يمن ۾ رهي ٿي. جزيري نما عرب ۾ دنيا جا تيل جا سڀ کان وڏا ذخيرا مليا آهن. مسلمانن جي مقدس ترين جايون [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] به هتي ئي آهن. اقتصادي طور تي، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۽ [[سعودي عرب]] خطي ۾ امير ترين قومون آهن. عرب دنيا جو مشهور ٽيليويزن چينل، [[الجزیرہ چینل|الجزيره]]، پڻ [[قطر]] کان هلندو آهي، جيڪو ساڳئي جزيري ۾ هڪ ملڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:المشرق]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:ايشيا جا جزيري نما]] ebjugbtpab9mxgjfpae63xcxx8nnggt 407034 407033 2026-08-25T20:02:31Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 407034 wikitext text/x-wiki {{Infobox Continent|title=عرب جزيري نما<br>Arabian Peninsula|image=[[فائل:Arabian Peninsula (orthographic projection).png|250px]]|area=32 لک چورس ڪلوميٽر<br>12.5 لک چورس میل|population=77 لک|density=|demonym=عرب|countries=• [[سعودي عرب]] • [[يمن]] • [[عمان|اومان]] • [[گڏيل عرب رياستون|گڏيل عرب امارات]] • [[بحرين]] • [[قطر]] • [[ڪويت]]|list_countries=|dependencies=}} [[فائل:Arabian_Peninsula_dust_SeaWiFS.jpg|thumb|عربي اپٻيٽ جو خلائي منظر]] '''عربي جزيره نما''' يا '''عربستان''' جنهن جي ٽن پاسن سمنڊ ۽ هڪ طرف زمين آهي.ڏکڻ اولهه ايشيا م [[آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] جي سنگم تي واقع هڪ [[اپٻيٽ|جزيري نما]] آهي، جنهن جو گهڻو حصو ريگستان آهي. عرب جزيري نما وچ اوڀر جو سڀ کان اهم حصو آهي ۽ تيل ۽ گئس جي وسيع ذخيرن جي ڪري خطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. عرب جزيري نما جو سامونڊي ڪنارو اولهه ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ۽ نار عقبه، ڏکڻ اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[عمان جي نار|اومان جي نار]]، آبنائے هرمز ۽ [[فارس جي نار|خليج فارس]] سان لڳل آهي. اتر ۾، عرب جزیري نما جي حد زگروس جبل ([[عربي ٻولي|عربي]]: زاغروس، روسی: Загрос) سان ختم ٿئي ٿي. جاگرافيائي لحاظ کان هي بغير ڪنهن واضح نشاني جي شام جي ريگستان سان ملي ٿو. سياسي طور تي، عرب جزیري نما [[سعودي عرب]] ۽ [[ڪويت]] جي اترين سرحدن سان ختم ٿئي ٿو. هيٺين ملڪن کي عربستان جو حصو سمجهيو ويندو آهي: • [[سعودي عرب]] • [[يمن]] • [[عمان|اومان]] • [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] • [[بحرين]] • [[قطر]] • [[ڪويت]] عربستان جو اڪثر حصو [[سعودي عرب]] ۾ شامل آهي ۽ آبادي جي اڪثريت پڻ سعودي عرب ۽ يمن ۾ رهي ٿي. جزيري نما عرب ۾ دنيا جا تيل جا سڀ کان وڏا ذخيرا مليا آهن. مسلمانن جي مقدس ترين جايون [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] به هتي ئي آهن. اقتصادي طور تي، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۽ [[سعودي عرب]] خطي ۾ امير ترين قومون آهن. عرب دنيا جو مشهور ٽيليويزن چينل، [[الجزیرہ چینل|الجزيره]]، پڻ [[قطر]] کان هلندو آهي، جيڪو ساڳئي جزيري ۾ هڪ ملڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:المشرق]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايشيا جا جزيري نما]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] 3tto8xj9e7lbsqs5q53kiw7y8k4cv4b 407066 407034 2026-08-26T04:00:01Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 407066 wikitext text/x-wiki {{Infobox Continent|title=عرب جزيري نما<br>Arabian Peninsula|image=[[فائل:Arabian Peninsula (orthographic projection).png|250px]]|area=32 لک چورس ڪلوميٽر<br>12.5 لک چورس میل|population=77 لک|density=|demonym=عرب|countries=• [[سعودي عرب]] • [[يمن]] • [[عمان|اومان]] • [[گڏيل عرب رياستون|گڏيل عرب امارات]] • [[بحرين]] • [[قطر]] • [[ڪويت]]|list_countries=|dependencies=}} [[فائل:Arabian_Peninsula_dust_SeaWiFS.jpg|thumb|عربي اپٻيٽ جو خلائي منظر]] '''عربي جزيره نما''' يا '''عربستان''' جنهن جي ٽن پاسن سمنڊ ۽ هڪ طرف زمين آهي.ڏکڻ اولهه ايشيا م [[آفريڪا]] ۽ [[ايشيا]] جي سنگم تي واقع هڪ [[اپٻيٽ|جزيري نما]] آهي، جنهن جو گهڻو حصو ريگستان آهي. عرب جزيري نما وچ اوڀر جو سڀ کان اهم حصو آهي ۽ تيل ۽ گئس جي وسيع ذخيرن جي ڪري خطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. عرب جزيري نما جو سامونڊي ڪنارو اولهه ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ۽ نار عقبه، ڏکڻ اوڀر ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[عمان جي نار|اومان جي نار]]، آبنائے هرمز ۽ [[فارس جي نار|خليج فارس]] سان لڳل آهي. اتر ۾، عرب جزیري نما جي حد زگروس جبل ([[عربي ٻولي|عربي]]: زاغروس، روسی: Загрос) سان ختم ٿئي ٿي. جاگرافيائي لحاظ کان هي بغير ڪنهن واضح نشاني جي شام جي ريگستان سان ملي ٿو. سياسي طور تي، عرب جزیري نما [[سعودي عرب]] ۽ [[ڪويت]] جي اترين سرحدن سان ختم ٿئي ٿو. هيٺين ملڪن کي عربستان جو حصو سمجهيو ويندو آهي: • [[سعودي عرب]] • [[يمن]] • [[عمان|اومان]] • [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] • [[بحرين]] • [[قطر]] • [[ڪويت]] عربستان جو اڪثر حصو [[سعودي عرب]] ۾ شامل آهي ۽ آبادي جي اڪثريت پڻ سعودي عرب ۽ يمن ۾ رهي ٿي. جزيري نما عرب ۾ دنيا جا تيل جا سڀ کان وڏا ذخيرا مليا آهن. مسلمانن جي مقدس ترين جايون [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] به هتي ئي آهن. اقتصادي طور تي، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۽ [[سعودي عرب]] خطي ۾ امير ترين قومون آهن. عرب دنيا جو مشهور ٽيليويزن چينل، [[الجزیرہ چینل|الجزيره]]، پڻ [[قطر]] کان هلندو آهي، جيڪو ساڳئي جزيري ۾ هڪ ملڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عرب جزيري نما]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:المشرق]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايشيا جا جزيري نما]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] b349868rufu1u6fjrazt45vwa5cshno جزیرو نما آئیبیریا 0 77145 407072 406984 2026-08-26T04:09:57Z Memon2025 21315 407072 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ اولهه يورپ ۾ هڪ جزيري نما}} {{Infobox peninsulas |name = جزیرو نما آئیبیریا |local_name = {{Collapsible list|framestyle=border:none; padding:0 |liststyle=text-align:center; |titlestyle=background:transparent; text-align:center; font-size:9pt; |title = {{resize|9pt|Native names}} |1 = {{native name|es|Península Ibérica}} |2 = {{native name|pt|Península Ibérica}} |3 = {{native name|an|Peninsula Iberica}} |4 = {{native name|ast|Península Ibérica}} |5 = {{native name|eu|Iberiar Penintsula}} |6 = {{native name|ca|Península Ibèrica}} |7 = {{native name|en|Iberian Peninsula}}<!-- official in Gibraltar --> |8 = {{native name|ext|Península Ibérica}} |9 = {{native name|fr|Péninsule Ibérique}} |10 = {{native name|gl|Península Ibérica}} |12 = {{native name|mwl|Península Eibérica}} }} |image_name = España y Portugal.jpg |image_caption = سيٽلائيٽ تصوير مان جزیري نما آئیبیریا جو ڏيک |image_size = 255px |image_alt = |map_image= Iberia (orthographic projection).svg |location = [[يورپ]] |coordinates = {{Coord|40|30|N|4|00|W|scale:10000000|display=inline,title}} |area_km2 = 583,254 |highest_mount = [[مُلھسن]] |elevation_m = 3478 |country = [[Iberian Peninsula#Major modern countries|See below]] |demonym = آئبرين |population = {{circa|53}} million<!-- This refers to the Peninsula: No archipelagos et. al. --> |ethnic_groups = }} '''آئیبیرين جزيرو نما''' (Iberian Peninsula) جنهن کي آئيبيريا (Iberia) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ۔اولهه يورپ ۾ هڪ جزيرو نما آهي، جيڪو يوريشيا جي اولاهين ڪنارن کي بيان ڪري ٿو. پائرينيز (Pyrenees) پاران باقي يورپي زميني ماڳ کان الڳ ٿيل، ان جزيره نما ۾ اسپين ۽ پورچوگال جا ملڪ، ان سان گڏوگڏ اندورا جو ننڍو ملڪ، جبرالٽر جو برطانوي اوورسيز علائقو ۽ فرانس جو هڪ ننڍڙو حصو شامل آهي.<ref name="bp2">{{Cite book|url=https://books.google.es/books?id=BgIzBgAAQBAJ&pg=PA9|title=The Birds of the Iberian Peninsula|last1=de Juana|first1=Eduardo|last2=Garcia|first2=Ernest|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2015|isbn=978-1-4081-2480-2|page=9}}</ref> لڳ ڀڳ 5,83,254 چورس ڪلوميٽر (2,25,196 چورس ميل) جي ايراضيءَ سان ۽ لڳ ڀڳ 5 ڪروڙ 30 لک (53 ملين) جي آبادي سان،{{Sfn|Lorenzo-Lacruz|Vicente-Serrano|López-Moreno|González-Hidalgo|2011|p=2582}} هي اسڪينڊينیويائي جزیری نما کان پوءِ ايراضيءَ جي لحاظ کان يورپ جو ٻيو نمبر وڏو جزيرو نما آهي. ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==سياسي تقسيم== ==شهر== ==ماحوليات== ==ٻوليون== ==ٽرانسپورٽ== ==معيشت== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي لنڪس== {{Commons}} {{Wikivoyage|جزیرو نما آئیبیریا}} * {{cite web|first=Pāolā|last=Arioso|author2=Diego Meozzi|title=Iberian Peninsula•Links|url= http://www.stonepages.com/megalinks/01_megalithic_sites/iberian_peninsula/index.html|publisher= Stone Pages|access-date=5 December 2008}} * {{cite journal |title=Reduced genetic structure of the Iberian Peninsula revealed by Y-chromosome analysis: implications for population demography |journal=European Journal of Human Genetics |year=2004 |volume=12 |pages=855–863 |doi=10.1038/sj.ejhg.5201225 |pmid=15280900 |issue=10 |last1=Flores |first1=Carlos |last2=Maca-Meyer |first2=Nicole |last3=González |first3=Ana M. |last4=Oefner |first4=Peter J. |last5=Shen |first5=Peidong |last6=Pérez |first6=Jose A. |last7=Rojas |first7=Antonio |last8=Larruga |first8=Jose M. |last9=Underhill |first9=Peter A. |s2cid=16765118 |doi-access=free }} * {{cite web|first=Nick|last=Loyd|url=http://www.iberianature.com|title=IberiaNature: A guide to the environment, climate, wildlife, geography and nature of Spain|year=2007|access-date=4 December 2008}} * {{cite web|first=Luís Fraga |last= de Silva |url=http://www.arqueotavira.com/Mapas/Iberia/Populi.htm |title=Ethnologic Map of Pre-Roman Iberia (circa 200 B.C.). NEW VERSION #10 |publisher=Associação Campo Arqueológico de Tavira, Tavira, Portugal |language=en, pt, la |access-date=4 December 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006160601/http://www.arqueotavira.com/Mapas/Iberia/Populi.htm |archive-date=6 October 2008 }} {{Authority control}} [[زمرو:جزيري نما آئيبيريا]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:يورپ جا جزيري نما]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:اسپين جي جاگرافي]] [[زمرو:پرتگال جي جاگرافي]] [[زمرو:اندورا جي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي علائقا]] nddn091dnnyfdq2zcv7zij59kuw1vm7 زمرو:بلقان 14 78959 407075 335099 2026-08-26T04:16:16Z Memon2025 21315 /* */ 407075 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڏکڻ اوڀرين يورپ]] [[زمرو:يورپ جا جزيري نما]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي علائقا]] c2zatyjw0vxq6d5gpe7avy3dbsv3nye بلقان 0 79336 407073 286386 2026-08-26T04:13:03Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 407073 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of southeastern Europe}} {{Infobox peninsulas |local_name = |image_name = Geographic map of Balkan Peninsula.svg |image_caption = بلقان جو جاگرافيائي نقشو |image_alt = The Balkan region according to Prof. R. J. Crampton |locator_map = |location = ڏکڻ اوڀر [[يورپ]] |coordinates = |highest_mount = موسالا، [[بلغاريا]] |elevation_m = 2925 |country = [[البانيا]]، [[بوسنيا ۽ هرزگوينا]]، [[بلگاريا|بلغاريا]]، [[يونان]]، [[ڪوسووو]]، [[مونٽي نيگرو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[ترڪي]]، [[رومانيا]]، [[سربيا]] ۽ [[ڪروشيا]] |demonym = }} '''بلقان''' (Balkans)،<ref>{{cite LPD|2|Balkan}}</ref> جزوي طور تي بلقان جزيري نما سان لاڳاپيل، ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ مختلف جاگرافيائي ۽ تاريخي وصفن سان گڏ هڪ جاگرافيائي علائقو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=7BakAgAAQBAJ&pg=PA116 |first1=Colin S. |last1=Gray |first2=Geoffrey |last2=Sloan |title=Geopolitics, Geography and Strategy |access-date=10 November 2014 |isbn=9781135265021 |year=2014|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Balkans |title=Balkans |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2017-12-13}}</ref><ref name="Schaefer2008">{{cite book |author=Richard T. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=YMUola6pDnkC&pg=PT181 |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society |publisher=Sage |year=2008 |isbn=978-1-4129-2694-2 |page=129}}</ref> علائقي جو نالو بلقان جبلن تان پيو، جيڪو سڄي بلغاريا ۾ پکڙيل آهي.<ref name=":32">{{Cite book|title=Over the Alps: History of Children and Youth Literature in Europe|last=Niktalab|first=Poopak|publisher=Faradid Publisher|year=2024|isbn=9786225740457|edition=1st|location=Tehran, Iran|pages=6|language=fa|author-link=Poopak NikTalab}}</ref> بلقان جزيري نما اتر۔اولهه ۾ ايڊرياٽڪ سمنڊ، ڏکڻ۔اولهه ۾ آئيونين سمنڊ، ڏکڻ ۾ ايجين سمنڊ، اوڀر ۾ ترڪي جي سامونڊي پٽي ۽ اتر اوڀر ۾ اسود سمنڊ سان لڳل آهي. جزيري نما جي اتر واري سرحد مختلف طرح سان بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="DaskalovMishkova20172">{{cite book|title=Entangled Histories of the Balkans – Volume Four: Concepts, Approaches, and (Self-) Representations|author=Alexander Vezenkov|publisher=Brill|year=2017|isbn=978-90-04-33782-4|editor=Roumen Dontchev Daskalov, Tchavdar Marinov|pages=115–256|chapter=Entangled Geographies of the Balkans: The Boundaries of the Region and the Limits of the Discipline|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R3cEDgAAQBAJ&pg=PA141}}</ref> بلقان جو بلند ترين نقطو، 2,925 ميٽر (9,596 فوٽ)، بلغاريا ۾ ريلا جبلن جي حد ۾، موسالا آهي. بلقان جزيره نما جو تصور 1808ع ۾ جرمن جاگرافيدان آگسٽ زيون (August Zeune) ٺاهيو هو،<ref name="Tomic20062">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MFWOYUHULgsC&pg=PA35|title=Balkan Sprachbund Morpho-Syntactic Features|author=Olga M. Tomic|publisher=Springer Science & Business Media|year=2006|isbn=978-1-4020-4488-5|page=35}}</ref> جنهن غلطيءَ سان بلقان جبلن کي ڏکڻ اوڀر يورپ جو غالب جبلن جو نظام سمجهيو هو، جيڪو ايڊرياٽڪ سمنڊ کان ڪاري سمنڊ تائين ڦهليل هو. بلقان جزيري نما لفظ 19ھین صدي ۾ روميليا جو مترادف هو، يورپ جا اهي حصا جيڪي ان وقت عثماني سلطنت جا صوبا هئا. اھا ان جي جغرافيائي تعريف جي بجاءِ جيو پوليٽيڪل تعریف هئي، جيڪا 20ھین صدي جي شروعات ۾ يوگوسلاويا جي بادشاهت جي قيام دوران وڌيڪ ترقي ڪئي وئي. بلقان جزيري نما جي قدرتي سرحدن جي وصف هڪ جزيري نما جي فني وصف سان ٺهڪندڙ نه آهي؛ ان ڪري جديد جاگرافيدان بلقان جزيري نما جي نظريي کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته تاريخي عالم اڪثر ڪري بلقان کي هڪ خطي طور بحث ڪن ٿا. اصطلاح بالڪنائيزيشن جي عمل سان لاڳاپيل هڪ بدنامي ۽ بيزاري معنيٰ حاصل ڪري چڪو آهي.<ref name="DaskalovMishkova20173">{{cite book|title=Entangled Histories of the Balkans – Volume Four: Concepts, Approaches, and (Self-) Representations|author=Alexander Vezenkov|publisher=Brill|year=2017|isbn=978-90-04-33782-4|editor=Roumen Dontchev Daskalov, Tchavdar Marinov|pages=115–256|chapter=Entangled Geographies of the Balkans: The Boundaries of the Region and the Limits of the Discipline|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R3cEDgAAQBAJ&pg=PA141}}</ref> <ref name="BideleuxJeffries20072">{{cite book|url=https://archive.org/details/balkanspostcommu0000bide|title=The Balkans: A Post-Communist History|author1=Robert Bideleux|author2=Ian Jeffries|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-134-58328-7|pages=[https://archive.org/details/balkanspostcommu0000bide/page/n22 1]–3|url-access=registration}}</ref> علائقي لاءِ استعمال ٿيل متبادل اصطلاح ڏکڻ اوڀر يورپ آهي. بلقان جون سرحدون، ڪيترن ئي متضاد وصفن جي ڪري، تڪراري آهن. علائقي جي اجزاء تي ڪو عالمگير معاهدو موجود ناهي. سڀ کان وڌيڪ وصفن سان اصطلاح مڪمل طور تي [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]]، [[بلگاريا|بلغاريا]]، [[البانيا]]، [[يونان]]، [[ڪوسووو|ڪوسوو]]، [[مونٽي نيگرو|مونٽينيگرو]]، [[اتر مقدونيا|اتر مقدونيه]]، يورپي [[ترڪي]]، [[رومانيا]] جو ساحل، اڪثر [[سربيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جا وڏا حصا شامل آهن. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح ۾ رومانيا پڻ شامل آهي، [[سلووينیا|سلووينيا]] جو ڏاکڻيون حصو ۽ [[اٽلي]]، جيتوڻيڪ ڪجھ وصفن موجب ان جي علائقي جو ننڍڙو حصو (ٽريسٽ جو صوبو) جزيري نما تي، عام طور تي خارج ٿيل آهي. ==نالو== ==حدون ۽ تعريفون== ==فطرت ۽ قدرتي وسيلا== ==تاريخ ۽ جاگرافيائي اهميت== ==سياست ۽ معيشت== ==شماريات== ==آباديات== ==ٽائم زون== ==ثقافت== ==پڻ ڏسو== ==خارجي لنڪس== {{Sister project links|auto=1|wikt=Balkans|s=1911 Encyclopædia Britannica/Balkan Peninsula}} * [http://www.balkaninsight.com/ Balkan Insight – Analysis from Balkans] * [https://web.archive.org/web/20060617145859/http://balkanalysis.com/ Balkanalysis, in-depth research on Balkan geopolitics] * [https://www.facebook.com/WesternBalkans Western Balkans Photo impression] * [https://www.academia.edu/18698805/Shared_Pasts_in_Central_and_Southeast_Europe_17th_21st_Centuries_Hungarian_and_Bulgarian_Approaches._Eds._G%C3%A1bor_Demeter_Penka_Peykovska._Sofia-Budapest_2015_440_p/ ''Shared Pasts in Central and Southeast Europe, 17th–21st Centuries'']. Eds. G. Demeter, P. Peykovska. 2015. {{Balkan Countries}} {{Countries of Europe}} {{Europe topics (small)|state=autocollapse}} {{Music of Southeastern Europe (the Balkans)}} {{Regions of the world}} {{Authority control}} [[Category:Balkans| ]] [[Category:Geography of Europe]] [[Category:Peninsulas of Europe]] [[Category:Regions of Europe]] [[Category:Southeastern Europe]] [[Category:Turkish toponyms]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلقان]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا جزيري نما]] nzac84iovj2jnxrvcw8sz0a84estowt 407074 407073 2026-08-26T04:13:37Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 407074 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of southeastern Europe}} {{Infobox peninsulas |local_name = |image_name = Geographic map of Balkan Peninsula.svg |image_caption = بلقان جو جاگرافيائي نقشو |image_alt = The Balkan region according to Prof. R. J. Crampton |locator_map = |location = ڏکڻ اوڀر [[يورپ]] |coordinates = |highest_mount = موسالا، [[بلغاريا]] |elevation_m = 2925 |country = [[البانيا]]، [[بوسنيا ۽ هرزگوينا]]، [[بلگاريا|بلغاريا]]، [[يونان]]، [[ڪوسووو]]، [[مونٽي نيگرو]]، [[اتر مقدونيا]]، [[ترڪي]]، [[رومانيا]]، [[سربيا]] ۽ [[ڪروشيا]] |demonym = }} '''بلقان''' (Balkans)،<ref>{{cite LPD|2|Balkan}}</ref> جزوي طور تي بلقان جزيري نما سان لاڳاپيل، ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ مختلف جاگرافيائي ۽ تاريخي وصفن سان گڏ هڪ جاگرافيائي علائقو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=7BakAgAAQBAJ&pg=PA116 |first1=Colin S. |last1=Gray |first2=Geoffrey |last2=Sloan |title=Geopolitics, Geography and Strategy |access-date=10 November 2014 |isbn=9781135265021 |year=2014|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Balkans |title=Balkans |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2017-12-13}}</ref><ref name="Schaefer2008">{{cite book |author=Richard T. Schaefer |url=https://books.google.com/books?id=YMUola6pDnkC&pg=PT181 |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society |publisher=Sage |year=2008 |isbn=978-1-4129-2694-2 |page=129}}</ref> علائقي جو نالو بلقان جبلن تان پيو، جيڪو سڄي بلغاريا ۾ پکڙيل آهي.<ref name=":32">{{Cite book|title=Over the Alps: History of Children and Youth Literature in Europe|last=Niktalab|first=Poopak|publisher=Faradid Publisher|year=2024|isbn=9786225740457|edition=1st|location=Tehran, Iran|pages=6|language=fa|author-link=Poopak NikTalab}}</ref> بلقان جزيري نما اتر۔اولهه ۾ ايڊرياٽڪ سمنڊ، ڏکڻ۔اولهه ۾ آئيونين سمنڊ، ڏکڻ ۾ ايجين سمنڊ، اوڀر ۾ ترڪي جي سامونڊي پٽي ۽ اتر اوڀر ۾ اسود سمنڊ سان لڳل آهي. جزيري نما جي اتر واري سرحد مختلف طرح سان بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="DaskalovMishkova20172">{{cite book|title=Entangled Histories of the Balkans – Volume Four: Concepts, Approaches, and (Self-) Representations|author=Alexander Vezenkov|publisher=Brill|year=2017|isbn=978-90-04-33782-4|editor=Roumen Dontchev Daskalov, Tchavdar Marinov|pages=115–256|chapter=Entangled Geographies of the Balkans: The Boundaries of the Region and the Limits of the Discipline|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R3cEDgAAQBAJ&pg=PA141}}</ref> بلقان جو بلند ترين نقطو، 2,925 ميٽر (9,596 فوٽ)، بلغاريا ۾ ريلا جبلن جي حد ۾، موسالا آهي. بلقان جزيره نما جو تصور 1808ع ۾ جرمن جاگرافيدان آگسٽ زيون (August Zeune) ٺاهيو هو،<ref name="Tomic20062">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MFWOYUHULgsC&pg=PA35|title=Balkan Sprachbund Morpho-Syntactic Features|author=Olga M. Tomic|publisher=Springer Science & Business Media|year=2006|isbn=978-1-4020-4488-5|page=35}}</ref> جنهن غلطيءَ سان بلقان جبلن کي ڏکڻ اوڀر يورپ جو غالب جبلن جو نظام سمجهيو هو، جيڪو ايڊرياٽڪ سمنڊ کان ڪاري سمنڊ تائين ڦهليل هو. بلقان جزيري نما لفظ 19ھین صدي ۾ روميليا جو مترادف هو، يورپ جا اهي حصا جيڪي ان وقت عثماني سلطنت جا صوبا هئا. اھا ان جي جغرافيائي تعريف جي بجاءِ جيو پوليٽيڪل تعریف هئي، جيڪا 20ھین صدي جي شروعات ۾ يوگوسلاويا جي بادشاهت جي قيام دوران وڌيڪ ترقي ڪئي وئي. بلقان جزيري نما جي قدرتي سرحدن جي وصف هڪ جزيري نما جي فني وصف سان ٺهڪندڙ نه آهي؛ ان ڪري جديد جاگرافيدان بلقان جزيري نما جي نظريي کي رد ڪن ٿا، جڏهن ته تاريخي عالم اڪثر ڪري بلقان کي هڪ خطي طور بحث ڪن ٿا. اصطلاح بالڪنائيزيشن جي عمل سان لاڳاپيل هڪ بدنامي ۽ بيزاري معنيٰ حاصل ڪري چڪو آهي.<ref name="DaskalovMishkova20173">{{cite book|title=Entangled Histories of the Balkans – Volume Four: Concepts, Approaches, and (Self-) Representations|author=Alexander Vezenkov|publisher=Brill|year=2017|isbn=978-90-04-33782-4|editor=Roumen Dontchev Daskalov, Tchavdar Marinov|pages=115–256|chapter=Entangled Geographies of the Balkans: The Boundaries of the Region and the Limits of the Discipline|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R3cEDgAAQBAJ&pg=PA141}}</ref> <ref name="BideleuxJeffries20072">{{cite book|url=https://archive.org/details/balkanspostcommu0000bide|title=The Balkans: A Post-Communist History|author1=Robert Bideleux|author2=Ian Jeffries|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-134-58328-7|pages=[https://archive.org/details/balkanspostcommu0000bide/page/n22 1]–3|url-access=registration}}</ref> علائقي لاءِ استعمال ٿيل متبادل اصطلاح ڏکڻ اوڀر يورپ آهي. بلقان جون سرحدون، ڪيترن ئي متضاد وصفن جي ڪري، تڪراري آهن. علائقي جي اجزاء تي ڪو عالمگير معاهدو موجود ناهي. سڀ کان وڌيڪ وصفن سان اصطلاح مڪمل طور تي [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا ۽ هرزيگوينا]]، [[بلگاريا|بلغاريا]]، [[البانيا]]، [[يونان]]، [[ڪوسووو|ڪوسوو]]، [[مونٽي نيگرو|مونٽينيگرو]]، [[اتر مقدونيا|اتر مقدونيه]]، يورپي [[ترڪي]]، [[رومانيا]] جو ساحل، اڪثر [[سربيا]] ۽ [[ڪروشيا]] جا وڏا حصا شامل آهن. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح ۾ رومانيا پڻ شامل آهي، [[سلووينیا|سلووينيا]] جو ڏاکڻيون حصو ۽ [[اٽلي]]، جيتوڻيڪ ڪجھ وصفن موجب ان جي علائقي جو ننڍڙو حصو (ٽريسٽ جو صوبو) جزيري نما تي، عام طور تي خارج ٿيل آهي. ==نالو== ==حدون ۽ تعريفون== ==فطرت ۽ قدرتي وسيلا== ==تاريخ ۽ جاگرافيائي اهميت== ==سياست ۽ معيشت== ==شماريات== ==آباديات== ==ٽائم زون== ==ثقافت== ==پڻ ڏسو== ==خارجي لنڪس== {{Sister project links|auto=1|wikt=Balkans|s=1911 Encyclopædia Britannica/Balkan Peninsula}} * [http://www.balkaninsight.com/ Balkan Insight – Analysis from Balkans] * [https://web.archive.org/web/20060617145859/http://balkanalysis.com/ Balkanalysis, in-depth research on Balkan geopolitics] * [https://www.facebook.com/WesternBalkans Western Balkans Photo impression] * [https://www.academia.edu/18698805/Shared_Pasts_in_Central_and_Southeast_Europe_17th_21st_Centuries_Hungarian_and_Bulgarian_Approaches._Eds._G%C3%A1bor_Demeter_Penka_Peykovska._Sofia-Budapest_2015_440_p/ ''Shared Pasts in Central and Southeast Europe, 17th–21st Centuries'']. Eds. G. Demeter, P. Peykovska. 2015. {{Balkan Countries}} {{Countries of Europe}} {{Europe topics (small)|state=autocollapse}} {{Music of Southeastern Europe (the Balkans)}} {{Regions of the world}} {{Authority control}} [[Category:Balkans| ]] [[Category:Geography of Europe]] [[Category:Peninsulas of Europe]] [[Category:Regions of Europe]] [[Category:Southeastern Europe]] [[Category:Turkish toponyms]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلقان]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]] [[زمرو:يورپ جا جزيري نما]] oiha8y62eguxsfnssziij3jt7sxcq81 اطالوي جزيري نما 0 86528 407071 406988 2026-08-26T04:08:51Z Memon2025 21315 407071 wikitext text/x-wiki {{For|the broader geographical region in Southern Europe|Italy (geographical region)}} [[File:Satellite_image_of_Italy_in_March_2003.jpg|thumb|مارچ 2003ع ۾ جزيري نما جو سيٽلائيٽ منظر]] '''<small>اطالوي جزيري نما</small>''' ([[انگريزي ٻولي|<small>'''انگريزي'''</small>]]: <small>Italian</small> <small>Peninsula</small>؛ [[اطالوي ٻولي|<small>'''اطالوي'''</small>]] : ''<small>penisola</small> <small>italica</small>'' يا ''<small>penisola</small> <small>italiana</small>'') اطالوي جاگرافيائي علائقي ۾ واقع آهي؛ اهو اتر ۾ ڏکڻ [[الپس]] کان ڏکڻ ۾ مرڪزي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، جيڪو [[اٽلي]] ملڪ جو گهڻو حصو ۽ [[سان مارينو|سين مارينو]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] جي گھيريل ننڍڙي رياستن تي مشتمل آهي.هن جزيري نما کي '''اٽلي جو جزيري نما'''، '''اپينائن جزيري نما'''، '''اطالوي جوتو''' <small>(Italian Boot)</small> يا '''مکيه زمين''' '''اٽلي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. ==جائزو== ان کي لو اسٽيويل ("بوٽ") جو لقب ڏنو ويو آهي ڇاڪاڻ ته جزيره نما جي شڪل هڪ اونچي هيل واري بوٽ وانگر آهي. ٽي ننڍا جزيره نما هن خاصيت واري شڪل ۾ حصو وٺندا آهن، يعني ڪيلابريا ("پير"). سالينٽو ("هيئل") ۽ گارگانو ("اسپر"). اطالوي جزيره نما جي پٺڀرائي اپينائن جبلن تي مشتمل آهي. جنهن مان اهو پنهنجو هڪ نالو وٺندو آهي. جزيره نما اٽلي جو گهڻو حصو شامل آهي (۽ ان ۾ سين مارينو ۽ ويٽيڪن سٽي جا انڪليو ٿيل مائڪرو اسٽيٽس پڻ شامل آهن. ==طبعي جاگرافي== ==سياسي جاگرافي== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|اٽلي}} {{Portal|Vatican City|ويٽيڪن سٽي}} * [[اپينائن جبل]] * [[اٽلي]] * [[سان مارينو]] * [[ڏاکڻي يورپ]] * [[ويٽيڪن سٽي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|اطالوي جزيري نما}} {{Italy topics}} {{Regions of the world}} {{Authority control}} {{Coord|42|00|N|14|00|E|region:IT_source:kolossus-ruwiki|display=title}} [[زمرو:اطالوي جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:يورپ جا جزيري نما]] [[زمرو:اٽلي جا جزيري نما]] [[زمرو:سان مارينو جي جاگرافي]] [[زمرو:ويٽيڪن سٽي جي جاگرافي]] [[زمرو:ملڪن جا براعظمي حصا]] 41s7j0fzlekesnfaqapuzlgvoxhiopd زمرو:آفريڪي سڱ 14 86591 407079 340027 2026-08-26T04:32:25Z Memon2025 21315 /* */ 407079 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:آفريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:آفريڪا جا علائقا]] qai1j7lqz573288pnxciga5cw6qg702 ملايا جزيري نما 0 88902 407070 351721 2026-08-26T04:07:13Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 407070 wikitext text/x-wiki '''ملايا جزيري نما''' (Malay Peninsula) [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ واقع آهي. هي زميني علائقو تقريباً اتر-ڏکڻ طرف هلي ٿو ۽ ان جي آخري حصي، تنجونگ پيائي تي اهو [[ايشيا]] [[ايشيا|کنڊ]] جي مکيه زمين جو ڏاکڻي ترين نقطو آهي. هن علائقي ۾ جزيره نما [[ملائيشيا]]، ڏکڻ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ميانمار]] جو ڏاکڻي ترين ٽڪرو (ڪاوٿونگ) شامل آهن. [[سينگاپور|سنگاپور]] جي ٻيٽ واري ملڪ جا پڻ هن علائقي سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا آهن. سڀ کان وڏي آبادي هٽ يائي ٽيٽيوانگسا جبل ٽيناسريم هيلز سسٽم جو حصو آهن ۽ جزيره نما جي ريڙهه ۽ مرڪزي ڪورڊيليرا جي ڏاکڻي حصي جي جوڙجڪ ڪن ٿا، جيڪو تبت کان ڪرا اسٿمس ذريعي هلندو آهي، جزيره نما جو سڀ کان تنگ نقطو، مالائي جزيره نما ۾. ملاڪا جو آبنائے مالائي جزيره نما کي انڊونيشيائي ٻيٽ سماترا کان جدا ڪري ٿو، ۽ ڏکڻ ساحل سنگاپور جي ٻيٽ کان جوهور جي آبنائي سان الڳ ٿيل آهي. {{Short description|Peninsula in Southeast Asia}} {{Distinguish|Peninsular Malaysia}} {{EngvarB|date=July 2018}}{{Infobox peninsulas | name = ملايا جزيري نما<br>Malay Peninsula | image_map = Semenanjung Malaka.png | map_caption = ملايا جزيري نما جو مقام<br>{{hlist|{{legend0|#21B04B|[[ميانمار]] جو ڏاکڻو ٽڪرو}}|{{legend0|#6666FF|ڏکڻ [[ٿائيلينڊ]]}}|{{legend0|#D64B00|جزيري نما وارو [[ملائيشيا]]}}}} | coordinates = {{Coord|7|00|N|100|00|E|source:kolossus-ruwiki|display=inline,title}} | location = [[Southeast Asia]] | waterbody = [[Indian Ocean]], [[Pacific Ocean]] | area_km2 = 242,363.8 | elevation_m = 2,187 | highest_mount = [[Mount Tahan]] | country = [[ملائيشيا]] | country_admin_divisions = [[Peninsular Malaysia]] | country_largest_city = [[ڪوالالمپور]] | country1 = [[ميانمار]] | country1_admin_divisions_title = علائقو مالائي جزيره نما جو مقام * ميانمار جو ڏاکڻو ٽڪرو ڏکڻ ٿائيلينڊ جزيره نما ملائيشيا جاگرافي مقام ڏکڻ اوڀر ايشيا ڪوآرڊينيٽس 7°00′N 100°00′E سان لاڳاپيل هندي سمنڊ، پئسفڪ سمنڊ علائقو 242,363.8 ڪلوميٽر 2 (93,577.2 چورس ميل) سڀ کان وڌيڪ بلندي 2,187 ميٽر (7175 فوٽ) سڀ کان وڌيڪ نقطو جبل طهان انتظاميه ملائيشيا ايڪسپلور ملائيشيا سڀ کان وڏي آبادي ڪوالالمپور ميانمار علائقو تنينٿري ضلعو ڪاوتھونگ سڀ کان وڏي آبادي ڪاوتھونگ ٿائيلينڊ ڏکڻ ٿائيلينڊ | country1_admin_divisions = [[Tanintharyi Region|Tanintharyi]] | country1_admin_divisions_title_1 = District | country1_admin_divisions_1 = [[Kawthaung District|Kawthaung]] | country1_largest_city = [[Kawthaung]] | country2 = [[Thailand]] | country2_admin_divisions = [[Southern Thailand]] | country2_largest_city = [[Hat Yai]] |type=جزيري نما|image_map_size=280px|image_map_caption=ملايا جزيري نما جو مقام<br>{{hlist|{{legend0|#21B04B|[[ميانمار]] جو ڏاکڻو ٽڪرو}}|{{legend0|#6666FF|ڏکڻ [[ٿائيلينڊ]]}}|{{legend0|#D64B00|جزيري نما وارو [[ملائيشيا]]}}}}}} The '''Malay Peninsula'''{{efn|[[Malay language|Malay]]: ''Semenanjung Tanah Melayu'' or ''Semenanjung Melayu''}} is located in [[Mainland Southeast Asia]]. The [[landmass]] runs approximately north–south, and at its terminus, [[Tanjung Piai]], it is the southernmost point of the Asian continental mainland. The area contains [[Peninsular Malaysia]], [[Southern Thailand]], and the southernmost tip of [[Myanmar]] ([[Kawthaung District|Kawthaung]]). The [[island country]] of [[Singapore]] also has historical and cultural ties with the region. The [[Titiwangsa Mountains]] are part of the [[Tenasserim Hills]] system and form the backbone of the peninsula and the southernmost section of the central [[cordillera]], which runs from [[Tibet]] through the [[Kra Isthmus]], the peninsula's narrowest point, into the Malay Peninsula.<ref>The Physical Geography of Southeast Asia, Avijit Gupta</ref> The [[Strait of Malacca]] separates the Malay Peninsula from the Indonesian island of [[Sumatra]], and the south coast is separated from the island of Singapore by the [[Straits of Johor]]. == اشتقاق == == ماحوليات == == ملڪ جي لحاظ کان علائقن جي فهرست == == پڻ ڏسو == * ايشيا جا انتهائي نقطا * ملائيشيا جي جاگرافي * گولڊن چرسوني * جزيره نما جي فهرست * ملائي ٻيٽ ملائي (ابهام) * ملائيشيا-ٿائيلينڊ سرحد * ٽيناسريم ٽڪريون نوٽ == حوالا == ==خارجي لنڪس== [[زمرو:ملايا جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جا جزيري نما]] [[زمرو:ٿائيلينڊ جو نارُ]] [[زمرو:هندي وڏو سمنڊ جي ارضيات]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا جزيري نما]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جي جاگرافي]] 6ojmic0hpblddopxi7ecpo5733cx6u7 زمرو:ملايا جزيري نما 14 88904 407069 351021 2026-08-26T04:04:43Z Memon2025 21315 /* */ 407069 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا جزيري نما]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا جزيري نما]] bftj06iy4k086d6vxhd1bcz1km6ev55 جيمس پريسڪوٽ جول 0 90397 407008 356645 2026-08-25T14:29:57Z Memon2025 21315 407008 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (Resistor) مان گذرندڙ برقي رو (Current) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''ميڪانياتي گرمي (Mechanical Equivalent of Heat):''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (Absolute temperature scale) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:فزڪس دان]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] o6dz3fdhm4qawfkjvekxxymvox382uo 407009 407008 2026-08-25T14:39:34Z Memon2025 21315 407009 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (Resistor) مان گذرندڙ برقي رو (Current) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''ميڪانياتي گرمي (Mechanical Equivalent of Heat):''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (Absolute temperature scale) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعياتدان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] mrwkkb16kiwv15tltjigwxh2blk65qg 407010 407009 2026-08-25T14:40:03Z Memon2025 21315 407010 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (Resistor) مان گذرندڙ برقي رو (Current) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''ميڪانياتي گرمي (Mechanical Equivalent of Heat):''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (Absolute temperature scale) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] lnsnpc7f6se7hupojofx9k42s05rahb 407011 407010 2026-08-25T14:41:47Z Memon2025 21315 /* */ 407011 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}} | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = {{birth date|df=y|1818|12|24}} | birth_place = [[Salford]], Lancashire, England | death_date = {{death date and age|df=yes|1889|10|11|1818|12|24}} | death_place = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], Cheshire, England | alma_mater = | known_for = {{ubl|Disproving [[caloric theory]]|[[Joule expansion]]|[[Joule heating]]|[[Joule–Thomson effect]]|[[Gough–Joule effect]]|[[First law of thermodynamics]]|[[Magnetostriction]]|[[Mechanical equivalent of heat]]}} | spouse = {{marriage |Amelia Grimes|1847|1854|end=d}} | children = 3 | awards = {{ubl|[[Royal Medal]] (1852)|[[Copley Medal]] (1870)|[[Albert Medal (Royal Society of Arts)|Albert Medal]] (1880)}} | field = [[Physics]] | work_institutions = }} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|An electric motor presented to [[Lord Kelvin|Kelvin]] by James Joule in 1842. [[Hunterian Museum, Glasgow]].]] {{electromagnetism|Scientists}} '''James Prescott Joule''' ({{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}};{{sfn|Murray|1901|p=606}}{{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} 24 December 1818{{snd}} 11 October 1889) was an English [[physicist]]. Joule studied the nature of heat and discovered its relationship to [[mechanical work]]. This led to the [[law of conservation of energy]], which in turn led to the development of the [[first law of thermodynamics]]. The [[International System of Units|SI]] unit of [[energy]], the [[joule]] (J), is named after him. He worked with [[Lord Kelvin]] to develop an absolute thermodynamic temperature scale, which came to be called the [[Kelvin]] scale. Joule also made observations of [[magnetostriction]], and he found the relationship between the [[electric current|current]] through a [[resistor]] and the heat [[dissipation|dissipated]], which is also called [[Joule's first law]]. His experiments about energy transformations were first published in 1843. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (Resistor) مان گذرندڙ برقي رو (Current) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''ميڪانياتي گرمي (Mechanical Equivalent of Heat):''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (Absolute temperature scale) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] sufmyxhde6dzchtis2at4ujpmpwisk7 407018 407011 2026-08-25T15:14:29Z Memon2025 21315 /* */ 407018 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}} | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = {{birth date|df=y|1818|12|24}} | birth_place = [[Salford]], Lancashire, England | death_date = {{death date and age|df=yes|1889|10|11|1818|12|24}} | death_place = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], Cheshire, England | alma_mater = | known_for = {{ubl|Disproving [[caloric theory]]|[[Joule expansion]]|[[Joule heating]]|[[Joule–Thomson effect]]|[[Gough–Joule effect]]|[[First law of thermodynamics]]|[[Magnetostriction]]|[[Mechanical equivalent of heat]]}} | spouse = {{marriage |Amelia Grimes|1847|1854|end=d}} | children = 3 | awards = {{ubl|[[Royal Medal]] (1852)|[[Copley Medal]] (1870)|[[Albert Medal (Royal Society of Arts)|Albert Medal]] (1880)}} | field = [[Physics]] | work_institutions = }} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] جيمس پريسڪاٽ جول (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "توانائي جي بقا جو قانون" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (Resistor) مان گذرندڙ برقي رو (Current) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''ميڪانياتي گرمي (Mechanical Equivalent of Heat):''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (Absolute temperature scale) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] g5v9vag5ck361x53z1mnx1oazs0ncnq 407019 407018 2026-08-25T15:33:32Z Memon2025 21315 /* */ 407019 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[فزڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce=dzul|Pronunciation=dzul|nationality=English|citizenship={{flag|UK}}|signature=A|signature_alt=Joule}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] جيمس پريسڪاٽ جول (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "توانائي جي بقا جو قانون" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (Resistor) مان گذرندڙ برقي رو (Current) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''ميڪانياتي گرمي (Mechanical Equivalent of Heat):''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (Absolute temperature scale) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] 9hyyknk7tw431n39w10e94vefvk3vcr 407020 407019 2026-08-25T15:36:19Z Memon2025 21315 /* اهم دريافتون ۽ قانون */ 407020 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[فزڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce=dzul|Pronunciation=dzul|nationality=English|citizenship={{flag|UK}}|signature=A|signature_alt=Joule}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] جيمس پريسڪاٽ جول (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "توانائي جي بقا جو قانون" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي * $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''حرارت جو ميڪانياتي مساوي:''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] da5f6anapzfzesdm9loj813o0ubea3f 407021 407020 2026-08-25T15:41:38Z Memon2025 21315 /* */ 407021 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] ** [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce=dzul|Pronunciation=dzul|nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] جيمس پريسڪاٽ جول (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "توانائي جي بقا جو قانون" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي * $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''حرارت جو ميڪانياتي مساوي:''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] 6e1jw6bg5ny6m3rbf753hjxkl5qwn9x 407022 407021 2026-08-25T15:45:54Z Memon2025 21315 /* */ 407022 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "توانائي جي بقا جو قانون" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي * $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''حرارت جو ميڪانياتي مساوي:''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] phbqx60a46dvi8s8drvla09q18e56ra 407023 407022 2026-08-25T15:47:49Z Memon2025 21315 /* */ 407023 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: * '''جول جو پهريون قانون:''' هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي * $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. * '''حرارت جو ميڪانياتي مساوي:''' جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * '''ڪيلون اسڪيل:''' هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] tv9saagbpjx07k3gvim2qg5cypdl5ae 407024 407023 2026-08-25T15:53:15Z Memon2025 21315 407024 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. Further experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|Joule's Heat Apparatus, 1845]] In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي * $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. == ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction) == جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] mmmhzunv7s6y460gymlncrdyv7b9x8e 407025 407024 2026-08-25T15:54:27Z Memon2025 21315 /* ميگنيٽوسٽرڪشن */ 407025 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. Further experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|Joule's Heat Apparatus, 1845]] In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي * $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. ===ميگنيٽوسٽرڪشن=== جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] mpzoqbp8rnjbnrx6uxlggjy16kfi9zp 407026 407025 2026-08-25T16:00:20Z Memon2025 21315 407026 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. Further experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|Joule's Heat Apparatus, 1845]] In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون بيان ڪري ٿو ته: مادي جي منتقلي کان سواءِ ٿيندڙ ڪنهن عمل ۾، ٿرموڊائنامڪ سسٽم جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي (ΔU)، ان توانائيءَ جي برابر هوندي آهي جيڪا حرارت (Q) طور حاصل ڪئي وئي هجي، جنهن مان اهو ٿرموڊائنامڪ ڪم (W) تفريق ڪيو وڃي جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو هجي.[32][nb 1] ΔU = Q - W. هتي ΔU هڪ بند سسٽم (جنهن ۾ سسٽم جي حدن مان حرارت يا ڪم جو گذرڻ ته ممڪن هجي، پر مادي جي منتقلي ممڪن نه هجي) جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو؛ Q سسٽم کي حرارت طور فراهم ڪيل توانائيءَ جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو؛ ۽ W ان ٿرموڊائنامڪ ڪم جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو آهي. ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. ===ميگنيٽوسٽرڪشن=== جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] qqkfwxmikcytbqe73zcuf9iqkaf393t 407027 407026 2026-08-25T16:01:25Z Memon2025 21315 /* جول جو پهريون قانون */ 407027 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. Further experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|Joule's Heat Apparatus, 1845]] In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون بيان ڪري ٿو ته: مادي جي منتقلي کان سواءِ ٿيندڙ ڪنهن عمل ۾، ٿرموڊائنامڪ سسٽم جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي (ΔU)، ان توانائيءَ جي برابر هوندي آهي جيڪا حرارت (Q) طور حاصل ڪئي وئي هجي، جنهن مان اهو ٿرموڊائنامڪ ڪم (W) تفريق ڪيو وڃي جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو هجي.[32][nb 1] ΔU = Q - W. هتي ΔU هڪ بند سسٽم (جنهن ۾ سسٽم جي حدن مان حرارت يا ڪم جو گذرڻ ته ممڪن هجي، پر مادي جي منتقلي ممڪن نه هجي) جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو؛ Q سسٽم کي حرارت طور فراهم ڪيل توانائيءَ جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو؛ ۽ W ان ٿرموڊائنامڪ ڪم جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو آهي. اليڪٽرڪ ڪرنٽ. مزاحمت (Resistance). حاجز (Ristor/Barrier). ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. ===ميگنيٽوسٽرڪشن=== جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == اهم فارمولا == {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) || $$Q = I^2 R t$$ |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] gqgezr133r89i08501pt4zaz02u421h 407028 407027 2026-08-25T18:17:34Z Memon2025 21315 407028 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. Further experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|Joule's Heat Apparatus, 1845]] In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل مزاحمت/حاجز (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ اليڪٽرڪ ڪرنٽ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ===ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون=== ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون بيان ڪري ٿو ته: مادي جي منتقلي کان سواءِ ٿيندڙ ڪنهن عمل ۾، ٿرموڊائنامڪ سسٽم جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي (ΔU)، ان توانائيءَ جي برابر هوندي آهي جيڪا حرارت (Q) طور حاصل ڪئي وئي هجي، جنهن مان اهو ٿرموڊائنامڪ ڪم (W) تفريق ڪيو وڃي جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو هجي: ΔU = Q - W هتي ΔU هڪ بند سسٽم (جنهن ۾ سسٽم جي حدن مان حرارت يا ڪم جو گذرڻ ته ممڪن هجي، پر مادي جي منتقلي ممڪن نه هجي) جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو؛ Q سسٽم کي حرارت طور فراهم ڪيل توانائيءَ جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو؛ ۽ W ان ٿرموڊائنامڪ ڪم جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو آهي. . مزاحمت (Resistance). حاجز (Ristor/Barrier). ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. ===ميگنيٽوسٽرڪشن=== جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==اهم فارمولا== {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) ||ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] 7vxcq7usv88750irn1w12oednadh506 407029 407028 2026-08-25T18:20:01Z Memon2025 21315 /* حرارت جو ميڪانياتي مساوي */ 407029 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|Joule's Heat Apparatus, 1845]] Further experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل مزاحمت/حاجز (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ اليڪٽرڪ ڪرنٽ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ===ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون=== ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون بيان ڪري ٿو ته: مادي جي منتقلي کان سواءِ ٿيندڙ ڪنهن عمل ۾، ٿرموڊائنامڪ سسٽم جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي (ΔU)، ان توانائيءَ جي برابر هوندي آهي جيڪا حرارت (Q) طور حاصل ڪئي وئي هجي، جنهن مان اهو ٿرموڊائنامڪ ڪم (W) تفريق ڪيو وڃي جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو هجي: ΔU = Q - W هتي ΔU هڪ بند سسٽم (جنهن ۾ سسٽم جي حدن مان حرارت يا ڪم جو گذرڻ ته ممڪن هجي، پر مادي جي منتقلي ممڪن نه هجي) جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو؛ Q سسٽم کي حرارت طور فراهم ڪيل توانائيءَ جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو؛ ۽ W ان ٿرموڊائنامڪ ڪم جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو آهي. . مزاحمت (Resistance). حاجز (Ristor/Barrier). ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. ===ميگنيٽوسٽرڪشن=== جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==اهم فارمولا== {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) ||ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] k1fw2xrsgsrn6kd9ekjpwj4rdd6op7h 407030 407029 2026-08-25T18:20:30Z Memon2025 21315 407030 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|Joule's Heat Apparatus, 1845]] Further experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل مزاحمت/حاجز (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ اليڪٽرڪ ڪرنٽ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ===ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون=== ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون بيان ڪري ٿو ته: مادي جي منتقلي کان سواءِ ٿيندڙ ڪنهن عمل ۾، ٿرموڊائنامڪ سسٽم جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي (ΔU)، ان توانائيءَ جي برابر هوندي آهي جيڪا حرارت (Q) طور حاصل ڪئي وئي هجي، جنهن مان اهو ٿرموڊائنامڪ ڪم (W) تفريق ڪيو وڃي جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو هجي: ΔU = Q - W هتي ΔU هڪ بند سسٽم (جنهن ۾ سسٽم جي حدن مان حرارت يا ڪم جو گذرڻ ته ممڪن هجي، پر مادي جي منتقلي ممڪن نه هجي) جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو؛ Q سسٽم کي حرارت طور فراهم ڪيل توانائيءَ جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو؛ ۽ W ان ٿرموڊائنامڪ ڪم جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو آهي. . مزاحمت (Resistance). حاجز (Ristor/Barrier). ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. ===ميگنيٽوسٽرڪشن=== جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==اهم فارمولا== {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) ||ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] 0zcpli0hizi3a2uasljktzz5ip0kxz1 407031 407030 2026-08-25T18:24:42Z Memon2025 21315 /* حرارت جو ميڪانياتي مساوي */ 407031 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|Joule's Heat Apparatus, 1845]] Further experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل مزاحمت/حاجز (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ اليڪٽرڪ ڪرنٽ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ===ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون=== ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون بيان ڪري ٿو ته: مادي جي منتقلي کان سواءِ ٿيندڙ ڪنهن عمل ۾، ٿرموڊائنامڪ سسٽم جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي (ΔU)، ان توانائيءَ جي برابر هوندي آهي جيڪا حرارت (Q) طور حاصل ڪئي وئي هجي، جنهن مان اهو ٿرموڊائنامڪ ڪم (W) تفريق ڪيو وڃي جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو هجي: ΔU = Q - W هتي ΔU هڪ بند سسٽم (جنهن ۾ سسٽم جي حدن مان حرارت يا ڪم جو گذرڻ ته ممڪن هجي، پر مادي جي منتقلي ممڪن نه هجي) جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو؛ Q سسٽم کي حرارت طور فراهم ڪيل توانائيءَ جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو؛ ۽ W ان ٿرموڊائنامڪ ڪم جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو آهي. . مزاحمت (Resistance). حاجز (Ristor/Barrier). ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. ===ميگنيٽوسٽرڪشن=== جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==اهم فارمولا== {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) ||ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] k1fw2xrsgsrn6kd9ekjpwj4rdd6op7h 407032 407031 2026-08-25T18:33:51Z Memon2025 21315 /* حرارت جو ميڪانياتي مساوي */ 407032 wikitext text/x-wiki {{short description|English physicist (1818–1889)}} {{Use British English|date=January 2012}} {{Infobox scientist | honorific_suffix = | image = Joule James sitting.jpg | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سيلفورڊ، [[لنڪاشائر]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | alma_mater = | known_for = {{ubl|ڪيلوريڪ ٿيوري کي غلط ثابت ڪرڻ|جول ايڪسپينشن|جول هيٽنگ|جول-ٿامسن اثر|گوف-جول اثر|ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون|ميگنيٽوسٽرڪشن|حرارت جو ميڪانياتي مساوي}} | spouse = اميليا گريمز (شادي 1847؛ وفات 1854) | children = 3 | awards = {{ubl|رائل ميڊل (1852)|ڪاپلي ميڊل (1870)|البرٽ ميڊل (1880)}} | field = [[طبيعيات]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] | work_institutions = |name=جيمس پريسڪوٽ جول|honorific suffix={{post-nominals|country=GBR|size=100|FRS|FRSE}}|native_name=James Prescott Joule|caption=جيمس پريسڪوٽ جول|pronounce= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |Pronunciation= {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} |nationality=انگريز|citizenship={{flag|UK}}|signature=James Prescott Joule Signature.svg|signature_alt=}} [[File:An electric motor presented to Kelvin by James Joule in 1842, Hunterian Museum, Glasgow.jpg|thumb|upright=1.2|هڪ اليڪٽرڪ موٽر جيڪا <small>1842</small>ع ۾ جيمس جول پاران ڪيلون کي پيش ڪئي وئي هئي. هنٽيرين ميوزيم، گلاسگو.]] '''جيمس پريسڪاٽ جول''' (<small>James Prescott Joule</small>; ۽ {{IPAc-en|||||dʒ|uː|l}} {{sfn|Murray|1901|p=606}} {{sfn|Allen|1943|p=354}}{{efn|[[OED]]: "Although some people of this name call themselves {{IPA|(dʒaʊl)}}, and others {{IPA|(dʒəʊl)}} [the OED format for {{IPAc-en|dʒ|oʊ|l}}], it is almost certain that J. P. Joule (and at least some of his relatives) used {{IPA|(dʒuːl)}}."}} ۽ <small>24</small> ڊسمبر <small>1818</small>ع - <small>11</small> آڪٽوبر <small>1889</small>ع) هڪ انگريز طبيعيات دان هو. جول [[حرارت]] جي نوعيت جو مطالعو ڪيو ۽ ان جو [[ڪم (طبعيات)|ميڪانياتي ڪم]] سان تعلق دريافت ڪيو. ان مان "<small>'''توانائي جي بقا جو قانون'''</small>" وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ "[[ٿرموڊائنامڪس|<small>'''ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون'''</small>]]" جي اوسر ٿي. [[توانائي]] جو ايس آءِ (<small>SI</small>) يونٽ، "جول" (<small>J</small>)، سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي. هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جو هڪ "مطلق پيمانو" (<small>absolute scale</small>) تيار ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن کي ڪيلون اسڪيل (<small>Kelvin scale</small>) سڏيو وڃي ٿو. جول ”ميگنيٽوسٽرڪشن“ (<small>magnetostriction</small>) جو به مشاهدو ڪيو ۽ هن رزسٽر (<small>resistor</small>) مان گذرندڙ ڪرنٽ ۽ خارج ٿيندڙ حرارت جي وچ ۾ تعلق معلوم ڪيو؛ ان تعلق کي "جول جو پهريون قانون" پڻ چيو ويندو آهي. توانائي جي تبديلين بابت سندس تجربا پهريون ڀيرو 1843ع ۾ شايع ٿيا هئا. {{Infobox scientist | name = جيمس پريسڪوٽ جول | image = James Prescott Joule by John Collier.jpg | caption = جيمس پيسڪوٽ جول (جان ڪوليئر پاران، 1882ع) | birth_date = 24 ڊسمبر 1818ع | birth_place = سالفورڊ، انگلينڊ | death_date = 11 آڪٽوبر 1889ع (عمر 70 سال) | death_place = سيل، چيشائر، انگلينڊ | field = فزڪس (Physics) | known_for = جول جو پهريون قانون، ميڪانياتي توانائي ۽ گرمي جو تعلق، توانائي جي تحفظ جو قانون | unit_named_after = جول (Joule - توانائيءَ جو يونٽ) | signature = James Prescott Joule Signature.svg }} '''جيمس پريسڪوٽ جول''' (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "[[ٿرموڊائنامڪس]] جي پھرين قانون" جي بنياد رکي. == اهم دريافتون ۽ قانون == جول جي سائنسي تحقيقات [[طبيعيات]] جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي: ===حرارت جو ميڪانياتي مساوي=== جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.75|right|جول جو حرارت وارو اوزار، <small>1845ع</small>]] پنهنجي اليڪٽرڪ موٽر ذريعي وڌيڪ تجربا ۽ ماپون ڪرڻ کان پوءِ، جول حرارت جي ميڪانياتي مساوي (mechanical equivalent) جو اندازو لڳايو، جيڪو 4.1868 جول في ڪيلوري هو (يعني هڪ گرام پاڻي جي گرمي پد کي هڪ ڊگري سيلسيئس يا ڪيلون تائين وڌائڻ لاءِ گهربل ڪم). هن پنهنجا نتيجا آگسٽ 1843ع ۾ ڪارڪ (Cork) شهر ۾ ”برٽش ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس“ جي ڪيميڪل سيڪشن جي اجلاس ۾ پيش ڪيا، پر اتي مڪمل خاموشي رهي (يعني ڪنهن به ان تي خاص ڌيان نه ڏنو). * جول همت نه هاري ۽ ڪم (work) جي حرارت ۾ تبديليءَ جو خالص ميڪانياتي مظاهرو ڳولڻ شروع ڪيو. سوراخدار سلنڈر مان پاڻي کي زبردستي گذارڻ ذريعي، هو ان مائع (fluid) ۾ پيدا ٿيندڙ معمولي ويسڪس (viscous) حرارت کي ماپي سگهيو. هن کي ”برٽش ٿرمل يونٽ“ جي مقابلي ۾ 770 فوٽ-پائونڊ فورس (4.14 جول/ڪيلوري) جو ميڪانياتي مساوي حاصل ٿيو. اليڪٽريڪل ۽ خالص ميڪانياتي طريقن سان حاصل ڪيل قدرن (values) جو گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهم عددن (significant digits) تائين هڪجهڙو هجڻ، جول لاءِ ان ڳالهه جو زبردست ثبوت هو ته ڪم کي حرارت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. * جتي به ميڪانياتي قوت خرچ ٿئي ٿي، اتي هميشه حرارت جو هڪ درست مساوي (مقدار) حاصل ٿئي ٿو. — جي. پي. جول، آگسٽ، 1843ع * هاڻي جول هڪ ٽيون طريقو آزمايو. هن گيس کي دٻائڻ (compressing) دوران ٿيندڙ ڪم جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ حرارت کي ماپيو. هن کي ”برٽش ٿرمل يونٽ“ جي مقابلي ۾ 798 فوٽ-پائونڊ فورس (4.29 جول/ڪيلوري) جو ميڪانياتي مساوي حاصل ٿيو. ڪيترن ئي لحاظن کان، هي تجربو جول جي نقادن لاءِ تنقيد جو آسان ترين نشانو بڻجي سگهيو پئي، پر جول هوشيارانه تجربن ذريعي انهن امڪاني اعتراضن کي رد ڪري ڇڏيو. جول (Joule) 20 جون 1844ع تي رائل سوسائٽي (Royal Society) آڏو پنهنجو مقالو پيش ڪيو، پر رائل سوسائٽي ان جي اشاعت کي رد ڪري ڇڏيو؛ نتيجي طور، کيس 1845ع ۾ ”فلاسافيڪل ميگزين“ (Philosophical Magazine) ۾ ان کي شايع ڪرائڻ تي ئي قناعت ڪرڻي پئي. ان مقالي ۾ هن ڪارنوٽ (Carnot) ۽ ايميل ڪليپيرون (Émile Clapeyron) جي ”ڪيلورڪ“ (caloric) نظريي کي واضح طور تي رد ڪيو؛ هي رد عمل جزوي طور تي مذهبي عقيدن تي ٻڌل هو: * منهنجي خيال ۾ هي نظريو... فلسفي جي مڃيل اصولن جي ابتڙ آهي، ڇاڪاڻ ته اهو ان نتيجي ڏانهن وٺي وڃي ٿو ته آلي (apparatus) جي غلط ترتيب سان ”وِس ويوا“ (vis viva - يعني حرڪي توانائي) کي ختم ڪري سگهجي ٿو: ان طرح مسٽر ڪليپيرون اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته ’جيڪڏهن باهه جو گرمي پد بوائلر (boiler) جي ڀيٽ ۾ 1000 کان 2000 ڊگري سينٽي گريڊ وڌيڪ هجي، ته ڀٺي مان بوائلر تائين گرمي جي منتقلي دوران ”وِس ويوا“ جو وڏو نقصان ٿئي ٿو.‘ اهو مڃيندي ته تباهه ڪرڻ يا ختم ڪرڻ جي طاقت صرف خالق وٽ آهي، مان ان ڳالهه جي تصديق ڪريان ٿو... ته ڪو به اهڙو نظريو جيڪو عمل ۾ آڻڻ وقت ”قوت“ (force) جي مڪمل خاتمي جو تقاضو ڪري، اهو لازمي طور تي غلط آهي. * هتي جول ”وِس ويوا“ (vis viva - توانائي) واري اصطلاح جو استعمال ڪري ٿو؛ ممڪن آهي ته ان جو سبب اهو هجي ته هاڊجڪنسن (Hodgkinson) اپريل 1844ع ۾ ”لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي“ (Literary and Philosophical Society) آڏو ايوارٽ (Ewart) جي مقالي ”On the measure of moving force“ (حرڪت ڪندڙ قوت جي ماپ بابت) جو جائزو پيش ڪيو هو. experiments and measurements with his electric motor led Joule to estimate the ''[[mechanical equivalent of heat]]'' as 4.1868 [[joules]] per [[calorie]] (work needed to raise the temperature of one gram of water by one degree Celsius or Kelvin).{{efn|Joule's unit of 1&nbsp;ft&nbsp;lbf/Btu corresponds to {{val|5.3803|e=-3|u=J/cal}}. Thus Joule's estimate was {{val|4.15|u=J/cal}}, compared to the value accepted by the beginning of the 20th century of {{val|4.1860|u=J/cal}}{{sfn|Zemansky|1968|p=86}} }} He announced his results at a meeting of the chemical section of the [[British Association for the Advancement of Science]] in [[Cork (city)|Cork]] in August 1843 and was met by silence.{{sfn|Joule|1843|pp=263, 347 & 435}} Joule was undaunted and started to seek a purely mechanical demonstration of the conversion of work into heat. By forcing water through a perforated cylinder, he could measure the slight [[viscosity|viscous]] heating of the fluid. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|770|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. The fact that the values obtained both by electrical and purely mechanical means were in agreement to at least two [[significant digits]] was, to Joule, compelling evidence of the reality of the convertibility of work into heat. {{blockquote|Wherever mechanical force is expended, an exact equivalent of heat is always obtained.|J.P. Joule, August, 1843}} Joule now tried a third route. He measured the heat generated against the work done in compressing a gas. He obtained a mechanical equivalent of {{convert|798|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=3}}. In many ways, this experiment offered the easiest target for Joule's critics but Joule disposed of the anticipated objections by clever experimentation. Joule read his paper to the [[Royal Society]] on 20 June 1844,{{sfn|Joule|1844|pp=}}{{sfn|Joule|1884|p=171}} but his paper was rejected for publication by the Royal Society and he had to be content with publishing in the ''[[Philosophical Magazine]]'' in 1845.{{sfn|Joule|1845|pp=369–383}} In the paper he was forthright in his rejection of the [[Caloric theory|caloric]] reasoning of Carnot and [[Émile Clapeyron]], a rejection partly [[theology|theologically]] driven:{{Citation needed|date=January 2024}} {{blockquote|I conceive that this theory&nbsp;... is opposed to the recognised principles of philosophy because it leads to the conclusion that ''[[vis viva]]'' may be destroyed by an improper disposition of the apparatus: Thus Mr Clapeyron draws the inference that 'the temperature of the fire being 1000&nbsp;°C to 2000&nbsp;°C higher than that of the boiler there is an enormous loss of ''vis viva'' in the passage of the heat from the furnace to the boiler.' Believing that the power to destroy belongs to the Creator alone I affirm&nbsp;... that any theory which, when carried out, demands the annihilation of force, is necessarily erroneous.}} Joule here adopts the language of ''vis viva'' (energy), possibly because Hodgkinson had read a review of Ewart's ''On the measure of moving force'' to the Literary and Philosophical Society in April 1844.{{Citation needed|date=January 2024}} In June 1845, Joule read his paper ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' to the British Association meeting in [[Cambridge]].{{sfn|Joule|1845b|p=31}} In this work, he reported his best-known experiment, involving the use of a falling weight, in which gravity does the mechanical work, to spin a [[paddle wheel]] in an insulated barrel of water which increased the temperature. He now estimated a mechanical equivalent of {{convert|819|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}. He wrote a letter to the Philosophical Magazine, published in September 1845 describing his experiment.{{sfn|Joule| 1845c|pp=205–207}} In 1850, Joule published a refined measurement of {{convert|772.692|ftlbf/BTU|J/cal|sigfig=4}}, closer to twentieth century estimates.{{sfn|Joule|1850|pp=61–82}} ===جول جو پهريون قانون=== هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل مزاحمت/حاجز (<small>Resistor</small>) مان گذرندڙ اليڪٽرڪ ڪرنٽ برقي رو (<small>Current</small>) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ===ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون=== ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون بيان ڪري ٿو ته: مادي جي منتقلي کان سواءِ ٿيندڙ ڪنهن عمل ۾، ٿرموڊائنامڪ سسٽم جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي (ΔU)، ان توانائيءَ جي برابر هوندي آهي جيڪا حرارت (Q) طور حاصل ڪئي وئي هجي، جنهن مان اهو ٿرموڊائنامڪ ڪم (W) تفريق ڪيو وڃي جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو هجي: ΔU = Q - W هتي ΔU هڪ بند سسٽم (جنهن ۾ سسٽم جي حدن مان حرارت يا ڪم جو گذرڻ ته ممڪن هجي، پر مادي جي منتقلي ممڪن نه هجي) جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو؛ Q سسٽم کي حرارت طور فراهم ڪيل توانائيءَ جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو؛ ۽ W ان ٿرموڊائنامڪ ڪم جي مقدار کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو سسٽم پنهنجي ماحول تي ڪيو آهي. . مزاحمت (Resistance). حاجز (Ristor/Barrier). ===ڪيلون اسڪيل=== هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (<small>Absolute temperature scale</small>) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو. ===ميگنيٽوسٽرڪشن=== جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي. == ورثو ۽ اعزاز == سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو '''جول''' (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==اهم فارمولا== {| class="wikitable" ! قانون !! فارمولو |- | جول جو قانون (برقي گرمي) ||ΔQ = I<sup>2</sup>RΔt |- | توانائيءَ جو يونٽ || 1 جول = 1 نيوٽن-ميٽر (N·m) |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons and category}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} *{{npg name}} *[https://openlibrary.org/books/OL239730M/The_scientific_papers_of_James_Prescott_Joule The scientific papers of James Prescott Joule (1884)] – annotated by Joule *[https://archive.org/stream/scientificpapers00joul The joint scientific papers of James Prescott Joule (1887)] – annotated by Joule *[http://www.chemteam.info/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' *[http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10301513 Joule's water friction apparatus] at [[London Science Museum]] *''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule *[https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-jpj Joule Manuscripts] at the [[University of Manchester Library]]. *[https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] – includes photographs of Joule's house and gravesite *[https://www.salford.ac.uk/our-facilities/joule-physics-laboratories Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] *[https://www.jstor.org/stable/27757615 Works in electrochemistry] {{s-start}} {{s-npo|pro}} {{s-bef|before= [[William Fairbairn|Sir William Fairbairn]], [[Baronet|Bt]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1860–62 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]]}} {{s-bef|before= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1868–70 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1872–74 }} {{s-aft|after= [[Edward Schunck|Henry Edward Schunck]] }} {{s-bef|before= [[Edward William Binney]] }} {{s-ttl|title=President of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1878–80 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-bef|before= John Holt Stanway }} {{s-ttl|title=Secretary of the [[Manchester Literary and Philosophical Society]] |years=1846–50 }} {{s-aft|after= [[Edward William Binney]] }} {{s-end}} {{Copley Medallists 1851–1900|state=collapsed}} {{Scientists whose names are used as SI units|state=collapsed}} {{Manchester Literary and Philosophical Society|state=collapsed}} {{Portal bar|United Kingdom|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Joule, James Prescott}} [[زمرو:جيمس پريسڪوٽ جول| ]] [[زمرو:طبيعيات دان]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:انگريز طبيعياتدان]] [[زمرو:رائل ميڊل کٽيندڙ]] [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1889ع جون وفاتون]] [[زمرو:فلوئڊ ڊائنامڪس جا ماهر]] [[زمرو:گريٽر مانچسٽر جي تاريخ]] [[زمرو:بجليءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:توانائيءَ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:ڪوپلي ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا ماهر]] [[زمرو:سالفورڊ جا سائنسدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا طبيعياتدان]] [[زمرو:انگريز شراب ٺاهيندڙ]] [[زمرو:مانچسٽر لٽريري اينڊ فلاسافيڪل سوسائٽي]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] dfc93jnil7orwwnnb3nim81gydncxwf زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم 14 94780 407158 370717 2026-08-26T10:24:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 407158 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رومي سمنڊ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] p5fturwuusek7rub4fr9kq1xm5xquge بون يونيورسٽي 0 100419 407101 397568 2026-08-26T06:15:04Z Ziv 19611 ([[c:GR|GR]]) [[File:Frkekulé.jpg]] → [[File:Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1890er).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 407101 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمني جي بون شهر ۾ سرڪاري يونيورسٽي}} {{Infobox university | name = بون يونيورسٽي | native_name = Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn<br/>رائينش فريڊرش وِلهم بون يونيورسٽي | image = University of Bonn seal.svg | image_size = 166px | caption = يونيورسٽي جي سرڪاري مهر | logo=Universität Bonn.svg | motto = | established = {{start date and age|1777}} (''ڪورڪولون جي بون اڪيڊمي'' طور)؛<br />بنياد: {{start date and age|1818|10|18|df=y}} | type = سرڪاري يونيورسٽي | coordinates = {{coord|50|44|02|N|7|06|08|E|region:DE-NW_type:edu|display=title}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 12 | pushpin_map = Germany#North Rhine-Westphalia | students = 31,318 (2025)<ref name="facts" /> | city = [[بون]] | country = [[جرمني]] | campus = شهري | campus_size= {{convert|247|acre}} | affiliations = {{hlist|يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن (EUA)|فرانس-جرمن يونيورسٽي (FGU)|جرمن يو-15|سماجي اثر لاءِ عالمي يونيورسٽيون (GUSI)|جرمن يونيورسٽين جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو}}| colors = {{color box|#07529a}}{{color box|#eab90c}}{{color box| #909085}} نيرو، پيلو، سرمائي | website = [https://www.uni-bonn.de/ uni-bonn.de]| native_name_lang = de | academic_staff = 707 پروفيسر<br>5,536 (2025)<ref name="facts" /> | administrative_staff = 1,988 (2024)<ref name="facts" /> | budget = 818.53 ملين يورو (2024) (يونيورسٽي اسپتال کان سواءِ)<ref name="facts">{{cite web | title=Zahlen und Fakten | website=Universität Bonn | url=https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten | language=de | access-date=23 February 2026}}</ref> | rector = مائيڪل هوخ}} [[File:UKB-BMZ-2009.jpg|thumb|268x268px|[[University Hospital Bonn|Universitätsklinikum Bonn]]]] '''بون يونيورسٽي''' (<small>Bonn</small> <small>University</small>)، سرڪاري نالو '''<small>رينش فريڊرخ وِلهيلم بون يونيورسٽي</small>''' (<small>Rheinische</small> <small>Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn</small>) آهي، [[جرمني]] جي [[نارٿ رائن وستڦيليا]] رياست جي شهر [[بون]] ۾ واقع هڪ سرڪاري تحقيقي يونيورسٽي آهي. هن جو موجوده ادارتي ڍانچو 18 آڪٽوبر 1818ع تي فريڊرش وِلهم ٽيون پاران "ريئن يونيورسٽيٽ: (رائين يونيورسٽي) جي نالي سان قائم ڪيو ويو، جيڪا 1777ع ۾ قائم ٿيل بون جي ڪورڪولون اڪيڊمي (ڪولون جي چونڊيل شهزادي جي اڪيڊمي) جي قانوني جانشين آهي. بون يونيورسٽي مختلف شعبن ۾ بي اي، بي ايس، ماسٽرز ۽ اعليٰ درجي جا ڪيترائي تعليمي پروگرام پيش ڪري ٿي ۽ ان ۾ 544 پروفيسر آهن. بون يونيورسٽي جرمني جي اهم تحقيق تي ٻڌل يونيورسٽين جي تنظيم "جرمن يو-15" جي ميمبر آهي ۽ جرمن يونيورسٽين جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو تحت "يونيورسٽي آف ايڪسيلينس" جو درجو رکي ٿي. بون يونيورسٽي وٽ اٺ "ڪلسٽر آف ايڪسيلينس" آهن، جيڪي جرمني جي ڪنهن به يونيورسٽي کان وڌيڪ آهن؛<ref>{{Cite web |title=Clusters of Excellence |url=https://www.uni-bonn.de/en/research-and-teaching/research-profile/excellence-strategy/clusters-of-excellence |access-date=2026-02-11 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> انهن ۾ "هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس"، ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ لاءِ مادو ۽ روشني، بون مرڪز براءِ انحصار ۽ غلاميءَ جا اڀياس، فينو روب: فصلن جي مستقبل جي پيداوار بابت تحقيق، مدافعتي حسي نظام، ايڪانٽريبيوٽ: مارڪيٽون ۽ عوامي پاليسي، رنگ ۽ ذائقو ۽ اسانجي متحرڪ ڪائنات شامل آهن. بون يونيورسٽي ۽ رياستي لائبريري يونيورسٽي ۽ نارٿ رائين-ويسٽفيليا جي مرڪزي علمي ۽ آرڪائيو لائبريري آهي، جنهن ۾ پنجن ملين کان وڌيڪ جلدون محفوظ آهن. آڪٽوبر 2020ع مطابق يونيورسٽي جي مشهور اڳوڻن شاگردن، استادن ۽ محققن ۾ 11 [[نوبل انعام|نوبل انعام يافته]]، 5 فيلڊز ميڊل يافته، 12 گوٽفريڊ وِلهم لائبنٽس انعام يافته ۽ [[فطري سائنس]] جي مشهور شخصيتن جهڙوڪ آگسٽ ڪيڪولي، هائنرش هرٽز ۽ جسٽس فون ليبيگ؛ نامور رياضي دان ڪارل وائرشٽراس، فيليڪس ڪلين، فريڊرش هرزبروخ ۽ فيليڪس هاوسڊورف؛ فلسفي [[فريڊرڪ نٽشي|فريڊرش نٽشي]]، [[ڪارل مارڪس]] ۽ يورگن هابرماس؛ جرمن شاعر ۽ اديب هائنرش هائنه، پال هائزه ۽ ٿامس مان؛ مصور ميڪس ارنسٽ؛ سياسي مفڪر ڪارل شميٽ ۽ اوٽو ڪرخائمر؛ مدبر ڪونراڊ آڊيناور ۽ رابرٽ شومان؛ معاشيات جا ماهر والٽر اوئڪن، فرڊيننڊ ٽونيز ۽ جوزف شمپيٽر؛ ۽ پڻ پرنس البرٽ، پوپ بينيڊڪٽ شانزدهم ۽ ولهيلم ٻيون، جرمن شهنشاهه شامل آهن. ==تاريخ== ===بنياد=== يونيورسٽي جو پيشرو ادارو ڪورڪولنيشه اڪيڊمي بون (ا''[[ڪولون]] جي [[چونڊيل شهزادو|چونڊيل شهزادي]] جي اڪيڊمي'') هو، جنهن کي 1777ع ۾ [[ميڪسميلين فريڊرش فون ڪونيگزيگ-روٿنفيلس]] قائم ڪيو. هو ڪولون جو چونڊيل شهزادو هو ۽ [[بيتهوون]] جي شروعاتي سرپرستن مان پڻ هڪ هو. [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] جي روح مطابق، نئين اڪيڊمي ڪنهن هڪ مذهبي فرقي تائين محدود نه هئي. اڪيڊمي ۾ [[الهيات]]، [[قانون]]، [[دواسازي]] ۽ عام تعليم جا شعبا قائم ڪيا ويا. 1784ع ۾ [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه جوزف ٻئي]] اڪيڊمي کي علمي ڊگريون (''ليسينشيات'' ۽ پي ايڇ ڊي) ڏيڻ جو حق عطا ڪيو، جنهن سان اها اڪيڊمي هڪ يونيورسٽي بڻجي وئي. 1798ع ۾ [[فرانسيسي انقلابي جنگون|فرانسيسي انقلابي جنگن]] دوران فرانس طرفان [[رائين]] درياهه جي کاٻي ڪناري تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اڪيڊمي بند ڪئي وئي. 1815ع ۾ [[ويانا ڪانگريس]] جي نتيجي ۾ [[رائين لينڊ]] [[پروشيا]] جو حصو بڻجي ويو. ان کان پوءِ بادشاهه [[فريڊرش وِلهم ٽيون]] 18 آڪٽوبر 1818ع تي نئين صوبي ۾ هڪ نئين يونيورسٽي قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو (جرمن: ڊين آئوس لانڊيسفيٽرليشر فورزورگه فير اِهر بيسٽس گيفاسٽن اينٽشلوس، اِن اُنزرن رائنلانڊن آئينه يونيورسٽي تسو ايررشٽن. ترجمو:"پنهنجي رعيت جي ڀلائي لاءِ پدرانه ذميواريءَ جي احساس تحت ڪيل اسان جي فيصلي موجب، اسان جي رائن علائقي ۾ هڪ يونيورسٽي قائم ڪئي وڃي."). ان وقت رائين لينڊ ۾ ڪا به يونيورسٽي موجود نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين موجود ٽيئي يونيورسٽيون فرانسيسي قبضي جي نتيجي ۾ بند ٿي چڪيون هيون. {{Lang|de|Kurkölnische Akademie Bonn}} انهن ٽنهي مان هڪ هئي، جڏهن ته ٻيون ٻه [[ڪولون يونيورسٽي]] (رومن ڪيٿولڪ) ۽ [[ڊوئسبرگ يونيورسٽي]] (پروٽيسٽنٽ) هيون. {{Panorama |image = Universität Bonn.jpg |height = 250px |width = |alt = بون يونيورسٽي جي مکيه عمارت، اليڪٽورل محل |caption = اليڪٽورل محل، بون يونيورسٽي جي مکيه عمارت |dir = |align = center }} ===رائين يونيورسٽي=== [[File:Friedrich Wilhelm III., König von Preußen (unbekannter Maler).jpg|thumb|left|upright|[[فريڊرش وِلهم ٽيون]]، يونيورسٽي جو باني]] [[File:2014-07-02 Koblenzer Tor, Bonn IMG 2077.jpg|thumb|ڪوبلينز دروازو ۽ آڊيناور آلي]] نئين رائين يونيورسٽي (جرمن:رائن يونيورسٽيٽ) 18 آڪٽوبر 1818ع تي فريڊرش وِلهم ٽئين طرفان قائم ڪئي وئي. اها پروشيا جي ڇهين يونيورسٽي هئي، جيڪا [[گريفسوالڊ يونيورسٽي|گريفسوالڊ]]، [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي|برلن]]، [[ڪونيگسبرگ يونيورسٽي|ڪونيگسبرگ]]، [[مارٽن لوٿر يونيورسٽي هالي-ويٽنبرگ|هالي]] ۽ [[وروڪلاو يونيورسٽي|بريسلاو]] جي يونيورسٽين کان پوءِ قائم ٿي. نئين يونيورسٽي ٻنهي عيسائي فرقن جي وچ ۾ برابريءَ جي بنياد تي منظم ڪئي وئي. اهو به هڪ اهم سبب هو جو غير فرقيواراڻي تعليمي روايت رکندڙ بون کي ڪولون ۽ ڊوئسبرگ تي ترجيح ڏني وئي. رومن ڪيٿولڪ الهيات ۽ پروٽيسٽنٽ الهيات جي شعبن کان علاوه، يونيورسٽي ۾ طب، قانون ۽ فلسفي جا شعبا پڻ قائم ڪيا ويا. شروعات ۾ بون ۾ 35 پروفيسر ۽ اٺ معاون پروفيسر تدريس جا فرض انجام ڏئي رهيا هئا. 1827ع ۾ يونيورسٽي جو آئين منظور ڪيو ويو. [[ولهيلم فون همبولٽ]] جي فڪر جي روح مطابق، هن آئين يونيورسٽي جي خودمختياري ۽ تدريس ۽ تحقيق جي وحدت تي زور ڏنو. 1810ع ۾ قائم ٿيل [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي]] وانگر، هن نئين آئين بون يونيورسٽي کي [[يورپي تحقيقي يونيورسٽين جي تاريخ#اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ يورپي يونيورسٽي جا نمونا|جديد تحقيقي يونيورسٽي]] ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. رائين يونيورسٽي جي قيام کان فقط هڪ سال پوءِ [[ناٽڪ نويس]] [[آگسٽ فون ڪوٽزيبو]] کي [[يينا جي فريڊرش شِلر يونيورسٽي]] جي شاگرد [[ڪارل لُڊوِگ سانڊ]] قتل ڪري ڇڏيو. 20 سيپٽمبر 1819ع تي لاڳو ڪيل [[ڪارلسباڊ فرمان]] جي نتيجي ۾ يونيورسٽين خلاف سخت ڪارروائيون شروع ٿيون، [[بورشنشافٽ]] تنظيمن کي ختم ڪيو ويو ۽ سينسرشپ جا قانون نافذ ڪيا ويا. انهن قدمن جو هڪ شڪار اديب ۽ شاعر [[ارنسٽ مورٽز آرنڊٽ]] به ٿيو، جيڪو تازو بون يونيورسٽي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو هو، پر کيس تدريس کان روڪيو ويو. 1840ع ۾ فريڊرش وِلهم ٽئين جي وفات کان پوءِ ئي کيس پنهنجي پروفيسريءَ تي ٻيهر بحال ڪيو ويو. [[ڪارلسباڊ فرمان]] جو هڪ ٻيو نتيجو اهو نڪتو جو فريڊرش وِلهم ٽئين نئين يونيورسٽي کي نه سرڪاري زنجيرِ منصب، نه سرڪاري مهر ۽ نه ئي ڪو سرڪاري نالو عطا ڪيو. اهڙيءَ طرح رائين يونيورسٽي 1840ع تائين بغير سرڪاري نالي جي رهي، جڏهن پروشيا جي نئين بادشاهه [[فريڊرش وِلهم چوٿون]] ان کي سرڪاري نالو رائنش فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ ڏنو. (هي آخري جملو ''ڊي پروئيسسشن يونيورسٽيٽن'' (پروشيا جون يونيورسٽيون) جي صفحي 176 سان تضاد رکي ٿو، جتي ڄاڻايل آهي ته 28 جون 1828ع تي جاري ڪيل ڪابينا جي حڪم تحت يونيورسٽي کي رائينش فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ نالو ڏنو ويو هو.)<ref>Johann Friedrich Wilhelm Koch: Die Preussischen Universitäten, vol. 1, Berlin: Posen und Bromberg: 1839, pg. 176.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، يونيورسٽي ترقي ڪندي رهي ۽ ڪيترن ئي عالمن ۽ شاگردن کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين يونيورسٽي کي پرنسٽن يونيورسٽيٽ (انگريزي: ''شهزادن جي يونيورسٽي'') پڻ چيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پروشيا جي بادشاهه جا ڪيترائي پٽ هتي تعليم حاصل ڪندا هئا. 1900ع تائين يونيورسٽي ۾ 68 مستقل پروفيسري ڪرسيون، 23 معاون پروفيسري ڪرسيون، ٻه اعزازي پروفيسر، 57 [[پريواٽڊوٽسينٽ]] (Privatdozent) ۽ ڇهه ليڪچرار موجود هئا. 1896ع کان پروشيا جي يونيورسٽين ۾ عورتن کي مهمان شاگرد طور ڪلاسن ۾ شرڪت ڪرڻ جي اجازت ملي. 1908ع ۾ بون يونيورسٽي مڪمل طور تي مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ گڏيل تعليمي ادارو بڻجي وئي. ===عالمي جنگيون=== [[File:Stolpersteins Felix Hausdorff, Charlotte Hausdorff, Edith Pappenheim Hausdorffstraße 61 Bonn.JPG|thumb|بون ۾ [[فيليڪس هاوسڊورف]] ۽ سندس خاندان جي ياد ۾ [[اسٽولپرشٽائن]]]] [[پهرين عالمي جنگ]] سان گڏ يونيورسٽي جي ترقي رڪجي وئي. جنگ کان پوءِ جرمني کي پيش آيل مالي ۽ معاشي بحرانن سبب حڪومت طرفان يونيورسٽي لاءِ مالي امداد گهٽائي وئي. بون يونيورسٽي ان جي جواب ۾ خانگي شعبي ۽ صنعتن کان مالي سرپرستي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1930ع ۾ يونيورسٽي هڪ نئون آئين اختيار ڪيو. پهريون ڀيرو شاگردن کي يونيورسٽي جي خودمختيار انتظام ۾ حصو وٺڻ جو حق ڏنو ويو. ان مقصد لاءِ ساڳئي سال [[شاگرد يونين|شاگرد ڪائونسل]] ايسٽاگ (جرمن: آلگمائنه شٽوڊينٽِشه آربائٽسگيمائنشافٽ:عام شاگردن جي گڏيل تنظيمي انجمن) قائم ڪئي وئي. شاگرد ڪائونسل جا ميمبر ڳجهي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا هئا. 1933ع ۾ نازين جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ [[گلائخ شالٽونگ]] جي پاليسي تحت يونيورسٽي کي نازي تعليمي اداري ۾ تبديل ڪيو ويو. [[فيوهررپرنٽسيپ]] (اڳواڻ واري اصول) موجب يونيورسٽي جي خودمختيار ۽ خودانتظامي واري نظام کي ختم ڪري فوجي طرز جي درجابندي واري قيادت قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ يونيورسٽي جو صدر تعليم واري وزارت جي ماتحت هوندو هو. يهودي پروفيسرن، شاگردن ۽ سياسي مخالفن کي يونيورسٽي مان خارج ڪيو ويو. الهيات جي ماهر [[ڪارل بارٿ]] هٽلر سان وفاداريءَ جو قسم کڻڻ کان انڪار ڪرڻ سبب استعيفيٰ ڏيڻ ۽ سوئٽزرلينڊ هجرت ڪرڻ تي مجبور ٿيو. يهودي رياضي دان [[فيليڪس هاوسڊورف]] کي 1935ع ۾ يونيورسٽي مان برطرف ڪيو ويو، ۽ 1942ع ۾ جڏهن کيس پنهنجي ويجهي مستقبل ۾ حراستي ڪئمپ ڏانهن جلاوطنيءَ جي خبر پئي ته هن خودڪشي ڪري ڇڏي. فلسفي [[پال لُڊوِگ لينڊسبرگ]] ۽ يوهانس ماريا ويروائين کي [[نازي حراستي ڪئمپ]]ن ڏانهن موڪليو ويو، جتي سندن وفات ٿي وئي. 1937ع ۾ [[ٿامس مان]] کان سندس اعزازي ڊاڪٽري واپس ورتي وئي، جيڪا 1946ع ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران يونيورسٽي کي سخت نقصان پهتو. 18 آڪٽوبر 1944ع تي ٿيل هڪ [[ٻي عالمي جنگ دوران حڪمتِ عمليءَ واري هوائي بمباري|هوائي حملي]] ۾ يونيورسٽي جي مکيه عمارت تباهه ٿي وئي.{{Citation needed|date=July 2017}} ===جنگ کان پوءِ کان جديد دور تائين=== [[File:Hausdorff Center.jpg|thumb|[[Hausdorff Center for Mathematics|هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، بون ۾ دنيا جي اڳواڻ تحقيقي ادارن مان هڪ]] يونيورسٽي 17 نومبر 1945ع تي [[جرمني ۾ اتحادي قبضي وارا علائقا|برطانوي قبضي واري علائقي]] ۾ ٻيهر کوليل پهرين يونيورسٽين مان هڪ هئي. يونيورسٽي جو پهريون صدر [[هائنرش ماتياس ڪونن]] هو، جنهن کي 1934ع ۾ [[نازيت]] جي مخالفت سبب يونيورسٽي مان خارج ڪيو ويو هو. 17 نومبر 1945ع تي پهرئين سيمسٽر جي شروعات وقت رڳو 2,500 جڳهن لاءِ 10,000 کان وڌيڪ درخواستون مليون. جنگ کان پوءِ جي دور، خاص طور 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪن ۾، يونيورسٽي وڏي پيماني تي وڌي ويجهي. ان دور جي اهم واقعن ۾ 1949ع ۾ يونيورسٽي اسپتال کي شهر جي مرڪز مان [[بون#ضلعا|وينسبرگ]] منتقل ڪرڻ، 1960ع ۾ نئين يونيورسٽي لائبريري جو افتتاح، ۽ 1967ع ۾ قانون ۽ معاشيات جي شعبي لاءِ ''جيوريڊيڪم'' نالي نئين عمارت جو افتتاح شامل آهن. 1980ع ۾ [[پيڊاگاجيڪل يونيورسٽي بون]] (بون جي استادن لاء تدريسي يونيورسٽي) کي بون يونيورسٽي ۾ ضم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ آخرڪار 2007ع ۾ استادن جي تربيت جا سڀئي پروگرام بند ڪيا ويا. 1983ع ۾ نئين سائنس لائبريري جو افتتاح ٿيو. 1989ع ۾ [[ولفگانگ پال]] کي [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽن سالن کان پوءِ [[رائنهارڊ زيلٽن]] کي [[معاشيات جو نوبل انعام]] مليو. 1991ع ۾ [[جرمني جي ٻيهر اتحاد]] کان پوءِ جرمن حڪومت پاران گاديءَ جو هنڌ بون مان برلن منتقل ڪرڻ واري فيصلي جي نتيجي ۾ بون شهر کي وڏي پيماني تي معاوضو ڏنو ويو. هن معاوضي واري پيڪيج ۾ ٽي نوان تحقيقي ادارا شامل هئا، جيڪي يونيورسٽي سان لاڳاپيل يا ان سان ويجهي تعاون ڪندڙ هئا، جنهن سان بون يونيورسٽي جي تحقيقي حيثيت ۾ نمايان واڌارو آيو. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ يونيورسٽي [[بولونيا عمل]] تي عمل ڪيو ۽ روايتي ڊپلوم ([[ڊپلوما]]) ۽ ماجسٽر ([[ماسٽر (ڊگري)|ماسٽر]]) ڊگري پروگرامن جي جاءِ تي بيچلر ۽ ماسٽر پروگرام متعارف ڪرايا. اهو عمل 2007ع تائين مڪمل ٿي ويو.<ref>{{cite web |last = Becker |first = Thomas P. |title = Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität |date = May 2007 |url = http://www.uni-bonn.de/Einrichtungen/Universitaetsverwaltung/Organisationsplan/Archiv/Unigeschichte.html |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070609093223/http://www.uni-bonn.de/Einrichtungen/Universitaetsverwaltung/Organisationsplan/Archiv/Unigeschichte.html |archive-date = 9 June 2007 |url-status = dead }}</ref> ==ڪيمپس== [[File:Poppelsdorfer Schloss seen from the East.jpg|thumb|265x265px|[[پوپلزڊورف محل]]]] [[File:Friedrich-Hirzebruch-Allee Straßenschild.jpg|left|thumb|پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ رياضي دان [[فريڊرش هرزبروخ]] جي نالي سان منسوب گهٽيءَ جو بورڊ، جنهن جي پٺيان انفارميٽڪس فورم نظر اچي ٿو]] بون يونيورسٽي وٽ ڪو مرڪزي ڪيمپس موجود ناهي. ان جي مکيه عمارت ''[[بون جو اليڪٽورل محل|ڪورفورسٽلشس شلوس]]'' آهي، جيڪو اڳ ڪولون جي چونڊيل شهزادي جي رهائشگاهه هو ۽ بون شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي. هيءَ مکيه عمارت [[اينريڪو زڪالي]] طرفان ڪولون جي چونڊيل شهزادي [[يوسيف ڪليمنس آف بويريا]] لاءِ 1697ع کان 1705ع جي وچ ۾ تعمير ڪئي وئي. اڄڪلهه هن عمارت ۾ انسانيات ۽ الهيات جا شعبا، گڏوگڏ يونيورسٽي جي انتظاميه قائم آهي. [[هوفگارٽن]]، جيڪو مکيه عمارت جي سامهون هڪ وڏو باغ آهي، شاگردن جي گڏجڻ، مطالعي ۽ آرام ڪرڻ لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي. هوفگارٽن ڪيترائي ڀيرا سياسي مظاهرن جو مرڪز پڻ رهيو آهي، جن مان 22 آڪٽوبر 1981ع تي [[نيٽو جي ڊبل-ٽريڪ فيصلو|نيٽو جي ڊبل-ٽريڪ فيصلي]] خلاف ٿيل مظاهرو خاص طور مشهور آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهن شرڪت ڪئي هئي.<ref>{{cite web | author = Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland | title = Weg der Demokratie – Path of Democracy | url = http://www.wegderdemokratie.de/tour/15_hofga.htm | access-date = 8 February 2008}} </ref> قانون ۽ معاشيات جو شعبو، يونيورسٽي جي مرڪزي لائبريري، ۽ ڪيترائي ننڍا شعبا مکيه عمارت کان ٿوري ڏکڻ طرف جديد عمارتن ۾ واقع آهن. نفسيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جا شعبا بون جي اترئين مضافاتي علائقي ۾ موجود آهن. سائنس جا شعبا ۽ سائنس جي مرڪزي لائبريري شهر جي مرڪز جي اولهه ۾ واقع پوپلزڊورف ۽ اينڊينش ۾ آهن، جتي تاريخي ۽ جديد عمارتن جو گڏيل مجموعو موجود آهي. انهن مان سڀ کان نمايان [[پوپلزڊورف محل]] (جرمن:پوپلزڊورفر) آهي، جيڪو 1715ع کان 1753ع جي وچ ۾ [[روبير ڊي ڪوٽ]] طرفان [[يوسيف ڪليمنس آف بويريا]] ۽ سندس جانشين [[ڪليمنس آگسٽ آف بويريا]] لاءِ تعمير ڪيو ويو. اڄ پوپلزڊورف محل ۾ يونيورسٽي جو معدنيات جو مجموعو ۽ سائنس جا ڪيترائي شعبا موجود آهن، جڏهن ته ان جي احاطي ۾ يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]] (بوٽانيشه گيئرٽن ڊير فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ بون) واقع آهي. طب جو شعبو بون جي اولهندي ڪناري تي واقع ٽڪري [[وينسبرگ]] تي قائم آهي. شاگردن لاءِ رهائشي هال شهر جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهن. مجموعي طور بون يونيورسٽي جي ملڪيت ۾ 371 عمارتون آهن. ===يونيورسٽي لائبريري=== [[File:2014-07-02 Hauptgebäude der Universitäts- und Landesbibliothek, Adenauerallee 39-41, Bonn-Südstadt IMG 2082.jpg|thumb|243x243px|يونيورسٽي لائبريري جي عمارت]] يونيورسٽي لائبريري 1818ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ان جي شروعات بند ٿيل [[ڊوئسبرگ يونيورسٽي]] (جرمن: گيرهارٽ مرڪيٽر يونيورسٽي) جي لائبريري مان ورثي ۾ مليل 6,000 جلدن سان ٿي. 1824ع ۾ لائبريري کي پروشيا جي رائين صوبي ۾ شايع ٿيندڙ سڀني ڪتابن جي [[قانوني جمع نسخو|قانوني جمع]] جو حق حاصل ٿيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين لائبريري ۾ لڳ ڀڳ 200,000 جلدون موجود هيون، جڏهن ته [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات تائين اهو انگ تقريباً 600,000 جلدن تائين پهچي ويو. 10 آڪٽوبر 1944ع تي ٿيل هڪ [[ٻي عالمي جنگ دوران حڪمتِ عمليءَ واري هوائي بمباري|هوائي حملي]] ۾ لڳ ڀڳ 200,000 جلدون ۽ لائبريري جي فهرست (ڪيٽلاگ) جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو. جنگ کان پوءِ نئين مرڪزي لائبريري جي 1960ع ۾ تعمير مڪمل ٿيڻ تائين لائبريري کي ڪيترن ئي عارضي هنڌن تي منتقل ڪيو ويو. نئين عمارت [[پيئر واگو]] ۽ فريٽس بورنيمان جي رٿا موجب تعمير ڪئي وئي ۽ اها مکيه عمارت جي ويجهو واقع آهي. 1983ع ۾ مکيه عمارت جي اولهه ۾ پوپلزڊورف ۾ لائبريري جي هڪ نئين عمارت جو افتتاح ڪيو ويو. هن نئين عمارت ۾ سائنس، زراعت ۽ طب جا مجموعا رکيا ويا. اڄ يونيورسٽي جي لائبريري نظام ۾ مرڪزي لائبريري، سائنس، زراعت ۽ طب جي لائبريري، ۽ لڳ ڀڳ 160 ننڍيون لائبريريون شامل آهن. انهن ۾ مجموعي طور 2.2 ملين جلدون موجود آهن ۽ لائبريري لڳ ڀڳ 14,000 علمي رسالن جي رڪنيت رکي ٿي.<ref>{{cite web |author = Universitäts-und Landesbibliothek Bonn |title = Geschichte der ULB Bonn |date = October 2003 |url = http://www.ulb.uni-bonn.de/bibliothek/wir-ueber-uns/geschichte/index.htm |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071127114733/http://www.ulb.uni-bonn.de/bibliothek/wir-ueber-uns/geschichte/index.htm |archive-date = 27 November 2007 |url-status = dead }} </ref> ===يونيورسٽي اسپتال=== {{main|بون يونيورسٽي جي اسپتال}} [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F001141-0003, Bonn, Universitäts-Kinderklinik.jpg|thumb|نومبر 1953ع ۾ بون يونيورسٽي اسپتال ۾ هڪ نرس ٻار جي سنڀال ڪندي]] يونيورسٽي اسپتال (جرمن: يونيورسٽيٽس ڪلينيڪم) يونيورسٽي جي قيام سان گڏ ئي قائم ڪئي وئي ۽ 5 مئي 1819ع تي اڳوڻي اليڪٽورل محل (جرمن:ڪورفورسٽلشس شلوس)، جيڪو يونيورسٽي جي مکيه عمارت آهي، جي اولهندي حصي (اندروني طب) ۽ ٻي ماڙ (زچگي) ۾ سرڪاري طور کوليو ويو. پنهنجي پهرين سال دوران اسپتال ۾ 30 بسترا موجود هئا، 93 جراحتي آپريشن ڪيا ويا ۽ لڳ ڀڳ 600 ٻاهرين مريضن جو علاج ڪيو ويو. 1872ع کان 1883ع جي وچ ۾ اسپتال کي بون شهر جي مرڪز ۾ نئين عمارتن جي هڪ مجموعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي اڄ بيتهوون ڪنسرٽ هال واقع آهي، ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ ان کي بون جي اولهندي ڪناري تي واقع [[بون#ضلعا|وينسبرگ]] منتقل ڪيو ويو. 1 جنوري 2001ع تي يونيورسٽي اسپتال کي هڪ سرڪاري ڪارپوريشن جي حيثيت ڏني وئي. جيتوڻيڪ ان وقت کان پوءِ اسپتال انتظامي طور يونيورسٽي کان آزاد ٿي وئي، پر بون يونيورسٽي جو طب وارو شعبو ۽ يونيورسٽي اسپتال اڃا تائين ويجهي تعاون سان ڪم ڪن ٿا. اڄ يونيورسٽي اسپتال ۾ لڳ ڀڳ 30 انفرادي اسپتالون شامل آهن، جتي 990 کان وڌيڪ ڊاڪٽر، 1,100 کان وڌيڪ نرسون ۽ ڪلينڪي سهائتا وارو عملو ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته هر سال لڳ ڀڳ 50,000 داخل مريضن جو علاج ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |author=Universitätsklinikum Bonn |title=Homepage of the University Hospital Bonn |url=http://www.ukb.uni-bonn.de |access-date=8 February 2008}} </ref> ===يونيورسٽي عجائب گهر=== [[File:Akademisches kunstmuseum bonn.jpg|thumb|254x254px|اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] [[اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] (انگريزي: ''اڪيڊيمڪ ميوزم آف اينٽيڪز'') 1818ع ۾ قائم ٿيو ۽ دنيا ۾ قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي پلستر مان ٺهيل نقلن جي سڀ کان وڏين مجموعن مان هڪ جو مالڪ آهي. ان وقت پلستر جا اهي مجموعا بنيادي طور فنونِ لطيفه جي اڪيڊمين ۾ شاگردن جي تعليم لاءِ استعمال ٿيندا هئا. انهن کي پهريون ڀيرو 1763ع ۾ [[ڪرسچن گوٽلوب هائني]] طرفان [[گوٽنگن يونيورسٽي]] ۾ يونيورسٽي جي شاگردن جي تدريس لاءِ استعمال ڪيو ويو. بون جو اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم پنهنجي نوعيت جو پهريون ميوزيم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ ٻين يونيورسٽين جا اهڙا مجموعا مختلف لائبريرين ۾ پکڙيل هوندا هئا. هن ميوزيم جو پهريون ڊائريڪٽر [[فريڊرش گوٽليب ويلڪر]] هو، جيڪو آثارِ قديمه جو پروفيسر پڻ هو. هن 1819ع کان 1854ع ۾ پنهنجي رٽائرمينٽ تائين هي عهدو سنڀاليو. کانئس پوءِ [[اوٽو يان]] ۽ [[فريڊرش وِلهم رِٽشل]] گڏيل طور ڊائريڪٽر مقرر ٿيا. 1870ع کان 1889ع تائين نامياتي ڪيميا جي ماهر [[فريڊرش آگسٽ ڪيڪولي فون اسٽراڊونٽس]] جي ڀائيٽي [[رائنهارڊ ڪيڪولي فون اسٽراڊونٽس]] ميوزيم جو ڊائريڪٽر رهيو. 1872ع ۾ ميوزيم کي هڪ نئين عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو، جيڪا اڳ اناٽومي جي شعبي طور استعمال ٿيندي هئي. اها عمارت 1823ع کان 1830ع جي وچ ۾ [[ڪارل فريڊرش شنڪل]] ۽ [[هرمان فريڊرش وائيسمان]] جي رٿا موجب تعمير ڪئي وئي. ميوزيم جا ٻيا ڊائريڪٽر [[جيورگ لوشڪي]] (1889ع–1912ع)، [[فرانتس ونٽر]] (1912ع–1929ع)، [[رچرڊ ڊيلبروڪ]] (1929ع–1940ع)، [[ايرنسٽ لانگلوٽس]] (1944ع–1966ع)، نڪولائوس هيملمان (1969ع–1994ع) ۽ هارالڊ ميلش (1994ع کان) رهيا آهن. [[فريڊرش وِلهم رِٽشل]] کان سواءِ سڀئي ڊائريڪٽر يونيورسٽي ۾ آثارِ قديمه جا پروفيسر پڻ هئا.<ref>{{cite web |author = University of Bonn |title = Official Homepage of the Akademisches Kunstmuseum |date = January 2008 |url = http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen/Antikensammlung.html |access-date = 8 February 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080210132052/http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen/Antikensammlung.html |archive-date = 10 February 2008 }} </ref> [[File:Arithmeum (Bonn) jm01671.jpg|left|thumb|اريٿميئم]] [[مصري ميوزيم]] (جرمن:ايگپٽشس ميوزم) 2001ع ۾ قائم ٿيو. ان جو مجموعو اوڻيهين صديءَ سان تعلق رکي ٿو ۽ اڳ اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم جو حصو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ان مجموعي جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو. اڄ هن ميوزيم ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نوادرات موجود آهن.<ref>{{cite web | author = Egyptian Museum of the University of Bonn | title = Official Homepage of the Egyptian Museum | date = September 2006 | url = http://www.uni-bonn.de/en/The_University/Museums_and_Academic_Collections/Egyptian_Museum.html | access-date = 8 February 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071124134912/http://www.uni-bonn.de/en/The_University/Museums_and_Academic_Collections/Egyptian_Museum.html |archive-date = 24 November 2007 }}</ref> [[اريٿميئم]] جو افتتاح 1999ع ۾ ٿيو. 1,200 کان وڌيڪ شين سان گڏ هن ميوزيم وٽ دنيا ۾ تاريخي [[ڳڻپ واري ھارڊويئرن جي تاريخ|ميخانياتي حسابي مشينن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي. هي ميوزيم ڊسڪريٽ رياضي جي تحقيقي اداري سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |author = Arithmeum |title = Official Homepage of the Arithmeum |url = http://www.arithmeum.uni-bonn.de/en/home |access-date = 8 February 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080218213126/http://www.arithmeum.uni-bonn.de/en/home/ |archive-date = 18 February 2008 }}</ref> [[File:Balaenoptera acustorostrata - Zwergwalskelett.jpg|right|thumb|256x256px|[[منڪي وهيل]] جو ڍانچو، [[ميوزيم ڪوئنگ]]]] آثارِ قديمه ۽ بشريات جي تدريسي ۽ مطالعاتي مجموعي جو افتتاح 2008ع ۾ ڪيو ويو. هن مجموعي ۾ 7,500 کان وڌيڪ نوادرات شامل آهن، جن مان گهڻا ڪولمبس کان اڳ واري آمريڪي فن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web|last=University of Bonn |title=Museums and Academic Collections |url=http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen.html |access-date=8 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118041505/http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen.html#Arithmeum_ |archive-date=18 January 2008}}</ref> [[نباتاتي باغ، بون]] سرڪاري طور 1818ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اهو پوپلزڊورف محل جي چوڌاري واقع آهي. انهيءَ هنڌ تي گهٽ ۾ گهٽ 1578ع کان باغ موجود هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 1720ع ۾ [[ڪليمنس آگسٽ آف بويريا]] لاءِ اتي هڪ باروڪ طرز جو باغ تعمير ڪيو ويو. نباتاتي باغ جو پهريون ڊائريڪٽر [[نيس فون ايزينبيڪ]] هو، جنهن 1818ع کان 1830ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. مئي 2003ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽائيٽن ايرم]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 2.74 ميٽر هئي، هن نباتاتي باغ ۾ ٽن ڏينهن تائين گل ڪيو.<ref>{{cite web | author = Botanic Garden of the University of Bonn | title = Official Homepage of the Botanic Garden | url = http://botgart.uni-bonn.de/o_inter/engl01.php | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 16 December 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131216195842/http://www.botgart.uni-bonn.de/o_inter/engl01.php | url-status = dead }}</ref> قدرتي تاريخ جو ميوزيم 1820ع ۾ [[جيورگ آگسٽ گولڊفس]] قائم ڪيو. اهو رائين لينڊ جو پهريون عوامي ميوزيم هو. 1882ع ۾ ان کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو: ون يونيورسٽي جو معدنيات جو عجائب گهر، جيڪو پوپلزڊورف محل ۾ واقع آهي،،<ref>{{cite web|title=Das Mineralogische Museum|url=http://www.steinmann.uni-bonn.de/museen/mineralogisches-museum|website=uni-bonn.de|publisher=Uni Bonn|access-date=8 July 2012|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505175608/https://www.steinmann.uni-bonn.de/museen/mineralogisches-museum|url-status=dead}}</ref> ۽ حياتياتي قديمات (پيلينٽالاجي) جو ميوزيم، جيڪو هاڻي گولڊفوس ميوزيم جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | last = Institute of Paleontology | title = Geschichte des Museums und des Gebäudes | url = http://www.paleontology.uni-bonn.de/Geschichte.html | access-date = 8 February 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080126193502/http://www.paleontology.uni-bonn.de/Geschichte.html | archive-date = 26 January 2008 }}</ref> هورسٽ اسٽوئڪل ميوزيم براءِ تاريخِ بيهوشيات جو افتتاح 2000ع ۾ ٿيو ۽ اهو يورپ ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو ميوزيم آهي.<ref>{{cite web | author = University Hospital | title = Horst-Stoeckel-Museum für die Geschichte der Anästhesiologie | url = http://www.ukb.uni-bonn.de/quick2web/internet/internet.nsf/vwUNIDLookup/7B886711928F6CC5C1256F25003F1327 | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 19 April 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150419220533/http://www.ukb.uni-bonn.de/quick2web/internet/internet.nsf/vwUNIDLookup/7B886711928F6CC5C1256F25003F1327 | url-status = dead }}</ref> [[ميوزيم ڪوئنگ]] جرمني جي سڀ کان وڏن قدرتي تاريخ جي عجائب گهرن مان هڪ آهي ۽ بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهي. هن ميوزيم جو بنياد 1912ع ۾ اليگزينڊر ڪوئنگ وڌو، جنهن پنهنجي محفوظ ڪيل جانورن جي نمونن جو ذاتي مجموعو عوام لاءِ وقف ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web | author = Zoologisches Forschungsmuseum Alexander Koenig | title = Official Homepage of the Museum Koenig | url = http://www.zfmk.de/index.en.html | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 28 September 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928211540/http://www.zfmk.de/index.en.html | url-status = dead }}</ref> ==تنظيم== بون يونيورسٽي ۾ 32,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، جن مان 4,000 بين الاقوامي شاگرد آهن. هر سال لڳ ڀڳ 3,000 بيچلر سطح جا شاگرد ڊگري حاصل ڪن ٿا. يونيورسٽي هر سال لڳ ڀڳ 800 پي ايڇ ڊي ڊگريون ۽ لڳ ڀڳ 60 [[هيبيليٽيشن]] جون سندون پڻ عطا ڪري ٿي. يونيورسٽي ۾ سڀني علمي شعبن ۾ 90 کان وڌيڪ تدريسي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا. يونيورسٽي موجب ان جا نمايان علمي شعبا [[رياضيات]]، [[طبعيات]]، [[قانون]]، [[معاشيات]]، [[عصبي سائنس]]، [[طبي وراثتيات]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، [[زراعت]]، [[ايشيائي اڀياس]]، [[مشرقي اڀياس]] ۽ [[فلسفو ۽ اخلاقيات]] آهن. يونيورسٽي ۾ 550 کان وڌيڪ پروفيسر، 3,900 اضافي علمي عملي جا ميمبر ۽ 1,700 کان وڌيڪ انتظامي عملي جا ميمبر آهن. 2016ع ۾ يونيورسٽي جي سالياني بجيٽ 570 ملين يورو کان وڌيڪ هئي.<ref name="university_of_bonn_at_a_glance">{{cite web |url=https://www.uni-bonn.de/the-university/the-university-of-bonn-at-a-glance |title=University of Bonn at a glance |website=University of Bonn |access-date=3 June 2017}}</ref> ===فيڪلٽيون=== 1818ع ۾ قيام کان وٺي 1928ع تائين بون يونيورسٽي ۾ پنج فيڪلٽيون هيون، يعني ڪيٿولڪ الهيات جي فيڪلٽي، پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي، قانون جي فيڪلٽي، ۽ فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي. 1928ع ۾ قانون جي فيڪلٽي ۽ معاشيات جو شعبو، جيڪو ان وقت تائين فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي جو حصو هو، گڏجي قانون ۽ معاشيات جي نئين فيڪلٽي قائم ڪئي. 1934ع ۾ ان وقت تائين آزاد حيثيت رکندڙ بون-پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي (جرمن: {{lang|de|لانڊوِرٽشافٽلشه هوخشولي بون-پوپلزڊورف}}) کي بون يونيورسٽي ۾ ضم ڪري زرعي سائنس جي فيڪلٽي بڻايو ويو. 1936ع ۾ سائنس جي شعبن کي فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي کان الڳ ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي ستن فيڪلٽين تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bonn.de/institutions/faculties/faculties|title=Faculties|website=University of Bonn|language=en|access-date=4 February 2018|archive-date=3 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203121824/https://www.uni-bonn.de/institutions/faculties/faculties|url-status=dead}}</ref> ====پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي==== [[File:2013-10-05-bonn-universitaet-innenansicht-aula-02.jpg|thumb|265x265px|[[آڊيٽوريم]]، اليڪٽورل محل ۾]] پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي 1818ع کان بون يونيورسٽي جو حصو آهي. (ٻين گهڻين يونيورسٽين جي ابتڙ، رڳو بون يونيورسٽي ۽ 1811ع ۾ قائم ٿيل [[وروتسواف جي فريڊرش وِلهم يونيورسٽي]] وٽ ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ الهيات جون الڳ فيڪلٽيون موجود هيون.) هن فيڪلٽي جا بنيادي علمي مرڪز "الهيات جا متن"، "تاريخي الهيات"، "الهيات جو نظريو"، "انساني علمن سان مکالمو ڪندڙ الهيات" ۽ "ايڪيومينڪل الهيات" آهن. فيڪلٽي سان لاڳاپيل ٻين ادارن ۾ [[هرمينيوٽڪس]] جو ادارو ۽ [[ايڪيومينزم]] جو ادارو شامل آهن. هي فيڪلٽي يونيورسٽي جي مکيه عمارت ۾ واقع آهي، جتي پروٽيسٽنٽ محل گرجا گهر پڻ موجود آهي. يونيورسٽي جو [[واعظ]] ايبرهارڊ هائوشِلٽ آهي. فيڪلٽي پروٽيسٽنٽ الهيات جي شاگردن لاءِ پنهنجو رهائشي هاسٽل پڻ هلائي ٿي. 187 شاگردن سان گڏ، هي بون يونيورسٽي جي سڀ کان ننڍي فيڪلٽي آهي. استادن جي تربيت جي شعبي ۾، پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي [[ڪولون يونيورسٽي]] جي پروٽيسٽنٽ الهيات واري اداري سان سهڪار ڪري ٿي. فيڪلٽي جا ڪيترائي ميمبر يونيورسٽي جي مذهب ۽ سماج مرڪز سان پڻ لاڳاپيل آهن. ====زرعي فيڪلٽي==== 1934ع ۾ يونيورسٽي ۾ زرعي فيڪلٽي قائم ڪئي وئي. ان جو بنياد اڳوڻي پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي تي هو، جيڪا 1847ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. اڄ هن فيڪلٽي جا بنيادي تحقيقي مرڪز "زرعي نظامن جي مشاهدي، تجزيي ۽ انتظام"، "کاڌو ۽ غذائيت"، ۽ "ماليڪيولي حياتياتي طريقن ذريعي فصلن، مالوند جانورن ۽ انسانن ۾ جينياتي طور طئي ٿيل ميٽابولڪ عملن جي وضاحت" (ماليڪيولن کان عمل تائين: فصل – مالوند جانور – انسان) آهن. شاگردن لاءِ پيش ڪيل تعليمي پروگرامن ۾ زرعي سائنس، غذائيت ۽ خوراڪ جون سائنسون، جانورن جون سائنسون، گڏوگڏ [[جيوڊيزي]] ۽ [[جاگرافيائي معلومات]] شامل آهن. فيڪلٽي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ واقع آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 2,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2008ع/09ع جي سياري واري سيمسٽر دوران فيڪلٽي ۾ ٿيئوڊور برِنڪمان ريسرچ ٽريننگ گروپ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=BIGS - Land and Food — Landwirtschaftliche Fakultät |url=https://www.lf.uni-bonn.de/en/facilities/bigs |access-date=2022-03-27 |website=www.lf.uni-bonn.de}}</ref> [[File:Landwirtschaftliche Hochschule Poppelsdorf.jpg|thumb|249x249px|پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي]] هن فيڪلٽي ۾ هيٺيان ست ادارا شامل آهن: * IEL – غذائيت ۽ خوراڪ جي سائنسن جو ادارو، * IGG – جيوڊيزي ۽ جاگرافيائي معلومات جو ادارو، * ILR – خوراڪ ۽ وسيلن جي معاشيات جو ادارو، * ILT – زرعي انجنيئرنگ جو ادارو، * INRES – فصلن جي سائنس ۽ وسيلن جي تحفظ جو ادارو، * IOL – حياتياتي زراعت جو ادارو، * ITW – جانورن جي سائنسن جو ادارو۔ ====رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي==== رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي ۾ [[رياضيات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[طبعيات]]–[[فلڪيات]]، [[ڪيميا]]، [[ارضياتي سائنسون]]، [[حياتيات]]، [[دواسازي]] ۽ [[ماليڪيولي حياتياتي طب]] جا علمي شعبا شامل آهن. 1936ع ۾ قدرتي سائنسن جي شعبن کي فلسفي جي فيڪلٽي کان الڳ ڪري رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي قائم ڪئي وئي.<ref name="UniBonnGesch">Thomas P. Becker: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität''. [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte (Online)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021214012/http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |date=21 October 2014 }}</ref> 7,636 شاگردن سان گڏ، هي هاڻي يونيورسٽي جي سڀ کان وڏين فيڪلٽين مان هڪ آهي. هن فيڪلٽي جون عمارتون ڪاسٽيل، اينڊينيش ۽ پوپلزڊورف ضلعن ۾ پکڙيل آهن. [[File:Bonn MathZ LWK.jpg|thumb|رائين لينڊ جي اڳوڻي زرعي چيمبر جي عمارت ۾ رياضيات جي فيڪلٽي]] [[Image:ELSA extraktion.jpg|left|thumb|251x251px|طبعيات جي شعبي ۾ اي ايل ايس اي [[ذرڙن جو تيز ڪندڙ]]]] [[File:Wolfgang Paul Hörsaal (Bonn) jm02206.jpg|left|thumb|251x251px|[[وولفگانگ پال]] ليڪچر هال جو داخلا وارو حصو]] [[File:Bonn-524-Altes Chemisches Institut.jpg|left|thumb|250x250px|پراڻو ڪيميا انسٽيٽيوٽ]] رياضيات جي شعبي ۾ رياضي جو ادارو، [[اطلاقي رياضيات]] جو ادارو، [[عددي سيموليشن]] جو ادارو ۽ غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو شامل آهن. رياضي جو ادارو (MI) ۽ اطلاقي رياضيات جو ادارو 2009ع ۾ رائين لينڊ زرعي چيمبر جي عمارت ۾ منتقل ٿيا. هن وقت رياضي جو ادارو [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جي تحقيقاتي تربيتي گروپ جي ميزباني ڪري رهيو آهي، جنهن جو موضوع "[[هوموٽوپي]] ۽ [[ڪوهومالاجي]]" آهي. ان کان علاوه، يونيورسٽي وٽ رياضيات جي شعبي ۾ هڪ ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' پڻ موجود آهي. انهيءَ مقصد لاءِ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] قائم ڪيو ويو. غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو يونيورسٽي جي رياضي وارن ادارن مان هڪ آهي، پر اهو رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي سان لاڳاپيل نه آهي، بلڪه سڌو سنئون يونيورسٽي جي سينيٽ کي جوابده آهي. [[فيلڊز تمغو]] حاصل ڪندڙ [[پيٽر شولتسه]] هن شعبي مان تعليم حاصل ڪئي ۽ هن وقت به هتي تدريس جا فرائض سرانجام ڏئي رهيو آهي. هي ادارو عالمي رياضي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جنهن ۾ [[ايڪول نورمال سپيريئر، پيرس]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]] ۽ [[پيڪنگ يونيورسٽي]] شامل آهن. بون جي رياضيات واري شعبي جا [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[پرنسٽن يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۽ [[واروِڪ يونيورسٽي]] سان پڻ مضبوط بين الاقوامي علمي لاڳاپا قائم آهن.<ref name="docplayer.net">{{Cite web |title=Bonn International Graduate School of Mathematics. Promoting the future of excellent research - PDF Free Download |url=https://docplayer.net/8267737-Bonn-international-graduate-school-of-mathematics-promoting-the-future-of-excellent-research.html |access-date=2022-04-04 |website=docplayer.net}}</ref> [[ڪمپيوٽر سائنس]] واري شعبي ۾ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو ۽ بون-آخن بين الاقوامي مرڪز براءِ معلوماتي ٽيڪنالاجي (b-it) شامل آهن. اهي اپريل 2011ع ۾ قائم ڪيا ويا ۽ اڳوڻي رياضيات/ڪمپيوٽر سائنس واري شعبي مان وجود ۾ آيا. اطلاقي رياضيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو 1969ع ۾ قائم ڪيو ويو. 1975ع ۾ هن اداري کي ورهائي ٻه آزاد ادارا قائم ڪيا ويا. 2018ع کان ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو b-it سان گڏجي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ واقع ڪمپيوٽر سائنس مرڪز استعمال ڪري رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Fachgruppe Informatik. Institut – Über uns|website=www.informatik.uni-bonn.de|publisher=|url=https://www.informatik.uni-bonn.de/de/institut|url-status=|format=|access-date=2019-09-18|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}</ref> اطلاقي رياضيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو 1969ع ۾ قائم ٿيو. 1975ع ۾ هن اداري کي ورهائي ٻه آزاد ادارا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |url=http://www.informatik.uni-bonn.de/de/start/about/ |title=Institut für Informatik |access-date=27 March 2022 |archive-date=17 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317150117/http://www.informatik.uni-bonn.de/de/start/about/ |url-status=dead }}, informatik.uni-bonn.de, retrieved 10 May 2012.</ref> 2018ع کان ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو b-it سان گڏجي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ قائم نئين ڪمپيوٽر سائنس مرڪز مان پنهنجون علمي ۽ تحقيقي سرگرميون سرانجام ڏئي رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Attraktive Lernumgebung: Informatik bezieht Neubau in Poppelsdorf — Universität Bonn|periodical=|publisher=|url=https://www.uni-bonn.de/neues/attraktive-lernumgebung-informatik-bezieht-neubau-in-poppelsdorf|url-status=|format=|access-date=2019-09-17|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[فزڪس]]–[[فلڪيات]] واري شعبي ۾ فزڪس جو ادارو (PI)، [[اطلاقي فزڪس]] جو ادارو (IAP)، آرگيلانڊر فلڪياتي ادارو (AIfA) ۽ هيلم هولٽز ادارو براءِ تابڪاري ۽ جوهري فزڪس (HISKP) شامل آهن.<ref>Fachgruppe Physik-Astronomie: [http://www.physik-astro.uni-bonn.de/institutes-de Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928055930/https://www.physik-astro.uni-bonn.de/institutes-de |date=28 September 2022 }} Retrieved 30 July 2015.</ref> [[ڪولون يونيورسٽي]] سان گڏجي، بون [[بون-ڪولون گريجوئيٽ اسڪول آف فزڪس اينڊ ايسٽرانامي]] جي ميزباني ڪري ٿي، جنهن کي ايڪسيلينس انيشيئيٽو ذريعي مالي سهڪار حاصل آهي. فزڪس جو ادارو اي ايل ايس اي ذرڙن جو تيز ڪندڙ هلائي ٿو ۽ وولفگانگ پال ليڪچرن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو. نظرياتي فزڪس جون ڪرسيون ۽ رياضيات جون ڪجهه ڪرسيون 2008ع ۾ گڏ ٿي "بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس" قائم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=BCTP :: Home :: Mission|url=http://www.bctp.uni-bonn.de/?navigation=mission|access-date=2023-02-11|website=www.bctp.uni-bonn.de|language=en}}</ref> آرگيلانڊر فلڪياتي ادارو، جنهن جو نالو فلڪيات جي ماهر [[فريڊرش وِلهم آرگيلانڊر]] جي نالي تي رکيو ويو آهي، 2006ع ۾ اڳوڻن ٽن فلڪياتي ادارن جي انضمام سان قائم ٿيو. اهي ادارا رصدگاهه، ريڊيو فلڪياتي ادارو (RAIUB) ۽ فلڪياتي طبعيات ۽ ماورائي زميني تحقيق جو ادارو هئا. 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ تعمير ٿيل پراڻو ڪيميا انسٽيٽيوٽ پنهنجي دور ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي اداري واري عمارت هئي. اڄ ان ۾ [[خورد حياتيات]] جو ادارو ۽ جاگرافي جو ادارو قائم آهن. حياتيات وارو شعبو (2019ع) اٺن ادارن تي مشتمل آهي: ارتقائي حياتيات ۽ حيواني ماحوليات جو ادارو، وراثتيات جو ادارو، خورد حياتيات ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي جو ادارو، ٻوٽن جي ماليڪيولي فعليات ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي جو ادارو (IMBIO)، خلوي حياتيات جو ادارو، خلوي ۽ ماليڪيولي نباتات جو ادارو (IZMB)، حيوانيات جو ادارو، ۽ حياتياتي تنوع لاءِ نيس ادارو. IZMB سان گڏ IMBIO جا ڪجهه حصا ۽ وراثتيات جو ادارو پراڻي سونيڪن عمارت ۾ واقع آهن. ان کان علاوه، [[ميوزيم ڪوئنگ|اليگزينڊر ڪوئنگ حياتياتي تحقيقي عجائب گهر]] ۽ [[نباتاتي باغ، بون|بون جا نباتاتي باغ]] حياتيات جي شعبي سان لاڳاپيل سهڪاري ادارا آهن. جيالاجي، معدنيات ۽ حياتياتي قديمات لاءِ اسٽائنمان انسٽيٽيوٽ 2007ع کان اڳ موجود الڳ الڳ جيالاجي انسٽيٽيوٽ، معدنيات ۽ پيٽرولاجي انسٽيٽيوٽ، ۽ حياتياتي قديمات جي انسٽيٽيوٽ جي جاءِ ورتي. هي ادارو [[جيوڪيميا]]/[[پيٽرولاجي]]، [[جيالاجي]]، [[حياتياتي قديمات]] ۽ [[جيوفزڪس]] جي شعبن ۾ ورهايل آهي، ۽ موسميات واري اداري سان انضمام کان پوءِ هاڻي [[موسميات]] به ان جو حصو آهي. ان کان علاوه، هي ادارو بون يونيورسٽي جي معدنيات جي عجائب گهر ۽ حياتياتي قديمات جي [[گولڊفوس ميوزيم]] سان پڻ لاڳاپيل آهي. [[File:UKB-BMZ-2009.jpg|thumb|268x268px|[[بون يونيورسٽي اسپتال|بون يونيورسٽي اسپتال]]]] ====طب جي فيڪلٽي==== طب جي فيڪلٽي جا بنيادي تحقيقي مرڪز [[عصبي سائنسون]]، انساني بيمارين جا جينياتي بنياد ۽ جينياتي وبائيات، جگر ۽ معدي-آنڊي جون بيماريون، دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون، ۽ [[مدافعتي علم]] ۽ وچڙندڙ بيماريون آهن. 2012ع ۾ [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) پاران منظور ڪيل ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' "اِميونوسينيزيشن: مدافعتي نظام هڪ حسي عضوو طور" جو وڏو حصو طب جي فيڪلٽي ۾ قائم آهي. صحت جي سار سنڀال جي شعبي ۾ فيڪلٽي [[بون يونيورسٽي اسپتال]] سان ويجهو سهڪار ڪري ٿي. فيڪلٽي جون گهڻيون عمارتون وينسبرگ ۾ واقع آهن، جڏهن ته ڪجهه انفرادي ادارا شهر جي مرڪز ۾ پڻ موجود آهن. پري-ڪلينڪل مرحلي جا ادارا پوپلزڊورف ضلعي جي نس آلي تي واقع اناٽومي اداري جي چوڌاري مرڪوز آهن. هن فيڪلٽي ۾ 2,699 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. ====قانون، معاشيات ۽ سماجي سائنسن جي فيڪلٽي==== [[File:Juridicum-Bonn.jpeg|left|thumb|225x225px|جوريڊيڪم، بون]] قانون ۽ سياسي سائنس جي فيڪلٽي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ يونيورسٽي جي مکيه عمارت ۾ قائم هئي ۽ ان کان پوءِ عارضي طور مختلف هنڌن تي منتقل ڪئي وئي، 1967ع ۾ پنهنجي نئين تعمير ٿيل جوريڊيڪم عمارت ۾ منتقل ٿي. هي عمارت ايڊيناور آلي تي، بيٿوون جمنازيم جي سامهون ۽ [[بون يونيورسٽي ۽ رياستي لائبريري]] جي ويجهو واقع آهي. هن وقت فيڪلٽي ۾ لڳ ڀڳ 5,000 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، ۽ اها [[قانون]] ۽ [[معاشيات]] جي شعبن تي مشتمل آهي. قانون جي شعبي ۾ هن وقت تدريس لاءِ سورهن ادارا قائم آهن. 1989ع کان يورپي ڪاروباري قانون جو مرڪز پڻ قائم آهي، جنهن سان "[[يورپي مالياتي علائقي]] جا قانوني مسئلا" جي موضوع تي [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جو تحقيقاتي تربيتي گروپ ۽ هڪ يورپي دستاويزي مرڪز لاڳاپيل آهن. ان کان علاوه، سياسي سائنس جي شعبي ۾ پاڻي ۽ فضلي جي انتظام جي قانون جو ادارو پڻ شامل آهي. هي هڪ تحقيقي ادارو آهي، جنهن جو مقصد پاڻيءَ جي قانون سان لاڳاپيل بنيادي مسئلن تي سائنسي تحقيق ڪرڻ ۽ انهن جا عملي حل تيار ڪرڻ آهي. معاشيات جو شعبو تدريس لاءِ ٽن ادارن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ان سان گڏ [[بون گريجوئيٽ اسڪول آف اڪنامڪس]] (BGSE)، [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جو "مقداري معاشيات" بابت تحقيقاتي تربيتي گروپ، تجرباتي معاشي تحقيق جي ليبارٽري، ۽ رائنهارڊ زيلٽن انسٽيٽيوٽ جهڙا تحقيقي ادارا پڻ لاڳاپيل آهن. هن شعبي سان لاڳاپيل مشهور ماهرن ۾ معاشيات جا ماهر [[ايزابيل شنابل]]، [[ليبنيز انعام]] يافته [[آرمين فالڪ]]، [[مارٽن هيلويگ]] ۽ [[معاشيات جو نوبل انعام|نوبل انعام]] يافته [[رائنهارڊ زيلٽن]] شامل آهن. انسٽيٽيوٽ فار دي فيوچر آف ورڪ (IZA) ۽ انسٽيٽيوٽ آن بيهيويئر اينڊ اِن اِڪوالٽي (briq) پڻ هن شعبي سان لاڳاپيل ٻه اهم تحقيقي ادارا آهن. ان کان علاوه، هن شعبي جو [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]] سان پڻ علمي سهڪار قائم آهي. 2018ع ۾ رائنهارڊ زيلٽن انسٽيٽيوٽ وفاقي ۽ رياستي حڪومتن جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو تحت ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' **"ايڪانٽريبيوٽ: مارڪيٽون ۽ عوامي پاليسي"** حاصل ڪيو. [[File:2016-05-04-bonn-universitaet-innenansicht-rosenhof-03.jpg|thumb|229x229px|اليڪٽورل محل جو اندروني صحن، جتي بون يونيورسٽي جي فنون جي فيڪلٽي واقع آهي]] ====فنون جي فيڪلٽي==== فنون جي فيڪلٽي ۾ انگريزي اڀياس، آمريڪي اڀياس ۽ ڪيلٽڪ اڀياس، تاريخ، جرمن اڀياس، تقابلي ادب ۽ ثقافتي اڀياس، قديم ۽ رومانوي لسانيات، ابلاغيات، [[مشرقي اڀياس]] ۽ [[ايشيائي اڀياس]]، [[فلسفو]]، [[سياسي سائنس]] ۽ [[سماجيات]]، [[نفسيات]]، [[آثار قديمه]] ۽ ثقافتي بشريات جا ادارا، ۽ فن جي تاريخ جو ادارو شامل آهن. 8,753 کان وڌيڪ شاگردن سان گڏ، هي يونيورسٽي جي سڀ کان وڏي فيڪلٽي آهي. [[File:Tillmannhaus Bonn Foyer 1950er Foto Sachsse Archiv Studierendenwerk Bonn.jpg|thumb|228x228px|1950ع ۾ ٽلمان هائوس، بون جو داخلا هال، جيڪو جرمني ۾ شاگردن جي رهائشي سهولتن جي قديم ترين مرڪزن مان هڪ هو]] 4 مئي 1860ع تي يونيورسٽي ۾ فن جي تاريخ لاءِ جرمن ٻوليءَ جي پهرين پروفيسري قائم ڪئي وئي، ۽ [[انتون هاينرش اسپرنگر]] کي وچئين دور ۽ جديد فن جي تاريخ جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. اڄ جو فن جي تاريخ وارو شعبو، جيڪو فن جي تاريخ ۽ آثار قديمه جي اداري جو حصو آهي، انهيءَ اصل اداري مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو آهي.{{Citation needed|date=March 2022}} 2009ع/2010ع جي سياري واري سيمسٽر کان بون يونيورسٽي ۽ [[ڪولون يونيورسٽي]] جي فلسفي وارين فيڪلٽين گڏيل سهڪار شروع ڪيو، جنهن تحت چونڊيل تدريسي پروگرامن ۾ شاگرد ٻنهي [[بون]] ۽ [[ڪولون]] ۾ علمي سرگرمين ۾ شرڪت ڪري سگهن ٿا. فيبروري 2009ع ۾ وولفرام هوگريبي جي شروعات تي "اتر رائين-ويسٽفيليا بين الاقوامي فلسفي مرڪز" قائم ڪيو ويو. 2011ع کان [[ٿامس ڪلنگ]] شاعريءَ جي اعزازي پروفيسري، [[ڪنسٽشٽفٽنگ اين آر ڊبليو]] جي سهڪار سان، هر سال ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite web|title=Kunststiftung NRW richtet Thomas-Kling-Poetikdozentur an der Universität Bonn ein|periodical=|publisher=Kunststiftung NRW|url=http://www.germanistik.uni-bonn.de/kunststiftung-nrw-richtet-thomas-kling-poetikdozentur-an-der-universitaet-bonn-ein|url-status=|format=|access-date=2015-04-04|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}</ref> 2018ع ۾ يونيورسٽي جي 200هين سالگرهه جي موقعي تي، خاص طور فنون جي فيڪلٽي سان لاڳاپيل 110 بون پروفيسرن، سياسي سائنسدانن [[لودگر ڪون هارٽ]] ۽ [[ٽِلمان مائر]] جي ادارت هيٺ ''بون انسائيڪلوپيڊيا آف گلوبيلٽي'' شايع ڪئي.<ref>{{citation |editor-surname1=Ludger Kühnhardt, Tilman Mayer |title=Bonner Enzyklopädie der Globalität |publisher=Springer VS |publication-place=Wiesbaden |at=(1627 Seiten pages) |isbn=978-3-658-13818-9 |date=2017 |language=German |url=http://www.springer.com/de/book/9783658138189 |access-date=2017-03-25}}</ref> ان کان علاوه، هيٺيان بين الشعباتي مرڪز پڻ قائم ڪيا ويا آهن: * عمررسيده ثقافتن جو مرڪز (ZAK) * معاصر تاريخي بنيادن جو مرڪز (ZHGG) * قديم روايتن جو مرڪز (CCT) * بون وچئين دور جو مرڪز (BMZ) * ثقافتي اڀياس جو مرڪز (ZfKW) * بون ايشيا مرڪز (BAZ) * عالمي اڀياس جو مرڪز (CGS) ====شاگردن جي زندگي==== [[File:Mensa Roemerstrasze.jpg|thumb|227x227px|مينسا رومر شٽراسي. بون ۾ جرمني جي ٽن قديم ترين شاگرد يونينن مان هڪ موجود آهي.]] بون جو ''اسٽوڊينٽن ويرڪ'' (سنڌي: شاگرد يونين) جرمني جي ٽن قديم ترين شاگرد يونينن مان هڪ آهي. جرمني ۾ ''اسٽوڊينٽن ويرڪي'' يونيورسٽين ۾ داخل [[شاگرد]]ن کي معاشي، سماجي، طبي ۽ ثقافتي سهائتا فراهم ڪندڙ عوامي ادارا آهن. خاص طور تي، اهي يونيورسٽي ڪيفيٽيريون، شاگردن جا هاسٽل هلائين ٿا، ۽ ''بي اي فوئي گي'' پروگرام ذريعي گرانٽن ۽ قرضن جي صورت ۾ شاگردن جي تعليم جي مالي مدد پڻ فراهم ڪن ٿا. هن اداري جي قومي تنظيم ۾ جرمن سماج جا ڪيترائي لاڳاپيل ڌر شامل آهن ۽ اها دنيا جي ٻين شاگردن جي معاملن سان لاڳاپيل تنظيمن سان پڻ سهڪار ڪري ٿي. ان سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ [[بون ايف ايم]] يونيورسٽي ريڊيو، [[بون يونيورسٽي شيڪسپيئر ڪمپني]]، بون يونيورسٽي جو مباحثي وارو ڪلب (جنهن 2006ع ۾ يورپي چيمپيئن شپ کٽي هئي)، ۽ مختلف راندين جا ڪلب شامل آهن. ====يونيورسٽي رانديون==== بون يونيورسٽي وٽ اتر رائين-ويسٽفيليا جي سڀ کان وڏين [[يونيورسٽي راندين جا مرڪز|يونيورسٽي راندين جي تنظيمن]] مان هڪ آهي، جنهن جي ماتحت لڳ ڀڳ 200 راندين جا پروگرام، سڄي شهر ۾ پکڙيل 38 راندين جون سهولتون، ۽ بون جي ڪاسٽيل ضلعي ۾ وينسبرگ ۽ رومر شٽراسي تي واقع ٻه پنهنجا راندين جا مرڪز موجود آهن. ''هال 5'' جي صورت ۾ يونيورسٽي پنهنجو جديد جمنازيم پڻ هلائي ٿي، جنهن ۾ طاقت ۽ برداشت سان لاڳاپيل سڀني راندين لاءِ مشيني سامان ۽ تربيتي ڪورس روم موجود آهن. ٻيڙيون هلائڻ (روئنگ) جي راند بون يونيورسٽي جي راندين ۾ علائقائي حدن کان ٻاهر به اهم حيثيت رکي ٿي. رائين درياهه جي ڪناري تي، بون جي بيئول ۽ لِمپيرش ضلعن جي وچ ۾ واقع پنهنجي ٻيڙين جي گودام ۾، بون جي روئنگ ٽيم وٽ تربيت ۽ مقابلي لاءِ جديد ۽ متنوع ٻيڙين جو وڏو مجموعو موجود آهي. بون يونيورسٽي جي روئنگ ٽيم [[جرمن روئنگ ايسوسيئيشن]] جي سڀ کان قديم ۽ روايتي ٽيمن مان هڪ آهي. اها هر سال جرمني جي مختلف [[ريگاٽا|روئنگ مقابلن]] ۾، ڪڏهن گڏيل ۽ ڪڏهن مخلوط ٽيمن جي صورت ۾، چار يا اٺ رڪنن واريون ٽيمون ميدان ۾ لاهيندي آهي. ان جو سڀ کان نمايان اعزاز هر سال جرمن يونيورسٽي چيمپيئن شپ ۾ شرڪت آهي، جتي تازن سالن دوران بون جي روئرز بار بار فائنل مرحلي تائين پهچڻ ۾ ڪامياب رهيا آهن. ====علمي مٽاسٽا==== ايراسمس پروگرام شاگردن کي يورپ جي 300 کان وڌيڪ اعليٰ تعليمي ادارن سان علمي مٽاسٽا جو موقعو فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، گلوبل ايڪسچينج پروگرام تحت شاگرد بون يونيورسٽي جي يورپ کان ٻاهر واقع شريڪ يونيورسٽين ۾ هڪ يا ٻن سيمسٽرن تائين بغير فيس جي تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Exchange Program |url=https://www.uni-bonn.de/de/studium/studium-und-praktikum-im-ausland/studium-im-ausland/austauschprogramme/global-exchange-program |access-date=2022-04-07 |website=Universität Bonn |language=de}}</ref> 2022ع ۾ بون يونيورسٽي جي مٽاسٽا واري پروگرام ۾ شامل شاگردن لاءِ مختلف ملڪن جي عالمي شهرت يافته يونيورسٽين مان چونڊيل ادارن ۾ هيٺيون يونيورسٽيون شامل هيون:<ref>{{Cite web |title=Mobility-Online Portal |url=https://mobility-international.uni-bonn.de/mobility/PortalServlet?identifier=BONN01&kz_bew_pers=S&kz_bew_art=OUT&&showAll=0&showPartner=0&showAgreements=1&showCooperations=0&showMultiCooperations=0&showQuestions=0&showCoursesPerSemester=0&preselectTab=ver_nav_button&studj_id=3648 |access-date=2022-04-07 |website=mobility-international.uni-bonn.de}}</ref> [[آمريڪن يونيورسٽي]]، [[ارسطو يونيورسٽي، ٿيسالونيڪي]]، [[آسٽريليا نيشنل يونيورسٽي]]، [[بارسلونا جي خودمختيار يونيورسٽي]]، [[چارلس يونيورسٽي، پراگ]]، [[هانگ ڪانگ جي چائنيز يونيورسٽي]]، [[ميڊرڊ جي ڪمپلوتينسي يونيورسٽي]]، [[ڊرهم يونيورسٽي]]، [[ايوٽووش لوراند يونيورسٽي]]، [[ايڪول پولي ٽيڪنيڪ فيڊرال ڊي لوزان]]، [[ريو گرانڊي دو سول جي وفاقي يونيورسٽي]]، [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[ماسڪو جي هائر اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪوريا يونيورسٽي]]، [[ڪي يو ليووين]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[ليڊن يونيورسٽي]]، [[سنگاپور جي قومي يونيورسٽي]]، [[پيرس-ساڪلي يونيورسٽي]]، [[اين ايس اي اي پيرس ٽيڪ]]، [[پولي ٽيڪنيڪو دي ميلانو]]، [[پومپيو فابرا يونيورسٽي]]، [[ڪوئينز يونيورسٽي بيلفاسٽ]]، [[ساپينزا يونيورسٽي آف روم]]، [[سائنسز پو]]، [[سيئول قومي يونيورسٽي]]، [[شنگهائي جياو ٽونگ يونيورسٽي]]، [[سوربون يونيورسٽي]]، [[اسٽاڪهوم يونيورسٽي]]، [[اسٽوني بروڪ يونيورسٽي]]، [[تل ابيب يونيورسٽي]]، [[ٽي يو آئيندهوفن]]، [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]]، [[ايمسٽرڊيم يونيورسٽي]]، [[بارسلونا يونيورسٽي]]، [[برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، سين ڊياگو]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي]]، [[چلي يونيورسٽي]]، [[ڪوئمبرا يونيورسٽي]]، [[ڪوپن هيگن يونيورسٽي]]، [[فلوريڊا يونيورسٽي]]، [[جنيوا يونيورسٽي]]، [[گلاسگو يونيورسٽي]]، [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]]، [[لزبن يونيورسٽي]]، [[ميلان يونيورسٽي]]، [[اوسلو يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊروز يونيورسٽي]]، [[ٽينيسي يونيورسٽي]]، [[ٽورانٽو يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]، [[ويانا يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[واروِڪ يونيورسٽي]]، [[واسيدا يونيورسٽي]] ۽ [[وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]. ===مستقبل جي ترقي=== ====ڍانچائي ترقي==== [[File:Innenhof BA Bonn.jpg|thumb|اليڪٽورل محل جي مرمت دوران رابن شٽراسي 8 تي واقع زيورخ انشورنس جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت، جتي فنون ۽ انسانيات جا شعبا قائم ڪيا ويا آهن.]] يونيورسٽي ۽ اتر رائين-ويسٽفيليا جي رياستي تعميراتي ۽ جائيداد واري اداري موجوده عمارتن جي مرمت ۽ نئين تعمير لاءِ 2 ارب يورو جي سيڙپڪاري ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Seven key properties on the three campuses of Poppelsdorf, Endenich and City. |url=https://www.uni-bonn.de/en/university/press-and-communications/publications/forsch/forsch-2021-02/buildings |access-date=2022-04-07 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> هن وقت تعمير هيٺ اهم منصوبن مان هڪ 55 ملين يورو جو ''تدريس ۽ تحقيق فورم I ۽ II'' آهي، جيڪو 2024ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. هي مرڪز معاشيات جي شعبي، ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس''، [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، HPCA ۽ DiCe لاءِ مرڪزي تحقيقي مرڪز بڻجندو، جتي ليڪچر هال، لائبريري ۽ [[سيمينار]] ڪمرا موجود هوندا. 2023ع جي وچ تائين [[ميوزيم ڪوئنگ|اليگزينڊر ڪوئنگ حياتياتي تحقيقي عجائب گهر]] سان لاڳاپيل حياتياتي تنوع ۾ تبديليءَ جي تجزيي لاءِ نئين ليبنيز انسٽيٽيوٽ جي 45 ملين يورو ماليت واري تحقيقي عمارت مڪمل ٿيڻ جي اميد هئي. ان سان عجائب گهر ۽ حياتيات جي شعبي جي وچ ۾ گڏيل تحقيق کي هٿي ملندي، جڏهن ته ان ۾ ڊيٽا سينٽر، ليبارٽريون، حياتياتي ذخيرو (بايو بئنڪ)، ڪرائيوجينيڪ ذخيرو، مجموعن لاءِ جايون ۽ لائبريري پڻ قائم ڪئي ويندي. بون يونيورسٽي پنهنجي پراڻي ڪيميا جي عمارت جي جاءِ تي 37.2 ملين يورو جي لاڳت سان پنج ماڙ نئين عمارت پڻ تعمير ڪري رهي آهي، جيڪا 2023ع تائين ڪيميائي ادارن لاءِ لڳ ڀڳ 17,750 چورس فوٽ ليبارٽري جڳهه ۽ 6,500 چورس فوٽ آفيسن جي جڳهه فراهم ڪندي. 2022ع کان [[اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] اتر رائين-ويسٽفيليا جي رياستي تعميراتي اداري جي نگرانيءَ هيٺ مرمت هيٺ آهي، جيڪا 2025ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. مرمت کان پوءِ هتي [[طبقاتي آثار قديمه]] جي شعبي لاءِ لائبريري، آفيسون ۽ ليڪچر هال پڻ قائم ڪيا ويندا، ۽ تدريسي مقصدن لاءِ عجائب گهر جي مجموعي تائين رسائي پڻ فراهم ڪئي ويندي. [[File:2013-10-05-bonn-universitaet-innenansicht-hoersaal-i-06.jpg|left|thumb|اليڪٽورل محل جو هڪ ليڪچر هال]] مکيه عمارت، يعني اليڪٽورل محل، تي هڪ ارب يورو کان وڌيڪ خرچ ڪيو پيو وڃي. هي عمارت ڪيترن سالن تائين استعمال کان ٻاهر رهندي ۽ 2030ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. هن منصوبي ۾ باهه کان بچاءَ جا نظام، بجليءَ جي نئين وائرنگ، پاڻيءَ جي نئين پائپ لائين، ۽ ليڪچر هالن، گڏيل جڳهن ۽ آفيسن جي جديدڪاري شامل آهي. تعميراتي ڪم دوران فنون ۽ انسانيات جا شعبا رابن شٽراسي تي واقع [[زيورخ انشورنس گروپ]] جي اڳوڻي عمارت ۾ منتقل ڪيا ويا آهن، جڏهن ته انتظامي عملو [[ڊوئچر هيرولڊ]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. ٻنهي عارضي جڳهن تي لائبريريون، سيمينار ڪمرا ۽ گڏجاڻين جا ڪمرا پڻ تيار ڪيا ويا آهن. ان کان علاوه، 2031ع تائين 128 ملين يورو جي لاڳت سان ''علم جو فورم'' قائم ڪيو ويندو، جيڪو مکيه عمارت کي ڪيترن ئي ڏهائي هزار چورس فوٽن تي پکڙيل نئين حصي ذريعي وڌائيندو. هي مرڪز يونيورسٽي جي ميمبرن سان گڏ شهر جي رهواسين لاءِ پڻ کليل هوندو. نئين حصي ۾ مطالعي لاءِ جڳهون، دڪان، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ سائيڪلن جي پارڪنگ پڻ مهيا ڪئي ويندي. ====بين الاقواميت==== 2015ع کان بون يونيورسٽي جو هڪ اهم حڪمتِ عملي وارو مقصد تحقيق، تدريس ۽ انتظام جي شعبن ۾ [[بين الاقواميت]] کي وڌائڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The University of Bonn 2025 Internationalization Strategy |url=https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |journal=[[بون يونيورسٽي جي ريڪٽوريٽ]] }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |date=2022-10-09 }}</ref> هن مقصد لاءِ 2015ع کان ڇهه بين الشعباتي عالمي تحقيقي شعبا ۽ ڇهه ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' قائم ڪيا ويا. ''نيچر انڊيڪس 2018'' موجب بين الاقوامي گڏيل سائنسي اشاعتن جي لحاظ کان بون جرمني ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. بون انٽرنيشنل گريجوئيٽ اسڪولز (BIGS) جو نظام وڌائي ٻارهن گريجوئيٽ اسڪولن تائين پهچايو ويو، ۽ [[جرمن علمي مٽاسٽا سروس]] (DAAD) جي سهڪار سان ''انٽرنيشنل ڊاڪٽوريٽ'' پروگرام جاري رکيو ويو. 2025ع تائين موجوده حڪمتِ عملي وارن تحقيقي مقصدن ۾ غير جرمن قوميت رکندڙ پروفيسرن جو تناسب وڌائي ڪل پروفيسرن جو 15 سيڪڙو ڪرڻ، گڏيل بين الاقوامي تحقيقي منصوبن جو انگ وڌائڻ، يورپي يونين جي تحقيقي فنڊنگ پروگرامن ۾ درخواستن ۽ منظوريءَ جي شرح بهتر ڪرڻ، يورپي تحقيقي ۽ جدت واري نيٽ ورڪن کي وڌائڻ، ۽ بون انٽرنيشنل گريجوئيٽ اسڪولز (BIGS) جي عالمي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شامل آهي. انهن مقصدن ۾ موجوده حڪمتِ عملي وارن شريڪ يونيورسٽين سان عالمي نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ، تحقيق، تدريس ۽ انتظام لاءِ نون شريڪ ادارن کي شامل ڪرڻ، يورپي يونيورسٽي نيٽ ورڪ جي مالي سهڪار هيٺ ''يورپي يونيورسٽي آف برين اينڊ ٽيڪنالاجي'' (NeurotechEU) جي قيام لاءِ جاري ڪوششن کي اڳتي وڌائڻ، آفريڪا، ايشيا ۽ لاطيني آمريڪا مان گهٽ ۾ گهٽ ٻن ملڪن کي بين الاقوامي سهڪار لاءِ ترجيحي ملڪ چونڊڻ، گڏيل ڊاڪٽوريٽ پروگرام قائم ڪرڻ، ۽ ٻن ملڪن جي گڏيل ڊاڪٽوريٽ پروگرامن کي وڌائڻ شامل آهن. [[File:2016-05-04-bonn-universitaet-innenansicht-saeulenhalle-05.jpg|thumb|اليڪٽورل محل جو ستونن وارو هال]] 2025ع تائين تدريس جي حڪمتِ عملي جا مقصد تدريسي پروگرامن جي ڊجيٽل بين الاقواميت، انگريزي ٻوليءَ ۾ بيچلر سطح جي تدريسي ماڊيولن جو تعداد وڌائڻ، خاص طور بيچلر پروگرامن ۾ ايندڙ بين الاقوامي مٽاسٽا وارن شاگردن جو انگ وڌائڻ، [[ايراسمس پروگرام|گلوبل ايڪسچينج پروگرام]] ذريعي ٻاهر ويندڙ شاگردن جي حرڪت وڌائڻ، ۽ گهٽ نمائندگي رکندڙ شاگردن لاءِ تعليم تائين رسائي بهتر بڻائڻ آهن. انهن مقصدن ۾ مرڪزي انتظامي خدمتن کي [[ٻه لساني]] بڻائڻ، عملي لاءِ پرڏيهي ٻولين ۽ بين الثقافتي صلاحيتن جي تربيت جا وڌيڪ موقعا فراهم ڪرڻ، فيڪلٽين، شعبن ۽ ادارن ۾ موجود بين الاقواميت جي ڍانچي کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ، بون يونيورسٽي ۾ بين الاقوامي شاگردن ۽ محققن لاءِ خدمتن کي ڊجيٽل بڻائڻ، ۽ بون يونيورسٽي جي عالمي تشهير ۽ عوامي لاڳاپن کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ شامل آهن. يونيورسٽي جي ٻين حڪمتِ عملي وارن مقصدن ۾ بون يونيورسٽي ۽ [[گڏيل قومن جي يونيورسٽي]] جي وچ ۾ ٻطرفي سهڪار کي وڌائڻ، بون ۾ سرگرم بين الاقوامي علمي ۽ سائنسي تنظيمن سان تعاون کي مضبوط ڪرڻ، علائقي ۾ قائم [[خانگي شعبو|خانگي شعبي]] جي ادارن سان وڌيڪ سهڪار، بين الاقواميت سان لاڳاپيل منصوبن ۾ بون شهر سان ويجهو تعاون، ۽ [[پائيداري ۽ تبديليءَ جو منصوبو|پائيداري پاليسي]] جي عالمي مرڪز طور بون شهر جي سڃاڻپ سان هم آهنگ ڊگهي مدي وارا بين الاقواميت جا منصوبا تيار ڪرڻ شامل آهن.==علمي پروفائل== ===تحقيقي ادارا=== [[File:Bonn, Max-Planck-Institut für Mathematik (Vivatsgasse) -- 2016 -- 3993.jpg|left|thumb|244x244px|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ميٿميٽڪس]]، هڪ نامور تحقيقي ادارو، جيڪو بون يونيورسٽي جي عالمن سان لاڳاپيل آهي]] فرانز يوزف ڊولگر انسٽيٽيوٽ [[ديرين قديم دور]]، خاص طور ان دور ۾ عيسائين، يهودين ۽ مشرڪن جي وچ ۾ لاڳاپن ۽ رابطن جو مطالعو ڪري ٿو. هي ادارو {{Lang|de|ريئال ليڪسيڪون فئر انٽيڪي اونڊ ڪرسٽنٽوم}} شايع ڪري ٿو، جيڪا [[جرمن ٻولي]] جي هڪ [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي ۽ ديرين قديم دور ۾ ابتدائي عيسائيت جي تاريخ تي مشتمل آهي. هن اداري جو نالو چرچ جي مؤرخ [[فرانز يوزف ڊولگر]] جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو 1929ع کان 1940ع تائين يونيورسٽي ۾ الهيات جو پروفيسر رهيو.<ref>{{cite web |author = F.J. Dölger-Institut |title = Official Homepage of the F.J. Dölger-Institut |url = http://www.antike-und-christentum.de/index.php?scr=home&lang=en |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090314031849/http://www.antike-und-christentum.de/index.php?scr=home&lang=en |archive-date = 14 March 2009 |url-status = dead }}</ref> غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو [[غيرمسلسل رياضيات]] ۽ ان جي استعمالن، خاص طور [[ترڪيبي بهتري]] ۽ [[گڏيل سرڪٽ|ڪمپيوٽر چِپ]] جي ڊزائن تي تحقيق ڪري ٿو. هي ادارو [[آءِ بي ايم]] ۽ [[ڊوئچي پوسٽ]] سان گڏيل سهڪار ڪري ٿو.<ref>{{cite web | author = Research Institute for Discrete Mathematics | title = Research of the Institute for Discrete Mathematics | url = http://www.or.uni-bonn.de/research/research.eng.html | access-date = 8 February 2008 }}</ref> هن اداري جي محققن [[آءِ بي ايم ڊيپ بلو]] شطرنج ڪمپيوٽر کي وڌيڪ بهتر بڻايو.<ref>{{cite web|last=Karnbach |first=Bodo |title=Chip-Design mit diskreter Mathematik – Weltweit erfolgreiche Kooperation verlängert |date=October 2000 |url=http://www.uni-protokolle.de/nachrichten/id/63809 |access-date=8 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930155332/http://www.uni-protokolle.de/nachrichten/id/63809/ |archive-date=30 September 2007}}</ref> [[File:Biomedizinisches Zentrum II.jpg|thumb|215x215px|حياتياتي طب جو مرڪز، بون]] [[Image:Bonn caesar.jpg|thumb|right|[[اعليٰ يورپي اڀياس ۽ تحقيق جو مرڪز]]]] بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس مختلف ادارن سان لاڳاپيل نظرياتي طبعيات دانن ۽ رياضي دانن جو گڏيل ادارو آهي، جيڪي بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن. هانس بيٿي جي فڪري روايت موجب، هي مرڪز نظرياتي ۽ رياضيائي طبعيات جي وسيع ميدانن ۾ تحقيق کي فروغ ڏئي ٿو. هن مرڪز جي سرگرمين ۾ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا مهمان محقق پروگرام، مخصوص تحقيقي موضوعن تي ورڪشاپون، بيٿي سيمينار سيريز، ۽ گريجوئيٽ شاگردن لاءِ ليڪچر ۽ سيمينار شامل آهن.<ref>{{cite web | author = Bethe Center for Theoretical Physics | title = Official Homepage of the BCTP | url = http://www.bctp.uni-bonn.de/ | access-date = 25 March 2009 }}</ref> حياتياتي سائنسن ۾ اخلاقيات لاءِ جرمن حوالاتي مرڪز (جرمن: {{Lang|de|ڊوئچس ريفرينٽس سينٽرم فئر ايٿڪ اِن ڊين بائيو ويسنشافٽن}}) 1999ع ۾ قائم ڪيو ويو. اهو [[جارج ٽائون يونيورسٽي]] جي ''نيشنل ريفرينس سينٽر فار بايو ايٿڪس لٽريچر'' جي نموني تي ٺاهيو ويو هو. هي مرڪز حياتياتي سائنسن جي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ ماهرن ۽ محققن کي سائنسي معلومات تائين رسائي فراهم ڪري ٿو ۽ جرمني ۾ پنهنجي نوعيت جو واحد ادارو آهي.<ref>{{cite web | author = German Reference Center for Ethics in the Life Science | title = Official Homepage of the DRZE | url = http://www.drze.de | access-date = 8 February 2008 }}</ref> [[File:IZA Bonn 2008.jpg|thumb|2008ع ۾ انسٽيٽيوٽ فار دي اسٽڊي آف ليبر جو هيڊڪوارٽر]] 1991ع ۾ جرمن حڪومت طرفان جرمني جي گاديءَ جو هنڌ بون مان برلن منتقل ڪرڻ جي فيصلي کان پوءِ، بون شهر کي وفاقي حڪومت طرفان وڏي پئماني تي مالي معاوضو ڏنو ويو. ان جي نتيجي ۾ 1995ع ۾ ٽي تحقيقي ادارا قائم ڪيا ويا، جن مان ٻه بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن: * [[يورپي انضمام جي اڀياس جو مرڪز]] (جرمن: {{Lang|de|سينٽرم فئر يوروپيشي انٽيگريشنس فورشنگ}}) [[يورپي انضمام]] جي عمل جي قانوني، معاشي ۽ سماجي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. هي ادارو ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام هلائي ٿو ۽ شاگردن لاءِ گرما جي اسڪولن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو.<ref>{{cite web | author = Center for European Integration Studies | title = Official Homepage of the ZEI | url = http://www.zei.de/index2_e.html | access-date = 8 February 2008 }}</ref> * ترقياتي تحقيق جو مرڪز (جرمن: {{Lang|de|سينٽرم فئر اينٽوِڪلنگس فورشنگ}}) بين الشعباتي نقطهٔ نظر سان عالمي ترقيءَ تي تحقيق ڪري ٿو ۽ بين الاقوامي ترقيءَ ۾ ڊاڪٽوريٽ پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |author = Center for Development Research |title = Official Homepage of the ZEF |url = http://www.zef.de/aboutzef.0.html |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080227042603/http://www.zef.de/aboutzef.0.html |archive-date = 27 February 2008 |url-status = dead }}</ref> * [[اعليٰ يورپي اڀياس ۽ تحقيق جو مرڪز]] (CAESAR) هڪ بين الشعباتي اطلاقي تحقيقي ادارو آهي. هتي نينوتيڪنالاجي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ طبي ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هي ادارو هڪ خانگي فائونڊيشن آهي، پر بون يونيورسٽي سان ويجهي تعاون ۾ ڪم ڪري ٿو. [[انسٽيٽيوٽ فار دي اسٽڊي آف ليبر]] (جرمن: {{Lang|de|فورشنگس انسٽيٽيوٽ تسور زوڪونفٽ ڊير آربائيٽ}}) هڪ خانگي تحقيقي ادارو آهي، جنهن کي [[ڊوئچي پوسٽ]] مالي سهڪار فراهم ڪري ٿي. هي ادارو محنت جي معاشيات تي تحقيق ڪري ٿو ۽ مزدور مارڪيٽ سان لاڳاپيل پاليسين بابت صلاحون پڻ ڏئي ٿو. اهو هر سال ''IZA انعام براءِ محنت جي معاشيات'' پڻ عطا ڪري ٿو. بون يونيورسٽي جي معاشيات واري شعبي ۽ هن اداري جي وچ ۾ ويجهو تعاون موجود آهي. [[File:Max Planck Institute Radioastronomie Bonn.jpg|left|thumb|200x200px|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريڊيو فلڪيات]]]] [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ميٿميٽڪس]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فئر ميٿميٽڪ}}) [[ميڪس پلانڪ سوسائٽي]] جو حصو آهي، جيڪا جرمني جي سائنسي تحقيقي ادارن جو هڪ نيٽ ورڪ آهي. هي ادارو 1980ع ۾ [[فريڊرش هرٽسيبروخ]] طرفان قائم ڪيو ويو. [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريڊيو فلڪيات]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فئر ريڊيو آسٽرونومي}}) 1966ع ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي جي اداري طور قائم ٿيو. هي [[ايفيلسبرگ]] ۾ واقع ريڊيو دوربين هلائي ٿو. [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريسرچ آن ڪليڪٽو گڊز]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ تسور ايرفورشنگ فون گيمائنشافٽس گيٽرن}}) 1997ع ۾ هڪ تحقيقي گروهه طور شروع ٿيو ۽ 2003ع ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي جي اداري طور قائم ڪيو ويو. هي ادارو قانوني ۽ معاشي نقطهٔ نظر کان گڏيل وسيلن ۽ گڏيل مفادن تي تحقيق ڪري ٿو. معاشيات ۽ عصبي سائنس جو مرڪز، جيڪو 2009ع ۾ [[ڪرسچن ايلگر]]، [[گوٽفريڊ وِلهم ليبنيز انعام]] يافته [[آرمين فالڪ]]، [[مارٽن رائوٽر]] ۽ [[برنڊ ويبر]] طرفان قائم ڪيو ويو، [[نيورو اڪنامڪس]] جي شعبي ۾ بين الشعباتي تحقيق لاءِ هڪ عالمي پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cens.uni-bonn.de/|title=Center for Economics and Neuroscience – Zentrale wissenschaftliche Einrichtung der Universität Bonn|website=www.cens.uni-bonn.de}}</ref><ref>http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516025444/https://www.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 |date=16 May 2016 }} Press release of the University of Bonn concerning the official welcoming of the center</ref> هن مرڪز ۾ تجرباتي معاشيات جي ليبارٽري شامل آهي، جتي هڪ ئي وقت ڪمپيوٽر ذريعي 24 شرڪت ڪندڙن تي رويوياتي تجربا ڪري سگهجن ٿا. ان سان گڏ ٻه [[مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] (MRI) اسڪينر موجود آهن، جيڪي رابطي وارن رويوياتي تجربن ۽ فعالي تصويرڪشي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته مختلف جينياتي گهڻ رُخن (پوليمارفزم) جي جينياتي سڃاڻپ لاءِ حياتياتي ماليڪيولي ليبارٽري پڻ قائم آهي. ===تحقيق=== بون يونيورسٽي جي محققن سائنس ۽ انسانيات ٻنهي شعبن ۾ بنيادي نوعيت جون علمي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. طبعيات ۾ هتان جي محققن [[ڪواڊروپول آئن ٽريپ]] ۽ [[گائسلر ٽيوب]] تيار ڪيا، [[ريڊيو لهرون]] دريافت ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، [[ڪيٿوڊ ڪرڻن]] جي وضاحت ۾ نمايان حصو ورتو ۽ [[متغير تاري جي سڃاڻپ]] وارو نظام تيار ڪيو. ڪيميا ۾ محققن [[ايلي سائيڪلڪ مرڪب]]ن ۽ [[بينزين]] جي سمجهه ۾ اهم واڌارو آندو. موادي سائنس ۾ هنن [[لوٽس اثر]] جي وضاحت ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو. رياضيات ۾ بون يونيورسٽي جي استادن جديد [[ٽوپولوجي]] ۽ [[الجبرائي جاميٽري]] جي ترقيءَ ۾ بنيادي خدمتون سرانجام ڏنيون. [[هرٽسيبروخ–ريمان–روخ نظريو]]، [[لپشٽز تسلسل]]، [[پيٽري نيٽ]]، [[شونهاگي–شٽراسن الگورٿم]]، [[فالٽنگس جو نظريو]] ۽ [[ٽوپلٽز ميٽرڪس]] سڀئي بون يونيورسٽي جي رياضي دانن جي نالن سان منسوب آهن. بون يونيورسٽي جي معاشيات جي ماهرن [[راندي جو نظريو|راندي جي نظريي]] ۽ [[تجرباتي معاشيات]] ۾ بنيادي علمي خدمتون انجام ڏنيون. بون يونيورسٽي جي تدريسي عملي ۾ شامل نامور مفڪرن ۾ شاعر [[آگسٽ وِلهم شليگل]]، مؤرخ [[بارٿولڊ جارج نيبور]]، علمِ الهيات جا ماهر [[ڪارل بارت]] ۽ [[پوپ بينيڊڪٽ سورهون|جوزف راٽسنگر]]، ۽ شاعر [[ايرنسٽ مورٽز آرنڊٽ]] شامل آهن. [[File:Gebäude der Landwirtschaftskammer Rheinland 2021.jpg|alt=Endenicher Allee 60|thumb|310x310px|اينڊينيشر آلي 60، [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] جي ڇهن عمارتن مان هڪ]] يونيورسٽي وٽ [[جرمن سائنس فائونڊيشن]] جي مالي سهڪار سان هلندڙ گڏيل تحقيق جا نَوَ مرڪز ۽ پنج تحقيقي يونٽ موجود آهن، ۽ اها هر سال ٻاهرين ذريعن کان 75 ملين يورو کان وڌيڪ تحقيقي فنڊ حاصل ڪري ٿي. 2006ع ۾ جرمن حڪومت جي ''ايڪسيلينس انيشيئيٽو'' جي نتيجي ۾ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] قائم ڪيو ويو، جيڪو هن منصوبي تحت قائم ڪيل قومي سطح جي سترهن ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' مان هڪ هو. ان سان گڏ اڳ ۾ موجود [[بون گريجوئيٽ اسڪول آف اڪنامڪس]] (BGSE) کي پڻ وڌيڪ وسعت ڏني وئي. ''ايڪسيلينس انيشيئيٽو'' جي نتيجي ۾ [[بون-ڪولون گريجوئيٽ اسڪول آف فزڪس اينڊ آسٽرونامي]] پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڪولون يونيورسٽي]] سان گڏيل سهڪار هيٺ آنرز ماسٽرز ۽ پي ايڇ ڊي پروگرام هلائي ٿو. نومبر 2008ع ۾ بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بون ۾ رياضي دانن ۽ نظرياتي طبعيات دانن جي وچ ۾ ويجهو علمي رابطن کي هٿي ڏيڻ هو. هي مرڪز باقاعدي مهمان محققن جي آمد، سيمينارن ۽ ورڪشاپن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو، جن جا موضوع [[اسٽرنگ نظريو]]، [[ايٽمي طبعيات]]، [[ڪنڊينسڊ ميٽر]] ۽ ٻيا لاڳاپيل شعبا شامل آهن. ===درجابنديون=== {{Infobox Germany university rankings | QS = 239 | QS_N = 14 | QS_year = 2024 | QS_ref = <ref name="QS">{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2024|title=ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي 2024ع|access-date=16 July 2023|website=[[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> | THE = 91 | THE_N = 6 | THE_year = 2024 | THE_ref = <ref name="THE">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking|title=عالمي يونيورسٽي درجابندي 2024ع|access-date=27 September 2023|website=[[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]]|date=27 September 2023 }}</ref> | ARWU = 67 | ARWU_N = 4 | ARWU_year = 2023 | ARWU_ref = <ref name="ARWU">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023|title=2023ع جي عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي|website=[[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]]|access-date=15 August 2023}}</ref> | ARWU_Subject1_title = رياضيات | ARWU_Subject1 = 15 | ARWU_Subject1_N = 1 | ARWU_Subject1_year = 2022 | ARWU_Subject1_ref = <ref name="ARWUSubject">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/gras/2022|title=شنگهائي رينڪنگ جي علمي مضمونن جي عالمي درجابندي 2022ع|website=[[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]]|access-date=2023-08-02}}</ref> | QS_Subject1_title = رياضيات | QS_Subject1 = 39 | QS_Subject1_N = 1 | QS_Subject1_year = 2023 | QS_Subject1_ref = <ref name="QSSubject">{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/subject-rankings/2022|title=مضمونن موجب ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي 2022ع|date=23 March 2023|website=[[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> }} 2024ع جي [[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ بون يونيورسٽي عالمي سطح تي 239هين ۽ جرمني ۾ 14هين نمبر تي هئي.<ref name="QS"/> ان کان علاوه، [[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ يونيورسٽيءَ کي نمايان طور وڌيڪ مٿانهون مقام حاصل ٿيو، جتي اها 2023ع لاءِ عالمي سطح تي 91هين ۽ ملڪ اندر ڇهين نمبر تي رهي.<ref name="THE"/> يونيورسٽيءَ جي سڀ کان مٿانهين مجموعي درجابندي [[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]] ۾ رهي، جنهن ۾ اها 2023ع دوران عالمي سطح تي 67هين ۽ جرمني ۾ چوٿين نمبر تي هئي.<ref name="ARWU"/> 2023ع جي رياضيات بابت ڪيو ايس درجابندي موجب، يونيورسٽي عالمي سطح تي 39هين نمبر تي ۽ جرمني جي سڀ کان مٿانهين درجي واري اداري طور پهرين نمبر تي هئي.<ref name="QSSubject"/> 2022ع جي رياضيات بابت عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي پڻ هن شهرت کي وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي، جنهن ۾ يونيورسٽي دنيا ۾ 15هين ۽ جرمني ۾ پهرين نمبر تي رهي.<ref name="ARWUSubject"/> {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ ڪيو ايس مضمونن جي درجابندي 2023ع<ref name="QSSubject" /> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- ! {{Left|فنون ۽ انسانيات}} ! data-sort-value="236" | {{Rise|size=9}}&nbsp;236 ! data-sort-value="13" | {{Same position|size=9}}&nbsp;13 |- | الهيات، ديني علم ۽ مذهبي اڀياس | data-sort-value="101–140" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–140}} | data-sort-value="11–12" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11–12}} |- | آثار قديمه | data-sort-value="51–100" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–100}} | data-sort-value="6–8" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;6–8}} |- | انگريزي ٻولي ۽ ادب | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="10–12" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;10–12}} |- | تاريخ | data-sort-value="151–200" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;151–200}} | data-sort-value="9–12" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;9–12}} |- | جديد ٻوليون | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="10–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;10–13}} |- | [[فلسفو]] | data-sort-value="51–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;51–100}} | data-sort-value="5–7" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;5–7}} |- ! {{Left|[[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]]}} ! دستياب ناهي ! دستياب ناهي |- | [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۽ [[انفارميشن سائنس|معلوماتي نظام]] | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="13–14" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;13–14}} |- ! {{Left|[[حياتيات|حياتياتي سائنسون]] ۽ [[طب]]}} ! data-sort-value="150" | {{Fall|size=9}}&nbsp;150 ! data-sort-value="8" | {{Fall|size=9}}&nbsp;8 |- | زراعت ۽ ٻيلن جي سائنس | data-sort-value="66" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;66}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;4}} |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="117" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;117}} | data-sort-value="8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;8}} |- | ڏندن جي طب | data-sort-value="51–80" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–80}} | data-sort-value="1–4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1–4}} |- | طب | data-sort-value="151–200" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;151–200}} | data-sort-value="8–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;8–13}} |- | دواسازي ۽ دوائن جي علم | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–9" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–9}} |- ! {{Left|قدرتي سائنسون}} ! data-sort-value="96" | {{Fall|size=9}}&nbsp;96 ! data-sort-value="7" | {{Same position|size=9}}&nbsp;7 |- | ارضياتي ۽ سامونڊي سائنسون | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | جاگرافي | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–7" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–7}} |- | ارضيات | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | جيوفزڪس | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | رياضيات | data-sort-value="39" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;39}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- ! {{Left|سماجي سائنسون ۽ انتظام}} ! data-sort-value="275" | {{Rise|size=9}}&nbsp;275 ! data-sort-value="10" | {{Same position|size=9}}&nbsp;10 |- | معاشيات ۽ اقتصادسنجي | data-sort-value="50" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;50}} | data-sort-value="3" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3}} |- | قانون ۽ قانوني اڀياس | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="9–12" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;9–12}} |- |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ ٽائمز هائر ايجوڪيشن مضمونن جي درجابندي 2023ع<ref name="THESubject">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/by-subject|title=مضمونن موجب عالمي يونيورسٽي درجابندي|access-date=27 October 2022|website=[[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- | فنون ۽ انسانيات | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="18–20" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;18–20}} |- | ڪاروبار ۽ معاشيات | data-sort-value="71" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;71}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;4}} |- | سماجي سائنسون | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="18–21" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;18–21}} |- | ڪمپيوٽر سائنس | data-sort-value="99" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;99}} | data-sort-value="8" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;8}} |- | ڪلينيڪي ۽ صحت جون سائنسون | data-sort-value="176–200" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;176–200}} | data-sort-value="11" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11}} |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="86" | {{Center|1={{Rise|size=9}}&nbsp;=86}} | data-sort-value="9" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;9}} |- | طبعي سائنسون | data-sort-value="39" | {{Center|1={{Rise|size=9}}&nbsp;=39}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4}} |- | نفسيات | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="24" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;24}} |- |} {{col-break|gap=0.5em}} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابنديءَ جي مضمونن واري درجابندي 2022ع<ref name="ARWUSubject" /> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- ! colspan="3" | قدرتي سائنسون |- | رياضيات | data-sort-value="15" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;15}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- | طبعيات | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="3–5" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–5}} |- | ڪيميا | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="16–25" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;16–25}} |- | ارضياتي سائنسون | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="17–23" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;17–23}} |- | جاگرافي | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="3–7" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–7}} |- | وايومنڊلي سائنس | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–10" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–10}} |- ! colspan="3" | انجنيئرنگ |- | ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ | data-sort-value="301–400" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;301–400}} | data-sort-value="11–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11–13}} |- | ماحولياتي سائنس ۽ انجنيئرنگ | data-sort-value="401–500" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;401–500}} | data-sort-value="22–28" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;22–28}} |- | آبي وسيلا | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–8}} |- | خوراڪ جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="3–6" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–6}} |- | حياتياتي ٽيڪنالاجي | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="14–25" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;14–25}} |- ! colspan="3" | حياتياتي سائنسون |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="76–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;76–100}} | data-sort-value="6–11" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;6–11}} |- | انساني حياتياتي سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="6–8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;6–8}} |- | زرعي سائنسون | data-sort-value="46" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;46}} | data-sort-value="3" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3}} |- ! colspan="3" | طبي سائنسون |- | ڪلينيڪي طب | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="14–22" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;14–22}} |- | عوامي صحت | data-sort-value="301–400" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;301–400}} | data-sort-value="12–22" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;12–22}} |- | ڏندن جي طب ۽ وات جون سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="3–4" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;3–4}} |- | طبي ٽيڪنالاجي | data-sort-value="76–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;76–100}} | data-sort-value="13–15" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;13–15}} |- | دواسازي ۽ دوائن جون سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="5–6" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;5–6}} |- ! colspan="3" | سماجي سائنسون |- | معاشيات | data-sort-value="39" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;39}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- | انگ اکر | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–6" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–6}} |- |} {{col-end}} === حڪمت عملي وارا شراڪتي يونيورسٽيون === [[بون يونيورسٽي]] دنيا جي مشهور اعليٰ تعليمي ادارن سان مختلف قسمن جا لاڳاپا برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=University Partnerships |url=https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/partnerships-and-cooperations-worldwide/university-partnerships |access-date=25 March 2022 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> پنهنجي عالمن، ادارن ۽ فئڪلٽين جي بيشمار تحقيقي سهڪار کان علاوه، بون يونيورسٽي وٽ 70 کان وڌيڪ عالمي اعليٰ تعليمي ادارن سان بين-فئڪلٽي شراڪتداريءَ جو نيٽ ورڪ پڻ موجود آهي. 2023ع ۾ بون پنهنجي اڳوڻين شراڪتي يونيورسٽين سان لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪندي [[گلوبل يونيورسٽيز فار سوسائٽل امپيڪٽ]] (GUSI) نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن ۾ [[ايموري يونيورسٽي]]، [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]] ۽ [[واسيدا يونيورسٽي]] شامل آهن، ته جيئن تعليم، تحقيق، قيادت ۽ جدت جي شعبن ۾ سهڪار کي فروغ ڏنو وڃي.<ref>{{cite news |title=Global Network Officially Launched |url=https://www.uni-bonn.de/en/news/069-2023 |work=Universität Bonn |date=10 May 2023 |archive-date=16 April 2026 |access-date=17 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416021607/https://www.uni-bonn.de/en/news/069-2023 |url-status=dead }}</ref> ==== آفريڪا ==== * گھانا: [[گھانا يونيورسٽي]]، [[ڪوامي نڪروما سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] (KNUST). * ڪينيا: [[نائيروبي يونيورسٽي]]. * مراڪش: [[محمد پنجين يونيورسٽي]]. ==== ايشيا ۽ اوشيانا ==== * آسٽريليا: [[آسٽريليا نيشنل يونيورسٽي]]، [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]]، [[ميلبورن يونيورسٽي]]. * چين: [[پيڪنگ يونيورسٽي]]، [[بيجنگ ٻولي ۽ ثقافت يونيورسٽي]]، [[بيجنگ فارين اسٽڊيز يونيورسٽي]]، [[نانجنگ يونيورسٽي]]، [[شنگهائي جياو تونگ يونيورسٽي]]، [[ٽونگجي يونيورسٽي]]. * هانگ ڪانگ: [[چائنيز يونيورسٽي آف هانگ ڪانگ]]، [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]]. * جاپان: [[ڪيو يونيورسٽي]]، [[رڪيو يونيورسٽي]]، [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[سوڪوبا يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[واسيدا يونيورسٽي]]، [[ٽوڪيو يونيورسٽي]]. * سنگاپور: [[نيشنل يونيورسٽي آف سنگاپور]]. * ڏکڻ ڪوريا: [[ڪوريا يونيورسٽي]]، [[سيئول نيشنل يونيورسٽي]]، [[سوگانگ يونيورسٽي]]. * تائيوان: [[نيشنل چينگچي يونيورسٽي]]، [[نيشنل تائيوان يونيورسٽي]]، [[تامڪانگ يونيورسٽي]]. ==== يورپ ==== * چيڪيا: [[چارلس يونيورسٽي]]. * فرانس: {{lang|fr|[[ڪوليج ڊي فرانس]]|italic=no}}، [[پيرس سائنسز اي ليٽرس يونيورسٽي]]، [[پيرس-سڪلي يونيورسٽي]]، [[سوربون يونيورسٽي]]، [[اسٽراسبرگ يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]. * اٽلي: [[فلورنس يونيورسٽي]]. * لگزمبرگ: [[لگزمبرگ يونيورسٽي]]. * نيدرلينڊ: [[واگيننگن يونيورسٽي اينڊ ريسرچ]]. * پولينڊ: [[وارسا جي ڪارڊينل اسٽيفن ويشينسڪي يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي آف لائيف سائنسز]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[وروٽسواف يونيورسٽي]]. * اسپين: [[بارسلونا جي خودمختيار يونيورسٽي]]، [[بارسلونا يونيورسٽي]]، [[ليون يونيورسٽي]]، [[سالامانڪا يونيورسٽي]]. * سوئٽزرلينڊ: [[باسل يونيورسٽي]]. * برطانيا: [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]]، [[واروڪ يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]]. ==== اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ==== * برازيل: [[ريو ڊي جينيرو جي پونٽيفيڪل ڪيٿولڪ يونيورسٽي]]، [[ريو ڊي جينيرو جي وفاقي يونيورسٽي]]. * چلي: [[ٽالڪا يونيورسٽي]]، [[چلي جي پونٽيفيڪل ڪيٿولڪ يونيورسٽي]]، [[چلي يونيورسٽي]]. * ڪينيڊا: [[برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[ناردرن برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[اوٽاوا يونيورسٽي]]، [[ٽورنٽو يونيورسٽي]]، [[ميڪ گل يونيورسٽي]]، [[يارڪ يونيورسٽي]]. * ميڪسيڪو: [[پويبلا جي ميرٽوريس خودمختيار يونيورسٽي]]. * آمريڪا: [[ايموري يونيورسٽي]]، [[ڪالامازو ڪاليج]]، [[لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي]]، [[اوهايو اسٽيٽ يونيورسٽي]]، [[اسٽوني بروڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[فلوريڊا يونيورسٽي]]، [[ڪنساس يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف مسوري–سينٽ لوئس]]، [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]]، [[سدرن مسيسيپي يونيورسٽي]]، [[مسيسيپي يونيورسٽي]]، [[ٽينيسي يونيورسٽي]]، [[وسڪانسن–ميڊيسن يونيورسٽي]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ يونيورسٽي]]. ==== وچ اوڀر ==== * افغانستان: [[ڪابل يونيورسٽي]]. * اسرائيل: [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[رائخمان يونيورسٽي]]، [[وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]. ==== علائقائي نيٽ ورڪ ==== * ABCD-J: [[آر ڊبليو ٽي ايڇ آخن يونيورسٽي]]، [[ڪولون يونيورسٽي]]، [[هائنرش هائني يونيورسٽي ڊسلڊورف]]، [[فورشونگسزينٽرم يوليش]]. * بون-فرينڪفرٽ-مينز: [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]]، [[مينز يونيورسٽي]]. ==== مضمون-مخصوص ==== بون يونيورسٽي هيٺين بين الاقوامي تحقيقي نيٽ ورڪن وسيلي ٻين يونيورسٽين سان ويجها لاڳاپا رکي ٿي: * GlobalMathNetwork: [[ايڪول نارمال سپيريئر (پيرس)]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[پيڪنگ يونيورسٽي]]، [[واروڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[پرنسٽن يونيورسٽي]]<ref name="docplayer.net"/> * European Doctoral Programme in Quantitative Economics: [[پومپيو فابرا يونيورسٽي]]، [[يورپي يونيورسٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪي يو ليووين]]، [[ايڇ اي سي پيرس]]، [[تل ابيب يونيورسٽي]]. * TAKeOFF: [[ايل ايم يو ميونخ]]، [[ڪوامي نڪروما سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] (KNUST)، [[تنزانيا انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، [[بيوا يونيورسٽي]]. * زرعي جدت: [[ايل ايم يو ميونخ]]، [[هوهنهايم يونيورسٽي]]، [[فورم فار ايگريڪلچرل ريسرچ اِن آفريڪا]] (FARA)، [[AGRODEP]]. * يورپي ثقافت ۽ سڃاڻپ: [[سوربون يونيورسٽي]]، [[فلورنس يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]]، [[سالامانڪا يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[فرائبرگ يونيورسٽي]]، [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، اروائن]]. * UN-Bonn-Tokyo: [[گڏيل قومن جي يونيورسٽي]] == قابل ذڪر شخصيتون == {{main|بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل شخصيتن جي فهرست}} هن وقت تائين [[بون يونيورسٽي]] جي استادن ۽ اڳوڻن شاگردن کي يارهن [[نوبل انعام]] ۽ پنج [[فيلڊز ميڊل]] ملي چڪا آهن: * نوبل انعام [[File:Nobel Prize.png|15px]]: ** [[ايميل فشر]]، اڳوڻو شاگرد: ڪيميا، 1902ع ** [[ياڪوبس هينريڪس فان 'ٽ هوف]]، اڳوڻو شاگرد: ڪيميا، 1901ع ** [[هارالڊ زور هاوزن]]، اڳوڻو شاگرد: جسمانيات ۽ طب، 2008ع ** [[والٽر روڊولف هيس]]، استاد: جسمانيات ۽ طب، 1949ع ** [[رائنهارڊ زيلٽن]]، استاد: معاشيات، 1994ع ** [[وولف گانگ پال]]، استاد: طبعيات، 1989ع ** [[لوئيجي پيرانڊيلو]]، اڳوڻو شاگرد: ادب، 1934ع ** [[اوٽو والاخ]]، استاد: ڪيميا، 1910ع ** [[پال يوهان لڊوگ فان هائزه]]، اڳوڻو شاگرد: ادب، 1910ع ** [[فلپ لينارڊ]]، استاد: طبعيات، 1905ع ** [[رائنهارڊ گينزل]]، اڳوڻو شاگرد: طبعيات، 2020ع * فيلڊز ميڊل: ** [[گرڊ فالٽنگز]]، 1986ع ** [[ماڪسم ڪونتسيوچ]]، 1998ع ** [[گريگوري مارگولس]]، 1978ع ** [[پيٽر شولتسه]]، 2018ع ** [[مارينا ويازووسڪا]]، 2022ع بون يونيورسٽي جي مشهور استادن ۽ اڳوڻن شاگردن مان ڪجهه هيٺيان آهن: * انسانيات جي شعبي ۾: <gallery class="center"> Image:Bundesarchiv B 145 Bild-F078072-0004, Konrad Adenauer.jpg|[[ڪونراڊ آڊيناور]]<br />1949ع کان 1963ع تائين [[جرمني جو چانسلر]] Image:Ernst_Moritz_Arndt_(cropped).gif|[[ايرنسٽ مورٽز آرنڊٽ]]<br />مورخ، ليکڪ، شاعر ۽ [[جرمن اتحاد]] جي اوڻيهين صديءَ واري تحريڪ جي باني شخصيتن مان هڪ Image:Pope Benedict XVI 2.jpg|[[پوپ بينيڊڪٽ سورهون]]<br />[[ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] جو خودمختيار حڪمران Image:Joseph Karl Stieler's Beethoven mit dem Manuskript der Missa solemnis.jpg|[[لودوگ فان بيتهوون]]<br />موسيقار ۽ پيانو نواز Image:Max_bruch.jpg|[[ميڪس بروخ]]<br />موسيقار ۽ آرڪيسٽرا جو نگران Image:FranzBoas.jpg|[[فرانز بواس]]<br />بشريات جو ماهر ۽ جديد بشريات جو باني File:Bundesarchiv Bild 183-1989-0630-504, Heinrich Brüning.jpg|[[هائنرش بروننگ]]<br />1930ع کان 1932ع تائين [[وائيمار جمهوريه]] دوران [[جرمني جو چانسلر]] Image:Einde bezoek bondskanselier dr Ludwig Erhard en gaf persconferentie in het Haag, Bestanddeelnr 916-1330.jpg|[[لودوگ ايرهارڊ]]<br />1963ع کان 1966ع تائين (اولهه) جرمني جو ٻيو چانسلر Image:Konrad Duden 1829-1911.jpg|[[ڪونراڊ ڊوڊن]]<br />لسانيات جو ماهر ۽ جرمن لغت [[ڊوڊن]] جو باني Image:Walter_Eucken2.jpg|[[والٽر اوئڪن]]<br />[[فرائبرگ اسڪول]] جو معاشيات دان، [[آرڊولبرلزم]] جو باني ۽ [[سماجي منڊي معيشت]] جي تصور جو واضع ڪندڙ File:Emperor Friedrich III.png|[[فريڊرڪ ٽيون، جرمن شهنشاهه]]<br />جرمن شهنشاهه File:Bundesarchiv Bild 146-1968-101-20A, Joseph Goebbels.jpg|[[جوزف گوئبلز]]<br />نازي سياستدان ۽ نازي جرمني جو پروپيگنڊا وارو وزير File:Habermas10 (14298469242).jpg|[[يورگن هابرماس]]<br />فلسفي ۽ سماجيات جو ماهر File:Heinrich Heine-Oppenheim.jpg|[[هائنرش هائني]]<br />شاعر، اديب ۽ ادبي نقاد File:Moses-Hess.jpg|[[موسس هيس]]<br />فلسفي ۽ [[ليبر صهيونيت]] جي باني شخصيتن مان هڪ File:AxelHonneth2.JPG|[[اڪسل هونيت]]<br />فلسفي ۽ ''[[انسٽيٽيوٽ فار سوشل ريسرچ]]'' جو ڊائريڪٽر File:Sheik-Umarr Mikailu Jah.jpg|[[شيخ عمر ميڪائيلو جاه]]<br />سرجن ۽ سياستدان File:2017-03-26 Oskar Lafontaine by Sandro Halank–3.jpg|[[اوسڪار لافونتين]]<br />[[زارلينڊ]] جو وزيراعليٰ، جرمني جو ناڻي وارو وفاقي وزير، [[جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ بعد ۾ [[دي ليفٽ (جرمني)]] جو اڳواڻ File:Grundsteinlegung MiQua-7004 (cropped).jpg|[[آرمين لاشيٽ]]<br />[[جرمني جي ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ يونين]] جو اڳواڻ ۽ [[اتر رائين-ويسٽفاليا]] جو وزيراعليٰ File:2020-02-14 Christian Lindner (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|[[ڪرسچن لنڊنر]]<br />[[جرمني جي فري ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جو اڳواڻ File:Bernd Lucke (2014).jpg|[[برنڊ لُڪي]]<br />معاشيات جو ماهر ۽ ''[[الٽرنيٽو فار جرمني]]'' جو گڏيل باني File:Thomas Mann in 1926.jpg|[[ٿامس مان]]<br />[[ادب ۾ نوبل انعام]] يافته ناول نگار File:Karl Marx 001.jpg|[[ڪارل مارڪس]]<br />فلسفي، معاشيات دان، مورخ، سماجيات دان، سياسي مفڪر، صحافي ۽ سوشلسٽ انقلابي File:Josef Mengele, Auschwitz. Album Höcker (cropped) b.jpg|[[جوزف مينگلي]]<br />[[شوتس شٽافل]] (SS) جو آفيسر، طبيب، بشريات جو ماهر ۽ نازي جنگي ڏوهاري File:2019-02-05 Andrea Nahles-4936.jpg|[[اينڊريا ناهلس]]<br />[[جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ اڳوڻي وفاقي وزير براءِ محنت ۽ سماجي معاملا File:Nietzsche187a.jpg|[[فريڊرڪ نٽشي]]<br />فلسفي، ثقافتي نقاد، موسيقار، شاعر ۽ لسانيات جو ماهر File:Thilo Sarrazin Leipziger Buchmesse 2014.JPG|[[ٿيلو سارازين]]<br />سياستدان ۽ جرمني ۾ مسلمان مهاجرن بابت تڪراري ڪتابن جو ليکڪ File:Bundesarchiv Bild 183-19000-2453, Robert Schuman.jpg|[[رابرٽ شومان]]<br />سياستدان ۽ [[يورپي يونين]] جي باني شخصيتن مان هڪ File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|[[جوزف شومپيٽر]]<br />سياسي معاشيات دان File:Carl-Schurz.jpg|[[ڪارل شورز]]<br />جرمن انقلابي، آمريڪي سياستدان، صحافي، سڌارڪ ۽ آمريڪا جو 13هون گهرو وزير File:Ferdinand Tönnies.jpg|[[فرڊيننڊ ٽونيز]]<br />سماجيات دان، معاشيات دان ۽ فلسفي File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Vācijas ārlietu ministru Gvido Vestervelli (7849819858) (cropped).jpg|[[گائيڊو ويسٽرويله]]<br />جرمني جو پرڏيهي وزير، 2009ع کان 2011ع تائين نائب چانسلر، ۽ انهن عهدن تي فائز ٿيندڙ پهريون کليل هم جنس پرست شخص File:Kaiser Wilhelm II of Germany - 1902.jpg|[[ولهيلم ٻيون]]<br />جرمن شهنشاهه </gallery> * قدرتي سائنسن جي شعبي ۾: <gallery class="center"> File:Friedrich Wilhelm August Argelander 1852.jpg|[[فريڊرش ولهيلم آگسٽ آرگيلينڊر]]<br />فلڪيات دان File:Caratheodory Constantin Greek.JPG|[[ڪانسٽنٽين ڪارٿيئڊوري]]<br />رياضيدان File:Peter Gustav Lejeune Dirichlet.jpg|[[پيٽر گستاف ليجون ڊيرشلي]]<br />رياضيدان File:Gerd Faltings MFO.jpg|[[گرڊ فالٽنگز]]<br />رياضيدان File:Emil-fischer.jpg|[[ايميل فشر]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Heinrich Geissler.jpg|[[هائنرش گائسلر]]<br />طبعيات دان ۽ [[گائسلر ٽيوب]] جو موجد File:Reinhard Genzel.jpg|[[رائنهارڊ گينزل]]<br />فلڪياتي طبعيات دان File:Hausdorff 1913-1921.jpg|[[فيلڪس هائوسڊورف]]<br />رياضيدان File:Harald zur Hausen 03.jpg|[[هارالڊ زور هاوزن]]<br />وائرسيات جو ماهر File:HEINRICH HERTZ.JPG|[[هائنرش هرٽز]]<br />طبعيات دان File:Friedrich Hirzebruch.jpeg|[[فريڊرش هرزيبروخ]]<br />رياضيدان File:Heinrich Eduard Heine 1.jpg|[[ايڊوارڊ هائني]]<br />رياضيدان File:Walter Hess.jpg|[[والٽر روڊولف هيس]]<br />جسمانيات جو ماهر File:Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1890er).jpg|[[آگسٽ ڪيڪولي]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Vant Hoff.jpg|[[ياڪوبس هينريڪس فان 'ٽ هوف]]<br />طبعياتي ۽ نامياتي ڪيميا دان File:Felix Klein, ante 1897 - Accademia delle Scienze di Torino 0078 B.jpg|[[فيلڪس ڪلائن]]<br />رياضيدان File:MaximKontsevich.jpg|[[ماڪسم ڪونتسيوچ]]<br />رياضياتي طبعيات دان File:Wolfgang Krull 1967.png|[[وولف گانگ ڪرول]]<br />رياضيدان File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|[[فلپ لينارڊ]]<br />طبعيات دان File:MJK 20229 Harald Lesch (Republica 2018).jpg|[[هارالڊ ليش]]<br />طبعيات دان، فلڪيات دان، قدرتي فلسفي، ليکڪ ۽ ٽيليويزن پيشڪار File:Justus von Liebig NIH.jpg|[[جسٽس فان ليبيگ]]<br />نامياتي ڪيميا جو باني File:Maria von Linden in 1894.PNG|[[ماريا فان لنڊن]]<br />بيڪٽيريات جي ماهر ۽ حياتيات دان File:RLipschitz.jpeg|[[روڊولف لپشٽز]]<br />رياضيدان File:Jacob Lueroth.jpeg|[[ياڪوب لوروت]]<br />رياضيدان ۽ ٽي-ورهاءَ (t-Distribution) جو دريافت ڪندڙ File:Grigory Margulis 1978.jpg|[[گريگوري مارگولس]]<br />رياضيدان File:Hermann Minkowski Portrait.jpg|[[هرمان منڪووسڪي]]<br />رياضيدان ۽ طبعيات دان File:Bonner-koepfe-friedrichstrasse-wolfgang-paul-07-2009-03.JPG|[[وولف گانگ پال]]<br />طبعيات دان File:Carl adam petri.jpg|[[ڪارل آدم پيٽري]]<br />ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ رياضيدان File:Julius Plücker.jpg|[[يوليوس پلڪر]]<br />رياضيدان ۽ تجربيڪار طبعيات دان File:Peter Scholze (cropped).jpg|[[پيٽر شولتسه]]<br />رياضيدان File:Schonhage1973 MFO3726.jpg|[[آرنولڊ شونهاگه]]<br />ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ رياضيدان File:Schur.jpg|[[اِسائي شور]]<br />رياضيدان File:Toeplitz.jpg|[[اوٽو ٽوئپليٽز]]<br />رياضيدان File:Maryna Vazovska MFO 2013 crop.jpg|[[مارينا ويازووسڪا]]<br />رياضيدان File:Otto Wallach 1910.jpg|[[اوٽو والاخ]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Karl Weierstrass.jpg|[[ڪارل وائرشٽراس]]<br />رياضيدان </gallery> == پڻ ڏسو == * [[يورپ ۾ جديد دور جي شروعاتي يونيورسٽين جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität}} * {{Official website|URL=https://www.uni-bonn.de/en}} * [http://www.ulb.uni-bonn.de/english يونيورسٽي لائبريري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203140150/http://www.ulb.uni-bonn.de/english |date=3 February 2017 }} {{University of Bonn|state=expanded}} {{Navboxes|list= {{German Excellence Universities}} {{German U15}} {{Global Universities for Societal Impact}} {{Universities and colleges in North Rhine-Westphalia}} {{Universities in Germany}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bonn, University Of}} [[زمرو:بون يونيورسٽي]] [[زمرو:بون]] [[زمرو:يونيورسٽيون]] [[زمرو:جرمني ۾ اعلي تعليم]] [[زمرو:جرمني جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:يورپ جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:اتر رائين-ويسٽفاليا جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:بون جون لائبريريون]] [[زمرو:جرمني ۾ تحقيقي لائبريريون]] [[زمرو:1818ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] [[زمرو:بون جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:1818ع ۾ پروشيا ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:جرمني ۾ هولوڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڳ]] [[زمرو:جرمني جون زرعي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج]] [[زمرو:پروشيا جو فريڊرڪ وليم ٽيون]] l30cm7tqzfxzgik2h54k3nx6an91qjk Western Culture 0 101721 407012 406040 2026-08-25T14:46:52Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[مغربي تهذيب]] to [[اولهندي ثقافت]] 407012 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اولهندي ثقافت]] dk1ozo8w3r1b59nouj6o99fesryqo8v مغربي تهذيب 0 101722 407017 406042 2026-08-25T14:47:52Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[مغربي ثقافت]] to [[اولهندي ثقافت]] 407017 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اولهندي ثقافت]] dk1ozo8w3r1b59nouj6o99fesryqo8v باسفورس سامونڊي گذرگاهه 0 101863 406994 2026-08-25T12:39:39Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1369586724|Bosporus]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 406994 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن]] آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي ترڪش گذرگاهن جي نالي سان سڃاڻي وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ يا ملبي سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. rrldpxp0jrzkevr1jgb58rau9bbtq42 406995 406994 2026-08-25T12:40:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ترڪي جي ارضيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 406995 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن]] آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي ترڪش گذرگاهن جي نالي سان سڃاڻي وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ يا ملبي سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] cfdg4pewac2yr0qr6fbay2e53dou7xg 406996 406995 2026-08-25T12:41:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سامونڊي گذرگاهون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 406996 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن]] آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي ترڪش گذرگاهن جي نالي سان سڃاڻي وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ يا ملبي سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] q4cf8nxh9urwbsuw0fuyubfk3g6ofig 406997 406996 2026-08-25T12:44:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 406997 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] 27ux2tptoaszaadpearwycqwlo6t9to 406998 406997 2026-08-25T12:46:36Z Ibne maryam 17680 406998 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== == External links == {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] jbbjur0a04v8j1vm3zomad7wji7worm 406999 406998 2026-08-25T12:47:37Z Ibne maryam 17680 406999 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:باسفورس| ]] [[زمرو:استنبول صوبي جا جاگرافيائي خدّوخال]] [[زمرو:بحرِ روم جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] p44ga7xl7z2zd3o0tu5r2snueatgv5o 407000 406999 2026-08-25T13:28:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407000 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:باسفورس| ]] [[زمرو:استنبول صوبي جا جاگرافيائي خدّوخال]] [[زمرو:بحرِ روم جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] bnejr4m1iwiat9no4i880bz3atx954i 407001 407000 2026-08-25T13:28:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407001 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:باسفورس| ]] [[زمرو:استنبول صوبي جا جاگرافيائي خدّوخال]] [[زمرو:بحرِ روم جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] t0bq4vqjf0x3iw1li739kvkqhtr8su8 407002 407001 2026-08-25T13:29:23Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪارو سمنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407002 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:باسفورس| ]] [[زمرو:استنبول صوبي جا جاگرافيائي خدّوخال]] [[زمرو:بحرِ روم جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] hc6fsv3fot3uw1wmq3jjbcs3toobbt6 407003 407002 2026-08-25T13:30:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407003 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:باسفورس| ]] [[زمرو:استنبول صوبي جا جاگرافيائي خدّوخال]] [[زمرو:بحرِ روم جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] jb9yh0dhvay7p9qyum9ryd2k1wtr2tp 407004 407003 2026-08-25T13:31:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پکي بلحاظ رهائش]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407004 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:باسفورس| ]] [[زمرو:استنبول صوبي جا جاگرافيائي خدّوخال]] [[زمرو:بحرِ روم جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] sz8ax4vvjxidk57secxki7akh42pi4a 407005 407004 2026-08-25T13:32:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ترڪي جا صوبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407005 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:باسفورس| ]] [[زمرو:استنبول صوبي جا جاگرافيائي خدّوخال]] [[زمرو:بحرِ روم جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] cfcmzmq6330s4cd65s6rz66u5lpig8n 407006 407005 2026-08-25T13:32:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:استنبول]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407006 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:باسفورس| ]] [[زمرو:استنبول صوبي جا جاگرافيائي خدّوخال]] [[زمرو:بحرِ روم جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪي جون آبي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:استنبول]] p6nc0ibsyyf1yobc0z37miab03kqdzj 407007 407006 2026-08-25T13:39:45Z Ibne maryam 17680 407007 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] m0ow851pvde4f7r7f9q949y8mk9igds 407104 407007 2026-08-26T07:16:22Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 407104 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] tljifg853aw8eff5fshcuoqou4he9fr 407106 407104 2026-08-26T07:22:04Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 407106 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] 8mtkby9oqzbj36ve1aed0nz4fsvf3w0 407107 407106 2026-08-26T07:22:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407107 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] bhcsoy92bck0dvtv1g77q8h0eewfa6k 407108 407107 2026-08-26T07:24:14Z Ibne maryam 17680 added [[Category:حياتي جا دائرا بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407108 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:حياتي جا دائرا بلحاظ ملڪ]] goppqgk70mrj3ulu9kzajoekdbmqmhx 407109 407108 2026-08-26T07:24:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407109 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:حياتي جا دائرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] 12z4bpjfk45t3zig695z9jaudtlsrrv 407110 407109 2026-08-26T07:25:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ ۾ سياحت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 407110 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:حياتي جا دائرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:يورپ ۾ سياحت]] tdef9cb0ije74bgnpmlyuzfk24cnefe 407111 407110 2026-08-26T07:26:21Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 407111 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water|image=|location=باسفورس سامونڊي گذرگاهه|max-depth=}} [[File:Turkish_Strait_disambig.svg|thumb|باسفورس (ڳاڙهو) جو مقام ڊارڊينيلس (پيلو) ۽ مارمارا سمنڊ جي نسبت سان]] [[File:Istanbul_and_Bosporus_big.jpg|thumb|اپريل 2004ع ۾ بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ورتل، باسفورس سامونڊي گذرگاهه جي ويجهي سيٽلائيٽ تصوير. مٿي تي پاڻي جو ذخيرو [[ڪارو سمنڊ]] آهي، هيٺان وارو مارمارا سمنڊ آهي ۽ باسپورس هڪ گھمندڙ پاڻي وارو رستو آهي جيڪو ٻنهي کي ڳنڍي ٿو. باسفورس جا اولهه وارا ڪنارا يورپي کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن، جڏهن ته اوڀر وارا ڪنارا ايشيا کنڊ جي جاگرافيائي شروعات آهن. [[استنبول]] شهر ٻنهي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] [[File:Bosphorus_aerial_view.jpg|thumb|باسفورس جو فضائي ڏيک جيڪو ڪاري سمنڊ جي ويجهو ان جي اترئين ڇيڙي (هيٺ) کان ورتو ويو آهي، ڏکڻ (مٿي) مرمارا سمنڊ ڏانهن ڏسي رهيو آهي، جنهن ۾ استنبول شهر جو مرڪز لنگهه جي ٽڪرين جي ڪنارن سان نظر اچي ٿو.]] '''باسفورس''' (Bosporus) يا '''باسفورس سامونڊي گذرگاهه''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|b|ɒ|s|.|p|ər|.|ə|s|,_|ˈ|b|ɒ|s|.|f|ər|.|ə|s}}, {{respell|BOSS|pər|əs|,_|BOSS|fər|əs}};{{efn|name=spelling|The spelling ''Bosporus'' is listed first or exclusively in all major British and American dictionaries (e.g. ''[[Lexico.com]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.lexico.com/definition/bosporus |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729144935/https://www.lexico.com/definition/bosporus |url-status=dead |archive-date=29 July 2020 |title=Bosporus |encyclopedia=Lexico.com |publisher=Oxford University Press}}</ref> ''[[Collins English Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins}}</ref> ''[[Longman Dictionary of Contemporary English]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Longman Dictionary of Contemporary English |publisher=Pearson}}</ref> ''[[Merriam-Webster Dictionary|Merriam-Webster]]'', ''[[American Heritage Dictionary]]'',<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins}}</ref> and ''[[Random House Dictionary|Random House]]'') as well as the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' and the ''[[Columbia Encyclopedia]]''.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/bosporus |title=Bosporus |encyclopedia=Columbia Encyclopedia |publisher=Columbia University Press}}</ref> The ''American Heritage Dictionary''{{'}}s online version has only this spelling and its search function does not find anything for the spelling ''Bosphorus''. The ''Columbia Encyclopedia'' specifies that the pronunciation of the alternative spelling ''ph'' is also {{IPA|/p/}}, but dictionaries also list the pronunciation {{IPA|/f/}} for this spelling.}} {{langx|tr|İstanbul Boğazı||Istanbul strait}}, colloquially {{langx|tr|Boğaz||The strait}}, {{langx|el|Βόσπορος|Vósporos}}}} هڪ قدرتي [[آبي گذرگاهه|سامونڊي گذرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي طور تي اهم آبي رستو آهي جيڪو [[ترڪي]] ۾ واقع آهي ۽ [[استنبول]] شهر سان ڳنڍيل آهي. باسفورس گذرگاهه [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] کي مارمارا سمنڊ سان ڳنڍي ٿي ۽ [[کنڊن جي وچ ۾ حدون|ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ براعظمي سرحدن]] مان هڪ ٺاهيندي آهي. اها [[اناطوليا]] کي [[اوڀر ٿريس|ٿريس]] کان الڳ ڪندي ترڪي کي پڻ ورهائي ٿي. اهو دنيا جو سڀ کان تنگ سامونڊي گذرگاهه آهي جيڪي بين الاقوامي جهاز راني لاءِ استعمال ٿيندي آهي. باسفورس جا گھڻا ڪنارا، اتر واري علائقي کان سواءِ، تمام گهڻا آباد آهن، [[استنبول]] شهر جي [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي، ٻنهي ڪنارن کان اندرئين پاسي پکڙيل، هڪ ڪروڙ 70 لک آهي. مارمارا سمنڊ جي مخالف ڇيڙي تي باسفورس ۽ ڊارڊينيلس گذرگاهون گڏجي "ترڪش گذرگاهن" (Turkish Straits) جي نالي سان سڃاڻيون وڃن ٿيون. [[استنبول]] ۾ باسفورس جي ڪناري جي حصن کي ڪنڪريٽ سان مضبوط ڪيو ويو آهي ۽ آبنائي جي انهن حصن کي وقت بوقت کوٽيو ويندو آهي جيڪي جمع ٿيل گاد جو شڪار آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Istanbul/Bosphorus}} {{Commons category}} * {{Cite NSRW|wstitle=Bosphorus|short=x}} {{Authority control}} [[زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه]] [[زمرو:استنبول ۾ سياحت]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] tljifg853aw8eff5fshcuoqou4he9fr زمرو:ايشيا جا جزيري نما 14 101864 407035 2026-08-25T20:02:55Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ايشيا جي طبيعي جاگرافي]] 407035 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ايشيا جي طبيعي جاگرافي]] of56viq9qotyh0ep4td5e98pyxylyii 407036 407035 2026-08-25T20:03:09Z Memon2025 21315 /* */ 407036 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] 0i8bfiopga756zzvqv1dh6yspuh05j6 Draft:و پي ايس ايونٽس اينڊ ايگزيبشنز 0 101865 407037 2026-08-25T22:30:59Z Apexwebmasters 22771 -- [[وڪيپيڊيا:مضمون رچنا جادوگر]] جي مدد سان لکيل مسودو -- 407037 wikitext text/x-wiki {{AfC submission|t||ts=20260825223055|u=Apexwebmasters|ns=0|demo=}}<!-- جيسيتائين مسودو لکجي نہ وڃي ھن سٽ کي ختم نہ ڪيو، بلڪہ ھن جي ھيٺيان لکو --><blockquote>او پي ايس ايونٽس اينڊ ايگزيبشنز (انگريزي: OPS Events And Exhibitions) هڪ هندستاني ايونٽ مئنيجمينٽ، نمائش جي بنيادي ڍانچي، ۽ سامان ڪرائي تي ڏيڻ واري ڪمپني آهي جيڪا حيدرآباد، تلنگانا ۾ واقع آهي. 2012 ۾ قائم ٿيل، هيءَ ڪمپني ڪارپوريٽ ايونٽس، ٽريڊ شو، ۽ تجارتي نمائشون منظم ڪرڻ ۾ ماهر آهي.</blockquote> == حوالا == <!-- اوھان مٿي جيڪي حوالا داخل ڪندو، اھي پاڻ مرادو ھتي داخل ٿي ويندا. حوالا ڪيئن داخل ڪجن، ان لاءِ ڳوليو: مدد:سيکڙاٽن لاءِ حوالا داخل ڪرڻ سکيا --> {{حوالا}} 42lwyixfvtmtewv2owf8u2a51f59w4o 407038 407037 2026-08-25T22:34:02Z Apexwebmasters 22771 407038 wikitext text/x-wiki {{AfC submission|t||ts=20260825223055|u=Apexwebmasters|ns=0|demo=}}<!-- جيسيتائين مسودو لکجي نہ وڃي ھن سٽ کي ختم نہ ڪيو، بلڪہ ھن جي ھيٺيان لکو --><blockquote>او پي ايس ايونٽس اينڊ ايگزيبشنز (انگريزي: OPS Events And Exhibitions) هڪ هندستاني ايونٽ مئنيجمينٽ، نمائش جي بنيادي ڍانچي، ۽ سامان ڪرائي تي ڏيڻ واري ڪمپني آهي جيڪا حيدرآباد، تلنگانا ۾ واقع آهي. 2012 ۾ قائم ٿيل، هيءَ ڪمپني ڪارپوريٽ ايونٽس، ٽريڊ شو، ۽ تجارتي نمائشون منظم ڪرڻ ۾ ماهر آهي.</blockquote> == حوالا == <!-- اوھان مٿي جيڪي حوالا داخل ڪندو، اھي پاڻ مرادو ھتي داخل ٿي ويندا. حوالا ڪيئن داخل ڪجن، ان لاءِ ڳوليو: مدد:سيکڙاٽن لاءِ حوالا داخل ڪرڻ سکيا --> {{حوالا}} [[زمرو:هندستاني ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] ov2j0weawlvpfnvq0q45laeaggbr1ny 407039 407038 2026-08-25T22:39:03Z Apexwebmasters 22771 added more content 407039 wikitext text/x-wiki <blockquote>او پي ايس ايونٽس اينڊ ايگزيبشنز (انگريزي: OPS Events And Exhibitions) هڪ هندستاني ايونٽ مئنيجمينٽ، نمائش جي بنيادي ڍانچي، ۽ سامان ڪرائي تي ڏيڻ واري ڪمپني آهي جيڪا حيدرآباد، تلنگانا ۾ واقع آهي. 2012 ۾ قائم ٿيل، هيءَ ڪمپني ڪارپوريٽ ايونٽس، ٽريڊ شو، ۽ تجارتي نمائشون منظم ڪرڻ ۾ ماهر آهي.</blockquote> == تاريخ == هي ڪمپني 2012ع ۾ سي اي او جاويد پاران قائم ڪئي وئي. ان جو مکيه مرڪز (هيڊ ڪوارٽر) ماڌاپور، حيدرآباد جي هودا ٽيڪنو انڪليو ۾ واقع آهي. هي ڪمپني خاص طور تي هائيٽيڪ سٽي ۽ گاچي بائولي جي آئي ٽي علائقن ۾ ڪارپوريٽ ڪلائنٽس کي خدمتون فراهم ڪري ٿي. اها شروعات ۾ هڪ مقامي ايونٽ پلانر جي طور تي شروع ٿي ۽ بعد ۾ وڏي پيماني تي ايونٽ انفراسٽرڪچر مهيا ڪرڻ تائين وسعت اختيار ڪئي. == خدمتون == او پي ايس ايونٽس اينڊ ايگزيبشنز مختلف قسم جون خدمتون مهيا ڪري ٿي، جن ۾ ڪارپوريٽ ايونٽ مئنيجمينٽ، ٿري ڊي (3D) ايگزيبشن اسٽال ٺاهڻ، آڊيو-ويزيوئل (AV) سسٽم ڪرائي تي ڏيڻ ۽ اسٽيج لائٽنگ شامل آهن. ان کان علاوه، هي ڪمپني مقامي فلمن جي پريميئرز، ريڊ ڪارپيٽ جي انتظامن، ۽ ميڊيا سان لاڳاپيل تقريبن جو پڻ ڪاميابي سان انتظام ڪري ٿي. == حوالا == <references /> == حوالا == <!-- اوھان مٿي جيڪي حوالا داخل ڪندو، اھي پاڻ مرادو ھتي داخل ٿي ويندا. حوالا ڪيئن داخل ڪجن، ان لاءِ ڳوليو: مدد:سيکڙاٽن لاءِ حوالا داخل ڪرڻ سکيا --> {{حوالا}} [[زمرو:هندستاني ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپنيون بلحاظ صنعت]] ku55zz6m905012gcl63db8il45rdjbs زمرو:عرب جزيري نما 14 101866 407067 2026-08-26T04:01:55Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جا جزيري نما]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي جاگرافي]] 407067 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا جزيري نما]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي جاگرافي]] svc4716r9z5fe3nsgb28wersvgw65h2 407068 407067 2026-08-26T04:02:24Z Memon2025 21315 /* */ 407068 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا جزيري نما]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] tem4vp8wpwjfwa19ugtom4aj341fiqq زمرو:آفريڪا جا جزيري نما 14 101867 407080 2026-08-26T04:32:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:جاگرافي آفريڪا]] 407080 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:جاگرافي آفريڪا]] lcarmiwqlq4ky255n5uu3bggk23z00x يوڪاتان جزيري نما 0 101868 407081 2026-08-26T04:40:30Z Memon2025 21315 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/6568889|جزیرہ نما یوکاتان]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 407081 wikitext text/x-wiki [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتن جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما ('''Yucatan Peninsula''')''' [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. 20rj94dklqut9gscovyvwhxbpr9e006 407082 407081 2026-08-26T04:41:00Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[يوڪاٽان اپٻيٽ]] کي [[يوڪاتان جزيري نما]] ڏانھن چوريو 407081 wikitext text/x-wiki [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتن جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما ('''Yucatan Peninsula''')''' [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. 20rj94dklqut9gscovyvwhxbpr9e006 407084 407082 2026-08-26T04:43:14Z Memon2025 21315 407084 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Use dmy dates|date=November 2022}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتن جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما ('''Yucatan Peninsula''')''' [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. The '''Yucatán Peninsula''' ({{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref>{{cite LPD|2|Yucatan}}</ref><ref name="Collins">{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |title=Yucatán |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=26 July 2019 |archive-date=July 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726172308/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Yucat%C3%A1n |title=Yucatán |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) is a large [[peninsula]] in southeast [[Mexico]] and adjacent portions of [[Belize]] and [[Guatemala]]. The peninsula extends towards the northeast, separating the [[Gulf of Mexico]] to the north and west of the peninsula from the [[Caribbean Sea]] to the east. The [[Yucatán Channel]], between the northeastern corner of the peninsula and [[Cuba]], connects the two bodies of water. The peninsula is approximately {{cvt|181,000|km2|mi2}} in area. It has low relief and is almost entirely composed of porous [[limestone]].<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref><ref name="readersnatural" /> The peninsula lies east of the [[Isthmus of Tehuantepec]], the narrowest point in Mexico separating the Atlantic Ocean, including the Gulf of Mexico and Caribbean Sea, from the Pacific Ocean. It sits on the [[Maya Block]]—the southernmost part of the [[North American plate]]. Some{{Who|date=January 2026}} consider the isthmus to be the [[geography|geographic]] boundary between [[Central America]] and the rest of [[North America]], placing the peninsula in Central America.<ref name="McColl"/>{{Irrelevant citation|reason=The article doesn't say it's Central American, or mention the isthmus as the delineator. It says "The Yucatan Peninsula extends northward from Central America and is bordered on the east by the CARIBBEAN SEA and on the north and west of the peninsula by the Gulf of Mexico", which is correct. It is geologically North American and politically divided between Central and North American.|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} Politically, all of Mexico, including the Yucatán, is generally considered part of North America, while Guatemala and Belize are considered part of Central America. ak26qc5es9tl9oau2ww1s0z2tksbz25 407085 407084 2026-08-26T04:43:47Z Memon2025 21315 407085 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتن جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما ('''Yucatan Peninsula''')''' [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. The '''Yucatán Peninsula''' ({{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref>{{cite LPD|2|Yucatan}}</ref><ref name="Collins">{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |title=Yucatán |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=26 July 2019 |archive-date=July 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726172308/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Yucat%C3%A1n |title=Yucatán |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) is a large [[peninsula]] in southeast [[Mexico]] and adjacent portions of [[Belize]] and [[Guatemala]]. The peninsula extends towards the northeast, separating the [[Gulf of Mexico]] to the north and west of the peninsula from the [[Caribbean Sea]] to the east. The [[Yucatán Channel]], between the northeastern corner of the peninsula and [[Cuba]], connects the two bodies of water. The peninsula is approximately {{cvt|181,000|km2|mi2}} in area. It has low relief and is almost entirely composed of porous [[limestone]].<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref><ref name="readersnatural" /> The peninsula lies east of the [[Isthmus of Tehuantepec]], the narrowest point in Mexico separating the Atlantic Ocean, including the Gulf of Mexico and Caribbean Sea, from the Pacific Ocean. It sits on the [[Maya Block]]—the southernmost part of the [[North American plate]]. Some{{Who|date=January 2026}} consider the isthmus to be the [[geography|geographic]] boundary between [[Central America]] and the rest of [[North America]], placing the peninsula in Central America.<ref name="McColl"/>{{Irrelevant citation|reason=The article doesn't say it's Central American, or mention the isthmus as the delineator. It says "The Yucatan Peninsula extends northward from Central America and is bordered on the east by the CARIBBEAN SEA and on the north and west of the peninsula by the Gulf of Mexico", which is correct. It is geologically North American and politically divided between Central and North American.|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} Politically, all of Mexico, including the Yucatán, is generally considered part of North America, while Guatemala and Belize are considered part of Central America. exeofu50lcdnv3kiut3hap79j573uns 407086 407085 2026-08-26T04:44:15Z Memon2025 21315 407086 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتن جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما ('''Yucatan Peninsula''')''' [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. The '''Yucatán Peninsula''' ({{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref>{{cite LPD|2|Yucatan}}</ref><ref name="Collins">{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |title=Yucatán |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=26 July 2019 |archive-date=July 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726172308/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Yucat%C3%A1n |title=Yucatán |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) is a large [[peninsula]] in southeast [[Mexico]] and adjacent portions of [[Belize]] and [[Guatemala]]. The peninsula extends towards the northeast, separating the [[Gulf of Mexico]] to the north and west of the peninsula from the [[Caribbean Sea]] to the east. The [[Yucatán Channel]], between the northeastern corner of the peninsula and [[Cuba]], connects the two bodies of water. The peninsula is approximately {{cvt|181,000|km2|mi2}} in area. It has low relief and is almost entirely composed of porous [[limestone]].<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref><ref name="readersnatural" /> The peninsula lies east of the [[Isthmus of Tehuantepec]], the narrowest point in Mexico separating the Atlantic Ocean, including the Gulf of Mexico and Caribbean Sea, from the Pacific Ocean. It sits on the [[Maya Block]]—the southernmost part of the [[North American plate]]. Some{{Who|date=January 2026}} consider the isthmus to be the [[geography|geographic]] boundary between [[Central America]] and the rest of [[North America]], placing the peninsula in Central America.<ref name="McColl"/>{{Irrelevant citation|reason=The article doesn't say it's Central American, or mention the isthmus as the delineator. It says "The Yucatan Peninsula extends northward from Central America and is bordered on the east by the CARIBBEAN SEA and on the north and west of the peninsula by the Gulf of Mexico", which is correct. It is geologically North American and politically divided between Central and North American.|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} Politically, all of Mexico, including the Yucatán, is generally considered part of North America, while Guatemala and Belize are considered part of Central America. m9asz0ml6zo5ll73zxmqrlea4kv1n5g 407087 407086 2026-08-26T04:54:09Z Memon2025 21315 /* */ 407087 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتن جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما ('''Yucatan Peninsula''')''' [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. يوڪاٽان جزيره نما (Yucatán Peninsula) ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو ۽ ان سان لڳل بيليز (Belize) ۽ گواتيمالا (Guatemala) جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود ”گلف آف ميڪسيڪو“ (Gulf of Mexico) کي اوڀر ۾ موجود ”ڪيريبين سمنڊ“ (Caribbean Sea) کان الڳ ڪري ٿو. ”يوڪاٽان چينل“ (جيڪو جزيره نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ ڪيوبا جي وچ ۾ واقع آهي) پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. * هن جزيره نما جي ايراضي تقريباً 181,000 چورس ڪلوميٽر (70,000 چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ گهٽ اوچائي واري (هموار) آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخدار چوني جي پٿر (porous limestone) مان ٺهيل آهي. هي جزيره نما ”استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ“ (Isthmus of Tehuantepec) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو اٽلانٽڪ سمنڊ (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي پئسفڪ سمنڊ کان الڳ ڪري ٿو. اهو ”مايا بلاڪ“ (Maya Block) تي واقع آهي، جيڪو ”نارٿ آمريڪن پليٽ“ (North American plate) جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي مرڪزي آمريڪا ۽ باقي اتر آمريڪا جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيره نما مرڪزي آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) عام طور تي اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي مرڪزي آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي. The '''Yucatán Peninsula''' ({{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref>{{cite LPD|2|Yucatan}}</ref><ref name="Collins">{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |title=Yucatán |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=26 July 2019 |archive-date=July 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726172308/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Yucat%C3%A1n |title=Yucatán |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) is a large [[peninsula]] in southeast [[Mexico]] and adjacent portions of [[Belize]] and [[Guatemala]]. The peninsula extends towards the northeast, separating the [[Gulf of Mexico]] to the north and west of the peninsula from the [[Caribbean Sea]] to the east. The [[Yucatán Channel]], between the northeastern corner of the peninsula and [[Cuba]], connects the two bodies of water. The peninsula is approximately {{cvt|181,000|km2|mi2}} in area. It has low relief and is almost entirely composed of porous [[limestone]].<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref><ref name="readersnatural" /> The peninsula lies east of the [[Isthmus of Tehuantepec]], the narrowest point in Mexico separating the Atlantic Ocean, including the Gulf of Mexico and Caribbean Sea, from the Pacific Ocean. It sits on the [[Maya Block]]—the southernmost part of the [[North American plate]]. Some{{Who|date=January 2026}} consider the isthmus to be the [[geography|geographic]] boundary between [[Central America]] and the rest of [[North America]], placing the peninsula in Central America.<ref name="McColl"/>{{Irrelevant citation|reason=The article doesn't say it's Central American, or mention the isthmus as the delineator. It says "The Yucatan Peninsula extends northward from Central America and is bordered on the east by the CARIBBEAN SEA and on the north and west of the peninsula by the Gulf of Mexico", which is correct. It is geologically North American and politically divided between Central and North American.|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} Politically, all of Mexico, including the Yucatán, is generally considered part of North America, while Guatemala and Belize are considered part of Central America. 99hpmuw6b79khr9r9du0rqho3pwek0c 407088 407087 2026-08-26T05:12:12Z Memon2025 21315 /* */ 407088 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتن جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' (Yucatan Peninsula) [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. يوڪاٽان جزيره نما (Yucatán Peninsula) ڏکڻ اوڀر ميڪسيڪو ۽ ان سان لڳل بيليز (Belize) ۽ گواتيمالا (Guatemala) جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود ”گلف آف ميڪسيڪو“ (Gulf of Mexico) کي اوڀر ۾ موجود ”ڪيريبين سمنڊ“ (Caribbean Sea) کان الڳ ڪري ٿو. ”يوڪاٽان چينل“ (جيڪو جزيره نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ ڪيوبا جي وچ ۾ واقع آهي) پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. هن جزيره نما جي ايراضي تقريباً 181,000 چورس ڪلوميٽر (70,000 چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ گهٽ اوچائي واري (هموار) آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخدار چوني جي پٿر (porous limestone) مان ٺهيل آهي. هي جزيره نما ”استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ“ (Isthmus of Tehuantepec) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو اٽلانٽڪ سمنڊ (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي پئسفڪ سمنڊ کان الڳ ڪري ٿو. اهو ”مايا بلاڪ“ (Maya Block) تي واقع آهي، جيڪو ”نارٿ آمريڪن پليٽ“ (North American plate) جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي مرڪزي آمريڪا ۽ باقي اتر آمريڪا جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيره نما مرڪزي آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) عام طور تي اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي مرڪزي آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي. The '''Yucatán Peninsula''' ({{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref>{{cite LPD|2|Yucatan}}</ref><ref name="Collins">{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |title=Yucatán |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=26 July 2019 |archive-date=July 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726172308/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Yucat%C3%A1n |title=Yucatán |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) is a large [[peninsula]] in southeast [[Mexico]] and adjacent portions of [[Belize]] and [[Guatemala]]. The peninsula extends towards the northeast, separating the [[Gulf of Mexico]] to the north and west of the peninsula from the [[Caribbean Sea]] to the east. The [[Yucatán Channel]], between the northeastern corner of the peninsula and [[Cuba]], connects the two bodies of water. The peninsula is approximately {{cvt|181,000|km2|mi2}} in area. It has low relief and is almost entirely composed of porous [[limestone]].<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref><ref name="readersnatural" /> The peninsula lies east of the [[Isthmus of Tehuantepec]], the narrowest point in Mexico separating the Atlantic Ocean, including the Gulf of Mexico and Caribbean Sea, from the Pacific Ocean. It sits on the [[Maya Block]]—the southernmost part of the [[North American plate]]. Some{{Who|date=January 2026}} consider the isthmus to be the [[geography|geographic]] boundary between [[Central America]] and the rest of [[North America]], placing the peninsula in Central America.<ref name="McColl"/>{{Irrelevant citation|reason=The article doesn't say it's Central American, or mention the isthmus as the delineator. It says "The Yucatan Peninsula extends northward from Central America and is bordered on the east by the CARIBBEAN SEA and on the north and west of the peninsula by the Gulf of Mexico", which is correct. It is geologically North American and politically divided between Central and North American.|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} Politically, all of Mexico, including the Yucatán, is generally considered part of North America, while Guatemala and Belize are considered part of Central America. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] kl6bnf4v4udpf2vryz75yu47d1997gj 407089 407088 2026-08-26T05:33:15Z Memon2025 21315 /* */ 407089 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' (Yucatán Peninsula {{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref name=":3" /> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. ”يوڪاٽان چينل“ (Yucatán Channel), جيڪو جزيره نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي, پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. هن جزيره نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ ( <small>of</small> <small>Isthmus</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو مايا بلاڪ (<small>Maya Block</small>) تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ (<small>North American plate</small>) جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي مرڪزي آمريڪا ۽ باقي اتر آمريڪا جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيره نما مرڪزي آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) عام طور تي اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي مرڪزي آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> == Ref == The '''Yucatán Peninsula''' ({{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref name=":0">{{cite LPD|2|Yucatan}}</ref><ref name="Collins">{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |title=Yucatán |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=26 July 2019 |archive-date=July 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726172308/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite American Heritage Dictionary|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref><ref name=":2">{{Cite Merriam-Webster|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref name=":3">{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Yucat%C3%A1n |title=Yucatán |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) is a large [[peninsula]] in southeast [[Mexico]] and adjacent portions of [[Belize]] and [[Guatemala]]. The peninsula extends towards the northeast, separating the [[Gulf of Mexico]] to the north and west of the peninsula from the [[Caribbean Sea]] to the east. The [[Yucatán Channel]], between the northeastern corner of the peninsula and [[Cuba]], connects the two bodies of water. The peninsula is approximately {{cvt|181,000|km2|mi2}} in area. It has low relief and is almost entirely composed of porous [[limestone]]. The peninsula lies east of the [[Isthmus of Tehuantepec]], the narrowest point in Mexico separating the Atlantic Ocean, including the Gulf of Mexico and Caribbean Sea, from the Pacific Ocean. It sits on the [[Maya Block]]—the southernmost part of the [[North American plate]]. Some{{Who|date=January 2026}} consider the isthmus to be the [[geography|geographic]] boundary between [[Central America]] and the rest of [[North America]], placing the peninsula in Central America.<ref name="McColl" />{{Irrelevant citation|reason=The article doesn't say it's Central American, or mention the isthmus as the delineator. It says "The Yucatan Peninsula extends northward from Central America and is bordered on the east by the CARIBBEAN SEA and on the north and west of the peninsula by the Gulf of Mexico", which is correct. It is geologically North American and politically divided between Central and North American.|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} Politically, all of Mexico, including the Yucatán, is generally considered part of North America, while Guatemala and Belize are considered part of Central America. [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] ocnz2aqbgdsyhh82nzb9svr21qbu284 407090 407089 2026-08-26T05:34:16Z Memon2025 21315 407090 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' (Yucatán Peninsula {{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref name=":3" /> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. ”يوڪاٽان چينل“ (Yucatán Channel), جيڪو جزيره نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي, پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. هن جزيره نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ ( <small>of</small> <small>Isthmus</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو مايا بلاڪ (<small>Maya Block</small>) تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ (<small>North American plate</small>) جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي مرڪزي آمريڪا ۽ باقي اتر آمريڪا جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيره نما مرڪزي آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) عام طور تي اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي مرڪزي آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> == Ref == The '''Yucatán Peninsula''' ({{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref name=":0">{{cite LPD|2|Yucatan}}</ref><ref name="Collins">{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |title=Yucatán |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=26 July 2019 |archive-date=July 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726172308/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/yucatan |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite American Heritage Dictionary|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref><ref name=":2">{{Cite Merriam-Webster|Yucatán |access-date=26 July 2019}}</ref> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref name=":3">{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Yucat%C3%A1n |title=Yucatán |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) is a large [[peninsula]] in southeast [[Mexico]] and adjacent portions of [[Belize]] and [[Guatemala]]. The peninsula extends towards the northeast, separating the [[Gulf of Mexico]] to the north and west of the peninsula from the [[Caribbean Sea]] to the east. The [[Yucatán Channel]], between the northeastern corner of the peninsula and [[Cuba]], connects the two bodies of water. The peninsula is approximately {{cvt|181,000|km2|mi2}} in area. It has low relief and is almost entirely composed of porous [[limestone]]. The peninsula lies east of the [[Isthmus of Tehuantepec]], the narrowest point in Mexico separating the Atlantic Ocean, including the Gulf of Mexico and Caribbean Sea, from the Pacific Ocean. It sits on the [[Maya Block]]—the southernmost part of the [[North American plate]]. Some{{Who|date=January 2026}} consider the isthmus to be the [[geography|geographic]] boundary between [[Central America]] and the rest of [[North America]], placing the peninsula in Central America.<ref name="McColl" />{{Irrelevant citation|reason=The article doesn't say it's Central American, or mention the isthmus as the delineator. It says "The Yucatan Peninsula extends northward from Central America and is bordered on the east by the CARIBBEAN SEA and on the north and west of the peninsula by the Gulf of Mexico", which is correct. It is geologically North American and politically divided between Central and North American.|date=January 2026}}{{Citation needed|date=January 2026}} Politically, all of Mexico, including the Yucatán, is generally considered part of North America, while Guatemala and Belize are considered part of Central America. ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] dbph4vj347xwmsj6n5dh36zy0rf02ow 407091 407090 2026-08-26T05:34:35Z Memon2025 21315 407091 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' (Yucatán Peninsula {{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref name=":3" /> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. ”يوڪاٽان چينل“ (Yucatán Channel), جيڪو جزيره نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي, پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. هن جزيره نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ ( <small>of</small> <small>Isthmus</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو مايا بلاڪ (<small>Maya Block</small>) تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ (<small>North American plate</small>) جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي مرڪزي آمريڪا ۽ باقي اتر آمريڪا جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيره نما مرڪزي آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) عام طور تي اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي مرڪزي آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] 3ircxzvw3ooslas79c2va50imd4qtpw 407092 407091 2026-08-26T05:37:32Z Memon2025 21315 /* */ 407092 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' (Yucatán Peninsula ۽ {{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref name=":3" /> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. "يوڪاٽان چينل" (Yucatán Channel), جيڪو جزيره نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي, پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. هن جزيره نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ ( <small>of</small> <small>Isthmus</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو مايا بلاڪ (<small>Maya Block</small>) تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ (<small>North American plate</small>) جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي مرڪزي آمريڪا ۽ باقي اتر آمريڪا جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيره نما مرڪزي آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) عام طور تي اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي مرڪزي آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] bc86awuvoesj919s07w3ys7zmoa3ayi 407093 407092 2026-08-26T05:38:02Z Memon2025 21315 /* */ 407093 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' (Yucatán Peninsula ۽ {{IPAc-en|ˌ|j|uː|k|ə|ˈ|t|ɑː|n|,_|-|ˈ|t|æ|n}} {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> {{IPAc-en|UKalso|ˌ|j|ʊ|k|-}} {{respell|YUU|-}};<ref name=":3" /> {{langx|es|Península de Yucatán}} {{IPA|es|peˈninsula ðe ʝukaˈtan|}}) ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. "يوڪاٽان چينل" (Yucatán Channel), جيڪو جزيره نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي, پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. هن جزيره نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ ( <small>of</small> <small>Isthmus</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو مايا بلاڪ (<small>Maya Block</small>) تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ (<small>North American plate</small>) جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي مرڪزي آمريڪا ۽ باقي اتر آمريڪا جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيره نما مرڪزي آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) عام طور تي اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي مرڪزي آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] rn6ngphk4pbhuahip650uli7aqgmzl7 407094 407093 2026-08-26T05:52:04Z Memon2025 21315 /* */ 407094 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}},<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />;<ref name=":3" /> ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] h3r79mmw7f4sej2hywejhwnlv0c8cwb 407095 407094 2026-08-26T05:53:35Z Memon2025 21315 /* */ 407095 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=Yucatán Peninsula |local_name= |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=Satellite image of the Yucatán Peninsula |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= Approximate range of the Yucatán Peninsula |location = [[North America]] |waterbody = *[[Bay of Campeche]] <br /> (West) *[[Caribbean Sea]] <br /> (East) *[[Gulf of Honduras]] <br /> (Southeast) *[[Gulf of Mexico]] <br /> (North) *[[Yucatán Channel]] <br /> (Northeast) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}}<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] l00onct28yjf8h3m72tp2f12qlyqyhy 407096 407095 2026-08-26T06:03:00Z Memon2025 21315 /* */ 407096 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=يوڪاتان جزيري نما<br> Yucatán Peninsula |local_name=Península de Yucatán (اسپيني) |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=يوڪاتان جزيري نما جي سيٽلائيٽ تصوير |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= يوڪاتان جزيري نما جي حدن جو اندازي مطابق دائرو |location = [[اتر آمريڪا]] |waterbody = * ڪيمپيچي جي نار (اولهه) * ڪيريبين سمنڊ (اوڀر) * هونڊوراس جي نار (اُتر-اوڀر) * [[ميڪسيڪو جي نار]] (اُتر) * يوڪاتان چينل (اُتر-اوڀر) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}}<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] onujx36zhkqk9w4z653xb2wdt39uxml 407097 407096 2026-08-26T06:05:36Z Memon2025 21315 407097 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=يوڪاتان جزيري نما<br> Yucatán Peninsula |local_name=Península de Yucatán (اسپيني) |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=يوڪاتان جزيري نما جي سيٽلائيٽ تصوير |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= يوڪاتان جزيري نما جي حدن جو اندازي مطابق دائرو |location = [[اتر آمريڪا]] |waterbody = * ڪيمپيچي جي نار (اولهه) * ڪيريبين سمنڊ (اوڀر) * هونڊوراس جي نار (اُتر-اوڀر) * [[ميڪسيڪو جي نار]] (اُتر) * يوڪاتان چينل (اُتر-اوڀر) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}}<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ==External links== *{{Commons category-inline|Yucatan Peninsula|Yucatán Peninsula}} *{{wikivoyage inline|Yucatán Peninsula}} {{Geographic location |Centre={{flagicon|Mexico}} Yucatán Peninsula |N={{Flag|Mississippi}} • {{Flag|Alabama}} <br /> {{Flag|Louisiana}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NE={{Flag|Florida}} <br /> {{Flag|Cuba}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |E={{Flag|Jamaica}} <br /> ''[[Caribbean Sea]]'' |SE=''[[Caribbean Sea]]'' <br /> {{Flag|Honduras}} |S={{Flag|Guatemala}} • {{Flag|Belize}} |SW={{flagicon|Mexico}} [[Tabasco]] <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Chiapas]] |W={{flagicon|Mexico}} [[Veracruz]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NW={{Flag|Texas}} <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Tamaulipas]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' }} {{Authority control}} [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] 1cl5bduozj1k8jqqs7szut1hbztof8p 407098 407097 2026-08-26T06:09:45Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 407098 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=يوڪاتان جزيري نما<br> Yucatán Peninsula |local_name=Península de Yucatán (اسپيني) |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=يوڪاتان جزيري نما جي سيٽلائيٽ تصوير |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= يوڪاتان جزيري نما جي حدن جو اندازي مطابق دائرو |location = [[اتر آمريڪا]] |waterbody = * ڪيمپيچي جي نار (اولهه) * ڪيريبين سمنڊ (اوڀر) * هونڊوراس جي نار (اُتر-اوڀر) * [[ميڪسيڪو جي نار]] (اُتر) * يوڪاتان چينل (اُتر-اوڀر) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}}<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==references== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Commons category-inline|Yucatan Peninsula|Yucatán Peninsula}} *{{wikivoyage inline|Yucatán Peninsula}} {{Geographic location |Centre={{flagicon|Mexico}} Yucatán Peninsula |N={{Flag|Mississippi}} • {{Flag|Alabama}} <br /> {{Flag|Louisiana}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NE={{Flag|Florida}} <br /> {{Flag|Cuba}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |E={{Flag|Jamaica}} <br /> ''[[Caribbean Sea]]'' |SE=''[[Caribbean Sea]]'' <br /> {{Flag|Honduras}} |S={{Flag|Guatemala}} • {{Flag|Belize}} |SW={{flagicon|Mexico}} [[Tabasco]] <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Chiapas]] |W={{flagicon|Mexico}} [[Veracruz]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NW={{Flag|Texas}} <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Tamaulipas]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' }} {{Authority control}} [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:يوڪاتان جزيره نما| ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيره نما]] [[زمرو:گلف آف ميڪسيڪو جا جاگرافي]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا جاگرافي]] [[زمرو:ميسو آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيره نما]] [[زمرو:بيليز جا جاگرافي]] [[زمرو:يوڪاتان جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪيمپيچي جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪوئنٽانا رو جا جاگرافي]] loearky1te3ya2bu19cwuy7vmppy4bw 407099 407098 2026-08-26T06:11:39Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 407099 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=يوڪاتان جزيري نما<br> Yucatán Peninsula |local_name=Península de Yucatán (اسپيني) |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=يوڪاتان جزيري نما جي سيٽلائيٽ تصوير |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= يوڪاتان جزيري نما جي حدن جو اندازي مطابق دائرو |location = [[اتر آمريڪا]] |waterbody = * ڪيمپيچي جي نار (اولهه) * ڪيريبين سمنڊ (اوڀر) * هونڊوراس جي نار (اُتر-اوڀر) * [[ميڪسيڪو جي نار]] (اُتر) * يوڪاتان چينل (اُتر-اوڀر) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}}<ref name=":0" /><ref name="Collins" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==پڻ ڏسو== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. : ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Commons category-inline|Yucatan Peninsula|Yucatán Peninsula}} *{{wikivoyage inline|Yucatán Peninsula}} {{Geographic location |Centre={{flagicon|Mexico}} Yucatán Peninsula |N={{Flag|Mississippi}} • {{Flag|Alabama}} <br /> {{Flag|Louisiana}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NE={{Flag|Florida}} <br /> {{Flag|Cuba}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |E={{Flag|Jamaica}} <br /> ''[[Caribbean Sea]]'' |SE=''[[Caribbean Sea]]'' <br /> {{Flag|Honduras}} |S={{Flag|Guatemala}} • {{Flag|Belize}} |SW={{flagicon|Mexico}} [[Tabasco]] <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Chiapas]] |W={{flagicon|Mexico}} [[Veracruz]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NW={{Flag|Texas}} <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Tamaulipas]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' }} {{Authority control}} [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:يوڪاتان جزيره نما| ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيره نما]] [[زمرو:گلف آف ميڪسيڪو جا جاگرافي]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا جاگرافي]] [[زمرو:ميسو آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيره نما]] [[زمرو:بيليز جا جاگرافي]] [[زمرو:يوڪاتان جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪيمپيچي جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪوئنٽانا رو جا جاگرافي]] 5apxmkh4iw220hqm23re4ywhgbku0rh 407100 407099 2026-08-26T06:12:59Z Memon2025 21315 /* */ 407100 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=يوڪاتان جزيري نما<br> Yucatán Peninsula |local_name=Península de Yucatán (اسپيني) |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=يوڪاتان جزيري نما جي سيٽلائيٽ تصوير |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= يوڪاتان جزيري نما جي حدن جو اندازي مطابق دائرو |location = [[اتر آمريڪا]] |waterbody = * ڪيمپيچي جي نار (اولهه) * ڪيريبين سمنڊ (اوڀر) * هونڊوراس جي نار (اُتر-اوڀر) * [[ميڪسيڪو جي نار]] (اُتر) * يوڪاتان چينل (اُتر-اوڀر) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}} ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==پڻ ڏسو== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ|ڪيريبين سمنڊ جي]] وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي، ۽ [[کینکن|ڪينڪن شهر،]] جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، [[ميڪسيڪو]] جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. : ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Commons category-inline|Yucatan Peninsula|Yucatán Peninsula}} *{{wikivoyage inline|Yucatán Peninsula}} {{Geographic location |Centre={{flagicon|Mexico}} Yucatán Peninsula |N={{Flag|Mississippi}} • {{Flag|Alabama}} <br /> {{Flag|Louisiana}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NE={{Flag|Florida}} <br /> {{Flag|Cuba}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |E={{Flag|Jamaica}} <br /> ''[[Caribbean Sea]]'' |SE=''[[Caribbean Sea]]'' <br /> {{Flag|Honduras}} |S={{Flag|Guatemala}} • {{Flag|Belize}} |SW={{flagicon|Mexico}} [[Tabasco]] <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Chiapas]] |W={{flagicon|Mexico}} [[Veracruz]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NW={{Flag|Texas}} <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Tamaulipas]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' }} {{Authority control}} [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:يوڪاتان جزيره نما| ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيره نما]] [[زمرو:گلف آف ميڪسيڪو جا جاگرافي]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا جاگرافي]] [[زمرو:ميسو آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيره نما]] [[زمرو:بيليز جا جاگرافي]] [[زمرو:يوڪاتان جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪيمپيچي جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪوئنٽانا رو جا جاگرافي]] 931pik6cwrbstnpvl5yzppuu4dqufgf 407102 407100 2026-08-26T06:25:07Z Memon2025 21315 407102 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=يوڪاتان جزيري نما<br> Yucatán Peninsula |local_name=Península de Yucatán (اسپيني) |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=يوڪاتان جزيري نما جي سيٽلائيٽ تصوير |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= يوڪاتان جزيري نما جي حدن جو اندازي مطابق دائرو |location = [[اتر آمريڪا]] |waterbody = * ڪيمپيچي جي نار (اولهه) * ڪيريبين سمنڊ (اوڀر) * هونڊوراس جي نار (اُتر-اوڀر) * [[ميڪسيڪو جي نار]] (اُتر) * يوڪاتان چينل (اُتر-اوڀر) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}} ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==لفظي ماخذ== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي ۽ ڪينڪن شهر، جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، ميڪسيڪو جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ==تاريخ== ==ارضيات== ==آبهوا== ==آبي وسيلا== ==ماحوليات== ==انتظامي نظام== ==معيشت== ==آبادي== ==وڌيڪ ڏسو== * سينوٽ (Cenote) * جزيري نما جي فهرست * [[ميڪسيڪو جي نار]] * يوڪٽان ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Commons category-inline|Yucatan Peninsula|Yucatán Peninsula}} *{{wikivoyage inline|Yucatán Peninsula}} {{Geographic location |Centre={{flagicon|Mexico}} Yucatán Peninsula |N={{Flag|Mississippi}} • {{Flag|Alabama}} <br /> {{Flag|Louisiana}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NE={{Flag|Florida}} <br /> {{Flag|Cuba}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |E={{Flag|Jamaica}} <br /> ''[[Caribbean Sea]]'' |SE=''[[Caribbean Sea]]'' <br /> {{Flag|Honduras}} |S={{Flag|Guatemala}} • {{Flag|Belize}} |SW={{flagicon|Mexico}} [[Tabasco]] <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Chiapas]] |W={{flagicon|Mexico}} [[Veracruz]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NW={{Flag|Texas}} <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Tamaulipas]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' }} {{Authority control}} [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:يوڪاتان جزيره نما| ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيره نما]] [[زمرو:گلف آف ميڪسيڪو جا جاگرافي]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا جاگرافي]] [[زمرو:ميسو آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيره نما]] [[زمرو:بيليز جا جاگرافي]] [[زمرو:يوڪاتان جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪيمپيچي جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪوئنٽانا رو جا جاگرافي]] 1gq3zvz40rtysjg4i6xbmhfg1a05fpz 407103 407102 2026-08-26T06:26:42Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 407103 wikitext text/x-wiki {{short description|Peninsula in North America}} {{About|the peninsula|the Mexican state in the same area|Yucatán}} {{Infobox peninsulas |name=يوڪاتان جزيري نما<br> Yucatán Peninsula |local_name=Península de Yucatán (اسپيني) |image= Yucatan peninsula 250m.jpg |image_caption=يوڪاتان جزيري نما جي سيٽلائيٽ تصوير |image_size=225px |image_alt= |image_map=Yucatán Peninsula.svg |map_caption= يوڪاتان جزيري نما جي حدن جو اندازي مطابق دائرو |location = [[اتر آمريڪا]] |waterbody = * ڪيمپيچي جي نار (اولهه) * ڪيريبين سمنڊ (اوڀر) * هونڊوراس جي نار (اُتر-اوڀر) * [[ميڪسيڪو جي نار]] (اُتر) * يوڪاتان چينل (اُتر-اوڀر) |coordinates = {{coord|19|33|04|N|89|17|47|W|region:MX_dim:300km|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = |elevation_m = |Country_heading = |country = {{flag|Mexico}}{{space|3}}{{flag|Belize}}{{space|3}}{{flag|Guatemala}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = |country_admin_divisions_title_1 = |country_admin_divisions_1 = |country_1 = |country_1_admin_divisions_title = |country_1_admin_divisions = |density_km2 = |demonym = |population = |population_as_of = |ethnic_groups = }} [[فائل:Yucatan_peninsula_250m.jpg|thumb|يوڪاتان جزيري نما جو خلائي نظارو]] '''يوڪاتان جزيري نما''' <small>(Yucatán Peninsula ۽ {{respell|YOO|kə|TA(H)N}} ۽ {{langx|es|Península de Yucatán}})</small> ڏکڻ اوڀر [[ميڪسيڪو]] ۽ ان سان لڳل [[بيليز]] ۽ [[گواتيمالا]] جي حصن تي مشتمل هڪ وڏو جزيره نما آهي. هي جزيره نما اتر اوڀر طرف پکڙيل آهي ۽ ان جي اتر ۽ اولهه ۾ موجود [[ميڪسيڪو جي نار]] کي اوڀر ۾ موجود [[ڪيريبين سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. يوڪاتان چينل (<small>Yucatán</small> <small>Channel</small>)،جيڪي جزيري نما جي اتر اوڀر واري ڪنڊ ۽ [[ڪيوبا]] جي وچ ۾ واقع آهي، پاڻي جي انهن ٻنهي ذخيرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. جزيري نما جي ايراضي تقريباً <small>1,81,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>70,000</small> چورس ميل) آهي. ان جي زميني بيهڪ (<small>relief</small>) گهٽ اوچائي واري آهي ۽ اهو تقريباً مڪمل طور تي سوراخ دار چوني جي پٿر (<small>porous limestone</small>) مان ٺهيل آهي.<ref name="McColl">{{cite book |last1=McColl |first1=R. W. |title=Encyclopedia of World Geography |date=2005 |publisher=Facts On File |location=New York |isbn=0-8160-5786-9 |pages=1002–1003}}</ref> جزيري نما استمس آف ٽيهوانٽيپيڪ (<small>Isthmus of</small> <small>Tehuantepec</small>) جي اوڀر ۾ واقع آهي؛ اهو ميڪسيڪو جو سڀ کان سوڙهو حصو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|اٽلانٽڪ سمنڊ]] (جنهن ۾ گلف آف ميڪسيڪو ۽ ڪيريبين سمنڊ شامل آهن) کي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] کان الڳ ڪري ٿو. اهو "مايا بلاڪ" تي واقع آهي، جيڪو نارٿ آمريڪن پليٽ جو ڏکڻ ترين حصو آهي. ڪجهه ماڻهو هن ”استمس“ (زميني پٽي) کي [[وچ آمريڪا]] ۽ باقي [[اتر آمريڪا]] جي وچ ۾ جاگرافيائي حد سمجهن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ هي جزيري نما وچ آمريڪا جو حصو بڻجي وڃي ٿو. سياسي طور تي، سمورو ميڪسيڪو (بشمول يوڪاٽان) اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گواتيمالا ۽ بيليز کي وچ آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="McColl" /> ==لفظي ماخذ== [[ميڪسيڪو]] جو هڪ [[اپٻيٽ]] آهي جيڪو [[ميڪسيڪو جي نار]] ۽ [[ڪيريبين سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو پنهنجي گهاٽي ٻيلن جي ڪري هڪ اهم تفريحي منزل سمجهيو ويندو آهي ۽ ڪينڪن شهر، جيڪو ان جي ساحلن تي واقع آهي، ميڪسيڪو جي مکيه سياحتي منزلن مان هڪ آهي. ==تاريخ== ==ارضيات== ==آبهوا== ==آبي وسيلا== ==ماحوليات== ==انتظامي نظام== ==معيشت== ==آبادي== ==وڌيڪ ڏسو== * [[سينوٽ]] * [[جزيري نما جي فهرست]] * [[ميڪسيڪو جي نار]] * [[يوڪون]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Commons category-inline|Yucatan Peninsula|Yucatán Peninsula}} *{{wikivoyage inline|Yucatán Peninsula}} {{Geographic location |Centre={{flagicon|Mexico}} Yucatán Peninsula |N={{Flag|Mississippi}} • {{Flag|Alabama}} <br /> {{Flag|Louisiana}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NE={{Flag|Florida}} <br /> {{Flag|Cuba}} <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |E={{Flag|Jamaica}} <br /> ''[[Caribbean Sea]]'' |SE=''[[Caribbean Sea]]'' <br /> {{Flag|Honduras}} |S={{Flag|Guatemala}} • {{Flag|Belize}} |SW={{flagicon|Mexico}} [[Tabasco]] <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Chiapas]] |W={{flagicon|Mexico}} [[Veracruz]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' |NW={{Flag|Texas}} <br /> {{flagicon|Mexico}} [[Tamaulipas]] <br /> ''[[Gulf of Mexico]]'' }} {{Authority control}} [[زمرو:يوڪاتان جزيري نما]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيري نما]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:گواتيمالا]] [[زمرو:بيليز]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:يوڪاتان جزيره نما| ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا جزيره نما]] [[زمرو:گلف آف ميڪسيڪو جا جاگرافي]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا جاگرافي]] [[زمرو:ميسو آمريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا جزيره نما]] [[زمرو:بيليز جا جاگرافي]] [[زمرو:يوڪاتان جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪيمپيچي جا جاگرافي]] [[زمرو:ڪوئنٽانا رو جا جاگرافي]] ofcsh9poz11xdrjvw2j1k2eg2nslx28 يوڪاٽان اپٻيٽ 0 101869 407083 2026-08-26T04:41:00Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[يوڪاٽان اپٻيٽ]] کي [[يوڪاتان جزيري نما]] ڏانھن چوريو 407083 wikitext text/x-wiki #چوريو [[يوڪاتان جزيري نما]] 18tpmjzonuto6aa5px390088d69dwjy زمرو:بافورس سامونڊي گذرگاهه 14 101870 407105 2026-08-26T07:21:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا پاڻي جا جسم|سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:يورپ جي سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] 407105 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا پاڻي جا جسم|سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:يورپ جي سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] iz6kx5gznksi6hi92apk2jxuefks5a0 زمرو:استنبول ۾ سياحت 14 101871 407112 2026-08-26T07:28:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي ۾ سياحت]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهو... 407112 wikitext text/x-wiki [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي ۾ سياحت]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:حياتي جا دائرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] f4oxz9zlh0ixdmp23jnejlx48vaemke 407114 407112 2026-08-26T07:29:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 407114 wikitext text/x-wiki [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي ۾ سياحت]] 9l75deohjrtqosqa0tvr6r8jir92wwh زمرو:ترڪي ۾ سياحت 14 101872 407113 2026-08-26T07:29:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:يورپ ۾ سياحت]] [[زمرو:سياحت بلحاظ ملڪ]] 407113 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:يورپ ۾ سياحت]] [[زمرو:سياحت بلحاظ ملڪ]] kvp5q08widyczwog4eacif6efv6347j زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون 14 101873 407115 2026-08-26T07:33:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:يورپ جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ايشيا جي سامونڊي گذرگاهون]] 407115 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:يورپ جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ايشيا جي سامونڊي گذرگاهون]] pxclz2kiced2w5u5nba2rjrtqv5yp1m زمرو:ترڪي ۾ پاڻي جا جسم 14 101874 407116 2026-08-26T07:33:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] زمرو:رومي سمنڊ جون... 407116 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ترڪش سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] [[زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:حياتي جا دائرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] 6r8q240wga5w5o33y3bs6wyokstz1cg 407117 407116 2026-08-26T07:34:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 407117 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ايشيا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] 78k0h43n5afr72624l8wu35pjxnomz8 زمرو:ايشيا جي سامونڊي گذرگاهون 14 101875 407118 2026-08-26T07:37:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ايشيا ۾ پاڻي جا جسم]] 407118 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ايشيا ۾ پاڻي جا جسم]] 4l5vyxi0p5s48okr0qval9flggho55a زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا 14 101876 407119 2026-08-26T07:39:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جي ماحوليات]] 407119 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکي بلحاظ رهائش]] [[زمرو:ترڪي جي ماحوليات]] c99els9uis0pbb4vxzxlwbxn65qh85m زمرو:ترڪي جي ماحوليات 14 101877 407120 2026-08-26T07:42:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:يورپ جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 407120 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:يورپ جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] mfvouccs8l5p2srtz9t6yu01ss0rb0c زمرو:استنبول صوبي جي جاگرافي 14 101878 407121 2026-08-26T07:43:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:استنبول صوبو]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] زمرو:... 407121 wikitext text/x-wiki [[زمرو:استنبول صوبو]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:حياتي جا دائرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] n23x15a5ct0pgl27jmwdg3odejvh6ie 407152 407121 2026-08-26T10:17:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 407152 wikitext text/x-wiki [[زمرو:استنبول صوبو]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ترڪي جا پکين لاءِ اهم علائقا]] [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون|باسفورس]] جي جاگرافي]] [[زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:ترڪي جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:ترڪي ۾ ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:حياتي جا دائرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] 7qihj2v1avdukufaa0to6hk07f6x2hb 407154 407152 2026-08-26T10:18:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 407154 wikitext text/x-wiki [[زمرو:استنبول صوبو]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] k2tew56eoc86sel0u3qu8b9ekeqzfdq جزيري نما جي فهرست 0 101879 407123 2026-08-26T08:56:19Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1366686466|List of peninsulas]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 407123 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ( {{langx|la|paeninsula}} ''پين'' "تقريبن" ۽ ''انسولا'' "ٻيٽ" مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي. <ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، "''پيننسولا"'' (peninsula) جو جمع ''peninsulas'' يا گهٽ عام طور تي ''peninsulae'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي (تقريبن بند) لوپ اندر هڪ "پني''نسولا''" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. les7bpzu4fanfkliddih53qn2bojonn 407124 407123 2026-08-26T09:00:11Z Memon2025 21315 /* */ 407124 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ( {{langx|la|paeninsula}} "''پين":'' تقريبن ۽ " ''انسولا":'' ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي. <ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، "''پيننسولا"'' (<small>peninsula</small>) جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پني''نسولا''" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. go1gl6mo2tpo935oz8o3dm4su28gihv 407125 407124 2026-08-26T09:01:29Z Memon2025 21315 /* */ 407125 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ( {{langx|la|paeninsula}} "''پين":'' تقريبن ۽ " ''انسولا":'' ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي. <ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ پني''نسولا'' ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. lua81h0cjtvootzme0ckq5w9zz457sg 407126 407125 2026-08-26T09:03:19Z Memon2025 21315 /* */ 407126 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ( {{langx|la|paeninsula}} "''پين":'' تقريبن ۽ " ''انسولا":'' ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي. <ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ پني''نسولا'' ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==External links== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{Coastal geography}} {{Earth's landforms}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[Category:Lists of peninsulas| ]] li3382ocu0xwc83zkj7cuzrbw6fbr6z 407127 407126 2026-08-26T09:17:55Z Memon2025 21315 407127 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ( {{langx|la|paeninsula}} "''پين":'' تقريبن ۽ " ''انسولا":'' ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي. <ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ پني''نسولا'' ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نما جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:ارضي شڪليون]] [[زمرو:ارضياتي شڪليون]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:ساحلي ۽ سامونڊي ارضيات]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[Category:Lists of peninsulas| ]] gqec91ulkz3s4m2bhvvm1zrbuciat2j 407128 407127 2026-08-26T09:19:45Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 407128 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ( {{langx|la|paeninsula}} "''پين":'' تقريبن ۽ " ''انسولا":'' ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي. <ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ پني''نسولا'' ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:ارضي شڪليون]] [[زمرو:ارضياتي شڪليون]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:ساحلي ۽ سامونڊي ارضيات]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] psae3sijtol8n8s67rfjagfedn1rcw6 407137 407128 2026-08-26T09:45:36Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 407137 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ( {{langx|la|paeninsula}} "''پين":'' تقريبن ۽ " ''انسولا":'' ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي. <ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ پني''نسولا'' ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 8tc456mgcwjoavye05jy7auy8etoac8 407138 407137 2026-08-26T09:49:29Z Memon2025 21315 407138 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==Faltu== {{Short description|none}} {{Use dmy dates|date=May 2018}} A [[peninsula]] ({{langx|la|paeninsula}} from ''paene'' "almost" and ''insula'' "island") is a piece of land that is bordered mostly by water but connected to [[mainland]].<ref name = "Word_Histories">{{cite book | title = Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | year = 2004 | page = 216 | url = https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 | isbn = 978-0-547-35027-1 | oclc = 55746553}}</ref><ref>{{cite web | url =https://ahdictionary.com/word/search.html?q=peninsula&submit.x=53&submit.y=23 | title = pen·in·su·la | date =2016 | work = American Heritage Dictionary of the English Language | publisher =Houghton Mifflin Harcourt | access-date =1 May 2016 }}</ref><ref name = "Cambr_Dictionary">{{cite web | title = Definition of peninsula | work = Cambridge Dictionaries Online | publisher = Cambridge University Press | url = https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/peninsula | access-date = 1 May 2016}}</ref><ref name = "Merriam_Webster">{{cite web | title = Definition of peninsula | work = Merriam-Webster Dictionary | publisher = Merriam-Webster | url = http://www.merriam-webster.com/dictionary/peninsula | access-date = 1 May 2016}}</ref> The surrounding water is usually understood to be continuous, though not necessarily named as such. A peninsula can also be a headland, [[Cape (geography)|cape]], island [[promontory]], bill, point, or [[spit (landform)|spit]].<ref>{{cite web | url =http://www.britannica.com/topic/list-of-peninsulas-2024442#ref1216632 | title = List of peninsulas | date =2016 | publisher =Encyclopædia Britannica, Inc. | access-date =1 May 2016 }}</ref> A point is generally considered a tapering piece of land projecting into a body of water that is less prominent than a cape.<ref>{{Cite web|url=https://travelingluck.com//Africa/Sierra+Leone/Northern/_2409328_Fourah+Point.html|title=Fourah Point / Fourah Point, Northern, Sierra Leone, Africa|website=travelingluck.com}}</ref> In English, the [[plural]] of peninsula is ''peninsulas'' or, less commonly, ''peninsulae''. A river which courses through a very tight meander is also sometimes said to form a "peninsula" within the (almost closed) loop of water. Presented below is a '''list of peninsulas'''. {{TOC limit|3}} ==Africa== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==Antarctica== * [[Antarctic Peninsula]] * [[Edward VII Peninsula]] * [[Fletcher Peninsula]] * Fowler Peninsula * [[Martin Peninsula]] ==Asia== ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==See also== *[[Cape (geography)]] *[[Headland]] *[[Isthmus]] *[[List of islands]] *[[Promontory]] *[[Salient (geography)]] *[[Spit (landform)]] *[[Tombolo]] ==References== {{reflist}} ==External links== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{Coastal geography}} {{Earth's landforms}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[Category:Lists of peninsulas| ]] [[Category:Peninsulas|*]] [[Category:Coastal geography]] [[Category:Coastal and oceanic landforms]] [[Category:Oceanographical terminology]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 6bs0533eu2eor0wm0l2hltqibsq5bj0 407139 407138 2026-08-26T09:49:52Z Memon2025 21315 407139 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==Africa== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==Antarctica== * [[Antarctic Peninsula]] * [[Edward VII Peninsula]] * [[Fletcher Peninsula]] * Fowler Peninsula * [[Martin Peninsula]] ==Asia== ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==See also== *[[Cape (geography)]] *[[Headland]] *[[Isthmus]] *[[List of islands]] *[[Promontory]] *[[Salient (geography)]] *[[Spit (landform)]] *[[Tombolo]] ==References== {{reflist}} ==External links== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{Coastal geography}} {{Earth's landforms}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[Category:Lists of peninsulas| ]] [[Category:Peninsulas|*]] [[Category:Coastal geography]] [[Category:Coastal and oceanic landforms]] [[Category:Oceanographical terminology]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] j6n8fkxkooce7j7124cw91kjhi16zdm 407140 407139 2026-08-26T09:50:28Z Memon2025 21315 407140 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==Africa== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==Antarctica== * [[Antarctic Peninsula]] * [[Edward VII Peninsula]] * [[Fletcher Peninsula]] * Fowler Peninsula * [[Martin Peninsula]] ==Asia== ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==See also== *[[Cape (geography)]] *[[Headland]] *[[Isthmus]] *[[List of islands]] *[[Promontory]] *[[Salient (geography)]] *[[Spit (landform)]] *[[Tombolo]] ==References== {{reflist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] rdya3tpz30clpcg48xflbesthn0u6ki 407141 407140 2026-08-26T09:50:56Z Memon2025 21315 407141 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==Africa== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==Antarctica== * [[Antarctic Peninsula]] * [[Edward VII Peninsula]] * [[Fletcher Peninsula]] * Fowler Peninsula * [[Martin Peninsula]] ==Asia== ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==See also== *[[Cape (geography)]] *[[Headland]] *[[Isthmus]] *[[List of islands]] *[[Promontory]] *[[Salient (geography)]] *[[Spit (landform)]] *[[Tombolo]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] eaml1uxuzd5bj7g9iorpfhl5kj0hkgt 407142 407141 2026-08-26T09:58:33Z Memon2025 21315 407142 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==Africa== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما ==Asia== ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==See also== *[[Cape (geography)]] *[[Headland]] *[[Isthmus]] *[[List of islands]] *[[Promontory]] *[[Salient (geography)]] *[[Spit (landform)]] *[[Tombolo]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] n7ayo7y3i661ro9f3xju6h2oqhz8x8l 407143 407142 2026-08-26T10:02:25Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 407143 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==Africa== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما ==Asia== ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) اسپٽ (زميني بيهڪ) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 53c92pzqzl210yw5oa749c3rm168oyh 407144 407143 2026-08-26T10:03:02Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 407144 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==Africa== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما ==Asia== ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) * اسپٽ (spit) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] q5yq8a0gww38rfu5ulbif4tmq2egc6g 407145 407144 2026-08-26T10:04:20Z Memon2025 21315 /* آفريڪا */ 407145 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==آفريڪا== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما ==Asia== ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) * اسپٽ (spit) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] fd63zc2wb8joxxh1cmijidnholq9l3x 407146 407145 2026-08-26T10:05:14Z Memon2025 21315 /* Asia */ 407146 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==آفريڪا== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما == ايشيا == ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. ==Europe== Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) * اسپٽ (spit) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 59qi6r42f36o8jvmwlyb7uu8ilywjr3 407147 407146 2026-08-26T10:05:58Z Memon2025 21315 /* Europe */ 407147 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==آفريڪا== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما == ايشيا == ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. == يورپ == Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} ==North America== ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) * اسپٽ (spit) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] gkh57d50856bdbvfoyc0tv0yo16xlrz 407148 407147 2026-08-26T10:06:48Z Memon2025 21315 /* North America */ 407148 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==آفريڪا== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما == ايشيا == ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. == يورپ == Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} == اتر آمريڪا == ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == Oceania == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) * اسپٽ (spit) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 8873g9ajvdqmpp7nj8iqweiru7e4fal 407149 407148 2026-08-26T10:07:38Z Memon2025 21315 /* Oceania */ 407149 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==آفريڪا== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما == ايشيا == ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. == يورپ == Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} == اتر آمريڪا == ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == اوشينيا == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii ==South America== [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) * اسپٽ (spit) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 2pozzfe02hzgyfxs5vpnlbm17hovjxk 407150 407149 2026-08-26T10:08:34Z Memon2025 21315 /* South America */ 407150 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==آفريڪا== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما == ايشيا == ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. == يورپ == Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} == اتر آمريڪا == ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == اوشينيا == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii == ڏکڻ آمريڪا == [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] ==Fictional peninsulas== [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) * اسپٽ (spit) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] lsmgnyqvk6nke38g2y3ye71nxinj9a2 407151 407150 2026-08-26T10:09:23Z Memon2025 21315 /* Fictional peninsulas */ 407151 wikitext text/x-wiki هڪ [[اپٻيٽ]] يا جزيري نما ({{langx|la|paeninsula}} "پين": تقريبن ۽ "انسولا": ٻيٽ مان) زمين جو هڪ ٽڪرو آهي جيڪو گهڻو ڪري پاڻي سان ڀريل آهي پر مکيه زمين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Word_Histories">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216 |title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2004 |isbn=978-0-547-35027-1 |page=216 |oclc=55746553}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> <ref name="Cambr_Dictionary">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref><ref name="Merriam_Webster">{{حوالو ويب|quote=1 May 2016}}</ref> ان جي چوڌاري پاڻي عام طور تي مسلسل سمجهيو ويندو آهي، جيين ته ضروري ناهي ته ان جو نالو اهڙو هجي. هڪ اپٻيٽ هڪ سر زمين، ڪيپ، ٻيٽ جي پرومونٽوري، بل، پوائنٽ يا اسپٽ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2016|quote=1 May 2016}}</ref> اها عام طور تي زمين جو هڪ ٿلهو ٽڪرو سمجهيو ويندو آهي جيڪو پاڻي جي هڪ جسم ۾ نڪرندو آهي جيڪو ڪيپ کان گهٽ نمايان هوندو آهي. انگريزي ۾، ''پننسولا'' <small>(peninsula)</small> جو جمع ''<small>peninsulas</small>'' يا گهٽ عام طور تي ''<small>peninsulae</small>'' آهي. هڪ درياهه جيڪو تمام گهڻو تنگ وڪڙ مان وهندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن اهو به چيو ويندو آهي ته اهو پاڻي جي بند لوپ اندر هڪ "پنينسولا" ٺاهيندو آهي. هيٺ ڏنل '''جزيري نما جي هڪ فهرست''' پيش ڪئي وئي آهي. ==آفريڪا== [[File:Horn of Africa.png|thumb|The [[Horn of Africa]] also known as the Somali Peninsula]] ===Macaronesia=== * [[Jandía]], [[Fuerteventura]], [[Canary Islands]], Spain * [[Macizo de Anaga]], [[Tenerife]], [[Canary Islands]], Spain * [[Ponta de São Lourenço]], [[Madeira Island]], Portugal ===North Africa=== {{Div col}} * [[Cabo Blanco, Africa|Cabo Blanco]], Mauritania/Morocco * [[Cap Bon]], Tunisia * [[Cap Zebib]], Tunisia * [[Ceuta]], Spain * [[Río de Oro Peninsula]], [[Morocco]] * [[Ras Banas]], Egypt * [[Ras ben Sakka]], Tunisia {{Div col end}} ===Somali Peninsula=== {{Main|Horn of Africa}} The Horn of Africa is a peninsula in Northeast Africa that juts into the [[Guardafui Channel]], and is the easternmost projection of the African continent. It denotes the region containing the countries of [[Djibouti]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], and [[Somalia]]. * [[Buri Peninsula]], Eritrea * [[Ras Hafun]], Somalia * [[Ras Kasar]], Eritrea * [[Ras Siyyan]], Djibouti ===West Africa=== * [[Lekki Peninsula]], Lagos, Nigeria * [[Cap-Vert]], Senegal * [[Turner's Peninsula]], Sierra Leone ===Other peninsulas in Africa=== * [[Bakassi]], Cameroon, but disputed with Nigeria * [[Cape Peninsula]], South Africa * [[Le Morne Brabant]], Mauritius * Uyoma, Kenya ==انٽارڪٽيڪا== * انٽارڪٽڪ جزيري نما * ايڊورڊ VII جزيري نما * فليچر جزيري نما * فائولر جزيري نما * مارٽن جزيري نما == ايشيا == ===Eastern Asia=== ====China==== Source:<ref>{{Cite web |title=中国一共有几个半岛-爱问知识人 |url=https://iask.sina.com.cn/jxwd/6gKtrmwcAGX.html |access-date=2022-04-21 |website=iask.sina.com.cn}}</ref> {{Main|List of peninsulas of China}} * [[Liaodong Peninsula]] * [[Shandong Peninsula]] * [[Dapeng Peninsula]] * [[Leizhou Peninsula]] * [[Macau Peninsula]] ====Hong Kong==== Hong Kong itself is a peninsula. ====Japan==== {{See also|List of peninsulas of Japan}} =====Hokkaido===== * [[Shiretoko Peninsula]] * [[Shakotan Peninsula]] =====Honshū===== * [[Oshika-hanto]] * [[Noto-hanto]] * [[Oga-hanto]] * [[Miura-hanto]] * [[Bōsō Peninsula|Bōsō-hanto]] =====Kyūshū===== * [[Nishi-sonogi-hanto]] * [[Satsuma Peninsula|Satsuma-hanto]] * [[Ōsumi Peninsula|Ōsumi-hanto]] * [[Shimabara Peninsula|Shimabara-hanto]] ====Korea==== {{Main|Korea}} [[File:Korea satelliet.jpg|thumb|[[Korea|Korean Peninsula]]]] The whole landmass encompassing North and South Korea is a peninsula, surrounded by the [[East Sea of Korea|East Sea]] to the east and south, and the [[Yellow Sea]] to the west and south, with the [[Korea Strait]] connecting them. ===Northern Asia=== {{Div col}} * [[Chukchi Peninsula]] * [[Faddeyevsky Peninsula]] * [[Gyda Peninsula]] * [[Kamchatka Peninsula]] * [[Mikhailov Peninsula]] * [[Muravyov-Amursky Peninsula]] * [[Taymyr Peninsula]] * [[Yamal Peninsula]] {{Div col end}} ===Southeastern Asia=== ====Vietnam==== * [[Camau Peninsula]] ====Myanmar==== * [[Irawaddy Peninsula]] ====Thailand==== * [[Tapaya/Rachon Peninsula]] Chonburi-Rayong Province * Sathing Phra Peninsula ====Cambodia==== * [[Sihanouk Peninsula]] * [[Botum Peninsula]] ====Indonesia==== {{Div col}} * [[Blambangan Peninsula]], [[Java (island)|Java]], * [[Minahasa Peninsula]], [[Sulawesi]] * [[East Peninsula, Sulawesi]] * [[South-east Peninsula, Sulawesi]] * [[South Peninsula, Sulawesi]] * [[Bird's Head Peninsula]], [[West Papua Province]] * [[Cape Mangkalihat]], [[East Kalimantan]] {{Div col end}} ====Malaysia==== * [[Northwestern Peninsula]], [[Kudat]] * [[Pitas Peninsula]], [[Pitas, Malaysia|Pitas]] * [[Semporna Peninsula]], [[Semporna]] and [[Tawau]] * [[Sandakan Peninsula]], [[Sandakan]] *[[Peninsula Malaysia]] ====Philippines==== {{Div col}} * [[Bataan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Bicol Peninsula]], [[Luzon]] * [[Caramoan Peninsula]], [[Bicol Region|Bicol]] * [[Bondoc Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calatagan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Calumpan Peninsula]], [[Luzon]] * [[Cavite City]], [[Luzon]] * [[Metro Manila|Manila Peninsula]], [[Luzon]] * [[San Ildefonso Peninsula]], [[Luzon]] * [[Redondo Peninsula]], [[Luzon]] * [[Zamboanga Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Tinaca Point]], [[Davao del Sur]] * [[Guanguan Peninsula]], [[Mindanao]] * [[Northwest Panay Peninsula Natural Park|Northwest Panay Peninsula]], [[Visayas]] * [[Poro Point]], [[San Fernando, La Union|La Union]] {{Div col end}} ====Singapore==== * [[Tuas]] ===South Asia=== [[Image:South India satellite.jpg|thumb|[[South India]] (Peninsular India)]] The [[Deccan Plateau|Deccan Peninsula]] is an only and largest geographical feature of the [[Indian subcontinent]]. ===Southwest Asia=== ====Arabia==== * [[Arabian Peninsula]]; Arabian is only and largest in this regional. ===West Asia=== [[File:Anatolia composite NASA.png|right|thumb|Map of the [[Anatolia|Anatolian Peninsula]], the Asian part of Turkey]] * [[Anatolia|Anatolian Peninsula]] Anatolia is only and largest cape in this regional. == يورپ == Europe is sometimes considered to be a large peninsula extending off [[Eurasia]].<ref name="Peninsula">{{cite web |editor=National Geographic |title= Peninsula |year=1996 |url= http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|archive-url= https://web.archive.org/web/20121005064158/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/peninsula/?ar_a=1|url-status= dead|archive-date= 5 October 2012|access-date=18 January 2015}}</ref> As such, it is one of the largest peninsulas in the world and the only one to have the status as a full continent, largely as a matter of convention rather than science. It is composed of many smaller peninsulas, the four main and largest component peninsulas being the [[Scandinavian Peninsula|Scandinavian]], [[Iberian Peninsula|Iberian]], [[Balkan Peninsula|Balkan]], and [[Italian Peninsula|Apennine]] peninsulas. === Balkan Peninsula === [[File:Balkan topo en.jpg|thumb|The assumed Balkan Peninsula, as defined by the [[Soča]]–[[Vipava (river)|Vipava]]–[[Krka River (Slovenia)|Krka]]–[[Sava]]–[[Danube]] border.]] The [[Balkans]] is a region which natural borders do not coincide with the technical definition of a peninsula hence modern geographers reject the idea of a Balkan Peninsula. It would include Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovenia and the [[East Thrace|European part]] of Turkey. * [[Chalkidiki]], Greece * [[Cassandreia|Kassandra]], Greece * [[Mani Peninsula]], Greece * [[Mount Athos]], Greece * [[Peloponnese]], Greece (now an island because of the [[Corinth Canal]]) * [[Sithonia]], Greece * [[Pilio]], Greece * [[Istria]], Croatia * [[Piran|Piran Peninsula]], Slovenia * [[Pelješac]], Croatia * [[Prevlaka]], Croatia * [[Split, Croatia|Split]], Croatia * [[Zadar]], Croatia * [[Karaburun Peninsula, Albania|Karaburun Peninsula]], Albania * [[Luštica]], Montenegro * [[Gallipoli]], Turkey * [[Klek (peninsula)]], Bosnia and Herzegovina * [[Istanbul]], Turkey ===France=== * [[Brittany]] * [[Cap Corse]], Corsica * [[Cotentin Peninsula]], Normandy * [[Crozon]], Finistère * [[Landes du Médoc]], Aquitaine ===Iberian Peninsula=== {{Main|Iberian Peninsula}} [[File:España y Portugal.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Iberian Peninsula]]]] Encompassing continental Portugal and Spain, Andorra, [[Gibraltar]] ([[British Overseas Territories|British Overseas Territory]]), and a small amount of [[Southern France]], the [[Iberian Peninsula]] is a dominant geographical feature of Iberia. Other peninsulas in Iberia include: {{columns-list| * Lisbon Peninsula, Portugal * [[Setúbal Peninsula]], Portugal * [[Peniche, Portugal|Peniche]], Portugal * [[Cabo Espichel]], Portugal * [[Cabo Carvoeiro]], Portugal * [[Cabo de São Vicente]], Portugal * [[Tróia Peninsula]], Portugal * [[Gibraltar]], United Kingdom * [[Cádiz]], [[Andalusia]], Spain * [[A Coruña]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain * [[O Morrazo]], [[Province of Pontevedra|Pontevedra]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], Spain }} ===Ireland=== {{columns-list| * [[Achill Island|Achill Head Peninsula]] * [[Beara Peninsula]] * [[Cooley Peninsula]] * [[Dingle Peninsula]] * [[County Donegal|Donegal]] * [[Fanad|Fanad Peninsula]] * [[Hook Peninsula]] * [[Horn Head]] * [[Howth Head|Howth Peninsula]] * [[Inishowen]] * [[Iveragh Peninsula]] * [[Loop Head|Loop Head Peninsula]] * [[Mizen Head|Mizen Head Peninsula]] * [[Mullet Peninsula]] * [[Munster]] * [[Old Head of Kinsale]] * [[Rosguill]] * [[Sheep's Head|Sheep's Head Peninsula]] }} ===Italy=== [[File:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|thumb|right|Satellite view of the [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]]]] The [[Italian Peninsula|Apennine Peninsula]] is the dominant geographical feature of [[Italy]]. Other peninsulas in Italy include: ;Adriatic Sea * [[Monte Gargano|Promontorio del Gargano]] ;Ionian Sea * [[Calabria]] * [[Salento]] ;Ligurian Sea * [[Portofino]] * [[Porto Venere|Portovenere]] * [[Piombino|Promontorio di Piombino]] ;Tyrrhenian Sea * [[Gaeta]] * [[Promontorio del Circeo]] * [[Monte Argentario|Promontorio dell'Argentario]] * [[Promontorio di Punta Ala]] * [[Sorrentine Peninsula]] ===Malta=== * [[Valletta]] * [[Senglea]] * [[Birgu]] * [[Sliema]] * [[Ta' Xbiex]] * [[Marsaskala]] * [[Fort Ricasoli]] ===Russia=== {{columns-list| * [[Curonian Spit]], [[Kaliningrad Oblast]] (shared with Lithuania) * [[Gusinaya Zemlya]] * [[Kanin Peninsula]] * [[Kola Peninsula]] * [[Kurgalsky Peninsula]] * [[Lokhaniemi|Lokhaniemi Peninsula]] * [[Nemetsky Peninsula]] * [[Onega Peninsula]] * [[Rybachy Peninsula]] * [[Sambia Peninsula]] * [[Soikinsky Peninsula]] * [[Sredny Peninsula]] * [[Taman Peninsula]] * [[Turiy Peninsula]] * [[Yugorsky Peninsula]] }} ===Scandinavia=== {{Main|Scandinavia|Scandinavian Peninsula|Jutland|Fennoscandia}} [[File:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|thumb|Fennoscandia including the Scandinavian Peninsula and Kola Peninsula]] ====Norway==== {{columns-list| * [[Bergen Peninsula]] * [[Bygdøy]] * [[Brøggerhalvøya]], Norway * [[Fornebulandet]] * [[Fosen]] * [[Hamarøyhalvøya]] * [[Hurumlandet]] * [[Lindesnes (peninsula)|Lindesnes]] * [[Lista (peninsula)|Lista]] * [[Lyngenhalvøya]] * [[Nordkinn Peninsula]] * [[Nesodden]] * [[Ofothalvøya]] * [[Porsangerhalvøya]] * [[Snarøya]], Norway * [[Stad (peninsula)|Stad]] * [[Stavanger Peninsula]] * [[Sværholt Peninsula]] * [[Varangerhalvøya]] }} ====Sweden==== {{columns-list| * [[Gotland]] * [[Scania]] }} ====Denmark==== {{columns-list| * [[Djursland]] * [[Grenen]] * [[Helgenæs]] * [[Hindsholm]] * Horne Land * [[Hornsherred]] * [[Jutland Peninsula]] * [[Kegnæs]] * [[Mols]] * [[Odsherred]] * [[Salling]] * [[Stevns Peninsula]] * [[Sundeved]] }} ===Finland=== * [[Hanko Peninsula]], [[Hanko, Finland|Hanko]] * [[Porkkalanniemi|Porkkala Peninsula]], [[Kirkkonummi]] * [[Suensaari]], [[Tornio]] ===Estonia=== {{Main|List of peninsulas of Estonia}} ===Turkey=== {{Main|Peninsulas of Turkey}} *[[Thracian Chersonese|Gallipoli Peninsula]] *[[Thracian Peninsula]] ===Ukraine=== *[[Crimea|Crimean Peninsula]] *[[Chonhar Peninsula]] *[[Kinburn Peninsula]] *[[Rybalskyi Peninsula]] ===United Kingdom and the Crown Dependencies=== ====England==== [[File:Satellite picture of the Celtic Sea.jpg|thumb|England's [[South West Peninsula]] at the top and France's Brittany Peninsula at the bottom, with the English Channel between]] {{columns-list| * [[South West Peninsula]] (western part of the [[West Country]] comprising the counties of [[Cornwall]], Devon, [[Somerset]], and [[Dorset]]) * [[Dengie peninsula]], Essex * The centre of the city of [[Durham, England|Durham]], County Durham * [[The Fylde]], Lancashire * [[Brixham|Brixham Peninsula]], South Devon * [[Hoo Peninsula|Hoo]], Kent * [[Roseland Peninsula|Roseland]], Mid Cornwall * [[Bere Alston|Bere Peninsula]], Devon * [[Isle of Dogs]], London * [[Cartmel Peninsula]], Cumbria * [[Furness Peninsula]], Cumbria * [[Greenwich Peninsula]], London * [[Gosport]], Hampshire * [[Isle of Thanet]], Kent * [[The Lizard]], Cornwall * [[Dawlish Warren|Dawlish Warren National Nature Reserve]], South Devon * [[Manhood Peninsula]], West Sussex * [[Morte Point]], North Devon * [[Penwith]], Cornwall * [[Isle of Purbeck]], Dorset * [[Rotherhithe]], London * [[Spurn]], East Riding of Yorkshire * [[Shotley Peninsula]], Suffolk * [[Swanscombe Peninsula]], Kent * [[Tendring District|Tendring]], Essex * [[Weymouth Pier]], [[Weymouth, Dorset|Weymouth]] * [[Wirral Peninsula|Wirral]], Cheshire/Merseyside }} ====Northern Ireland==== * [[Ards Peninsula]] * [[Islandmagee]] * [[Lecale peninsula]] * [[Ramore Head]], [[Portrush]] * [[Oxford Island]] * [[Magilligan]] ====Scotland==== {{columns-list| * [[Ardnamurchan]], Lochaber * [[Black Isle]], Ross and Cromarty * [[Cowal]], Argyll and Bute * [[Doonie Point]], Aberdeenshire * [[Dunnet Head]], Caithness * [[Faraid Head]], Sutherland * [[Fife]] * [[Kintyre]], Argyll and Bute * [[Knoydart]], Lochaber * The [[Machars]], Dumfries and Galloway * [[Morvern]], Lochaber * [[Northmavine]], Shetland * [[Rhins of Galloway]], Dumfries and Galloway * [[Rosneath peninsula]], Argyll and Bute (formerly Dunbartonshire) * [[Rhu Peninsula]] Lochaber * [[Strathy|Strathy Point]], Sutherland * [[Point of Hellia]], Orkney * [[Point, Outer Hebrides|Point or the Eye peninsula]], Western Isles }} ====Wales==== * [[Creuddyn Peninsula]] juts out of the [[North Wales]] coast * [[Gower Peninsula]], [[Swansea]] * [[Llŷn Peninsula]] * [[Marloes]] Peninsula, [[Pembrokeshire]] * [[South Pembrokeshire]] Peninsula * [[St Davids Head]], Pembrokeshire * [[Wales]], itself a peninsula ====Channel Islands==== * [[Vale, Guernsey|Le Clos du Valle]], [[Guernsey]] * [[Little Sark]], [[Sark]] ====Isle of Man==== * [[Langness Peninsula]], [[Malew]] ===Other peninsulas in Europe=== [[Image:Peninsula croatia.jpg|thumb|A small peninsula in Croatia]] [[File:Zürichsee - Halbinsel Au IMG 0856.JPG|thumb|right|[[Au Peninsula]], [[Lake Zurich]], Switzerland]] {{columns-list| * [[Absheron Peninsula]], Azerbaijan * [[Bodanrück]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[Akranes]], Iceland * [[Au Peninsula]], [[Au, Zurich]], Switzerland * [[Butjadingen]], Germany * [[Curonian Spit]], Lithuania (shared with Russia) * [[Fischland-Darß-Zingst]], Germany * [[Hel Peninsula]], Poland * [[Heracles Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Kerch Peninsula]], disputed between Ukraine and Russia * [[Karpass Peninsula]], Cyprus * [[Mettnau]], [[Konstanz (district)|Konstanz]], Germany * [[North Holland]], the Netherlands * [[Nesebar]] Peninsula, Bulgaria * [[Sozopol]] Peninsula, Bulgaria * [[Rapperswil Peninsula]], [[Rapperswil-Jona]], Switzerland * [[St. Peter's Island]], [[Twann-Tüscherz]], Switzerland * [[Tihany]], Hungary * [[Walcheren]], the Netherlands * [[Zuid-Beveland]], the Netherlands }} == اتر آمريڪا == ===Belize=== * [[Placencia|Placencia Peninsula]], Belize ===Canada=== * [[Dunlas Peninsula]], [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]], [[Northwest Territories]]/[[Nunavut]] * [[Labrador Peninsula]], encompassing all of [[Labrador]] and most of [[Quebec]] * [[Natkusiak Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]], Northwest Territories/Nunavut * [[Storkerson Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut * [[Wollaston Peninsula]], Victoria Island, Northwest Territories/Nunavut ====British Columbia==== {{Div col}} * [[Burrard Peninsula]] * [[Saanich Peninsula]], [[Vancouver Island]] * [[Sechelt Peninsula]] * [[Tsawwassen, British Columbia|Tsawwassen]] Peninsula, which extends beyond the Canada/United States border, creating the [[pene-exclave]] of [[Point Roberts, Washington]] {{Div col end}} ====New Brunswick==== {{Div col}} * [[Acadian Peninsula]] * [[Kingston Peninsula]] {{Div col end}} ====Newfoundland and Labrador==== {{Div col}} * [[Avalon Peninsula]] * [[Baie Verte Peninsula]] * [[Bonavista Peninsula]] * [[Burin Peninsula]] * [[Great Northern Peninsula]] * [[Port au Port Peninsula]] {{Div col end}} ====Northwest Territories==== {{Div col}} * [[Diamond Jennes Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Douglas Peninsula]] * [[Leith Peninsula]] (in [[Great Bear Lake]]) * [[Parry Peninsula]] * [[Pethel Peninsula]] * [[Prince Albert Peninsula]], Victoria Island * [[Sahoyúé-§ehdacho]] {{Div col end}} ====Nova Scotia==== {{Div col}} * [[Aspotogan Peninsula]] * [[Chebucto Peninsula]] ** [[Halifax Peninsula]] * [[Nova Scotia peninsula]] * [[Pubnico Peninsula]] {{Div col end}} ====Nunavut==== {{Div col}} * [[Adelaide Peninsula]] * [[Banks Peninsula (Nunavut)|Banks Peninsula]] * [[Boothia Peninsula]] * [[Bell Peninsula]], [[Southampton Island]] * [[Colin Archer Peninsula]], [[Devon Island]], [[Queen Elizabeth Islands]] * [[Collinson Peninsula]], [[Victoria Island (Canada)|Victoria Island]] * [[Kent Peninsula]] * [[Melville Peninsula]] * [[Pangertot Peninsula]] * [[Simpson Peninsula]] {{Div col end}} =====Baffin Island===== {{Div col}} * [[Barrow Peninsula]] * [[Becher Peninsula]] * [[Beekman Peninsula]] * Bell Peninsula * [[Blunt Peninsula]] * [[Borden Peninsula]] * [[Brodeur Peninsula]] * [[Cumberland Peninsula]] * [[Foxe Peninsula]] * [[Hall Peninsula]] * [[Henry Kater Peninsula]] * [[Meta Incognita Peninsula]] * [[Siorarsuk Peninsula]] * [[Steensby Peninsula]] {{Div col end}} ====Ontario==== {{Div col}} * [[Cynthia Peninsula]] (in [[Lake Temagami]]) * [[Joan Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[McLean Peninsula]] (in Lake Temagami) * [[North Peninsula]] (in Lake Nipigon) * [[Ontario Peninsula]] ** [[Bruce Peninsula]], extending into [[Lake Huron]] ** 100-Mile Peninsula ([[Essex County, Ontario|Essex County]]) ** [[Long Point, Ontario|Long Point]] (in [[Lake Erie]]) ** [[Niagara Peninsula]] ** [[Point Pelee]] (in Lake Erie) * [[Prince Edward Peninsula]] (in [[Lake Ontario]]) * [[Sibley Peninsula]] (in [[Lake Superior]]) {{Div col end}} ====Quebec==== * [[Gaspé Peninsula]] * [[Ungava Peninsula]] ===Caribbean=== ====Haiti==== *[[Tiburon Peninsula|Peninsule de Tiburon]], Haiti *[[St-Nicolas Peninsula|Peninsule de Mole-St-Nicolas]], Haiti ====Dominican Republic==== *[[Samaná Peninsula|Peninsula de Samaná]], Dominican Republic ====Puerto Rico==== * [[Barrio Obrero (Santurce)|Barrio Obrero]], Puerto Rico ====Cuba==== * [[Zapata Peninsula]], Cuba * [[Guanahacabibes Peninsula]], Cuba * [[Hicacos Peninsula]], Cuba ====Saint Lucia==== * Vigie Peninsula, St Lucia ===Costa Rica=== * [[Nicoya Peninsula]], Costa Rica * [[Osa Peninsula]], Costa Rica ===Greenland=== * [[Wegener Peninsula]] * [[Hayes Halvo]] * [[Ingnerit]] * [[Nuussuaq Peninsula]] * [[Sigguup Nunaa]] (Svartenhuk Halvø) ===Mexico=== [[File:Yucatan peninsula 250m.jpg|thumb|The [[Yucatán Peninsula]]]] * [[Baja California Peninsula]], Mexico, containing the states of [[Baja California (state)|Baja California]] and [[Baja California Sur]] * [[Yucatán Peninsula]], partly separating the Gulf of Mexico from the Caribbean ===Panama=== {{Div col}} * [[Península de Azuero]], Panama {{Div col end}} ===United States=== ====Alaska==== * [[Alaska Peninsula]] * Cleveland Peninsula * [[Kenai Peninsula]] * [[Seward Peninsula]] * [[Lisburne Peninsula]] ====California==== {{main|Peninsulas of California}} {{Div col}} * [[Balboa Peninsula, Newport Beach|Balboa Peninsula]] – in [[Newport Beach, California|Newport Beach]], [[Orange County, California|Orange County]]. * [[Monterey Peninsula]] – between [[Monterey Bay]], the [[Salinas Valley]], and the [[Santa Lucia Range]] in [[Monterey County]]. * [[Palos Verdes Peninsula]] – along the Pacific between [[Santa Monica Bay]] and [[San Pedro Bay (California)|San Pedro Bay]], in the [[South Bay, Los Angeles|South Bay Region]] of [[Los Angeles County]]. * [[Point Loma, San Diego|Point Loma Peninsula]] – between [[San Diego Bay]] and the Pacific Ocean in [[San Diego]]. * [[Point Reyes Peninsula]] – west-northwest of San Francisco. * [[San Francisco Peninsula]] – between the central−south [[San Francisco Bay]] and the Pacific in the San Francisco Bay Area. The [[Santa Cruz Mountains]] are a 'spine' along the middle and lower sections. * [[Samoa Peninsula]] – the northern landform between [[Humboldt Bay]] and the Pacific * [[Tiburon Peninsula (California)|Tiburon Peninsula]] – between [[Richardson Bay]] and [[San Pablo Bay]] in east [[Marin County]] of the northern [[San Francisco Bay Area]]. {{Div col end}} ====Florida==== [[Image:STS-95 Florida From Space.jpg|thumb|The [[Geography of Florida|Floridian Peninsula]], shown by a [[NASA]] satellite image]] [[Florida]] is a well-known example of a large peninsula, with its land area divided between the larger Florida peninsula and the smaller [[Florida Panhandle]] on the north and west. It has several smaller peninsulas within it: * The [[St. Johns River]] creates a large peninsula over {{convert|75|miles}} in length that stretches from eastern Jacksonville down to the border of Flagler and Volusia counties, where the river emanates from [[Lake George (Florida)|Lake George]]. * [[Fairpoint Peninsula]] * [[Pinellas]] peninsula, including [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg]] and [[Clearwater, Florida|Clearwater]] * Much of [[Tampa, Florida|Tampa]] lies on a peninsula called Interbay Peninsula jutting out into [[Tampa Bay]] * [[Cape Sable]] ====Maryland==== [[Image:Chesapeakelandsat.jpeg|thumb|Mid-Atlantic shoreline showing, from the upper right, the [[Cape May Peninsula]] of New Jersey, [[Delaware Bay]], the [[Delmarva Peninsula]], and [[Chesapeake Bay]]. Also visible are the peninsulas of [[Maryland]] and [[Virginia]] along the Chesapeake's shores.]] * [[Maryland]] shares the [[Delmarva Peninsula]] east of [[Chesapeake Bay]] with [[Delaware]] and [[Virginia]]. * [[St. Mary's Peninsula]] is defined by the [[Patuxent River]], the [[Potomac River]], and [[Chesapeake Bay]]. * [[Calvert Peninsula]] lies between [[Chesapeake Bay]] and the [[Patuxent River]]. * Numerous smaller tidal tributaries form smaller peninsulas on both the [[Eastern Shore of Maryland|Eastern]] and Western shores of Chesapeake Bay. Named examples include the [[Broadneck Peninsula]] in [[Anne Arundel County, Maryland|Anne Arundel County]] and the [[Elk Neck Peninsula]] in [[Cecil County, Maryland|Cecil County]]. ====Massachusetts==== [[File:Cape Cod - Landsat 7.jpg|thumb|[[Cape Cod]], a peninsula of [[Massachusetts]]]] * [[Cape Cod]], [[Massachusetts]], a [[Cape (geography)|cape]] that can be viewed as a peninsula *[[Cape Ann]], includes the towns of [[Gloucester, Massachusetts|Gloucester]] and [[Rockport, Massachusetts|Rockport]] * [[Nahant, Massachusetts#Geography and transportation|Nahant]], a town in Essex County, is on a small peninsula. * [[Nantasket Peninsula]], [[Hull, Massachusetts|Hull]] * [[Shawmut Peninsula]], [[Boston]] ====Michigan==== {{Main|Upper Peninsula of Michigan|Lower Peninsula of Michigan}} [[Image:Great Lakes from space.jpg|thumb|The large Michigan Peninsulas from space, showing both the [[Upper Peninsula of Michigan|Upper Peninsula]] and [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]]]] {{Div col}} [[Michigan]] – the only bi-peninsular state – is very distinguishable for its [[glove#Mittens|mitten]]-shaped [[Lower Peninsula of Michigan|Lower Peninsula]] which includes: * [[Leelanau Peninsula]] * [[Lost Peninsula]] * [[Peninsula Township, Michigan|Old Mission Peninsula]] * [[Pointe Mouillee State Game Area|Pointe Mouillee]] * [[Presque Isle Township, Michigan|Presque Isle Peninsula]] * [[Tawas Point State Park|Tawas Point]] * [[The Thumb]] * [[Waugoshance Point]] * [[North Maumee Bay Archeological District|Woodtick Peninsula]] The [[Upper Peninsula of Michigan]] contains: * [[Abbaye Peninsula]] * [[Garden Peninsula]] * [[Keweenaw Peninsula]] * [[Rabbit's Back]] * [[Stonington Peninsula]] {{Div col end}} ====New Jersey==== {{Div col}} *[[Barnegat Peninsula]] * [[Cape May Peninsula]] * [[Sandy Hook (New Jersey)|Sandy Hook]] * [[New Barbadoes Neck]] lies between the [[Hackensack River]] and [[Passaic River]] * [[Caven Point]] in [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]] is a part of [[Liberty State Park]] and [[Port Liberte]]. * [[Bergen Point]] and [[Constable Hook]] are two peninsulas in [[Bayonne, New Jersey|Bayonne]], which itself lies on peninsula surrounded by [[Upper New York Bay]], [[Newark Bay]], and the [[Kill van Kull]], formerly known as [[Bergen Neck]] * [[Droyer's Point]] and [[Kearny Point]] mark the mouth of the [[Hackensack River]] * [[MOTBY]] and [[Port Jersey]] are man-made peninsulas extending in [[Upper New York Bay]] {{Div col end}} ====New York==== [[Image:Long Island Landsat Mosaic.jpg|thumb|Long Island, New York, with its North and South Forks]] {{Div col}} * [[The Bronx]], [[New York (state)|New York]], and [[Yonkers]], New York * [[Long Island]] was once a peninsula connected to North America during the great [[Ice age|Ice Age]]s, and includes two large peninsulas at its east end: the [[South Fork, Suffolk County, New York|South Fork]] and the [[North Fork, Suffolk County, New York|North Fork]]. * [[Cumberland Head]] * [[Coney Island]] was an island until it was expanded through [[land reclamation]] into the [[Coney Island Creek]], thus becoming a peninsula. * [[Rockaway, Queens|Rockaway Peninsula]] in southeastern [[Queens]] {{Div col end}} * Irondequoit, NY (geographical headland) ====Oregon==== {{main|Peninsulas of Oregon}} ====Utah==== * [[Antelope Island]], [[Utah]], becomes a peninsula when waters are low, on the south shore of the [[Great Salt Lake]] * [[Promontory Point, Utah|Promontory Peninsula]], on the north eastern shore of the Great Salt Lake * Stansbury Peninsula becomes an island when waters are high, on the south shore of the Great Salt Lake ====Vermont==== * [[Alburgh (town), Vermont|Alburgh]], [[Vermont]], is on the Alburgh Tongue, a peninsula extending from Quebec, Canada into Lake Champlain ====Virginia==== * [[Middle Peninsula]], on the western shore of the [[Chesapeake Bay]] * [[Northern Neck]], on the western shore of the Chesapeake Bay * [[Virginia Peninsula]], on the western shore of the Chesapeake Bay ====Washington==== {{div col|colwidth=24em}} * [[Bolton Peninsula]] * [[Breakwater Peninsula]] * [[Cooper Point (Thurston County, Washington)|Cooper Point]] * [[Gig Harbor Peninsula]] * [[Johnson Point (Thurston County, Washington)|Johnson Point]] * [[Key Peninsula]] * [[Kitsap Peninsula]] * [[Long Beach Peninsula]] * [[Magnolia Peninsula]] * [[Olympic Peninsula]] * [[Point Brown Peninsula]] * [[Point Chehalis Peninsula]] * [[Swinomish Peninsula]] * [[Toandos Peninsula]] * [[Tsawwassen Peninsula]] * [[Quimper Peninsula]] {{div col end}} ====Wisconsin==== * [[Bark Point, Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Bayfield Peninsula]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Chequamegon Point]], [[Wisconsin]] in [[Lake Superior]] * [[Door Peninsula]], [[Wisconsin]], in [[Lake Michigan]] * [[Jones Island, Milwaukee]], [[Wisconsin]] in [[Lake Michigan]] * [[Little Tail Point]], [[Wisconsin]] in [[Green Bay (Lake Michigan)]] * [[Marshall's Point]], [[Wisconsin]] on North Bay in [[Lake Michigan]] * [[MawBilly Joelwe Point]], [[Wisconsin]] on [[MawBilly Joelwe Bay]] in [[Lake Superior]] * [[Roman Point]] on [[Siskiwit Bay]], [[Wisconsin]], in [[Lake Superior]] * [[Toft Point]] between [[Bailey's Harbor, Wisconsin]] and Moonlight Bay, Wisconsin in [[Lake Michigan]] ====Other states==== {{Div col}} * [[Delmarva Peninsula]], encompassing parts of [[Maryland]] and [[Virginia]], and most of [[Delaware]] * [[Land Between the Lakes]], [[Tennessee]] and [[Kentucky]] * [[Presque Isle State Park|Presque Isle]], [[Erie, Pennsylvania]] * [[Port Bolivar]], [[Texas]] * [[Encinal Peninsula]], [[Flour Bluff]], [[Corpus Christi, Texas]] * [[Kentucky Bend]], [[Kentucky]] {{Div col end}} == اوشينيا == === Australia === [[Image:Wilsons Promontory.png|thumb|Satellite image of [[Wilsons Promontory]], Victoria]] [[File:DJI Mavic - Palm beach (34506639485).jpg|thumb|Palm Beach, [[Sydney]], New South Wales]] [[File:Torndirrup Peninsula to Bald Head.JPG|thumb|Torndirrup Peninsula, Western Australia]] {{Div col}} * [[Abbotsford, New South Wales|Abbotsford]], New South Wales * [[Avalon Beach]], New South Wales * [[Balcolyn]], New South Wales * [[Beecroft Peninsula]], [[New South Wales]] * [[Bellarine Peninsula]], [[Victoria (Australia)|Victoria]] * [[Blacksmiths, New South Wales|Blacksmiths]], New South Wales * [[Bolton Point, New South Wales|Bolton Point]], New South Wales * [[Box Head]], New South Wales * [[Bouddi National Park]], New South Wales * [[Brightwaters, New South Wales|Brightwaters]], New South Wales * [[Budgewoi Peninsula]], New South Wales * [[Burraneer]], New South Wales * [[Cape York Peninsula]], [[Queensland]] * [[Castle Cove, New South Wales|Castle Cove]], New South Wales * [[Caves Beach]], New South Wales * [[Chiswick, New South Wales|Chiswick]], New South Wales * [[Coal Point]], New South Wales * [[Cobourg Peninsula]], [[Northern Territory]] * [[Cremorne Point]], New South Wales * [[Cronulla, New South Wales|Cronulla]], New South Wales * [[Dampier Peninsula]], [[Western Australia]] * [[Dudley Peninsula]], [[South Australia]] * [[Eyre Peninsula]], South Australia * [[Ettalong Beach]], New South Wales * [[Fleurieu Peninsula]], South Australia * [[Freycinet Peninsula]], [[Tasmania]] * [[Gippsland Lakes Coastal Park]], Victoria * [[Gwandalan]], New South Wales * [[Inskip Peninsula]], Queensland * [[Jervis Bay]], [[Australian Capital Territory]] * [[Kangaroo Point, New South Wales|Kangaroo Point]], New South Wales * [[Kurnell, New South Wales|Kurnell]], New South Wales * [[Kurraba Point]], New South Wales * [[Lakes Entrance, Victoria|Lakes Entrance]], New South Wales * [[Mornington Peninsula]], Victoria * [[Nelson Bay, New South Wales|Nelson Bay]], New South Wales * [[Redcliffe City, Queensland|Redcliffe]], Queensland * [[Palm Beach, New South Wales|Palm Beach]], New South Wales * [[Point Frederick, New South Wales|Point Frederick]], New South Wales * [[Primbee]], New South Wales * [[Rhodes, New South Wales|Rhodes]], New South Wales * [[Sir Richard Peninsula]], South Australia * [[Stockton, New South Wales|Stockton]], New South Wales * [[Swansea, New South Wales|Swansea]], New South Wales * [[Sydney Heads]], New South Wales * [[Tasman Peninsula]], Tasmania * [[The Entrance, New South Wales|The Entrance]], New South Wales * [[Torndirrup National Park]], Western Australia * [[Wangi Wangi, New South Wales|Wangi Wangi]], New South Wales * [[Windang]], New South Wales * [[Wilsons Promontory]], Victoria * [[Woolwich, New South Wales|Woolwich]], New South Wales * [[Woy Woy]], New South Wales * [[Yorke Peninsula]], South Australia * [[Younghusband Peninsula]], South Australia * [[Yowie Bay]], New South Wales {{Div col end}} ===New Zealand=== ==== North Island ==== {{Div col}} * [[Aupōuri Peninsula]] * [[Āwhitu Peninsula]] * [[Bream Head]] * [[Cape Brett Peninsula]] * [[Cape Kidnappers / Te Kauwae-a-Māui]] * [[Cape Turnagain]] * [[Coromandel Peninsula]] * [[Karangahape Peninsula]] * [[Karikari Peninsula]] * [[Kōkota / The Sandspit]] * [[Kōwhairoa Peninsula]] * [[Māhia Peninsula]] * [[Miramar Peninsula]] * [[Mount Maunganui]] * [[Motuoapa Peninsula]] * [[Lake Rotomā|Ngāmotu]] * [[Northland Peninsula]] * [[Okahukura Peninsula]] * [[Omara Spit]] * [[Orokawa Peninsula]] * [[Papakanui Spit]] * [[Paritata Peninsula]], [[Raglan, New Zealand#Geography|Raglan]] * [[Pouto Peninsula]] * [[Puketotara Peninsula]] * [[Purerua Peninsula]] * [[Rangitoto Peninsula]] * [[Ruffin Peninsula]] * [[South Kaipara Head]] * [[Tauroa Peninsula]] * [[Tāwharanui Peninsula]] * [[Te Atatū Peninsula]] * [[Tītahi Bay]] * [[Tiritirimatangi Peninsula]] * [[Whakakaiwhara Peninsula]] * [[Whangamumu Peninsula]] * [[Whangaparāoa Peninsula]] {{Div col end}} ==== South Island ==== [[File:Otago_harbour_landsat.jpg|thumb|right|NASA satellite photo of the [[Otago Peninsula]] and [[Otago Harbour]]. The city of [[Dunedin]] is located at the [[isthmus]] at lower left.]] {{Div col}} * [[Banks Peninsula]] * [[Bluff, New Zealand|Bluff Peninsula]] * [[Brunner Peninsula]] * [[Calderwood Peninsula]] * [[Cape Campbell]] * [[Cape Foulwind]] * [[D'Urville Peninsula]] * [[Farewell Spit]] * [[Five Fingers Peninsula]] * [[Huriawa Peninsula]] (Karitāne Peninsula) * [[Kaikōura Peninsula]] * [[Kaitangata / Mansons Peninsula]] * [[Kelvin Peninsula]] * [[McBrides Peninsula]] * [[Mermaid Peninsula]] * [[Moepuku]] * [[Nugget Point]] * [[Ōnawe Peninsula]] * [[Otago Peninsula]] * [[Pākererū]] * [[Parakārehu]] * [[Portobello Peninsula]] * [[Roys Peninsula]] * [[Tautuku Peninsula]] * [[Te Wehi-a-Te-Wera]] * [[Tiwai Point]] {{Div col end}} ==== Outlying Islands ==== {{Div col}} * [[Auckland Islands]] ** Circular Head ** Falla Peninsula ** Gilroy Head ** Musgrave Peninsula ** South West Cape *[[Campbell Island / Motu Ihupuku]] ** Courrejolles Point ** Moubray Hill ** Penguin Point ** Puiseux Peak *[[Chatham Islands]] ** Cape Pattison ** Karewa Point ** Okawa Point ** Point Munning ** Rangiauria Point ** Tarawhenua Point * [[Manawatāwhi / Three Kings Islands]] ** Crater Head ** Hutchison Bluff ** Petu Point ** Whakarongorua Point * [[Raoul Island]] ** Nash Point ** Smith Bluff * [[Snares Islands / Tini Heke]] ** North Promontory ** South Promontory {{Div col end}} ===Papua New Guinea=== * [[Gazelle Peninsula]], [[New Britain]] * [[Huon Peninsula]] * [[Papuan Peninsula]] ===Hawaii=== * [[Mokapu]], Hawaii == ڏکڻ آمريڪا == [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Satellite images of the Southern Cone extending off South America month by month]] === Southern Cone === The [[Southern Cone]], like [[Europe]], is sometimes considered to be a large peninsula.<ref>{{cite journal |last1=Podetti |first1=J. Ramiro |title=La visión geopolítica de Artigas |date=2011 |pages=3 |url=https://www.academia.edu/10181610 |access-date=10 November 2020}}</ref> Geographically, the peninsula encompasses most of [[Chile]], [[Argentina]], [[Uruguay]] and [[Southern Brazil]] and the southernmost portion of [[Paraguay]], which makes it one of the largest peninsulas in the world. Like the [[Indian Peninsula]], the Southern Cone is sometimes considered to be a subcontinent.<ref name="Baldwin">{{citation |last=Baldwin |first=James A. |chapter=Continents |editor=R.W. McColl |title=Encyclopedia of World Geography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |year=2014 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7229-3 |page=215}}</ref> ===Other peninsulas in South America=== ==== Argentina ==== * [[Valdés Peninsula]] * [[Verde Peninsula]] ==== Brazil ==== * [[Cabo de São Tomé]] * [[Itapagipe Peninsula]] ==== Chile ==== * [[Brunswick Peninsula]] * [[Hardy Peninsula]] * [[Taitao Peninsula]] ==== Colombia ==== * [[Guajira Peninsula]] ==== Peru ==== * [[Illescas Peninsula]] * [[Paracas Peninsula]] ==== Uruguay ==== * [[Punta del Este]] ==== Venezuela ==== * [[Araya Peninsula]] * [[Guajira Peninsula]] * [[Paraguaná Peninsula]] * [[Paria Peninsula]] == خيالي جزيري  نما == [[File:Brobdingnag map.jpg|thumb|Map of Brobdingnag (original map, Pt II, ''Gulliver's Travels'']] *[[Brobdingnag]] in ''[[Gulliver's Travels]]'' by [[Jonathan Swift]] *[[Xanth#Geography|Xanth]] in ''[[Xanth]]'' series by [[Piers Anthony]] *The [[World of A Song of Ice and Fire#Valyria|Valyrian Peninsula]] in the ''[[A Song of Ice and Fire]]'' novels by [[George R. R. Martin]] ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|ڌرتي|جاگرافي}} * ڪيپ (جاگرافي) * هيڊلينڊ (سمنڊ ۾ اڀريل خشڪي) * اسٿمس (خشڪيءَ جي پٽي) * جزيرن جي فهرست * پرومونٽري (اڀريل خشڪي) * سيلينٽ (جاگرافي) * اسپٽ (spit) * ٽومبولو ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== *{{Wiktionary inline|peninsula|peninsula}} *{{Commons category-inline|Peninsulas}} {{DEFAULTSORT:Peninsulas}} [[زمرو:جزيري نمائن جي فهرست]] [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جي اصطلاحون]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] eawnvbwjqt1obh77zbg0l6bx0r2pmd1 زمرو:جزيري نمائن جي فهرست 14 101880 407129 2026-08-26T09:20:29Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 407129 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جزيري نما]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] rbh3af62ao2agix78fvsmf43hgly67c زمرو:ارضيات جي اصطلاحون 14 101881 407130 2026-08-26T09:22:02Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ارضيات]] [[زمرو:اصطلاحون]] 407130 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ارضيات]] [[زمرو:اصطلاحون]] 580v2tq65wt2hyb5ygqqapgjcuzf5jw 407131 407130 2026-08-26T09:22:13Z Memon2025 21315 /* */ 407131 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ارضيات]] [[زمرو:اصطلاح]] gv80kaqfbrnlnwrtfo4f5zlvuqti2ed زمرو:اطلاقي ۽ بين الشعبا جاتي طبيعيات 14 101882 407135 2026-08-26T09:42:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:اطلاقي سائنس]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري فزڪس]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري سائنس]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري طبيعيات]] 407135 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:اطلاقي سائنس]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري فزڪس]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري سائنس]] [[زمرو:اطلاقي ۽ انٽر ڊسپلنري طبيعيات]] j15gza117lyiby4nx2eqggce7ty6s6w زمرو:ڌرتي سائنس جون ذيلي شاخون 14 101883 407136 2026-08-26T09:44:08Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:سائنس جون ذيلي شاخون]] 407136 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڌرتي سائنس]] [[زمرو:سائنس جون ذيلي شاخون]] 9ujgeuocfpmv3bf87lp0xw5fbxoxjyi زمرو:استنبول صوبو 14 101884 407153 2026-08-26T10:17:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] 407153 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي جا صوبا]] 7u42ssbwpzvkp6gszz3dv7k5408djtb زمرو:ترڪي جا پاڻي جا جسم 14 101885 407155 2026-08-26T10:20:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] 407155 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي جي ارضيات]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ پاڻي جا جسم بلحاظ ملڪ]] 0fo5ukqkcu7hjkb0e84fcrllk74mw90 زمرو:رومي سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون 14 101886 407156 2026-08-26T10:22:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] 407156 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] jcswwhdoj1lpipzik31vcl5mm0zr1em 407157 407156 2026-08-26T10:23:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 407157 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:رومي سمنڊ جا پاڻي جا جسم]] r1pb0zuo50ulwvl4paw1q8ecjc0ts13 زمرو:ڪاري سمنڊ جون سامونڊي گذرگاهون 14 101887 407159 2026-08-26T10:26:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] 407159 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامونڊي گذرگاهون]] [[زمرو:ڪاري سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم]] imttwprv5d1uw4sxjae5l4sowmyt0ub زمرو:ڪاري سمنڊ ۾ پاڻي جا جسم 14 101888 407160 2026-08-26T10:27:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] 407160 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪارو سمنڊ]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ جڳهه]] jcswwhdoj1lpipzik31vcl5mm0zr1em