سيوھڻ شريف

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سيوھڻ شريف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23160</id>
    <revision>
      <id>409159</id>
      <parentid>344657</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25309" sha1="53r2blkllrqlbvckea1soo754hullvy" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

==تاريخ==
سنڌ جو قديم ترين شهر سيوهڻ شريف سڪندر مقدوني جي سنڌ تي حملي (327 ق.م) واري دور ۾ پٽالا جي نالي سان نقشن ۾ درج ٿيل آهي. سنڌ جي راءِ خاندان جي دور (662ع-450ع) ۽ برهمڻ خاندان جي دور (712ع-662ع) ۾ سيوهڻ شريف جو نالو تاريخ ۾ سيستان يا سيوستان ملي ٿو. سيوهڻ نالو دراصل شِوَ واهڻ جو بگاڙ آهي جنهن جو مطلب شِوَ جي يا شِوَ جي پُوڄارين جي بستي آهي. فارسي لفظ  سيستان يا سيوستان جومفهوم پڻ ساڳو آهي. اسلام جي اچڻ کان پوِءِ تبديل ٿيندي سيوهڻ بڻجي ويو. سيوهڻ شريف جو پراڻو شهر قلعي ۾ هوندو هو جيڪو اڄ به شهر جي اتر ۾ مٿاهين تي موجود آهي. تاريخ مظهر شاھ جهاني جو مصنف يوسف ميرڪ لکيو آهي ته يڪ ٿنبي (هڪ ٿنڀي) ۽ ڇُٽي امراڻيءَ جو مقبرو شهر (قلعي وارو) کان اڌ ميل تي آهن. يوسف ميرڪ لال شهباز جي درگاھ به شهر کان پري ٻُڌائي ٿو. سندس بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سيوهڻ شريف جو موجوده شهر ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي دور ۾  صفحه هستيءَ تي موجود نه هو. اهو بعد ۾ وڌڻ شروع ٿيو.

قديم زماني ۾ سيوهڻ کي سيوستان سڏيو ويندو هو، ۽ چيو وڃي ٿو ته هي نالو شيوا مان نڪتل آهي. چيني سياح هيون تسنگ جي ذريعي اها ڳالهه چڱيءَ ريت معلوم آهي ته اٺين صديءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي اچڻ کان ٿورو اڳ، سيوهڻ پاشوپت نالي شيوايتي فرقي جو مضبوط مرڪز هو&lt;ref&gt;SINDH through History and Representations and French Contributions to Sindhi Studies  Edited by  MICHEL BOIVIN;SHIVAITE CULTS AND SUFI CENTRES  A REAPPRAISAL OF THE MEDIEVAL  LEGACY IN SINDH  Michel Boivin, Oxford University Press, pages 37&lt;/ref&gt;.

[[فائل:Sehwan page-banner 3.JPG|750px]]

===قديم دؤر کان سومرن جي دؤر تائين===
[[فائل:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|لال شھباز قلندر جي مزار جو اندروني منظر]]
محققن جي راءِ آهي ته سڪندر يوناني جي سنڌ تي ڪاھ واري دور ۾ سنڌ جي نقشي ۾ درج ڪيل شهر '''”پٽالا“''' سيوهڻ آهي. راءِ گهراڻي (450ع-662ع) ۾ سيستان يا سيوستان جي نالي سان صفحه هستيءَ تي موجود هو. برهمڻ گهراڻي (662ع-712ع) ۾ پڻ ساڳي نالي سان موجود هو جنهن جو ذڪر تاريخي ڪتاب چچنامي ۾ موجود آهي. راجا ڏاهر جي زماني ۾ سيوهڻ قلعي تي راجا ڏاهر جو سوٽ بجهراءُ پُٽ چندر حاڪم طور مقرر هو. سيوهڻ اصل ۾ شِوَ واهڻ منجهان ورتل نالو آهي. جنهن جو مطلب شِوَ يا شِوَ جي پوڄارين جو ٿاڪ يا ڳوٺ آهي. فارسي مرڪب نالي سيوستان جو به ساڳيو مطلب آهي. سيوهڻ جو اصل ۽ قديمي ڳوٺ سيوهڻ جي قديم قلعي تي قائم هو. سيوهڻ کي سڪندر يونانيءَ جي دور ۾ سنڊيمانا (Sind'emaana) سڏيو ويندو هو. ان کانپوءِ حضرت [[قلندر شهباز ]]جي سڪون پذير ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ دنيا جي سطح تي شهرت حاصل ڪئي. سيوهڻ توڙي ان جي آس پاس ڪيترائي قديم ماڳ ۽ آثار موجود آهن. اڳ دادو ۽ هن وقت سيوهڻ ڄامشورو ضلعي جو تعلقو آهي.

مهن جي دڙي جي کوٽائي ٿيڻ کان گهڻو اڳي، انهيءَ قديم زماني جي ماڻهن جون کوپڙيون، سيوهڻ جي پريان، [[شاهه بلاول واريءَ واٽ]] تان لڌيون هيون. هيءَ حقيقت جيالاجيڪل کاتي وارن جي دفتر ۾ ڄاڻايل آهي. خود ”سيوهڻ“ نالو نهايت ئي آڳاٽو آهي ۽ انهيءَ جهڙو جهونو نالو ٻئي ڪنهن به شهر جو ڪونهي. اهو نالو يجرويد واري زماني ۾ مليس، تنهنڪري انهيءَ ڳالهه جو وڌيڪ ذڪر پوءِ ڪبو. هن وقت اسين انهيءَ کان گهڻو آڳاٽي وقت جي ڳالهه ڪري رهيا آهيون، تنهنڪري انهيءَ نهايت قديم وقت جا جيڪي احوال ملي سگهيا آهن، سي هتي ڄاڻائجن ٿا.

لڪيءَ جي جبلن مان ڪوسي پاڻيءَ جي ڪشتين جي پريان، ڪي غار لڌا اٿن، جي ٽڪرن مان ٽاڪيل آهن. انهن بابت رايو ظاهر ڪيو اٿن ته اڳي انهن ۾ ماڻهو رهندا هئا. هن وقت انهن غارن مان ڪي وهٽن لاءِ وٿاڻ ٿي ڪم اچن ٿا. هاڻوڪي سيوهڻ اسٽيشن جي پريان ٽڪريءَ تي، انهيءَ قديم زماني جو هڪ غار آهي. جو ”ايڪ ٿنڀو“ يا ”هڪ ٿنڀو“ سڏجي ٿو. اُن جو ذڪر ڊاڪٽر ولسن ڪيو آهي. اهو به نهايت قديم زماني جو غار آهي، جنهن ۾ ماڻهو پناهه وٺندا هئا.

[[لڪي]]ءَ جي جبلن مان ڪوسي پاڻيءَ جي ڪشتين جي نزديڪ، ڪيتريون قبرون لڌيون اٿن، جن بابت انهيءَ طرف جا مسلمان رهاڪو چون ٿا ته اهي آڳاٽن ”ڪافرن جون قبرون“ آهن. اهي قديم ماڻهن جون قبرون پندرهن ويهه فوٽ ڊگهيون، اَٺ نو فوٽ ويڪريون ۽ اٽڪل ٻه فوٽ اوچيون آهن. اهڙيون قديم زماني جون اڻ گهڙيل پٿر جون قبرون منگهي پير جي پريان شاهه بلاول واريءَ واٽ تان، توڙي ڪراچيءَ کان جيڪو رستو ڪوٽڙيءَ ۽ سيوهڻ ڏي وڃي ٿو، تنهن شاهي سڙڪ تي آهن. انهن هنڌن جا مسلمان رهاڪو انهن کي به ”ڪافرن جون قبرون“ ڪوٺين ٿا. هندن ۾ به اڳي مُردن پورڻ جو رواج هو. مُردن ساڙڻ جو رواج گهڻو پوءِ پيو. جو باهه ٻارڻ جو هنر ماڻهو پوءِ سکيا. هنن حقيقتن مان ائين سمجهڻ ۾ اچي ٿو، ته هاڻوڪي حب ندي انهيءَ آڳاٽي وقت ۾ به هئي، ۽ چوماسي ۾ برسات جو پاڻي جبلن تان لهي منجهس اچي پوندو هو، جنهنڪري هن پاسي به پاڻيءَ جي سهنج ڪري ماڻهو رهي سگهيا ٿي؛ پر اها وري به بلوچستان جي حد ليکبي، تنهنڪري سنڌ جو وسيل پاسو رڳو سيوهڻ وارو طرف چئبو.
&lt;ref&gt;{{Citation |title=قديم سنڌ (ڀيرومل مھرچند آڏواڻي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=324 |accessdate=2017-04-12 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029112306/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=324 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;W.T. Blanford: Geology of western Sind. (Memoirs of Geological Survery. Vol XVII. Part 1). Mr. Henry Cousens: The antiquities of Sindh. Page 6&lt;/ref&gt;
سيوستان (هاڻ سيوهڻ) راءِ گهراڻي وارن راجائن جي راڄ ۾ جڏهن [[الور]] گاديءَ جو هنڌ هو ۽ سنڌ جي ملڪ جا چار ڀاڍا چئن قلعن سان هئا، تڏهن انهن مان هڪڙو ڀاڱو ۽ قلعو سيوستان جو هو ۽ اتي جي حاڪم جي هٿ هيٺ اُتر وارو ڀاڱا [[روجهاڻ]] جي ٽڪرن سميت [[مڪران]] جي ٽڪرن سوڌو هو. [[سيوستان]] سڄي پرڳڻي کي چوندا هئا ۽ فقط قلعي کي سيوهڻ چوندا هئا.

[[چچ]] جي ڏينهن ۾ سيوستان جو حاڪم مته نالي هوندو هو. چچ ڪشمير جي سرحد قائم ڪري موٽي سيوستان ۾ آيو ۽ اتي جو بندوبست قائم ڪيائين. چچ جي مرڻ کان پوءِ مته [[قنوج ]]۾ ويو، انهيءَ لاءِ ته چندر، چڇ جي ڀاءُ کان ملڪ کسي. [[ڏاهر]] جي وقت ۾ هو [[برهمن آباد]] مان ٿي پوءِ سيوستان ۾ آيو، ۽ اتان پوءِ [[راور جو قلعو|راور جي قلعي]] ۾ ۽ پوءِ موٽي الور آيو. انهن چئن ئي هنڌن تي سال جي اندر چار مهينا گذاريندو هو. محمد قاسم [[نيرون ڪوٽ]] وٺي پوءِ سيوستان آيو ۽ اتي جو آسپاس ملڪ هٿ ڪيائين. سيوستان جي قلعي وٺڻ ۾ هن کي تڪليف ٿي. ڏاهر جي پاران سندس سؤٽ بڇيرا ولد چندر اتي جو حاڪم هو. محمد قاسم ڪلن سان ڀت ڀڃي قلعو ورتو ۽ بڇيرا ڀڄي ويو. انهيءَ جي جاءِ تي هن چند رام هاله کي ويهاريو، پر هن جي بئي پاسي وڃڻ تي چند رام فساد ڪري عربن کي ڀڄائي ڪڍيو. تنهن تي محمد قاسم مصعب ولد عبدالرحمان کي وڏي لشڪر سان سيوستان ڏي موڪليو، جو چند رام سان وڙهيو ۽ چند رام مارجي ويو. مصعب ٻيو حاڪم اتي مقرر ڪري ۽ پورو بندوبست رکي موٽي محمد قاسم ڏي ويو. ڪن ڏينهن کان پوءِ حجاج جي حڪم موجب [[قيس عبدالملڪ]] ۽ [[خالد انصاري]] سيوستان جا نائب مقرر ٿيا. مٿيون احوال سنه 93ھ (سنه 711ع) ڌاري جو آهي. سنه 416ھ (سنه 1035ع) ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] جي حڪم سان سندس وزير عبدالرزاق لشڪر وٺي پهرين سيوستان يا سيوهڻ ورتو ۽ پوءِ ٺٽي ويو، جو تڏهن سنڌ جو تختگاهه هو. انهيءَ طرح عربن جي خليفن جا نائب سيوستان ۾ رهندا آيا. سنه 649ھ (سنه 1251ع) ۾ ناصرالدين محمود دهليءَ  مان لشڪر وٺي سنڌ ۾ آيو، ۽ سيوهڻ ۾ اچي قليچ خان کي حاڪم مقرر ڪري، پوءِ اُچ ۽ ملتان ڏي ويو. سنه 667ھ (سنه 1297ع) ۾ جلال الدين خلجيءَ جي عهد ۾ مغلن سيوهڻ اچي هٿ ڪيو، جنهن تي نصرت خان حڪم موجب ملتان مان سيوهڻ آيو ۽ مغلن سان وڙهي انهن کي ڀڄائي ڪڍيائين ۽ پوءِ بکر ويو. سنه 721ھ (سنه 1231ع) ڌاري [[سلطان غياث الدين تغلق]] [[مَلَڪَ عليشير]] کي سيوهڻ جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو.
هيءُ  شهر  سومرن واري زماني ۾ ”قبـة الاسلام“ جي لقب سان اسلامي دنيا ۾ مشهور هو. اسڪندريه جا شاگرد علمي تحصيل لاءِ، هت ايندا هئا. ابن بطوطه سيوهڻ ۾ ان مدرسي جي ڇت تي اچي رهيو هو، مدرسي جي عمارت وچ شهر ۾ هئي&lt;ref&gt;{ (مهراڻ- نمبر پهريون 1974ع صفحه 132، بحواله ڊاڪٽر دائود پوٽه تاريخ معصومي – تعليقات- فوٽ نوٽ ص 335 (سنڌي ترجمه(ii) تاريخ تمدن سنڌ ص 3599). }&lt;/ref&gt;

===سمن جي دور کان قيام پاڪستان تائين===
سنه 752ھ (سنه 1351ع) ۾ [[ڄام اُنڙ سمو]] سيوهڻ تي ڪاهي آيو ۽ [[دهلي]] جي بادشاهه جي پاران مَلَڪَ رتن تُرڪ اُتي جو حاڪم هو، تنهن سان وڙهي اُنهيءَ کي ماريائين ۽ قلعو ورتائين. وري سنه 768ھ (سنه 1367ع) ۾ [[ڄام تماچي]]ءَ جي راڄ ۾ [[سلطان علاءُ الدين]] جو لشڪر اچي سيوهڻ ۾ سمن سان وڙهيو ۽ اُنهن کي قيد ڪري دهلي وٺي ويو، جڏهن [[ڄام سڪندر سمو]] گاديءَ تي ويٺو هو ۽ هو صغير هو، تڏهن بکر ۽ سيوهڻ جا حاڪم باغي ٿيڻ لڳا. ڄام سڪندر مٿن ڪاهي ويو، پر سگهو ئي مري ويو. سنه 896ھ (سنه 1490ع) ۾ [[ڄام نظام الدين]] جي گاديءَ تي ويهڻ بعد بکر ۽ سيوهڻ جا سڀ ماڻهو انهيءَ جي پاسي ٿيا. سنه 962ھ (سنه 1519ع)  ڌاري ڄام فيروز جي راڄ ۾ [[مرزا شاه بيگ ارغون]] سنڌ ۾ آيو ۽ سيوهڻ ۾ مير عليڪه ۽ ٻيا سنڀال لاءِ ڇڏي پاڻ شال ڏي ويو. سگهوئي ڄام صلاح الدين ڄام فيروز کي ٺٽي مان ڀڄائي ڪڍيو، جو سيوهڻ ۾ آيو ۽ شاه بيگ جي پٽ شاه حسن هن کي مدد ڏيئي ۽ سيوهڻ جي قلعي جو پورو بندوبست رکي هليو ويو. سنه 948ھ (سنه 1541ع) ۾ [[همايون بادشاهه]] بکر مان نڪري سيوهڻ ۾ اچي منزل ڪئي. مرزا شاه بيگ جا نائب سلطان بيگ ۽ مير محمد ساربان، جي اُتي هئا، تن اڳيئي ملڪ آسپاس ويران ڪري ڇڏيو هو ته هو اُتي نه رهي. مرزا شاه حسن پاڻ به آيو ۽ اچڻ سان بادشاهه سان وڙهڻ جو سعيو ڪيائين. همايون سيوهڻ کي گهيرو ڪيو، جو ست مهينا هليو. آخر نااُميد ٿي موٽي بکر لوهريءَ ڏي هليو ويو. هن جي وڃڻ کان پوءِ مرزا سيوهڻ جي قلعي کي جيڪا شڪست رسي هئي، تنهن جي مرمت ڪرائي. سنه 962ھ _سنه 1554ع) ۾ مرزا شاهه حسن ٺٽي مان سيوهڻ ڏي ايندي رستي ۾ مري ويو. سلطان محمود خان ساڻ هوس. سندس لاش ٺٽي ڏي نيائون. ڪيل ٺهراءَ موجب سنڌ جو ڏاکڻيون ڀاڱو ٺٽي وارو سندس پٽ مرزا عيسيٰ کي مليو ۽ اتريون بکر وارو سلطان محمود خان کي. تنهن تي مرزا شاه مسعود ۽ ڪن ٻين اميرن ناراض ٿي فساد ڪيو ۽ سيوهڻ اچي هٿ ڪيائون. مرزا عيسيٰ پننهنجي پٽ محمد صالح سميت لشڪر وٺي اچي هنن سان وڙهيو. سيد مير ڪلان مير معصوم شاهه بکر واري جي پيءُ هنن جو صلح ڪرايو ۽ مرزا شاهه مسعود نااميد ٿي گجرات ڏي هليو ويو. ٻئي سال ۾ مرزا عيسيٰ ترخان بکر ۾ سلطان محمود سان وڃي وڙهيو، جنهن ڀڄائي ڪڍيس ۽ پٺيان پئي سيوهڻ تائين آندائينس. اُتي مرزا باهيون ڏيڻ ۽ ملڪ ناس ڪرڻ لڳو. اُتي وري ٻي جنگ ٿي لڳي، پر وري به سيد مير ڪلان سندن پرچاءُ ڪرايو. سنه 970ھ (سنه 1562ع) ۾ مرزا عيسيٰ جي ٻن پٽن جو پاڻ ۾ تڪرار ٿيو ۽ هڪڙو مرزا صالح مارجي ويو. ٻئي کي يعني مرزا 
باقيءَ کي مرزا سيوهڻ جاگير ڪري ڏنو، جتي هو وڃي رهڻ لڳو. پر سگهوئي خود مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود جي وچ ۾ وري به هڪ جنگ سيوهڻ ۾ لڳي ۽ ٻي درٻيلي ۾. آخر سندن وچ ۾ صلح ٿيو. سنه 974ھ ۾ جڏهن مرزا عيسيٰ ترخان مئو، تڏهن سندس وصيت جي برخلاف سندس زال ماه بيگم مرزا محمد باقيءَ کي سيوهڻ مان سڏائي گاديءَ تي ويهاريو ۽ نه هن جي ٻئي پٽ خان بابا کي، جنهن جي وصيت ڪئي هئائين. سنه 978ھ (1570ع) ۾ اڪبر بادشاهه مرزا محمد باقيءَ جي ظلمن جو ٻڌي پنهنجو نائب مجاهد خان بکر ۾ موڪليو. انهيءَ ڪري مرزا باقيءَ ملڪ جي جدا جدا ڀاڱن ۾ پنهنجا پٽ وهاري ڇڏيا. سيوهڻ ۾ پنهنجي وڏي پٽ مرزا پاينده کي رکيائين ۽ ننڍو جاني بيگ به ساڻس ڏنائين. پوءِ سگهوئي پاڻ کي ماري ڇڏيائين ۽ اميرن مرزا جاني بيگ کي سيوهڻ مان سڏي ٺٽي جي گادي تي ويهاريو. سنه 998ھ (سنه 1589ع) ۾ اڪبر بادشاهه نواب خان خانان کي موڪليو، جو پهرين بکر ۾ آيو ۽ پوءِ لشڪر وٺي سيوهڻ تي ڪاهي آيو. مرزا جاني بيگ ٺٽي مان لشڪر وٺي آيو. مرزا جي پاران خسرو خان لشڪر جو مهندار هو ۽ خان جي پاران سيد بهاءَالدين ۽ مير معصوم شاهه بکر وارو. لڪيءَ وٽ سخت جنگ لڳي. آخر مرزا جاني فقط ٻارهن ماڻهن مان ڀڄي [[اُنڙپور]] ڏي ويو. سگهوئي پوءِ سندن وچ ۾ صلح ٿيو. سنه 1013ھ (سنه 1605ع) ۾ جڏهن اڪبر بادشاهه کان پوءِ جهانگير تخت تي ويٺو، تڏهن هن عبدالرزاق کي نواب ڪري سيوهڻ ۽ ٺٽي جي مٿان موڪليو ۽ مرزا غازي بيگ کي پاڻ وٽ سڏائي ورتائين ۽ انهيءَ کي قنڌار ڏي نائب ڪري موڪليائين. سنه 1059ھ (سنه 1649ع) ۾ جڏهن نواب مغل خان دهليءَ جي بادشاهه جي پاران ٺٽي جو نواب هو، تڏهن شاه جهان بادشاهه پنهنجي پٽ شاهزادي اورنگزيب کي سيوهڻ ۽ بکر ۽ ٺٽي جا پرڳڻا، يعني قريب ساري سنڌ جاگير ڪري ڏني. انهيءَ کان اڳي ملتان هن جي [[جاگير]] هئي. سنه 1150ھ (سنه 1737ع) ۾ نواب خدايار خان يعني ميان نور محمد ڪلهوڙو سيوهڻ، بکر ۽ ٺٽي جي حڪومت تي مقرر ٿيو. سنه 1171ھ (سنه 1758ع) ۾ ميان غلام شاهه ڪلهوڙو لوهريءَ مان سيوهڻ آيو، ۽ اُتان الهه آباد ۽ محمد آباد ۾ ويو، جتي سارو سال گذاريائين. سنه 1259ھ (سنه 1843ع) ۾ جڏهن [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[مير شير محمد خان]] [[سرچارلس نيپئر]] جي هٿان شڪست کائي [[پنجاب]] ڏي ڀڳو، تڏهن [[ميرپورخاص]] مان ضروري سامان کڻي پهرين سيوهڻ ۾ درياهه جي ڀر تي چوڌاري کاهي کڻائي ويهي رهيو ۽ سندس ڀاءُ مير شاهه محمد سندس سامان جي سنڀال تي هو. [[ڪرنل رائٽ]]، جو تڏهن سيوهڻ ۾ هو، تنهن مٿس ڪاهه ڪئي. مير شاهه محمد سان جيڪي ٽي چار سؤ ماڻهو هئا، سي ڀڄي ويا ۽ شاهه محمد پڪڙجي پيو، جنهن کي هن حيدرآباد ڏي ڏياري موڪليو. مير شير محمد نڪري پنجاب ڏي ويو ته راجا شير سنگهه وٽ پناهه وٺي.

===قيام پاڪستان کان پوءِ===

[[فائل:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|280px|thumb|سيوھڻ جي شاھي بازار]]

==سيوھڻ بم ڌماڪو==
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>53r2blkllrqlbvckea1soo754hullvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409160</id>
      <parentid>409159</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>409160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27843" sha1="kd7i8zc6phb9p2etnfk5t9f4w3gi36q" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان (Siwistan/Sivistan)''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}

==سيوھڻ بم ڌماڪو==
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>kd7i8zc6phb9p2etnfk5t9f4w3gi36q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409161</id>
      <parentid>409160</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30023" sha1="rq4i6wwr5gzx71t1xd15ojjih67vngc" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


=== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ===
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

==سيوھڻ بم ڌماڪو==
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>rq4i6wwr5gzx71t1xd15ojjih67vngc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409162</id>
      <parentid>409161</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30021" sha1="15q73zdomrj0tz0qpqpddb4ccqwfp1h" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

==سيوھڻ بم ڌماڪو==
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>15q73zdomrj0tz0qpqpddb4ccqwfp1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409163</id>
      <parentid>409162</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40012" sha1="j08hujr3w2wpsmttffywi697dhdk40g" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ===
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

=== آبادي ===
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

=== آمدرفت ۽ معيشت ===
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

=== سياحت ===
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]
[[زمرو:سنڌ ۾ صوفي زيارتگاهن وارا شهر]]
```0

==سيوھڻ بم ڌماڪو==
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>j08hujr3w2wpsmttffywi697dhdk40g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409164</id>
      <parentid>409163</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40010" sha1="abft1ot99bfh2c2ltfptbbgemzd94c9" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ===
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

=== آبادي ===
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

=== آمدرفت ۽ معيشت ===
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

=== سياحت ===
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]
[[زمرو:سنڌ ۾ صوفي زيارتگاهن وارا شهر]]
```0

==سيوھڻ بم ڌماڪو==
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>abft1ot99bfh2c2ltfptbbgemzd94c9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409165</id>
      <parentid>409164</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38882" sha1="p5xhrl7fbzdlbioot869s7accj8x1cu" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ===
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

=== آبادي ===
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

=== آمدرفت ۽ معيشت ===
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

=== سياحت ===
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

[[زمرو:سيوهڻ]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]]
[[زمرو:سنڌ ۾ صوفي زيارتگاهن وارا شهر]]
```0

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>p5xhrl7fbzdlbioot869s7accj8x1cu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409166</id>
      <parentid>409165</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39789" sha1="mhjwxv7d4cmndye1z7ydzdc6xxnm5xb" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== ثقافت ۽ زيارت ==
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

=== آمدرفت ۽ معيشت ===
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>mhjwxv7d4cmndye1z7ydzdc6xxnm5xb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409167</id>
      <parentid>409166</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39787" sha1="fx4iuk1kvnuau2j799rrdadj8unc371" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== ثقافت ۽ زيارت ==
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

== آمدرفت ۽ معيشت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==مردم نگاري==

{| class=&quot;wikitable centre&quot;	
|+'''سيوھڻ جي ڊيموگرافي'''
!!![[1972]] &lt;small&gt;(rec.)&lt;/small&gt;!![[1981]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[1998]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;!![[2017]] &lt;small&gt;(رڪارڊ)&lt;/small&gt;
|-align=&quot;center&quot; 
|'''آبادي'''|| {{formatnum:8357}} || {{formatnum:13891}} || {{formatnum:34923}} || {{formatnum:66923}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>fx4iuk1kvnuau2j799rrdadj8unc371</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409168</id>
      <parentid>409167</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39412" sha1="c7goo08vpwfgqgw0uq4eyh4rdjlojgj" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي ۽ انتظامي حيثيت ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== ثقافت ۽ زيارت ==
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

== آمدرفت ۽ معيشت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>c7goo08vpwfgqgw0uq4eyh4rdjlojgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409169</id>
      <parentid>409168</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50841" sha1="j9quv8lkcr2zp7zzwyrxru9j667l8jq" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== ثقافت ۽ زيارت ==
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

== آمدرفت ۽ معيشت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>j9quv8lkcr2zp7zzwyrxru9j667l8jq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409170</id>
      <parentid>409169</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49913" sha1="fth1ww9k07uh0k3vz2rwrx8xlt549sm" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

== آمدرفت ۽ معيشت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>fth1ww9k07uh0k3vz2rwrx8xlt549sm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409171</id>
      <parentid>409170</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50843" sha1="jwqu42tuuxrw7ugagxwrnx3tjk4d5v6" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

== آمدرفت ۽ معيشت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>jwqu42tuuxrw7ugagxwrnx3tjk4d5v6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409172</id>
      <parentid>409171</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50845" sha1="tv0xymy05j7158stinv5iojjb3nyp0t" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

==معيشت==

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==موسم==

{|
|-
|{{climate chart
|  سيوھڻ
| 9| 22| 1
| 12| 25| 11
| 16| 35| 6
| 23| 43| 16
| 29| 45| 11
| 28| 44| 15
| 27| 40| 6
| 25| 34| 39
| 25| 38| 58
| 23| 39| 2
| 15| 33| 1
| 11| 24| 2
|float=left
|clear=left
|source = &lt;ref name = &quot;nasa&quot;/&gt;
}}
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>tv0xymy05j7158stinv5iojjb3nyp0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409173</id>
      <parentid>409172</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50583" sha1="siwssvpula3az1d7x400olwihefijyd" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

==معيشت==

شهر جي معيشت ۾ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلون، کاڌي پيتي جا ڪاروبار، سرڪاري خدمتون ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن سان لاڳاپيل واپار اهم آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، ۽ خاص طور عرس دوران وڏي تعداد ۾ ٿيندڙ آمد، مقامي رهائش، ٽرانسپورٽ، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍن واپاري ڪاروبارن لاءِ معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.

سيوهڻ ڀرسان [[منڇر ڍنڍ]] جي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت پڻ علائقي جي روايتي معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي آهي.

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>siwssvpula3az1d7x400olwihefijyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409174</id>
      <parentid>409173</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69746" sha1="soz6rbhvv08av89impgxiedi1gwr5j3" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==
سيوهڻ جي شهري آبادي گذريل ڏهاڪن دوران وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي سرڪاري انگن موجب 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 66,898 مان وڌي 75,167 ٿي، جيڪا ان عرصي دوران سراسري '''1.97 سيڪڙو سالياني واڌ''' جي شرح ڏيکاري ٿي. 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو سائيز 5.40 ماڻهو في گهر هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي تازي آبادي'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبصرو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| سرڪاري آدمشماري
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| '''75,167'''
| 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>soz6rbhvv08av89impgxiedi1gwr5j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409175</id>
      <parentid>409174</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88738" sha1="dm2g4j1s3iw4l41gnp2ekw5qvd5xlht" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ulti Basti, Sehwan.jpg|thumb|سيوهڻ جي هڪ رهائشي آبادي؛ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي]]

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''5,113 ماڻهن کي معذوري''' ۽ '''23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي functional limitation''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>dm2g4j1s3iw4l41gnp2ekw5qvd5xlht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409176</id>
      <parentid>409175</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبادي */</comment>
      <origin>409176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88563" sha1="h60ws9x52i05rz5uenk6pa2z8io8x30" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''5,113 ماڻهن کي معذوري''' ۽ '''23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي functional limitation''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>h60ws9x52i05rz5uenk6pa2z8io8x30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409177</id>
      <parentid>409176</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88572" sha1="ck3dwbrczj82do0pw8cl388p8x91roy" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''5,113 ماڻهن کي معذوري''' ۽ '''23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>ck3dwbrczj82do0pw8cl388p8x91roy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409178</id>
      <parentid>409177</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* صحت ۽ معذوري */</comment>
      <origin>409178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88569" sha1="kd9w97240qjuidzus4lwou52l1gghet" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>kd9w97240qjuidzus4lwou52l1gghet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409179</id>
      <parentid>409178</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88571" sha1="hglzbre3k3uyvuw2h20e29jxo8jqiyi" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه اٺارهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>hglzbre3k3uyvuw2h20e29jxo8jqiyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409180</id>
      <parentid>409179</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88569" sha1="m3c8f5cc1uxqkbsbfqzasfj3ady5ivb" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، ثقافتي ۽ اڏاوتي ماڳ آهي. آثار قديمه ۽ ثقافتي ملڪيت جي سرڪاري فهرست موجب قلندر جي اصل مقبري جي تعمير '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بعد وارن صدين ۾ مزار جي اڏاوت ۾ ڪيترائي ڀيرا توسيع، مرمت ۽ نئين سر تعمير ٿي.

مزار سنڌ جي صوفي ثقافت جو اهم مرڪز آهي. هتي روزانو زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ سالياني عرس دوران وڏي پيماني تي مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع ٿيندو آهي. مزار جي صحن ۾ ٿيندڙ '''ڌمال''' سيوهڻ جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ آهي. قلندر سان منسوب ''دمادم مست قلندر'' ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي شهرت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون حصو]]

مزار مسلمانن سان گڏ مختلف سماجي ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ زائرين کي بہ پاڻ ڏانهن ڇڪيندي رهي آهي، جنهن ڪري سيوهڻ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافتي روايت جو نمايان مرڪز بڻيو آهي.

=== ثقافت ۽ زيارت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس جي موقعي تي مذهبي رسمن سان گڏ صوفي موسيقي، ڌمال، روايتي بازارون ۽ اجتماعي کاڌي جون سرگرميون ٿين ٿيون. شهر جي هوٽلن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍن ڪاروبارن تي زيارتي معيشت جو نمايان اثر آهي.

سيوهڻ، [[ڀٽ شاهه]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي مرڪزن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايت جي اهم جاگرافيائي مرڪزن مان هڪ آهي. قلندر سان لاڳاپيل ثقافتي روايتن ۾ عقيدت، موسيقي ۽ ڌمال هڪٻئي سان ملي هڪ مخصوص سيوهاڻي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot; /&gt;

===سيوھڻ بم ڌماڪو===
تاريخ 16 فبروري 2017 تي سيوھڻ شھر ۾ لال شھباز قلندر جي درگاھ تي ھڪ خودڪش حملي آور درگاھ جي اندر ڌمال وقت سون واري دروازي وٽان داخل ٿي اچانڪ خودڪش جيڪيٽ ذريعي بم ڌماڪو ڪيو جنھن م  درگاه ۾ موجود 83 زيارت ڪندڙ فوت ٿي ويا ۽ 250 جي لڳ ڀڳ زخمي ٿي پيا.درگاھ کي پڻ نقصان رسيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/16/asia/pakistan-shrine-bombing/index.html|title=At least 75 killed in suicide attack at Pakistani shrine|last=CNN|first=Ray Sanchez, Sophia Saifi and Adeel Raja|website=CNN|access-date=2017-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blast hits Pakistan's Lal Shahbaz Qalandar Sufi shrine|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/blast-hits-pakistan-lal-shahbaz-qalandar-sufi-shrine-170216144747128.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;ھن ڌماڪي جي ذميداري [[دائش]] نالي دھشتگرد تنظيم ”[[اعماق نیوز ایجنسي]]“ ذريعي قبول ڪئي.

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه ارڙهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>m3c8f5cc1uxqkbsbfqzasfj3ady5ivb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409181</id>
      <parentid>409180</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101004" sha1="gnd4chcsf7ug5gizqgd27s75edff6x8" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dhamaal at Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي ڌمال جي صوفي روايت]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===
{{Main|2017 Sehwan suicide bombing}}

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Lal Shahbaz Qalandar shrine after blast.jpg|thumb|2017ع جي حملي کان پوءِ لال شهباز قلندر جي مزار]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه ارڙهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>gnd4chcsf7ug5gizqgd27s75edff6x8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409182</id>
      <parentid>409181</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100967" sha1="ppwedbf19735pdbi9l7330rc4ljgukk" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dhamaal at Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي ڌمال جي صوفي روايت]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Lal Shahbaz Qalandar shrine after blast.jpg|thumb|2017ع جي حملي کان پوءِ لال شهباز قلندر جي مزار]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه ارڙهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>ppwedbf19735pdbi9l7330rc4ljgukk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409183</id>
      <parentid>409182</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو */</comment>
      <origin>409183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101539" sha1="r0g04bg7v495tr5qr4jddk1kerky57r" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dhamaal at Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي ڌمال جي صوفي روايت]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ ۾ قلندر جي مزار کان سواءِ ڪيترائي قديم آثار ۽ مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ سيوهڻ جي قبرستان اندر ڪلهوڙا دور جا ڪيترائي مقبرا درج ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه ارڙهين صديءَ جون پڪين سرن جون اڏاوتون آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي آثارن ۾ هي ماڳ شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! تاريخي / ثقافتي اهميت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| صوفي زيارتگاهه
| سيوهڻ جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز؛ اصل مقبرو چوڏهين صديءَ سان منسوب&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''
| آثار قديمه / قلعو
| اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل قديم دفاعي آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ / قبرستان
| قلندر سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ ۽ مختلف مقبرن وارو علائقو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ جو قديم قبرستان'''
| تاريخي قبرستان
| ڪلهوڙا دور سميت مختلف دورن جا سرن سان ٺهيل مقبرا&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|}

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>r0g04bg7v495tr5qr4jddk1kerky57r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409184</id>
      <parentid>409183</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخي ماڳ */</comment>
      <origin>409184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113861" sha1="g6ckuyu7m1fvhwgjhhmtzjzanh5osb2" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dhamaal at Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي ڌمال جي صوفي روايت]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===
[[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ جي وچئين دور واري تاريخي ورثي جو اهم ماڳ]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>g6ckuyu7m1fvhwgjhhmtzjzanh5osb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409185</id>
      <parentid>409184</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113863" sha1="87757mn1pwz6dddgdr2idprd0ujn1w7" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dhamaal at Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي ڌمال جي صوفي روايت]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===
[[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ جي وچئين دور واري تاريخي ورثي جو اهم ماڳ]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهه تي واقع آهي. شهر روڊ وسيلي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍيل آهي. '''سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن''' پاڪستان ريلويز جي ان رستي تي واقع آهي جيڪو سنڌ جي مرڪزي ۽ اترين علائقن کي ملڪ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>87757mn1pwz6dddgdr2idprd0ujn1w7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409186</id>
      <parentid>409185</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126380" sha1="ci2efrfmolyvms5uv88igmbndrhwhmc" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dhamaal at Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي ڌمال جي صوفي روايت]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===
[[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ جي وچئين دور واري تاريخي ورثي جو اهم ماڳ]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري اهم اتر–ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. شهر جي زميني آمدرفت جو بنيادي محور '''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' آهي، جڏهن تہ '''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر کي پاڪستان ريلويز جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. شهر وٽ '''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' پڻ موجود آهي، پر هن وقت باقاعده هوائي آمدرفت لاءِ بند آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ebidding.nha.gov.pk/document/publicLink/Advertisement/ADVERTISEMENT/1066/South%20Zone.pdf
 |title=South Zone – National Highway Network
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/673c3c0605280_212.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ ===
'''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' سيوهڻ جو سڀ کان اهم بين الشهري روڊ آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سيوهڻ N-55 تي ڪلوميٽر 140+800 وٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot; /&gt; هي رستو ڏکڻ طرف [[مانجهند]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي ڏانهن، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي اترين علائقن ڏانهن رابطو مهيا ڪري ٿو.

[[File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|thumb|left|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) ڄامشوري وٽ؛ هيءَ ئي قومي شاهراهه اڳتي سيوهڻ تائين وڃي ٿي]]

N-55 ملڪ جي قومي شاهراهن جي نظام جو حصو هجڻ سبب سيوهڻ لاءِ مسافر ۽ مال بردار آمدرفت جو بنيادي زميني رستو آهي. خاص طور [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس دوران هن رستي تي زائرين کڻي ايندڙ بسن، ڪوچن، وينن ۽ ٻين گاڏين جي آمدرفت ۾ وڏي واڌ ٿيندي آهي.

=== ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو ===
سيوهڻ ڏانهن ويندڙ N-55 جي '''ڄامشورو–سيوهڻ''' حصي کي ٻٽي رستي ۾ تبديل ڪرڻ سنڌ جي اهم روڊ منصوبن مان هڪ رهيو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي منصوبي تحت پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن جي موجوده ٻن لينن واري رستي کي '''چار لينن واري ٻٽي ڪيريج وي''' ۾ تبديل ڪرڻ جي رٿا تي ڪم ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي جي دستاويز موجب پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن-I جي ڊيگهه '''66.37 ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545316361.pdf
 |title=Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪمل ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽي ڪيريج وي منصوبي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''130 ڪلوميٽر''' آهي. منصوبو ڊسمبر 2017ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان جي شروعاتي لاڳت 14 ارب رپيا ڄاڻائي وئي، جنهن مان سنڌ حڪومت 7 ارب رپيا پنهنجي 50 سيڪڙو حصي طور فراهم ڪيا. مئي 2025ع تائين منصوبي جو لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر حصو اڃا مڪمل نہ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30
 |url=https://www.dawn.com/news/1908851
 |work=Dawn
 |date=7 May 2025
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

روڊ جي ٻٽي ٿيڻ جو هڪ اهم مقصد ٽريفڪ جي گنجائش وڌائڻ سان گڏ حادثن جو خطرو گهٽائڻ آهي. سنگل ڪيريج وي وارن حصن تي تيز رفتاري ۽ ڳري ٽريفڪ سبب روڊ حفاظت بابت خدشا رهيا آهن. 2024ع ۾ [[نيشنل هاءِ ويز اينڊ موٽروي پوليس]] ڄامشورو–سيوهڻ رستي جي خانوت–مانجهند سنگل ڪيريج وي حصي تي گشت وڌائڻ، روڊ نشانيون بهتر ڪرڻ، ڊگهن گاڏين تي پابنديون ۽ حادثا گهٽائڻ لاءِ حفاظتي قدم کڻڻ جي تصديق ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-N55-Safety-2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-risk road
 |url=https://www.dawn.com/news/1835712
 |work=Dawn
 |date=26 May 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|thumb|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) جو سنڌ ۾ هڪ ٻيو حصو؛ N-55 سيوهڻ جي بين الشهري روڊ آمدرفت جو بنيادي محور آهي]]

=== مقامي روڊ آمدرفت ===
شهر اندر ۽ ويجهن ڳوٺن ڏانهن مسافر آمدرفت لاءِ بسون، مني بسون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون استعمال ٿين ٿيون. سيوهڻ جي مرڪزي بازار، [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ۽ بين الشهري روڊن جي وچ ۾ مقامي ٽرانسپورٽ خاص اهميت رکي ٿي.

سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد سبب شهر جي روڊن ۽ N-55 تي غير معمولي ٽريفڪ دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. ان عرصي ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس، موٽروي پوليس ۽ ٻين ادارن طرفان ٽريفڪ پلان، پارڪنگ، متبادل رستن ۽ ڳري گاڏين جي انتظام لاءِ خاص قدم کنيا ويندا آهن.

=== ريلوي ===
'''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي '''ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين''' تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''SWN''' آهي. هيءَ لائين سيوهڻ کي ڏکڻ طرف [[ڪوٽڙي]] ۽ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان، جڏهن تہ اتر طرف دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18516011
 |title=Sehwan Sharif railway station
 |publisher=Wikidata
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ريلويز جي دستاويزي وڊيو رڪارڊ ۾ '''موهن جو دڙو پيسينجر (214DN)''' کي سيوهڻ شريف اسٽيشن کان لڪي شاهه صدر ڏانهن هلندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سيوهڻ جي هن ريلوي لنگهه تي مسافر سروس جي استعمال کي دستاويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PR-Sehwan-MohenjoDaro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=EgdZcCP8lno
 |title=Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train
 |publisher=Pakistan Railways
 |date=13 May 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سيوهڻ جي زيارتي آمدرفت ۾ پڻ تاريخي طور اهم رهي آهي. قلندر جي عرس جي موقعي تي وڏي تعداد ۾ زائرين ريل ذريعي شهر پهچندا رهيا آهن ۽ مختلف وقتن تي خاص ''سيوهڻ اسپيشل'' ٽرينون پڻ هلايون ويون آهن.

=== سيوهڻ شريف ايئرپورٽ ===
'''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' شهر ڀرسان واقع هڪ سرڪاري هوائي اڏو آهي. ان جو [[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن|IATA]] ڪوڊ '''SYW''' ۽ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم|ICAO]] ڪوڊ '''OPSN''' آهي.

[[File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|thumb|left|پاڪستان جي هوائي اڏن ۽ سامونڊي بندرگاهن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ ڏيکاريل آهي]]

پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب سيوهڻ شريف ايئرپورٽ جو افتتاح '''6 جون 1996ع''' تي ٿيو هو. [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] (PIA) مسافرن جي گهٽ تعداد ۽ مسلسل مالي نقصان سبب آڪٽوبر 2000ع ۾ سيوهڻ ڏانهن باقاعده اڏامون بند ڪري ڇڏيون، جنهن کان پوءِ سول ايويئيشن اٿارٽي ايئرپورٽ جون سرگرميون محدود ڪري ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1459743668_492.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبلي ۾ 2024ع دوران ڏنل هڪ وڌيڪ سرڪاري جواب موجب سنڌ ۾ ڄاڻايل سرڪاري هوائي اڏن مان '''سيوهڻ شريف واحد بند هوائي اڏو''' هو، جڏهن تہ حيدرآباد، موهن جو دڙو، سکر ۽ نوابشاهه جا هوائي اڏا هوائي آپريشن لاءِ دستياب ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt; ان ڪري سيوهڻ شريف ايئرپورٽ کي موجوده وقت ۾ باقاعده تجارتي هوائي رابطو فراهم ڪندڙ ايئرپورٽ قرار ڏيڻ درست نہ آهي.

=== قدرتي آفتن دوران آمدرفت ===
سيوهڻ جي آمدرفت واري ڍانچي تي [[2022ع پاڪستان ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] جهڙين قدرتي آفتن جا وڏا اثر پيا. [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ ۾ غير معمولي واڌ سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جا روڊ، ڳوٺ ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ آيون ۽ N-55 سميت اهم رستن کي خطرا پيدا ٿيا. اهڙين حالتن ۾ سيوهڻ جو قومي شاهراهه ۽ ريلوي رابطو امدادي سرگرمين ۽ متاثر آباديءَ جي چرپر لاءِ وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

=== آمدرفت جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم آمدرفت جا وسيلا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! اهم سهولت / رستو
! رابطو ۽ ڪردار
! موجوده حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''قومي شاهراهه'''
| [[انڊس هاءِ وي]] (N-55)
| ڄامشورو، حيدرآباد، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اتر سنڌ ڏانهن بنيادي زميني رابطو
| فعال؛ ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]
| ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين وسيلي سنڌ ۽ قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان رابطو
| فعال ريلوي اسٽيشن؛ ڪوڊ SWN&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''مقامي ٽرانسپورٽ'''
| بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون
| شهر، ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ مزار ڏانهن مسافر آمدرفت
| فعال
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''هوائي اڏو'''
| [[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]
| تاريخي طور سيوهڻ جو هوائي رابطو
| '''بند'''؛ باقاعده مسافر اڏامون آڪٽوبر 2000ع کان معطل&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt;
|}

=== وڪيميڊيا ڪامنز تي آمدرفت سان لاڳاپيل تصويرون ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|N-55 انڊس هاءِ وي، ڄامشوري ڀرسان
File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ انڊس هاءِ وي جو منظر
File:Hyderabad (Indus Highway2).jpg|انڊس هاءِ وي جو ٻٽو ڪيريج وي حصو
File:Indus Highway at Sunset Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ شام وقت انڊس هاءِ وي
File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|پاڪستان جي هوائي اڏن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ شامل آهي
&lt;/gallery&gt;
```0

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>ci2efrfmolyvms5uv88igmbndrhwhmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409187</id>
      <parentid>409186</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126369" sha1="oovehkym92btbaknu4c8k04kkx3v0ih" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيوهڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيوهڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيوهڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dhamaal at Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي ڌمال جي صوفي روايت]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===
[[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ جي وچئين دور واري تاريخي ورثي جو اهم ماڳ]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري اهم اتر–ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. شهر جي زميني آمدرفت جو بنيادي محور '''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' آهي، جڏهن تہ '''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر کي پاڪستان ريلويز جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. شهر وٽ '''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' پڻ موجود آهي، پر هن وقت باقاعده هوائي آمدرفت لاءِ بند آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ebidding.nha.gov.pk/document/publicLink/Advertisement/ADVERTISEMENT/1066/South%20Zone.pdf
 |title=South Zone – National Highway Network
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/673c3c0605280_212.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ ===
'''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' سيوهڻ جو سڀ کان اهم بين الشهري روڊ آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سيوهڻ N-55 تي ڪلوميٽر 140+800 وٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot; /&gt; هي رستو ڏکڻ طرف [[مانجهند]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي ڏانهن، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي اترين علائقن ڏانهن رابطو مهيا ڪري ٿو.

[[File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|thumb|left|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) ڄامشوري وٽ؛ هيءَ ئي قومي شاهراهه اڳتي سيوهڻ تائين وڃي ٿي]]

N-55 ملڪ جي قومي شاهراهن جي نظام جو حصو هجڻ سبب سيوهڻ لاءِ مسافر ۽ مال بردار آمدرفت جو بنيادي زميني رستو آهي. خاص طور [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس دوران هن رستي تي زائرين کڻي ايندڙ بسن، ڪوچن، وينن ۽ ٻين گاڏين جي آمدرفت ۾ وڏي واڌ ٿيندي آهي.

=== ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو ===
سيوهڻ ڏانهن ويندڙ N-55 جي '''ڄامشورو–سيوهڻ''' حصي کي ٻٽي رستي ۾ تبديل ڪرڻ سنڌ جي اهم روڊ منصوبن مان هڪ رهيو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي منصوبي تحت پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن جي موجوده ٻن لينن واري رستي کي '''چار لينن واري ٻٽي ڪيريج وي''' ۾ تبديل ڪرڻ جي رٿا تي ڪم ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي جي دستاويز موجب پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن-I جي ڊيگهه '''66.37 ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545316361.pdf
 |title=Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪمل ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽي ڪيريج وي منصوبي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''130 ڪلوميٽر''' آهي. منصوبو ڊسمبر 2017ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان جي شروعاتي لاڳت 14 ارب رپيا ڄاڻائي وئي، جنهن مان سنڌ حڪومت 7 ارب رپيا پنهنجي 50 سيڪڙو حصي طور فراهم ڪيا. مئي 2025ع تائين منصوبي جو لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر حصو اڃا مڪمل نہ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30
 |url=https://www.dawn.com/news/1908851
 |work=Dawn
 |date=7 May 2025
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

روڊ جي ٻٽي ٿيڻ جو هڪ اهم مقصد ٽريفڪ جي گنجائش وڌائڻ سان گڏ حادثن جو خطرو گهٽائڻ آهي. سنگل ڪيريج وي وارن حصن تي تيز رفتاري ۽ ڳري ٽريفڪ سبب روڊ حفاظت بابت خدشا رهيا آهن. 2024ع ۾ [[نيشنل هاءِ ويز اينڊ موٽروي پوليس]] ڄامشورو–سيوهڻ رستي جي خانوت–مانجهند سنگل ڪيريج وي حصي تي گشت وڌائڻ، روڊ نشانيون بهتر ڪرڻ، ڊگهن گاڏين تي پابنديون ۽ حادثا گهٽائڻ لاءِ حفاظتي قدم کڻڻ جي تصديق ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-N55-Safety-2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-risk road
 |url=https://www.dawn.com/news/1835712
 |work=Dawn
 |date=26 May 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|thumb|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) جو سنڌ ۾ هڪ ٻيو حصو؛ N-55 سيوهڻ جي بين الشهري روڊ آمدرفت جو بنيادي محور آهي]]

=== مقامي روڊ آمدرفت ===
شهر اندر ۽ ويجهن ڳوٺن ڏانهن مسافر آمدرفت لاءِ بسون، مني بسون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون استعمال ٿين ٿيون. سيوهڻ جي مرڪزي بازار، [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ۽ بين الشهري روڊن جي وچ ۾ مقامي ٽرانسپورٽ خاص اهميت رکي ٿي.

سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد سبب شهر جي روڊن ۽ N-55 تي غير معمولي ٽريفڪ دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. ان عرصي ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس، موٽروي پوليس ۽ ٻين ادارن طرفان ٽريفڪ پلان، پارڪنگ، متبادل رستن ۽ ڳري گاڏين جي انتظام لاءِ خاص قدم کنيا ويندا آهن.

=== ريلوي ===
'''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي '''ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين''' تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''SWN''' آهي. هيءَ لائين سيوهڻ کي ڏکڻ طرف [[ڪوٽڙي]] ۽ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان، جڏهن تہ اتر طرف دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18516011
 |title=Sehwan Sharif railway station
 |publisher=Wikidata
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ريلويز جي دستاويزي وڊيو رڪارڊ ۾ '''موهن جو دڙو پيسينجر (214DN)''' کي سيوهڻ شريف اسٽيشن کان لڪي شاهه صدر ڏانهن هلندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سيوهڻ جي هن ريلوي لنگهه تي مسافر سروس جي استعمال کي دستاويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PR-Sehwan-MohenjoDaro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=EgdZcCP8lno
 |title=Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train
 |publisher=Pakistan Railways
 |date=13 May 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سيوهڻ جي زيارتي آمدرفت ۾ پڻ تاريخي طور اهم رهي آهي. قلندر جي عرس جي موقعي تي وڏي تعداد ۾ زائرين ريل ذريعي شهر پهچندا رهيا آهن ۽ مختلف وقتن تي خاص ''سيوهڻ اسپيشل'' ٽرينون پڻ هلايون ويون آهن.

=== سيوهڻ شريف ايئرپورٽ ===
'''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' شهر ڀرسان واقع هڪ سرڪاري هوائي اڏو آهي. ان جو [[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن|IATA]] ڪوڊ '''SYW''' ۽ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم|ICAO]] ڪوڊ '''OPSN''' آهي.

[[File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|thumb|left|پاڪستان جي هوائي اڏن ۽ سامونڊي بندرگاهن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ ڏيکاريل آهي]]

پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب سيوهڻ شريف ايئرپورٽ جو افتتاح '''6 جون 1996ع''' تي ٿيو هو. [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] (PIA) مسافرن جي گهٽ تعداد ۽ مسلسل مالي نقصان سبب آڪٽوبر 2000ع ۾ سيوهڻ ڏانهن باقاعده اڏامون بند ڪري ڇڏيون، جنهن کان پوءِ سول ايويئيشن اٿارٽي ايئرپورٽ جون سرگرميون محدود ڪري ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1459743668_492.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبلي ۾ 2024ع دوران ڏنل هڪ وڌيڪ سرڪاري جواب موجب سنڌ ۾ ڄاڻايل سرڪاري هوائي اڏن مان '''سيوهڻ شريف واحد بند هوائي اڏو''' هو، جڏهن تہ حيدرآباد، موهن جو دڙو، سکر ۽ نوابشاهه جا هوائي اڏا هوائي آپريشن لاءِ دستياب ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt; ان ڪري سيوهڻ شريف ايئرپورٽ کي موجوده وقت ۾ باقاعده تجارتي هوائي رابطو فراهم ڪندڙ ايئرپورٽ قرار ڏيڻ درست نہ آهي.

=== قدرتي آفتن دوران آمدرفت ===
سيوهڻ جي آمدرفت واري ڍانچي تي [[2022ع پاڪستان ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] جهڙين قدرتي آفتن جا وڏا اثر پيا. [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ ۾ غير معمولي واڌ سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جا روڊ، ڳوٺ ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ آيون ۽ N-55 سميت اهم رستن کي خطرا پيدا ٿيا. اهڙين حالتن ۾ سيوهڻ جو قومي شاهراهه ۽ ريلوي رابطو امدادي سرگرمين ۽ متاثر آباديءَ جي چرپر لاءِ وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

=== آمدرفت جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم آمدرفت جا وسيلا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! اهم سهولت / رستو
! رابطو ۽ ڪردار
! موجوده حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''قومي شاهراهه'''
| [[انڊس هاءِ وي]] (N-55)
| ڄامشورو، حيدرآباد، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اتر سنڌ ڏانهن بنيادي زميني رابطو
| فعال؛ ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]
| ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين وسيلي سنڌ ۽ قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان رابطو
| فعال ريلوي اسٽيشن؛ ڪوڊ SWN&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''مقامي ٽرانسپورٽ'''
| بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون
| شهر، ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ مزار ڏانهن مسافر آمدرفت
| فعال
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''هوائي اڏو'''
| [[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]
| تاريخي طور سيوهڻ جو هوائي رابطو
| '''بند'''؛ باقاعده مسافر اڏامون آڪٽوبر 2000ع کان معطل&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt;
|}

=== وڪيميڊيا ڪامنز تي آمدرفت سان لاڳاپيل تصويرون ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|N-55 انڊس هاءِ وي، ڄامشوري ڀرسان
File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ انڊس هاءِ وي جو منظر
File:Hyderabad (Indus Highway2).jpg|انڊس هاءِ وي جو ٻٽو ڪيريج وي حصو
File:Indus Highway at Sunset Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ شام وقت انڊس هاءِ وي
File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|پاڪستان جي هوائي اڏن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ شامل آهي
&lt;/gallery&gt;

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>oovehkym92btbaknu4c8k04kkx3v0ih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409188</id>
      <parentid>409187</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126369" sha1="4jkoescd5n2ao1tf5v3jojyhtvlyo68" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيهوڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيھوڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيھوڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيھوڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dhamaal at Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي ڌمال جي صوفي روايت]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===
[[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ جي وچئين دور واري تاريخي ورثي جو اهم ماڳ]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري اهم اتر–ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. شهر جي زميني آمدرفت جو بنيادي محور '''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' آهي، جڏهن تہ '''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر کي پاڪستان ريلويز جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. شهر وٽ '''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' پڻ موجود آهي، پر هن وقت باقاعده هوائي آمدرفت لاءِ بند آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ebidding.nha.gov.pk/document/publicLink/Advertisement/ADVERTISEMENT/1066/South%20Zone.pdf
 |title=South Zone – National Highway Network
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/673c3c0605280_212.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ ===
'''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' سيوهڻ جو سڀ کان اهم بين الشهري روڊ آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سيوهڻ N-55 تي ڪلوميٽر 140+800 وٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot; /&gt; هي رستو ڏکڻ طرف [[مانجهند]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي ڏانهن، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي اترين علائقن ڏانهن رابطو مهيا ڪري ٿو.

[[File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|thumb|left|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) ڄامشوري وٽ؛ هيءَ ئي قومي شاهراهه اڳتي سيوهڻ تائين وڃي ٿي]]

N-55 ملڪ جي قومي شاهراهن جي نظام جو حصو هجڻ سبب سيوهڻ لاءِ مسافر ۽ مال بردار آمدرفت جو بنيادي زميني رستو آهي. خاص طور [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس دوران هن رستي تي زائرين کڻي ايندڙ بسن، ڪوچن، وينن ۽ ٻين گاڏين جي آمدرفت ۾ وڏي واڌ ٿيندي آهي.

=== ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو ===
سيوهڻ ڏانهن ويندڙ N-55 جي '''ڄامشورو–سيوهڻ''' حصي کي ٻٽي رستي ۾ تبديل ڪرڻ سنڌ جي اهم روڊ منصوبن مان هڪ رهيو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي منصوبي تحت پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن جي موجوده ٻن لينن واري رستي کي '''چار لينن واري ٻٽي ڪيريج وي''' ۾ تبديل ڪرڻ جي رٿا تي ڪم ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي جي دستاويز موجب پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن-I جي ڊيگهه '''66.37 ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545316361.pdf
 |title=Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪمل ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽي ڪيريج وي منصوبي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''130 ڪلوميٽر''' آهي. منصوبو ڊسمبر 2017ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان جي شروعاتي لاڳت 14 ارب رپيا ڄاڻائي وئي، جنهن مان سنڌ حڪومت 7 ارب رپيا پنهنجي 50 سيڪڙو حصي طور فراهم ڪيا. مئي 2025ع تائين منصوبي جو لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر حصو اڃا مڪمل نہ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30
 |url=https://www.dawn.com/news/1908851
 |work=Dawn
 |date=7 May 2025
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

روڊ جي ٻٽي ٿيڻ جو هڪ اهم مقصد ٽريفڪ جي گنجائش وڌائڻ سان گڏ حادثن جو خطرو گهٽائڻ آهي. سنگل ڪيريج وي وارن حصن تي تيز رفتاري ۽ ڳري ٽريفڪ سبب روڊ حفاظت بابت خدشا رهيا آهن. 2024ع ۾ [[نيشنل هاءِ ويز اينڊ موٽروي پوليس]] ڄامشورو–سيوهڻ رستي جي خانوت–مانجهند سنگل ڪيريج وي حصي تي گشت وڌائڻ، روڊ نشانيون بهتر ڪرڻ، ڊگهن گاڏين تي پابنديون ۽ حادثا گهٽائڻ لاءِ حفاظتي قدم کڻڻ جي تصديق ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-N55-Safety-2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-risk road
 |url=https://www.dawn.com/news/1835712
 |work=Dawn
 |date=26 May 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|thumb|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) جو سنڌ ۾ هڪ ٻيو حصو؛ N-55 سيوهڻ جي بين الشهري روڊ آمدرفت جو بنيادي محور آهي]]

=== مقامي روڊ آمدرفت ===
شهر اندر ۽ ويجهن ڳوٺن ڏانهن مسافر آمدرفت لاءِ بسون، مني بسون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون استعمال ٿين ٿيون. سيوهڻ جي مرڪزي بازار، [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ۽ بين الشهري روڊن جي وچ ۾ مقامي ٽرانسپورٽ خاص اهميت رکي ٿي.

سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد سبب شهر جي روڊن ۽ N-55 تي غير معمولي ٽريفڪ دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. ان عرصي ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس، موٽروي پوليس ۽ ٻين ادارن طرفان ٽريفڪ پلان، پارڪنگ، متبادل رستن ۽ ڳري گاڏين جي انتظام لاءِ خاص قدم کنيا ويندا آهن.

=== ريلوي ===
'''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي '''ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين''' تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''SWN''' آهي. هيءَ لائين سيوهڻ کي ڏکڻ طرف [[ڪوٽڙي]] ۽ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان، جڏهن تہ اتر طرف دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18516011
 |title=Sehwan Sharif railway station
 |publisher=Wikidata
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ريلويز جي دستاويزي وڊيو رڪارڊ ۾ '''موهن جو دڙو پيسينجر (214DN)''' کي سيوهڻ شريف اسٽيشن کان لڪي شاهه صدر ڏانهن هلندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سيوهڻ جي هن ريلوي لنگهه تي مسافر سروس جي استعمال کي دستاويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PR-Sehwan-MohenjoDaro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=EgdZcCP8lno
 |title=Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train
 |publisher=Pakistan Railways
 |date=13 May 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سيوهڻ جي زيارتي آمدرفت ۾ پڻ تاريخي طور اهم رهي آهي. قلندر جي عرس جي موقعي تي وڏي تعداد ۾ زائرين ريل ذريعي شهر پهچندا رهيا آهن ۽ مختلف وقتن تي خاص ''سيوهڻ اسپيشل'' ٽرينون پڻ هلايون ويون آهن.

=== سيوهڻ شريف ايئرپورٽ ===
'''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' شهر ڀرسان واقع هڪ سرڪاري هوائي اڏو آهي. ان جو [[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن|IATA]] ڪوڊ '''SYW''' ۽ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم|ICAO]] ڪوڊ '''OPSN''' آهي.

[[File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|thumb|left|پاڪستان جي هوائي اڏن ۽ سامونڊي بندرگاهن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ ڏيکاريل آهي]]

پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب سيوهڻ شريف ايئرپورٽ جو افتتاح '''6 جون 1996ع''' تي ٿيو هو. [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] (PIA) مسافرن جي گهٽ تعداد ۽ مسلسل مالي نقصان سبب آڪٽوبر 2000ع ۾ سيوهڻ ڏانهن باقاعده اڏامون بند ڪري ڇڏيون، جنهن کان پوءِ سول ايويئيشن اٿارٽي ايئرپورٽ جون سرگرميون محدود ڪري ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1459743668_492.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبلي ۾ 2024ع دوران ڏنل هڪ وڌيڪ سرڪاري جواب موجب سنڌ ۾ ڄاڻايل سرڪاري هوائي اڏن مان '''سيوهڻ شريف واحد بند هوائي اڏو''' هو، جڏهن تہ حيدرآباد، موهن جو دڙو، سکر ۽ نوابشاهه جا هوائي اڏا هوائي آپريشن لاءِ دستياب ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt; ان ڪري سيوهڻ شريف ايئرپورٽ کي موجوده وقت ۾ باقاعده تجارتي هوائي رابطو فراهم ڪندڙ ايئرپورٽ قرار ڏيڻ درست نہ آهي.

=== قدرتي آفتن دوران آمدرفت ===
سيوهڻ جي آمدرفت واري ڍانچي تي [[2022ع پاڪستان ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] جهڙين قدرتي آفتن جا وڏا اثر پيا. [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ ۾ غير معمولي واڌ سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جا روڊ، ڳوٺ ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ آيون ۽ N-55 سميت اهم رستن کي خطرا پيدا ٿيا. اهڙين حالتن ۾ سيوهڻ جو قومي شاهراهه ۽ ريلوي رابطو امدادي سرگرمين ۽ متاثر آباديءَ جي چرپر لاءِ وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

=== آمدرفت جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم آمدرفت جا وسيلا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! اهم سهولت / رستو
! رابطو ۽ ڪردار
! موجوده حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''قومي شاهراهه'''
| [[انڊس هاءِ وي]] (N-55)
| ڄامشورو، حيدرآباد، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اتر سنڌ ڏانهن بنيادي زميني رابطو
| فعال؛ ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]
| ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين وسيلي سنڌ ۽ قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان رابطو
| فعال ريلوي اسٽيشن؛ ڪوڊ SWN&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''مقامي ٽرانسپورٽ'''
| بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون
| شهر، ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ مزار ڏانهن مسافر آمدرفت
| فعال
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''هوائي اڏو'''
| [[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]
| تاريخي طور سيوهڻ جو هوائي رابطو
| '''بند'''؛ باقاعده مسافر اڏامون آڪٽوبر 2000ع کان معطل&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt;
|}

=== وڪيميڊيا ڪامنز تي آمدرفت سان لاڳاپيل تصويرون ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|N-55 انڊس هاءِ وي، ڄامشوري ڀرسان
File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ انڊس هاءِ وي جو منظر
File:Hyderabad (Indus Highway2).jpg|انڊس هاءِ وي جو ٻٽو ڪيريج وي حصو
File:Indus Highway at Sunset Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ شام وقت انڊس هاءِ وي
File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|پاڪستان جي هوائي اڏن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ شامل آهي
&lt;/gallery&gt;

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>4jkoescd5n2ao1tf5v3jojyhtvlyo68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409189</id>
      <parentid>409188</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڌمال ۽ صوفي روايت */</comment>
      <origin>409189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126406" sha1="de693wh2d044s6sclwm2ivrjlnnze7s" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيهوڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيھوڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيھوڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيھوڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Spiritual Dance at the Tomb of Lal Shahbaz Qalandar called &quot;Dhamal&quot;.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي روايتي صوفي [[ڌمال]]]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===
[[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ جي وچئين دور واري تاريخي ورثي جو اهم ماڳ]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري اهم اتر–ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. شهر جي زميني آمدرفت جو بنيادي محور '''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' آهي، جڏهن تہ '''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر کي پاڪستان ريلويز جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. شهر وٽ '''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' پڻ موجود آهي، پر هن وقت باقاعده هوائي آمدرفت لاءِ بند آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ebidding.nha.gov.pk/document/publicLink/Advertisement/ADVERTISEMENT/1066/South%20Zone.pdf
 |title=South Zone – National Highway Network
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/673c3c0605280_212.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ ===
'''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' سيوهڻ جو سڀ کان اهم بين الشهري روڊ آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سيوهڻ N-55 تي ڪلوميٽر 140+800 وٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot; /&gt; هي رستو ڏکڻ طرف [[مانجهند]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي ڏانهن، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي اترين علائقن ڏانهن رابطو مهيا ڪري ٿو.

[[File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|thumb|left|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) ڄامشوري وٽ؛ هيءَ ئي قومي شاهراهه اڳتي سيوهڻ تائين وڃي ٿي]]

N-55 ملڪ جي قومي شاهراهن جي نظام جو حصو هجڻ سبب سيوهڻ لاءِ مسافر ۽ مال بردار آمدرفت جو بنيادي زميني رستو آهي. خاص طور [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس دوران هن رستي تي زائرين کڻي ايندڙ بسن، ڪوچن، وينن ۽ ٻين گاڏين جي آمدرفت ۾ وڏي واڌ ٿيندي آهي.

=== ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو ===
سيوهڻ ڏانهن ويندڙ N-55 جي '''ڄامشورو–سيوهڻ''' حصي کي ٻٽي رستي ۾ تبديل ڪرڻ سنڌ جي اهم روڊ منصوبن مان هڪ رهيو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي منصوبي تحت پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن جي موجوده ٻن لينن واري رستي کي '''چار لينن واري ٻٽي ڪيريج وي''' ۾ تبديل ڪرڻ جي رٿا تي ڪم ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي جي دستاويز موجب پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن-I جي ڊيگهه '''66.37 ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545316361.pdf
 |title=Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪمل ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽي ڪيريج وي منصوبي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''130 ڪلوميٽر''' آهي. منصوبو ڊسمبر 2017ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان جي شروعاتي لاڳت 14 ارب رپيا ڄاڻائي وئي، جنهن مان سنڌ حڪومت 7 ارب رپيا پنهنجي 50 سيڪڙو حصي طور فراهم ڪيا. مئي 2025ع تائين منصوبي جو لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر حصو اڃا مڪمل نہ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30
 |url=https://www.dawn.com/news/1908851
 |work=Dawn
 |date=7 May 2025
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

روڊ جي ٻٽي ٿيڻ جو هڪ اهم مقصد ٽريفڪ جي گنجائش وڌائڻ سان گڏ حادثن جو خطرو گهٽائڻ آهي. سنگل ڪيريج وي وارن حصن تي تيز رفتاري ۽ ڳري ٽريفڪ سبب روڊ حفاظت بابت خدشا رهيا آهن. 2024ع ۾ [[نيشنل هاءِ ويز اينڊ موٽروي پوليس]] ڄامشورو–سيوهڻ رستي جي خانوت–مانجهند سنگل ڪيريج وي حصي تي گشت وڌائڻ، روڊ نشانيون بهتر ڪرڻ، ڊگهن گاڏين تي پابنديون ۽ حادثا گهٽائڻ لاءِ حفاظتي قدم کڻڻ جي تصديق ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-N55-Safety-2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-risk road
 |url=https://www.dawn.com/news/1835712
 |work=Dawn
 |date=26 May 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|thumb|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) جو سنڌ ۾ هڪ ٻيو حصو؛ N-55 سيوهڻ جي بين الشهري روڊ آمدرفت جو بنيادي محور آهي]]

=== مقامي روڊ آمدرفت ===
شهر اندر ۽ ويجهن ڳوٺن ڏانهن مسافر آمدرفت لاءِ بسون، مني بسون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون استعمال ٿين ٿيون. سيوهڻ جي مرڪزي بازار، [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ۽ بين الشهري روڊن جي وچ ۾ مقامي ٽرانسپورٽ خاص اهميت رکي ٿي.

سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد سبب شهر جي روڊن ۽ N-55 تي غير معمولي ٽريفڪ دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. ان عرصي ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس، موٽروي پوليس ۽ ٻين ادارن طرفان ٽريفڪ پلان، پارڪنگ، متبادل رستن ۽ ڳري گاڏين جي انتظام لاءِ خاص قدم کنيا ويندا آهن.

=== ريلوي ===
'''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي '''ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين''' تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''SWN''' آهي. هيءَ لائين سيوهڻ کي ڏکڻ طرف [[ڪوٽڙي]] ۽ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان، جڏهن تہ اتر طرف دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18516011
 |title=Sehwan Sharif railway station
 |publisher=Wikidata
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ريلويز جي دستاويزي وڊيو رڪارڊ ۾ '''موهن جو دڙو پيسينجر (214DN)''' کي سيوهڻ شريف اسٽيشن کان لڪي شاهه صدر ڏانهن هلندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سيوهڻ جي هن ريلوي لنگهه تي مسافر سروس جي استعمال کي دستاويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PR-Sehwan-MohenjoDaro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=EgdZcCP8lno
 |title=Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train
 |publisher=Pakistan Railways
 |date=13 May 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سيوهڻ جي زيارتي آمدرفت ۾ پڻ تاريخي طور اهم رهي آهي. قلندر جي عرس جي موقعي تي وڏي تعداد ۾ زائرين ريل ذريعي شهر پهچندا رهيا آهن ۽ مختلف وقتن تي خاص ''سيوهڻ اسپيشل'' ٽرينون پڻ هلايون ويون آهن.

=== سيوهڻ شريف ايئرپورٽ ===
'''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' شهر ڀرسان واقع هڪ سرڪاري هوائي اڏو آهي. ان جو [[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن|IATA]] ڪوڊ '''SYW''' ۽ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم|ICAO]] ڪوڊ '''OPSN''' آهي.

[[File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|thumb|left|پاڪستان جي هوائي اڏن ۽ سامونڊي بندرگاهن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ ڏيکاريل آهي]]

پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب سيوهڻ شريف ايئرپورٽ جو افتتاح '''6 جون 1996ع''' تي ٿيو هو. [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] (PIA) مسافرن جي گهٽ تعداد ۽ مسلسل مالي نقصان سبب آڪٽوبر 2000ع ۾ سيوهڻ ڏانهن باقاعده اڏامون بند ڪري ڇڏيون، جنهن کان پوءِ سول ايويئيشن اٿارٽي ايئرپورٽ جون سرگرميون محدود ڪري ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1459743668_492.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبلي ۾ 2024ع دوران ڏنل هڪ وڌيڪ سرڪاري جواب موجب سنڌ ۾ ڄاڻايل سرڪاري هوائي اڏن مان '''سيوهڻ شريف واحد بند هوائي اڏو''' هو، جڏهن تہ حيدرآباد، موهن جو دڙو، سکر ۽ نوابشاهه جا هوائي اڏا هوائي آپريشن لاءِ دستياب ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt; ان ڪري سيوهڻ شريف ايئرپورٽ کي موجوده وقت ۾ باقاعده تجارتي هوائي رابطو فراهم ڪندڙ ايئرپورٽ قرار ڏيڻ درست نہ آهي.

=== قدرتي آفتن دوران آمدرفت ===
سيوهڻ جي آمدرفت واري ڍانچي تي [[2022ع پاڪستان ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] جهڙين قدرتي آفتن جا وڏا اثر پيا. [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ ۾ غير معمولي واڌ سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جا روڊ، ڳوٺ ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ آيون ۽ N-55 سميت اهم رستن کي خطرا پيدا ٿيا. اهڙين حالتن ۾ سيوهڻ جو قومي شاهراهه ۽ ريلوي رابطو امدادي سرگرمين ۽ متاثر آباديءَ جي چرپر لاءِ وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

=== آمدرفت جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم آمدرفت جا وسيلا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! اهم سهولت / رستو
! رابطو ۽ ڪردار
! موجوده حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''قومي شاهراهه'''
| [[انڊس هاءِ وي]] (N-55)
| ڄامشورو، حيدرآباد، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اتر سنڌ ڏانهن بنيادي زميني رابطو
| فعال؛ ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]
| ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين وسيلي سنڌ ۽ قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان رابطو
| فعال ريلوي اسٽيشن؛ ڪوڊ SWN&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''مقامي ٽرانسپورٽ'''
| بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون
| شهر، ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ مزار ڏانهن مسافر آمدرفت
| فعال
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''هوائي اڏو'''
| [[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]
| تاريخي طور سيوهڻ جو هوائي رابطو
| '''بند'''؛ باقاعده مسافر اڏامون آڪٽوبر 2000ع کان معطل&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt;
|}

=== وڪيميڊيا ڪامنز تي آمدرفت سان لاڳاپيل تصويرون ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|N-55 انڊس هاءِ وي، ڄامشوري ڀرسان
File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ انڊس هاءِ وي جو منظر
File:Hyderabad (Indus Highway2).jpg|انڊس هاءِ وي جو ٻٽو ڪيريج وي حصو
File:Indus Highway at Sunset Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ شام وقت انڊس هاءِ وي
File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|پاڪستان جي هوائي اڏن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ شامل آهي
&lt;/gallery&gt;

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>de693wh2d044s6sclwm2ivrjlnnze7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409190</id>
      <parentid>409189</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126218" sha1="qsndy4k1odtchavhbbooh6tbvxa2uto" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيهوڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيھوڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيھوڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيھوڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Spiritual Dance at the Tomb of Lal Shahbaz Qalandar called &quot;Dhamal&quot;.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي روايتي صوفي [[ڌمال]]]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري اهم اتر–ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. شهر جي زميني آمدرفت جو بنيادي محور '''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' آهي، جڏهن تہ '''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر کي پاڪستان ريلويز جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. شهر وٽ '''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' پڻ موجود آهي، پر هن وقت باقاعده هوائي آمدرفت لاءِ بند آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ebidding.nha.gov.pk/document/publicLink/Advertisement/ADVERTISEMENT/1066/South%20Zone.pdf
 |title=South Zone – National Highway Network
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/673c3c0605280_212.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ ===
'''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' سيوهڻ جو سڀ کان اهم بين الشهري روڊ آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سيوهڻ N-55 تي ڪلوميٽر 140+800 وٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot; /&gt; هي رستو ڏکڻ طرف [[مانجهند]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي ڏانهن، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي اترين علائقن ڏانهن رابطو مهيا ڪري ٿو.

[[File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|thumb|left|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) ڄامشوري وٽ؛ هيءَ ئي قومي شاهراهه اڳتي سيوهڻ تائين وڃي ٿي]]

N-55 ملڪ جي قومي شاهراهن جي نظام جو حصو هجڻ سبب سيوهڻ لاءِ مسافر ۽ مال بردار آمدرفت جو بنيادي زميني رستو آهي. خاص طور [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس دوران هن رستي تي زائرين کڻي ايندڙ بسن، ڪوچن، وينن ۽ ٻين گاڏين جي آمدرفت ۾ وڏي واڌ ٿيندي آهي.

=== ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو ===
سيوهڻ ڏانهن ويندڙ N-55 جي '''ڄامشورو–سيوهڻ''' حصي کي ٻٽي رستي ۾ تبديل ڪرڻ سنڌ جي اهم روڊ منصوبن مان هڪ رهيو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي منصوبي تحت پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن جي موجوده ٻن لينن واري رستي کي '''چار لينن واري ٻٽي ڪيريج وي''' ۾ تبديل ڪرڻ جي رٿا تي ڪم ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي جي دستاويز موجب پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن-I جي ڊيگهه '''66.37 ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545316361.pdf
 |title=Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪمل ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽي ڪيريج وي منصوبي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''130 ڪلوميٽر''' آهي. منصوبو ڊسمبر 2017ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان جي شروعاتي لاڳت 14 ارب رپيا ڄاڻائي وئي، جنهن مان سنڌ حڪومت 7 ارب رپيا پنهنجي 50 سيڪڙو حصي طور فراهم ڪيا. مئي 2025ع تائين منصوبي جو لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر حصو اڃا مڪمل نہ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30
 |url=https://www.dawn.com/news/1908851
 |work=Dawn
 |date=7 May 2025
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

روڊ جي ٻٽي ٿيڻ جو هڪ اهم مقصد ٽريفڪ جي گنجائش وڌائڻ سان گڏ حادثن جو خطرو گهٽائڻ آهي. سنگل ڪيريج وي وارن حصن تي تيز رفتاري ۽ ڳري ٽريفڪ سبب روڊ حفاظت بابت خدشا رهيا آهن. 2024ع ۾ [[نيشنل هاءِ ويز اينڊ موٽروي پوليس]] ڄامشورو–سيوهڻ رستي جي خانوت–مانجهند سنگل ڪيريج وي حصي تي گشت وڌائڻ، روڊ نشانيون بهتر ڪرڻ، ڊگهن گاڏين تي پابنديون ۽ حادثا گهٽائڻ لاءِ حفاظتي قدم کڻڻ جي تصديق ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-N55-Safety-2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-risk road
 |url=https://www.dawn.com/news/1835712
 |work=Dawn
 |date=26 May 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|thumb|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) جو سنڌ ۾ هڪ ٻيو حصو؛ N-55 سيوهڻ جي بين الشهري روڊ آمدرفت جو بنيادي محور آهي]]

=== مقامي روڊ آمدرفت ===
شهر اندر ۽ ويجهن ڳوٺن ڏانهن مسافر آمدرفت لاءِ بسون، مني بسون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون استعمال ٿين ٿيون. سيوهڻ جي مرڪزي بازار، [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ۽ بين الشهري روڊن جي وچ ۾ مقامي ٽرانسپورٽ خاص اهميت رکي ٿي.

سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد سبب شهر جي روڊن ۽ N-55 تي غير معمولي ٽريفڪ دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. ان عرصي ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس، موٽروي پوليس ۽ ٻين ادارن طرفان ٽريفڪ پلان، پارڪنگ، متبادل رستن ۽ ڳري گاڏين جي انتظام لاءِ خاص قدم کنيا ويندا آهن.

=== ريلوي ===
'''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي '''ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين''' تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''SWN''' آهي. هيءَ لائين سيوهڻ کي ڏکڻ طرف [[ڪوٽڙي]] ۽ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان، جڏهن تہ اتر طرف دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18516011
 |title=Sehwan Sharif railway station
 |publisher=Wikidata
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ريلويز جي دستاويزي وڊيو رڪارڊ ۾ '''موهن جو دڙو پيسينجر (214DN)''' کي سيوهڻ شريف اسٽيشن کان لڪي شاهه صدر ڏانهن هلندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سيوهڻ جي هن ريلوي لنگهه تي مسافر سروس جي استعمال کي دستاويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PR-Sehwan-MohenjoDaro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=EgdZcCP8lno
 |title=Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train
 |publisher=Pakistan Railways
 |date=13 May 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سيوهڻ جي زيارتي آمدرفت ۾ پڻ تاريخي طور اهم رهي آهي. قلندر جي عرس جي موقعي تي وڏي تعداد ۾ زائرين ريل ذريعي شهر پهچندا رهيا آهن ۽ مختلف وقتن تي خاص ''سيوهڻ اسپيشل'' ٽرينون پڻ هلايون ويون آهن.

=== سيوهڻ شريف ايئرپورٽ ===
'''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' شهر ڀرسان واقع هڪ سرڪاري هوائي اڏو آهي. ان جو [[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن|IATA]] ڪوڊ '''SYW''' ۽ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم|ICAO]] ڪوڊ '''OPSN''' آهي.

[[File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|thumb|left|پاڪستان جي هوائي اڏن ۽ سامونڊي بندرگاهن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ ڏيکاريل آهي]]

پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب سيوهڻ شريف ايئرپورٽ جو افتتاح '''6 جون 1996ع''' تي ٿيو هو. [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] (PIA) مسافرن جي گهٽ تعداد ۽ مسلسل مالي نقصان سبب آڪٽوبر 2000ع ۾ سيوهڻ ڏانهن باقاعده اڏامون بند ڪري ڇڏيون، جنهن کان پوءِ سول ايويئيشن اٿارٽي ايئرپورٽ جون سرگرميون محدود ڪري ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1459743668_492.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبلي ۾ 2024ع دوران ڏنل هڪ وڌيڪ سرڪاري جواب موجب سنڌ ۾ ڄاڻايل سرڪاري هوائي اڏن مان '''سيوهڻ شريف واحد بند هوائي اڏو''' هو، جڏهن تہ حيدرآباد، موهن جو دڙو، سکر ۽ نوابشاهه جا هوائي اڏا هوائي آپريشن لاءِ دستياب ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt; ان ڪري سيوهڻ شريف ايئرپورٽ کي موجوده وقت ۾ باقاعده تجارتي هوائي رابطو فراهم ڪندڙ ايئرپورٽ قرار ڏيڻ درست نہ آهي.

=== قدرتي آفتن دوران آمدرفت ===
سيوهڻ جي آمدرفت واري ڍانچي تي [[2022ع پاڪستان ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] جهڙين قدرتي آفتن جا وڏا اثر پيا. [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ ۾ غير معمولي واڌ سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جا روڊ، ڳوٺ ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ آيون ۽ N-55 سميت اهم رستن کي خطرا پيدا ٿيا. اهڙين حالتن ۾ سيوهڻ جو قومي شاهراهه ۽ ريلوي رابطو امدادي سرگرمين ۽ متاثر آباديءَ جي چرپر لاءِ وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

=== آمدرفت جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم آمدرفت جا وسيلا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! اهم سهولت / رستو
! رابطو ۽ ڪردار
! موجوده حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''قومي شاهراهه'''
| [[انڊس هاءِ وي]] (N-55)
| ڄامشورو، حيدرآباد، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اتر سنڌ ڏانهن بنيادي زميني رابطو
| فعال؛ ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]
| ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين وسيلي سنڌ ۽ قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان رابطو
| فعال ريلوي اسٽيشن؛ ڪوڊ SWN&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''مقامي ٽرانسپورٽ'''
| بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون
| شهر، ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ مزار ڏانهن مسافر آمدرفت
| فعال
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''هوائي اڏو'''
| [[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]
| تاريخي طور سيوهڻ جو هوائي رابطو
| '''بند'''؛ باقاعده مسافر اڏامون آڪٽوبر 2000ع کان معطل&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt;
|}

=== وڪيميڊيا ڪامنز تي آمدرفت سان لاڳاپيل تصويرون ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|N-55 انڊس هاءِ وي، ڄامشوري ڀرسان
File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ انڊس هاءِ وي جو منظر
File:Hyderabad (Indus Highway2).jpg|انڊس هاءِ وي جو ٻٽو ڪيريج وي حصو
File:Indus Highway at Sunset Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ شام وقت انڊس هاءِ وي
File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|پاڪستان جي هوائي اڏن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ شامل آهي
&lt;/gallery&gt;

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>qsndy4k1odtchavhbbooh6tbvxa2uto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409191</id>
      <parentid>409190</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو */</comment>
      <origin>409191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126008" sha1="e0kgpb5usv2g3wxj1cto0o2058dg6m0" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيهوڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيھوڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيھوڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيھوڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Spiritual Dance at the Tomb of Lal Shahbaz Qalandar called &quot;Dhamal&quot;.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي روايتي صوفي [[ڌمال]]]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري اهم اتر–ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. شهر جي زميني آمدرفت جو بنيادي محور '''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' آهي، جڏهن تہ '''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر کي پاڪستان ريلويز جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. شهر وٽ '''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' پڻ موجود آهي، پر هن وقت باقاعده هوائي آمدرفت لاءِ بند آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ebidding.nha.gov.pk/document/publicLink/Advertisement/ADVERTISEMENT/1066/South%20Zone.pdf
 |title=South Zone – National Highway Network
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/673c3c0605280_212.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ ===
'''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' سيوهڻ جو سڀ کان اهم بين الشهري روڊ آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سيوهڻ N-55 تي ڪلوميٽر 140+800 وٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot; /&gt; هي رستو ڏکڻ طرف [[مانجهند]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي ڏانهن، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي اترين علائقن ڏانهن رابطو مهيا ڪري ٿو.

[[File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|thumb|left|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) ڄامشوري وٽ؛ هيءَ ئي قومي شاهراهه اڳتي سيوهڻ تائين وڃي ٿي]]

N-55 ملڪ جي قومي شاهراهن جي نظام جو حصو هجڻ سبب سيوهڻ لاءِ مسافر ۽ مال بردار آمدرفت جو بنيادي زميني رستو آهي. خاص طور [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس دوران هن رستي تي زائرين کڻي ايندڙ بسن، ڪوچن، وينن ۽ ٻين گاڏين جي آمدرفت ۾ وڏي واڌ ٿيندي آهي.

=== ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو ===
سيوهڻ ڏانهن ويندڙ N-55 جي '''ڄامشورو–سيوهڻ''' حصي کي ٻٽي رستي ۾ تبديل ڪرڻ سنڌ جي اهم روڊ منصوبن مان هڪ رهيو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي منصوبي تحت پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن جي موجوده ٻن لينن واري رستي کي '''چار لينن واري ٻٽي ڪيريج وي''' ۾ تبديل ڪرڻ جي رٿا تي ڪم ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي جي دستاويز موجب پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن-I جي ڊيگهه '''66.37 ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545316361.pdf
 |title=Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪمل ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽي ڪيريج وي منصوبي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''130 ڪلوميٽر''' آهي. منصوبو ڊسمبر 2017ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان جي شروعاتي لاڳت 14 ارب رپيا ڄاڻائي وئي، جنهن مان سنڌ حڪومت 7 ارب رپيا پنهنجي 50 سيڪڙو حصي طور فراهم ڪيا. مئي 2025ع تائين منصوبي جو لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر حصو اڃا مڪمل نہ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30
 |url=https://www.dawn.com/news/1908851
 |work=Dawn
 |date=7 May 2025
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

روڊ جي ٻٽي ٿيڻ جو هڪ اهم مقصد ٽريفڪ جي گنجائش وڌائڻ سان گڏ حادثن جو خطرو گهٽائڻ آهي. سنگل ڪيريج وي وارن حصن تي تيز رفتاري ۽ ڳري ٽريفڪ سبب روڊ حفاظت بابت خدشا رهيا آهن. 2024ع ۾ [[نيشنل هاءِ ويز اينڊ موٽروي پوليس]] ڄامشورو–سيوهڻ رستي جي خانوت–مانجهند سنگل ڪيريج وي حصي تي گشت وڌائڻ، روڊ نشانيون بهتر ڪرڻ، ڊگهن گاڏين تي پابنديون ۽ حادثا گهٽائڻ لاءِ حفاظتي قدم کڻڻ جي تصديق ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-N55-Safety-2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-risk road
 |url=https://www.dawn.com/news/1835712
 |work=Dawn
 |date=26 May 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي روڊ آمدرفت ===
شهر اندر ۽ ويجهن ڳوٺن ڏانهن مسافر آمدرفت لاءِ بسون، مني بسون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون استعمال ٿين ٿيون. سيوهڻ جي مرڪزي بازار، [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ۽ بين الشهري روڊن جي وچ ۾ مقامي ٽرانسپورٽ خاص اهميت رکي ٿي.

سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد سبب شهر جي روڊن ۽ N-55 تي غير معمولي ٽريفڪ دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. ان عرصي ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس، موٽروي پوليس ۽ ٻين ادارن طرفان ٽريفڪ پلان، پارڪنگ، متبادل رستن ۽ ڳري گاڏين جي انتظام لاءِ خاص قدم کنيا ويندا آهن.

=== ريلوي ===
'''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي '''ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين''' تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''SWN''' آهي. هيءَ لائين سيوهڻ کي ڏکڻ طرف [[ڪوٽڙي]] ۽ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان، جڏهن تہ اتر طرف دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18516011
 |title=Sehwan Sharif railway station
 |publisher=Wikidata
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ريلويز جي دستاويزي وڊيو رڪارڊ ۾ '''موهن جو دڙو پيسينجر (214DN)''' کي سيوهڻ شريف اسٽيشن کان لڪي شاهه صدر ڏانهن هلندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سيوهڻ جي هن ريلوي لنگهه تي مسافر سروس جي استعمال کي دستاويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PR-Sehwan-MohenjoDaro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=EgdZcCP8lno
 |title=Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train
 |publisher=Pakistan Railways
 |date=13 May 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سيوهڻ جي زيارتي آمدرفت ۾ پڻ تاريخي طور اهم رهي آهي. قلندر جي عرس جي موقعي تي وڏي تعداد ۾ زائرين ريل ذريعي شهر پهچندا رهيا آهن ۽ مختلف وقتن تي خاص ''سيوهڻ اسپيشل'' ٽرينون پڻ هلايون ويون آهن.

=== سيوهڻ شريف ايئرپورٽ ===
'''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' شهر ڀرسان واقع هڪ سرڪاري هوائي اڏو آهي. ان جو [[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن|IATA]] ڪوڊ '''SYW''' ۽ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم|ICAO]] ڪوڊ '''OPSN''' آهي.

[[File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|thumb|left|پاڪستان جي هوائي اڏن ۽ سامونڊي بندرگاهن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ ڏيکاريل آهي]]

پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب سيوهڻ شريف ايئرپورٽ جو افتتاح '''6 جون 1996ع''' تي ٿيو هو. [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] (PIA) مسافرن جي گهٽ تعداد ۽ مسلسل مالي نقصان سبب آڪٽوبر 2000ع ۾ سيوهڻ ڏانهن باقاعده اڏامون بند ڪري ڇڏيون، جنهن کان پوءِ سول ايويئيشن اٿارٽي ايئرپورٽ جون سرگرميون محدود ڪري ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1459743668_492.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبلي ۾ 2024ع دوران ڏنل هڪ وڌيڪ سرڪاري جواب موجب سنڌ ۾ ڄاڻايل سرڪاري هوائي اڏن مان '''سيوهڻ شريف واحد بند هوائي اڏو''' هو، جڏهن تہ حيدرآباد، موهن جو دڙو، سکر ۽ نوابشاهه جا هوائي اڏا هوائي آپريشن لاءِ دستياب ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt; ان ڪري سيوهڻ شريف ايئرپورٽ کي موجوده وقت ۾ باقاعده تجارتي هوائي رابطو فراهم ڪندڙ ايئرپورٽ قرار ڏيڻ درست نہ آهي.

=== قدرتي آفتن دوران آمدرفت ===
سيوهڻ جي آمدرفت واري ڍانچي تي [[2022ع پاڪستان ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] جهڙين قدرتي آفتن جا وڏا اثر پيا. [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ ۾ غير معمولي واڌ سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جا روڊ، ڳوٺ ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ آيون ۽ N-55 سميت اهم رستن کي خطرا پيدا ٿيا. اهڙين حالتن ۾ سيوهڻ جو قومي شاهراهه ۽ ريلوي رابطو امدادي سرگرمين ۽ متاثر آباديءَ جي چرپر لاءِ وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

=== آمدرفت جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم آمدرفت جا وسيلا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! اهم سهولت / رستو
! رابطو ۽ ڪردار
! موجوده حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''قومي شاهراهه'''
| [[انڊس هاءِ وي]] (N-55)
| ڄامشورو، حيدرآباد، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اتر سنڌ ڏانهن بنيادي زميني رابطو
| فعال؛ ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]
| ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين وسيلي سنڌ ۽ قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان رابطو
| فعال ريلوي اسٽيشن؛ ڪوڊ SWN&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''مقامي ٽرانسپورٽ'''
| بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون
| شهر، ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ مزار ڏانهن مسافر آمدرفت
| فعال
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''هوائي اڏو'''
| [[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]
| تاريخي طور سيوهڻ جو هوائي رابطو
| '''بند'''؛ باقاعده مسافر اڏامون آڪٽوبر 2000ع کان معطل&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt;
|}

=== وڪيميڊيا ڪامنز تي آمدرفت سان لاڳاپيل تصويرون ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|N-55 انڊس هاءِ وي، ڄامشوري ڀرسان
File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ انڊس هاءِ وي جو منظر
File:Hyderabad (Indus Highway2).jpg|انڊس هاءِ وي جو ٻٽو ڪيريج وي حصو
File:Indus Highway at Sunset Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ شام وقت انڊس هاءِ وي
File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|پاڪستان جي هوائي اڏن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ شامل آهي
&lt;/gallery&gt;

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>e0kgpb5usv2g3wxj1cto0o2058dg6m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409192</id>
      <parentid>409191</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125993" sha1="a7vxfhlu03jbz3tr20rjboy3xixazvm" xml:space="preserve">{{Short description|سنڌ، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name               = سيهوڻ
| native_name        = سيوهڻ شريف
| settlement_type    = [[شهر]]
| image_skyline      = Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG
| imagesize          = 240px
| image_caption      = سيوهڻ ۾ [[لال شهباز قلندر جي مزار]]
| image_map          = 
| mapsize            = 220px
| map_caption        = 
| pushpin_map        = Sindh#Pakistan
| pushpin_label      = سيوهڻ
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ جو هنڌ
| coordinates        = {{coord|26.4193143|67.8593731|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1  = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1  = [[سنڌ]]
| subdivision_type2  = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2  = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]]
| subdivision_name3  = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]]
| population_total   = 75,167
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| population_density_km2 = auto
| timezone1          = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]]
| utc_offset1        = +5
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| website            = 
}}

'''سيھوڻ''' يا '''سيوهڻ شريف''' ({{lang-en|Sehwan؛ Sehwan Sharif}}) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي يعني ساڄي ڪناري ڀرسان، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي. سيھوڻ [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب '''سيھوڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 66,898 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' سان آهي، جنهن جي مزار پاڪستان جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. مزار جي ڪري شهر کي عام طور '''سيوهڻ شريف''' بہ سڏيو وڃي ٿو. هر سال قلندر جي عرس ۽ ٻين مذهبي موقعن تي سنڌ سميت پاڪستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ زائرين هتي اچن ٿا. سيوهڻ جي صوفي روايت ۾ موسيقي، [[ڌمال]] ۽ ''دمادم مست قلندر'' سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار کي خاص حيثيت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Qalandar&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |date=22 February 2017
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |work=Dawn
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839/damadam-mast-qalandar-is-a-cry-of-rebellion-against-established-orders
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:The Shrine of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ]]

== تاريخ ==
سيوهڻ سنڌ جي قديم ترين مسلسل آباد رهندڙ شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ شهر جا نالا مختلف صورتن—'''سيوستان'''، '''سيوستان/سيوِستان''' ۽ ممڪن طور قديم يوناني ماخذن جي '''سنڊيمانا (Sindomana)'''—۾ ملن ٿا. سيوهڻ جي موجوده آباديءَ جي اتر ۾ واقع قديم [[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي مقامي طور '''ڪافر قلعو''' پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي اسلام کان اڳ واري آبادڪاريءَ جو نمايان آثار قديمه وارو نشان آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي نالي جي بڻ بابت هڪ کان وڌيڪ رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب قديم نالو '''سيوِستان''' قديم [[سِوي سلطنت|سِوي]] يا سِوي ماڻهن سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ ٻي مشهور تشريح ان کي [[شِوَ]] سان منسوب '''شِوَستان''' يا '''شِوَ واهڻ''' سان ڳنڍي ٿي. برطانوي دور ۽ جديد ليکڪن پڻ سيوهڻ جي نالي کي ''Shivistan'' سان ڳنڍيو آهي. ٻئي طرف، ڪجهه محقق يوناني تاريخن ۾ ڄاڻايل '''سنڊيمانا''' کي سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا.&lt;ref name=&quot;Sehwan-Origin&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan Library Bulletin
 |volume=18
 |publisher=Library Promotion Bureau
 |location=Pakistan
 |year=1987
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Wilson
 |first=Horace Hayman
 |title=Ariana Antiqua: A Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan
 |publisher=East India Company
 |location=London
 |year=1841
 |page=205
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن سڃاڻپن بابت علمي اتفاق مڪمل ناهي، تنهنڪري '''پٽالا، سنڊيمانا ۽ موجوده سيوهڻ کي بنا ڪنهن اختلاف جي هڪ ئي شهر قرار ڏيڻ''' احتياط کان سواءِ درست نہ آهي.

=== قديم دور ===
قديم يوناني بيانن ۾ [[سڪندر اعظم]] جي 326 ق.م ڌاري سنڌ واري مهم دوران '''سنڊيمانا''' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه مؤرخ موجوده سيوهڻ سان سڃاڻين ٿا. ان کي مقامي حڪمران '''سامبس (Sambus)''' جي گاديءَ جو هنڌ پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gazetteer-Sindh-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Province of Sind
 |publisher=Government at the Mercantile Steam Press
 |location=Karachi
 |year=1907
 |page=522
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ جي قلعي کي مقامي روايت ۾ سڪندر اعظم سان منسوب ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ انهيءَ سبب ان کي ڪڏهن '''Alexander's Fort''' پڻ چيو ويو آهي. پر سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحقيق موجب اهڙا اشارا پڻ موجود آهن تہ قلعو سڪندر جي اچڻ کان اڳ موجود هو ۽ ممڪن آهي تہ يوناني فوجن ان کي پنهنجي فوجي ضرورتن مطابق مرمت يا استعمال ڪيو هجي. قلعي جي محرابن ۽ اڏاوتي بناوٽ کي يوناني طرز بدران مقامي مشرقي روايت سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ چيو وڃي ٿو]]

قديم قلعي جون باقيات شهر جي اتر ۾ هڪ اوچي دڙي تي موجود آهن. قلعي جون دفاعي ڀتيون پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ٿيل آهن ۽ مجموعي رٿا لڳ ڀڳ مستطيل آهي. قلعي جي ڀتين ۾ دفاعي اڏاوت سان لاڳاپيل نشان پڻ موجود آهن. هن ماڳ تي فرانسيسي آثار قديمه واري مشن، وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان کوٽايون پڻ ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

سيوهڻ جي آڳاٽي مذهبي تاريخ ۾ شِوَ مت جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ شيوائي روايتن بابت تحقيق ۾ چيني ٻڌ سياح [[شوان زانگ]] جي سفرنامي ۽ ٻين تاريخي شاهدين جي بنياد تي هن خطي ۾ '''پاشوپت''' شيوائي روايت جي اثر جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Boivin-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh
 |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies
 |editor-last=Boivin
 |editor-first=Michel
 |publisher=Oxford University Press
 |page=37
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، شهر جي نالي کي سڌي طرح صرف شِوَ پوڄا مان نڪتل قرار ڏيڻ بابت مختلف تاريخي تشريحون موجود آهن.

=== راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن جو دور ===
اسلام کان اڳ سنڌ ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوستان هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب راءِ گهراڻي جي سلطنت مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايل هئي ۽ سيوستان انهن اهم علائقن مان هڪ هو.

[[چچ نامو|چچنامي]] جي روايت موجب [[چچ]] جي اقتدار دوران سيوستان تي مقامي حڪمرانن جو ڪنٽرول هو ۽ بعد ۾ برهمڻ گهراڻي جي سنڌ ۾ پڻ هي علائقو حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم رهيو. [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ سيوستان جي قلعي تي سندس خاندان سان لاڳاپيل حاڪم مقرر هو.

سيوستان جي جاگرافيائي اهميت جو سبب اهو بہ هو تہ اهو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي، کيرٿر جي لنگهن ۽ وچ سنڌ جي رستن تي ڪنٽرول لاءِ موزون فوجي مقام هو.

=== عرب فتح ۽ شروعاتي اسلامي دور ===
711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران سيوستان سندس فوجي مهم جي اهم منزلن مان هڪ بڻيو. ديبل ۽ نيرون ڪوٽ کان پوءِ عرب لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو. تاريخي روايتن موجب مقامي حاڪم جي مزاحمت کان پوءِ شهر ۽ قلعو عربن جي قبضي ۾ آيا. ان کان پوءِ سيوستان سنڌ جي اسلامي انتظامي نظام جو حصو بڻجي ويو.

عرب دور کان پوءِ شهر مختلف مقامي ۽ علائقائي حڪمرانن جي هٿ هيٺ رهيو. ان جي قلعي ۽ سنڌو درياهه جي رستن تي واقع هجڻ سبب سيوهڻ جي فوجي اهميت برقرار رهي.

يارھين صديءَ ۾ [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهمن دوران سيوستان بہ سندن اثر هيٺ آيو. ڪجهه تاريخي روايتون 1026ع ڌاري [[محمود غزنوي]] جي دور ۾ شهر تي غزنوي قبضي جو ذڪر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ModernReview-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Modern Review
 |volume=81
 |publisher=Prabasi Press Private Limited
 |location=India
 |year=1947
 |page=122
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سومرا دور ۽ صوفي مرڪز جو عروج ===
وچئين دور ۾ [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جي حڪمرانيءَ دوران سيوهڻ سنڌ جي اهم شهرن مان رهيو. شهر جي واپاري ۽ فوجي حيثيت سان گڏ علمي ۽ مذهبي اهميت بہ وڌندي وئي.

سيوهڻ جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم تبديلي تيرهين صديءَ ۾ صوفي بزرگ '''[[لال شهباز قلندر]]''' جي هتي آمد ۽ رهائش سان آئي. قلندر جو نالو سيد عثمان مروندي ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ سندس زندگيءَ جو آخري حصو سيوهڻ سان وابسته ٿيو. سندس وفات '''1274ع''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalander.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو اندريون منظر]]

قلندر جي وفات کان پوءِ سندس قبر زيارتگاهه بڻجي وئي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ موجب سندس موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ مزار جي مرمت ۽ توسيع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

لال شهباز قلندر جي درگاهه جي وڌندڙ شهرت سان سيوهڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي زيارت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ شهر جي نالي سان '''شريف''' جو احترام وارو اضافو عام ٿيو.

=== دهلي سلطنت ۽ سمن جو دور ===
تيرهين ۽ چوڏهين صديءَ دوران سيوهڻ تي [[دهلي سلطنت]] ۽ سنڌ جي مقامي حڪمرانن وچ ۾ ڪنٽرول تبديل ٿيندو رهيو. قلعي جي موجودگي سبب جيڪو بہ حڪمران وچ سنڌ تي سياسي يا فوجي اختيار قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ان لاءِ سيوهڻ تي ڪنٽرول اهم هوندو هو.

چوڏهين صديءَ ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي عروج سان سيوهڻ سندن اثر هيٺ آيو. تاريخي روايتن موجب [[ڄام انڙ]] سيوهڻ تي حملو ڪري دهلي سلطنت جي مقامي حاڪم کي شڪست ڏني ۽ شهر تي قبضو ڪيو. بعد ۾ دهلي ۽ سمن وچ ۾ سنڌ تي بالادستيءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد دوران سيوهڻ جي سياسي حيثيت بار بار تبديل ٿي.

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين]] جي دور تائين سيوهڻ سما سلطنت جي اهم علائقائي مرڪزن مان رهيو.

=== ارغون ۽ ترخان دور ===
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي اچڻ کان پوءِ سيوهڻ سندن قبضي ۾ آيو. [[شاهه بيگ ارغون]] ۽ پوءِ [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ شهر ۽ ان جو قلعو سنڌ جي سياسي ۽ فوجي جدوجهد جو اهم مرڪز رهيا.

[[همايون]] جڏهن [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو تہ هن سيوهڻ جي قلعي تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تاريخي ماخذن موجب همايون سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪيو، پر قلعو فتح ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار سنڌ مان اڳتي وڌي [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي 1542ع ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ڄائو.&lt;ref name=&quot;Humayun-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |title=The History and Culture of the Indian People: The Mughal Empire
 |publisher=G. Allen &amp; Unwin
 |year=1974
 |page=57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ارغونن کان پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جي دور ۾ پڻ سيوهڻ حڪمران خاندان جي اندروني سياسي جدوجهد جو مرڪز رهيو. مرزا عيسيٰ ترخان، مرزا محمد باقي ۽ مرزا جاني بيگ جي دورن ۾ سيوهڻ تي ڪنٽرول سنڌ جي اقتدار لاءِ اهم رهيو.

=== مغل دور ===
[[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران مغل سلطنت سنڌ تي سڌو ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اڪبر جي مشهور سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن مهم ڪئي. ترخان حڪمران [[جاني بيگ ترخان]] جي فوج ۽ مغل لشڪر وچ ۾ سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه واري علائقي ۾ جنگيون ٿيون. آخرڪار جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |series=The New Cambridge History of India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1995
 |page=51
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور ۾ سيوهڻ انتظامي ۽ فوجي مرڪز طور برقرار رهيو. سترهين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف پرڳڻن سان گڏ سيوهڻ بہ مغل شهزادن ۽ اميرن کي جاگير طور ڏنو ويندو رهيو.

=== ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ===
ارڙهين صديءَ ۾ مغل اختيار ڪمزور ٿيڻ سان سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سيوهڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي علائقائي نظام جو حصو بڻيو. شهر ۾ موجود ڪلهوڙا دور جا مقبرا ان دور جي اڏاوتي ورثي جي شاهدي ڏين ٿا. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي سيوهڻ جي تاريخي قبرستان ۾ ارڙهين صديءَ جا ڪيترائي ڪلهوڙا دور جا پڪين سرن سان ٺهيل مقبرا دستاويز ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي شاهي بازار]]

ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي ۽ سيوهڻ سندن راڄ جو حصو بڻيو. ٽالپر دور تائين شهر جي سياسي اهميت سان گڏ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي ۽ زيارتي اهميت بہ مضبوط ٿي چڪي هئي.

=== برطانوي دور ===
'''1843ع''' ۾ [[چارلس نيپئر]] جي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست ۽ سنڌ جي [[برطانوي هندستان]] ۾ الحاق سان سيوهڻ بہ برطانوي انتظام هيٺ اچي ويو. [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[مير شير محمد ٽالپر]] جي مزاحمت دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارو علائقو فوجي سرگرمين جو حصو رهيو.

برطانوي دور ۾ ريلوي ۽ جديد مواصلاتي نظام جي ترقي سان سيوهڻ جو سنڌ جي ٻين شهرن سان رابطو وڌيو. شهر جي پراڻي فوجي اهميت آهستي آهستي گهٽجي وئي، پر [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سبب سيوهڻ جي مذهبي ۽ واپاري اهميت برقرار رهي.

ان دور جي لکڻين ۾ سيوهڻ کي سنڌ جو انتهائي قديم شهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Caine
 |first=William Sproston
 |title=Picturesque India: A Handbook for European Travellers
 |publisher=George Routledge and Sons Limited
 |location=London
 |year=1891
 |page=192
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ ارضيات دانن سيوهڻ، لڪي ۽ ڀرپاسي جي قديم آثارن، غارن ۽ قبرستانن جو پڻ جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Blanford
 |first=William Thomas
 |title=The Geology of Western Sind
 |series=Memoirs of the Geological Survey of India
 |volume=17
 |publisher=Geological Survey of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== قيام پاڪستان کان پوءِ ===
'''1947ع''' ۾ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سيوهڻ سنڌ صوبي جو حصو رهيو. انتظامي طور شهر ڊگهي عرصي تائين [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ شامل هو. '''2004ع''' ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ نئين ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هاڻي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي.

قيام پاڪستان کان پوءِ شهر جي آبادي ۽ شهري پکيڙ پراڻي قلعي ۽ درگاهه واري مرڪز کان ٻاهر وڌندي وئي. ريلوي، روڊن، تعليمي ۽ طبي ادارن ۽ زائرين لاءِ سهولتن جي واڌ سان سيوهڻ وچ سنڌ جي اهم شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو.

[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جي ڪري سيوهڻ جي قومي ۽ بين الصوبائي مذهبي اهميت وڌيڪ وڌي. قلندر جو ساليانو عرس پاڪستان جي وڏن صوفي اجتماعن مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين علائقن مان زائرين شهر پهچن ٿا. مزار جي اصل اڏاوت چوڏهين صديءَ جي آهي، پر پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ ان ۾ مختلف مرحلن تي مرمت، توسيع ۽ نئين اڏاوت ٿيندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;

=== تاريخي ورثو ===
سيوهڻ جي تاريخ مختلف دورن جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي: اسلام کان اڳ واري قديم آبادي ۽ قلعو، راءِ ۽ برهمڻ دور، عرب فتح، وچئين دور جون سلطنتون، لال شهباز قلندر جي صوفي روايت، سما، ارغون، ترخان ۽ مغل اقتدار، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۽ پوءِ برطانوي ۽ پاڪستاني انتظام. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود آثار انهيءَ ڊگهي تاريخ جا مادي نشان آهن.

[[File:Sehwan page-banner 3.JPG|center|750px|سيوهڻ شهر جو منظر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي تاريخ جا اهم دور'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! دور
! تقريباً زمانو
! سيوهڻ جي تاريخي حيثيت
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اسلام کان اڳ وارو دور'''
| قديم دور – 7هين صدي
| قديم سيوستان؛ قلعي ۽ اڳ-اسلامي آبادڪاريءَ جا آثار&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''راءِ ۽ برهمڻ گهراڻا'''
| تقريباً 5هين–8هين صدي
| سنڌ جي اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪزن مان هڪ
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''عرب / شروعاتي اسلامي دور'''
| 8هين صدي کان
| محمد بن قاسم جي سنڌ واري مهم کان پوءِ اسلامي انتظام هيٺ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون دور'''
| 11هين–13هين صدي
| غزنوي ۽ ٻين علائقائي طاقتن جي اثر هيٺ؛ فوجي اهميت برقرار
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''لال شهباز قلندر جو دور'''
| 13هين–14هين صدي
| صوفي زيارت ۽ روحاني مرڪز طور عروج؛ مقبرو اصل ۾ 1356ع ۾ تعمير ٿيو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سما دور'''
| 14هين–16هين صدي
| سنڌ جي مقامي سما سلطنت جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ارغون ۽ ترخان دور'''
| 16هين صدي
| سنڌ جي اقتداري جدوجهد جو مرڪز؛ همايون جو ناڪام گهيرو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''مغل دور'''
| 16هين صديءَ جي آخر – 18هين صدي
| اڪبر جي دور ۾ مغل اقتدار ۾ شامل؛ انتظامي مرڪز&lt;ref name=&quot;Richards-Mughal-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#dcedc8;&quot;
| '''ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور'''
| 18هين صدي – 1843ع
| مقامي سنڌي سلطنتن جو حصو؛ ڪلهوڙا دور جا مقبرا اڄ بہ موجود&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffecb3;&quot;
| '''برطانوي دور'''
| 1843ع–1947ع
| برطانوي سنڌ جو شهر؛ جديد مواصلاتي ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#c8e6c9;&quot;
| '''پاڪستاني دور'''
| 1947ع کان
| پهرين دادو ضلعي ۽ 2004ع کان [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾؛ اهم صوفي زيارتي ۽ شهري مرڪز
|}


== جاگرافي  ==
سيوهڻ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه طرف [[کيرٿر جبلن]] جو وسيع علائقو آهي، جڏهن تہ اوڀر طرف سنڌو درياهه جي ميداني پٽي پکڙيل آهي. [[منڇر ڍنڍ]] بہ سيوهڻ جي ڀرپاسي واري علائقي جي نمايان جاگرافيائي خصوصيت آهي.

=== موسم ===
سيوهڻ جو آبهوا مجموعي طور '''گرم ۽ خشڪ''' آهي، جنهن ۾ اونهاري دوران انتهائي تيز گرمي، سياري ۾ نسبتاً معتدل ۽ خشڪ موسم، ۽ برسات جو وڏو حصو [[ڏکڻ ايشيائي چوماسي|چوماسي]] جي مهينن ۾ پوي ٿو. سيوهڻ سنڌ جي اندرين حصي ۾ واقع هجڻ ۽ سمنڊ کان پري هجڻ سبب ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ گرميءَ جي روزاني ۽ موسمي شدت وڌيڪ محسوس ڪري ٿو. موسمي انگن موجب مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/y/106469/Average-Weather-in-Sehw%C4%81n-Pakistan-Year-Round
 |title=Climate and Average Weather Year Round in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Passing through the dried river in Sindh.jpg|thumb|left|سيوهڻ کان بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستي ڀرسان خشڪ علائقو؛ سيوهڻ جي آسپاس جي گرم ۽ خشڪ جاگرافيءَ جو هڪ منظر]]

=== گرمي پد ===
سيوهڻ ۾ اونهارو ڊگهو ۽ تمام گرم هوندو آهي. اپريل کان گرمي تيزيءَ سان وڌي ٿي، جڏهن تہ مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً '''44 °C''' تائين پهچي سگهي ٿو. Weather Spark جي ڊگهي مدي وارن موسمي انگن موجب جون ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 44 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 28 °C هوندو آهي؛ مئي جي آخر ۾ عام روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي 45 °C جي ويجهو پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan-June&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://weatherspark.com/m/106469/6/Average-Weather-in-June-in-Sehw%C4%81n-Pakistan
 |title=June Weather in Sehwān, Pakistan
 |publisher=Weather Spark
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ چوماسي جي نمي ۽ ڪڪرن سبب ڏينهن جي وڌ ۾ وڌ گرمي مئي ۽ جون جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽجي ٿي، پر راتيون وڌيڪ گرم ۽ گهِم واريون ٿي سگهن ٿيون. جولاءِ ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 41 °C ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي 28 °C جي لڳ ڀڳ رهي ٿي، جڏهن تہ آگسٽ ۾ وڌ ۾ وڌ گرمي لڳ ڀڳ 39 °C جي آس پاس رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

سيارو نومبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو ۽ سڪل هوندو آهي. جنوري ۾ اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ '''24 °C''' ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي لڳ ڀڳ '''8–9 °C''' رهندي آهي. صاف آسمان ۽ خشڪ هوا سبب رات ۽ ڏينهن جي گرمي پد ۾ نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

=== برسات ۽ چوماسي ===
سيوهڻ ۾ سالياني برسات گهٽ ۽ گهڻي حد تائين غير يقيني آهي. Weather Spark جي انگن موجب برسات وارو نمايان عرصو عام طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين رهي ٿو، جڏهن تہ سال جا باقي مهينا گهڻو ڪري سڪل هوندا آهن. آگسٽ کي اڪثر سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ نومبر عام طور تمام خشڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;

ٻئي موسمي ڊيٽا ذريعا موسمي ورڇ ۾ ٿورو فرق ڏيکارين ٿا؛ Time and Date جي موسمي اوسط موجب جولاءِ سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي ۽ سيوهڻ ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''100 ملي ميٽر''' جي آس پاس آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.timeanddate.com/weather/@1404688/climate
 |title=Climate &amp; Weather Averages in Sehwan, Pakistan
 |publisher=Time and Date
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙو فرق مختلف مشاهدي وارن دورن، ويجهن موسمي اسٽيشنن ۽ ڊيٽا ماڊلن جي استعمال سبب ٿي سگهي ٿو.

سيوهڻ ۾ برسات گهڻو ڪري مختصر پر ڪڏهن ڪڏهن تيز چوماسي وسڪارن يا گجگوڙ وارن طوفانن جي صورت ۾ پوي ٿي. گهٽ سالياني برسات باوجود شديد وسڪارا مقامي طور پاڻي بيهڻ، نالن ۾ وهڪرا وڌڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ ٻوڏ جهڙيون حالتون پيدا ڪري سگهن ٿا.

=== نمي ۽ هوائون ===
سرد ۽ خشڪ مهينن جي ڀيٽ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران هوا ۾ نمي نمايان وڌي ٿي. موسمي اوسط موجب آگسٽ ۾ نسبتي نمي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي، جڏهن تہ اپريل ۽ مئي جي گرم ۽ خشڪ دور ۾ نمي نسبتاً گهٽ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

جون ۾ هوائون نسبتاً وڌيڪ تيز هونديون آهن. Time and Date جي انگن موجب جون سيوهڻ جو سراسري طور سڀ کان وڌيڪ هوادار مهينو آهي، جنهن دوران اوسط هوائن جي رفتار لڳ ڀڳ 7 ميل في ڪلاڪ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt; اونهاري ۾ گرم ۽ خشڪ هوائون گرميءَ جي شدت وڌائين ٿيون، جڏهن تہ چوماسي دوران ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ نمي واري هوا موسم ۾ گهِم وڌائي ٿي.

=== موسمي ڊيٽا ۽ ماپ ===
سيوهڻ بابت موجود مختلف موسمي ذريعن ۾ انگن جو ڪجهه فرق ملي ٿو، تنهنڪري ڊگهي مدي واري موسمي تشريح لاءِ مختلف ڊيٽا ذريعن جو گڏيل استعمال وڌيڪ مناسب آهي. [[ناسا]] جو POWER نظام عالمي سطح تي سيٽلائيٽ مشاهدي ۽ MERRA-2/GEOS موسمي ماڊلن مان گرمي پد، برسات، نمي ۽ هوائن جا ڊگهي مدي وارا انگ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Method&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/methodology/data/sources/
 |title=NASA POWER – Data Sources
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; POWER ۾ موسمي ڊيٽا ڪلاڪ وار، روزاني، ماهوار، سالياني ۽ ڪلائيميٽولوجي صورت ۾ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NASA-POWER-Climatology&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://power.larc.nasa.gov/docs/services/api/temporal/climatology/
 |title=Climatology API
 |publisher=NASA Prediction Of Worldwide Energy Resources
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[پاڪستان موسميات کاتو]] پڻ ملڪ ۾ گرمي پد، برسات، نمي، هوائن، سج جي روشني ۽ ٻين موسمي عنصرن جا مشاهدا ۽ ڊگهي مدي جا موسمي نارمل تيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PMD-CDPC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://cdpc.pmd.gov.pk/
 |title=Climate Data Processing Centre
 |publisher=Pakistan Meteorological Department
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kirthar park.jpg|thumb|[[کيرٿر جبل]] واري خطي جو منظر؛ سيوهڻ جي اولهه ۾ موجود جابلو علائقو مقامي جاگرافي ۽ موسم تي اثرانداز ٿئي ٿو]]

=== موسمي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#ffcc80,#fff59d,#b2dfdb,#bbdefb); color:#bf360c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي موسم جون نمايان خاصيتون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! موسم / عنصر
! عرصو
! عام خاصيت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سخت گرمي'''
| اپريل–جولاءِ
| مئي ۽ جون ۾ ڏينهن جو اوسط وڌ ۾ وڌ گرمي پد تقريباً 44 °C؛ انتهائي گرم ۽ گهڻو ڪري خشڪ موسم&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''چوماسي جو دور'''
| جولاءِ–سيپٽمبر
| گرمي ۾ ڪجهه گهٽتائي، نمي ۾ واڌ ۽ سال جي گهڻي برسات هن عرصي ۾&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سرءُ'''
| آڪٽوبر–نومبر
| برسات تمام گهٽ، ڏينهن گرم کان معتدل ۽ راتيون آهستي آهستي ٿڌيون
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيارو'''
| ڊسمبر–فيبروري
| معتدل ڏينهن ۽ ٿڌيون راتيون؛ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بهار'''
| مارچ–اپريل
| گرمي پد ۾ تيز واڌ ۽ خشڪ موسم کان سخت اونهاري ڏانهن منتقلي
|}

=== ماهوار موسمي اوسط ===
هيٺ ڏنل جدول ڊگهي مدي وارن موسمي ذريعن مان ورتل گول ڪيل اوسط انگ ڏيکاري ٿو؛ مختلف موسمي ڊيٽا سيٽن ۽ مشاهدي وارن دورن سبب ننڍا فرق ممڪن آهن.&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; font-size:95%; border:2px solid #0288d1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff59d,#ffcc80); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ: ماهوار اوسط گرمي پد'''
|- style=&quot;background:#0288d1; color:white;&quot;
! مهينو
! اوسط وڌ ۾ وڌ °C
! اوسط گهٽ ۾ گهٽ °C
! موسمي خاصيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| جنوري || 24 || 8 || سال جو ٿڌو ترين دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| فيبروري || 27 || 11 || موسم آهستي گرم ٿيڻ شروع
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| مارچ || 33 || 16 || گرم ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| اپريل || 40 || 22 || سخت گرمي جي شروعات
|- style=&quot;background:#ffccbc;&quot;
| مئي || 44 || 26 || انتهائي گرم
|- style=&quot;background:#ffab91;&quot;
| جون || 44 || 28 || سال جي گرم ترين مهينن مان هڪ
|- style=&quot;background:#ffe0b2;&quot;
| جولاءِ || 41 || 28 || گرم، گهِم وارو ۽ چوماسي برسات
|- style=&quot;background:#fff9c4;&quot;
| آگسٽ || 39 || 27 || نمي ۽ برسات وڌيڪ
|- style=&quot;background:#f0f4c3;&quot;
| سيپٽمبر || 39 || 26 || گرم؛ چوماسي جو آخري دور
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آڪٽوبر || 37 || 21 || خشڪ ۽ نسبتاً گهٽ گرم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| نومبر || 31 || 14 || معتدل ۽ خشڪ
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| ڊسمبر || 26 || 10 || ٿڌو ۽ خشڪ
|}

{|
|-
| {{climate chart
| سيوهڻ
| 8|24|3
|11|27|3
|16|33|3
|22|40|3
|26|44|3
|28|44|5
|28|41|18
|27|39|25
|26|39|13
|21|37|3
|14|31|1
|10|26|3
|float=left
|clear=left
|source=&lt;ref name=&quot;WeatherSpark-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TimeDate-Sehwan&quot; /&gt;
}}
|}

==انتظامي ورھاست==

انتظامي طور سيوهڻ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ، [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]]، جو مرڪز آهي. 2004ع ۾ ڄامشورو ضلعو قائم ٿيڻ کان اڳ سيوهڻ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو هو.

2023ع جي آدمشماري موجب سڄي سيوهڻ تعلقي جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آبادي '''322,011''' هئي. ان مان 203,736 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا؛ يعني تعلقي جي 36.73 سيڪڙو آبادي شهري هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا چونڊيل آبادي انگ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! علائقو
! آبادي
! مرد
! عورتون
! 2017ع جي آبادي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي'''
| '''75,167'''
| 38,755
| 36,400
| 66,898
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''سيوهڻ تعلقو'''
| '''322,011'''
| 165,837
| 156,156
| 269,817
|}

== لال شهباز قلندر جي مزار ==
[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareef, Sindh, Pakistan.jpg|thumb|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] جو ٻاهريون منظر]]

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور مذهبي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ ۽ [[سنڌ]] جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. هيءَ مزار صوفي بزرگ [[لال شهباز قلندر]] (1177ع–1274ع) جي آخري آرامگاهه آهي. [[پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] جي ثقافتي ملڪيت واري سرڪاري فهرست موجب موجوده مقبري جي اصل اڏاوت '''1356ع''' ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار صدين کان سيوهڻ جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو مرڪز رهي آهي. لال شهباز قلندر جي عقيدتمندن ۾ مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ مذهبي پس منظر جا ماڻهو شامل رهيا آهن؛ مسلمانن سان گڏ هندو زائرين جي مزار تي اچڻ جي روايت پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot;&gt;{{cite news
 |title=In Pictures: Devotees flock to Sehwan Sharif for Lal Shahbaz Qalandar’s 767th urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1478137
 |work=Dawn
 |date=25 April 2019
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ ۽ اڏاوت ===
لال شهباز قلندر 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو ۽ 1274ع ۾ وفات ڪيائين. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ موجب سندس مقبرو وفات کان لڳ ڀڳ اٺ ڏهاڪا پوءِ 1356ع ۾ تغلق دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt; مزار سان لاڳاپيل [[لال باغ، سيوهڻ|لال باغ]] پڻ سرڪاري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ درج آهي ۽ ان کي قلندر سان لاڳاپيل تاريخي باغ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Pakistan.jpg|thumb|left|لال شهباز قلندر جي مزار جو اندريون منظر]]

اصل اڏاوت ۾ ايندڙ صدين دوران ڪيترائي ڀيرا مرمت، توسيع ۽ تبديليون ڪيون ويون. مزار جي نمايان اڏاوتي خصوصيتن ۾ وڏو گنبذ، سينگاريل دروازا، صحن، قبر جي چوڌاري ڪاٺ جو ڪٽهڙو/زري ۽ سنڌي روايتي '''ڪاشيءَ جي سرن''' جو ڪم شامل آهي. مزار جي سينگار ۾ استعمال ٿيل مشهور سنڌي ڪاشيءَ جون سرون [[هالا]] جي ڪاريگريءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Devotees converge on Sehwan as Lal Shahbaz Qalandar’s urs begins
 |url=https://www.dawn.com/news/1741623
 |work=Dawn
 |date=11 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي هڪ پاسي سونهري ملمع وارو مشهور دروازو پڻ آهي، جيڪو ايران جي شاهي دور ۾ تحفي طور ڏنو ويو ۽ اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي دور ۾ نصب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== ڌمال ۽ صوفي روايت ===
مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي ۽ روحاني رسمن مان '''ڌمال''' آهي. عقيدتمند روايتي دهلن جي تال تي مزار جي صحن ۾ ڌمال ڪن ٿا. اها رسم سيوهڻ ۽ لال شهباز قلندر جي سڃاڻپ سان ايتري ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي جو اها مزار جي سالياني عرس جي نمايان سرگرمين مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Govt heaves sigh of relief as three-day Qalandar urs concludes peacefully
 |url=https://www.dawn.com/news/1742040
 |work=Dawn
 |date=14 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Spiritual Dance at the Tomb of Lal Shahbaz Qalandar called &quot;Dhamal&quot;.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار تي روايتي صوفي [[ڌمال]]]]

قلندر سان منسوب مشهور صوفي اظهار '''دمادم مست قلندر''' پڻ ڏکڻ ايشيا جي صوفي موسيقيءَ ۽ عوامي ثقافت ۾ وڏي شهرت رکي ٿو. ان جا مختلف موسيقيائي روپ سنڌ، پنجاب ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين حصن ۾ ڳايا ويا آهن. قلندر جي روايت کي سماجي ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين عقيدت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot;&gt;{{cite news
 |last=Akhtar
 |first=Suleman
 |title=Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders
 |url=https://www.dawn.com/news/1315839
 |work=Dawn
 |date=22 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== عرس ===
لال شهباز قلندر جو ساليانو '''عرس''' سيوهڻ جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ ثقافتي اجتماع آهي. عرس ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهي ٿو ۽ پاڪستان جي مختلف صوبن کان علاوه ٻاهرين علائقن مان بہ زائرين شرڪت ڪن ٿا. مذهبي رسمن سان گڏ ڌمال، صوفي موسيقي، چادر چاڙهڻ، گلن جون پتيون نڇاور ڪرڻ، لنگر ۽ ٻين اجتماعي سرگرمين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي.

2026ع ۾ قلندر جو '''774هون عرس''' ٽن ڏينهن تائين ملهايو ويو. سنڌ جي وڏي وزير پاران ڏنل انگ موجب ان عرس ۾ لڳ ڀڳ '''30 لک زائرين''' شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot;&gt;{{cite news
 |title=Three-day Qalandar Urs draws to an end
 |url=https://www.dawn.com/news/1972145
 |work=Dawn
 |date=10 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''لال شهباز قلندر جي مزار سان لاڳاپيل اهم روايتون'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! روايت / سرگرمي
! نوعيت
! اهميت
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''عرس'''
| ساليانو مذهبي اجتماع
| لکين زائرين جي شرڪت؛ 2026ع جي عرس ۾ لڳ ڀڳ 30 لک ماڻهن جي شرڪت رپورٽ ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026-End&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڌمال'''
| صوفي روحاني رسم
| دهلن جي تال تي ٿيندڙ مزار جي سڀ کان مشهور ثقافتي روايتن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Dhamal-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''چادر چاڙهڻ'''
| عقيدت جي رسم
| مزار تي عقيدت ۽ احترام جي اظهار طور چادر ۽ گل پيش ڪيا وڃن ٿا
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لنگر ۽ نياز'''
| اجتماعي کاڌو
| زائرين ۽ ضرورت مندن ۾ کاڌي جي ورهاست
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''صوفي موسيقي'''
| ثقافتي روايت
| ''دمادم مست قلندر'' ۽ ٻين قلندري روايتن سان لاڳاپيل موسيقي&lt;ref name=&quot;Dawn-Damadam&quot; /&gt;
|}

=== سماجي ۽ ثقافتي اهميت ===
سيوهڻ جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي مزار سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. عرس کان سواءِ عام ڏينهن ۽ خاص طور خميس تي بہ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند مزار تي اچن ٿا. مزار جي عقيدت جي روايت ڪنهن هڪ سماجي يا مذهبي گروهه تائين محدود نہ رهي آهي؛ ''ڊان'' جي دستاويزي رپورٽ موجب هندو زائرين بہ قلندر جي مزار تي زيارت لاءِ ايندا رهيا آهن ۽ مزار مختلف عقيدن وارن ماڻهن لاءِ کليل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Urs-2019&quot; /&gt;

مزار سيوهڻ جي شهري معيشت جو پڻ بنيادي محرڪ آهي. زائرين جي آمد شهر جي هوٽلن، مهمان خانن، ريسٽورنٽن، چانهه خانن، بازارن، ٽرانسپورٽ ۽ زيارتي شين جي واپار لاءِ روزگار ۽ آمدني پيدا ڪري ٿي. عرس دوران اها معاشي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Urs-2023&quot; /&gt;

=== 2017ع جو سيوهڻ بم ڌماڪو ===

'''16 فيبروري 2017ع''' تي لال شهباز قلندر جي مزار پاڪستان جي تاريخ جي انتهائي موتمار دهشتگرد حملن مان هڪ جو نشانو بڻي. خميس جي شام، جڏهن مزار اندر وڏي تعداد ۾ زائرين موجود هئا ۽ شام جي نماز کان پوءِ ڌمال ٿي رهي هئي، هڪ خودڪش حملي آور پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot;&gt;{{cite news
 |title=2017 in review: Major terror attacks to strike Pakistan this year
 |url=https://www.dawn.com/news/1379162
 |work=Dawn
 |date=29 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جاچ دوران جاري ڪيل سي سي ٽي وي فوٽيج ۾ شڪي حملي آور کي مزار جي سيڪيورٽي چيڪ کان بچندي اندر داخل ٿيندي ڏٺو ويو. پوليس موجب هن مزار جي '''گولڊن گيٽ''' واري پاسي کان سيڪيورٽي چيڪ کان پاسو ڪيو ۽ پوءِ ان حصي ڏانهن ويو جتي ڌمال ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-CCTV&quot;&gt;{{cite news
 |last1=Raza
 |first1=Mohammad
 |last2=Ali
 |first2=Imtiaz
 |title=Sehwan attacker bypassed security check in CCTV footage: police
 |url=https://www.dawn.com/news/1315716
 |work=Dawn
 |date=19 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ سرڪاري طور تصديق ٿيل فوتين جو انگ '''88''' تائين پهتو. زخمين بابت مختلف مرحلن تي انگ تبديل ٿيندا رهيا؛ بعد وارن جائزي ۾ لڳ ڀڳ '''250 کان 340 کان وڌيڪ''' ماڻهن جي زخمي ٿيڻ جون رپورٽون سامهون آيون.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Lal Shahbaz Qalandar bombing: Death toll rises to 88, CTD to investigate
 |url=https://www.dawn.com/news/1315547
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt; حملي جي ذميواري '''[[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)''' قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #b71c1c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#ffe0b2,#fff9c4); color:#7f0000; padding:9px;&quot; | '''2017ع جو لال شهباز قلندر مزار تي حملو'''
|- style=&quot;background:#b71c1c; color:white;&quot;
! تفصيل
! ڄاڻ
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''تاريخ'''
| 16 فيبروري 2017ع
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''هنڌ'''
| [[لال شهباز قلندر جي مزار]]، سيوهڻ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''حملي جو قسم'''
| خودڪش بم ڌماڪو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''فوت'''
| '''88'''&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-DeathToll&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''زخمي'''
| سوين؛ مختلف رپورٽن ۾ لڳ ڀڳ 250 کان 340 کان وڌيڪ&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''نشانو'''
| مزار تي موجود زائرين ۽ ڌمال ۾ شريڪ ماڻهو
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''ذميواري قبول ڪندڙ'''
| [[اسلامڪ اسٽيٽ]] (داعش)&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Attack-Review&quot; /&gt;
|}

[[File:Shrine Lal Shahbaz Qalandar, Sehwan Shareed, Sindh.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار؛ هيءَ تصوير 2016ع ۾، 2017ع جي بم ڌماڪي کان اڳ ورتي وئي هئي]]

حملي جي جاچ سنڌ پوليس جي [[ڪائونٽر ٽيررازم ڊپارٽمينٽ]] حوالي ڪئي وئي. ڊسمبر 2017ع ۾ سي ٽي ڊي حيدرآباد جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ آخري چالان پيش ڪيو، جنهن ۾ ست جوابدار نامزد ڪيا ويا؛ انهن مان هڪ گرفتار ۽ ڇهه ان وقت روپوش ڄاڻايا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Challan&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=CTD submits final charge sheet in Lal Shahbaz Qalandar blast case
 |url=https://www.dawn.com/news/1376170
 |work=Dawn
 |date=12 December 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Qalandar's Shrine - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

[[File:Shrine of Lal Shahbaz Qalandar and sunshine.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

[[File:Shrine of great saint Lal Shahbaz Qalandar Renovation.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار جي مرمت ۽ اڏاوت جو منظر]]

[[File:Shrine of Lal shahbaz qalandar.jpg|thumb|لال شهباز قلندر جي مزار]]

=== حملي کان پوءِ ڌمال جي بحالي ===
حملي جي ٻئي ڏينهن ئي سخت سيڪيورٽي هيٺ مزار تي '''ڌمال ٻيهر شروع ڪئي وئي'''. عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن ان عمل کي دهشتگرديءَ خلاف مزاحمت، مذهبي رواداري ۽ قلندر جي روايت جاري رکڻ جي علامت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Dhamal-Resumed&quot;&gt;{{cite news
 |title=Devotees resume dhamal at Lal Shahbaz Qalandar shrine
 |url=https://www.dawn.com/news/1315422
 |work=Dawn
 |date=18 February 2017
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

حملي کان پوءِ مزار ۽ عرس لاءِ سيڪيورٽي انتظامن ۾ وڏي پيماني تي اضافو ڪيو ويو. پوليس، رينجرز ۽ دهشتگردي ٽوڙ ادارا سالياني عرس دوران وڏي تعداد ۾ مقرر ڪيا وڃن ٿا. 2026ع جي 774هين عرس دوران پڻ پوليس، رينجرز ۽ ڪائونٽر ٽيررازم يونٽن کي هاءِ الرٽ تي رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Security-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ترقياتي ۽ بحاليءَ جا ڪم ===
مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ زائرين لاءِ سهولتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف مرحلن ۾ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا آهن. آگسٽ 2026ع ۾ ڄامشوري جي ضلعي انتظاميا موجب مزار ۽ ڀرپاسي جي علائقي لاءِ '''1.28 ارب رپين''' جا ترقياتي ۽ خوبصورتيءَ جا ڪم جاري هئا. انهن منصوبن ۾ مزار ڏانهن ويندڙ رستن جي بحالي، نيڪال ۽ پاڻيءَ جي فراهمي، اسٽريٽ لائيٽنگ، پيادل هلندڙن لاءِ سهولتون، نئون سنگ مرمر جو فرش، پراڻي علم پاڪ کي مضبوط ڪرڻ ۽ لال باغ ۾ مسافر خاني ۽ قلندر جي چلهه گاهه جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=Completion of beautification work at Qalandar shrine ordered
 |url=https://www.dawn.com/news/2025280/completion-of-beautification-work-at-qalandar-shrine-ordered
 |work=Dawn
 |date=26 August 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهي منصوبا خاص طور سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد کي نظر ۾ رکندي مزار، شهر جي مرڪزي بازار ۽ ڀرپاسي واري شهري ڍانچي کي بهتر ڪرڻ لاءِ ترتيب ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Dawn-Qalandar-Development-2026&quot; /&gt;

== تاريخي ماڳ ==
سيوهڻ پنهنجي مذهبي اهميت سان گڏ سنڌ جي اهم '''آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي وارن شهرن''' مان هڪ آهي. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اسلام کان اڳ واري دور جي قلعي جا آثار، وچئين دور سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ، تاريخي باغ ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جا سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن. پاڪستان جي [[آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو|آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي]] ۽ سنڌ جي [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي دستاويزن ۾ انهن مان ڪيترن ماڳن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/sehwan-fort.php
 |title=Sehwan Fort, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5178
 |title=Lal Bagh at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ جو قلعو ===
[[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو]]، جنهن کي ڪافر قلعو پڻ سڏيو وڃي ٿو]]

'''[[سيوهڻ جو قلعو]]'''، جنهن کي '''ڪافر قلعو''' بہ چيو وڃي ٿو، شهر جي اتر ۾ واقع سيوهڻ جو سڀ کان اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب سيوهڻ پاڻ اسلام کان اڳ واري دور جو قديم شهر آهي ۽ قلعي جا آثار پراڻي شهر جي اتر ۾ موجود آهن. قلعي جي اڏاوت پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ڪئي وئي آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون مجموعي طور مستطيل شڪل رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|left|سيوهڻ جي قديم قلعي جي پڪين سرن سان ٺهيل ڀتين جا آثار]]

قلعي جي تعمير بابت مقامي روايت ان کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪري ٿي، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''Alexander's Fort'' بہ چيو ويو آهي. بهرحال، آثارن بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو جائزو واضح ڪري ٿو تہ قلعي جي سڪندر کان اڳ موجود هجڻ جا بہ ثبوت آهن؛ ان ڪري ممڪن آهي تہ سڪندر جي فوج اصل قلعو تعمير ڪرڻ بدران اڳ ۾ موجود قلعي جي مرمت يا فوجي ضرورتن مطابق تبديلي ڪئي هجي. قلعي جي محرابن ۽ ٻين اڏاوتي خصوصيتن کي يوناني بدران مقامي يا مشرقي طرز سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

قلعي جي ڀتين ۾ مٽيءَ سان ڀريل مضبوط مرڪزي حصو ۽ دفاعي اڏاوت جا آثار موجود آهن. قلعي جي ماڳ تي وفاقي ۽ صوبائي آثار قديمه کاتن جي سهڪار سان '''فرانسيسي آثار قديمه مشن''' پاران بہ کوٽايون ڪيون ويون، جن جا اونها کوٽائي وارا حصا قلعي جي ڀرسان موجود رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

[[File:Sehwan Fort top view.jpg|thumb|سيوهڻ جي قلعي جو مٿانهون منظر]]

قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت علمي طور مڪمل اتفاق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا ڪنهن تحفظ جي سڌو سنئون سڪندر اعظم جو تعمير ڪرايل قلعو قرار ڏيڻ بدران '''سڪندر سان منسوب قديم قلعو''' چوڻ وڌيڪ محتاط تاريخي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;

=== لال باغ ===
'''لال باغ''' سيوهڻ جو ٻيو اهم تاريخي ماڳ آهي، جيڪو [[لال شهباز قلندر]] جي مذهبي روايت سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ ان کي '''تاريخي باغ''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي نسبتي تاريخ 1206ع کان 1526ع واري عرصي سان ڳنڍي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

سرڪاري فهرست موجب باغ ۾ گهاٽي وڻڪار سان گڏ مختلف مقبرا بہ موجود آهن. ماڳ جو قلندر سان واضح تاريخي تعلق ڄاڻايو ويو آهي ۽ ساڳئي رڪارڊ ۾ لال شهباز قلندر جي اصل مقبري جي تعمير 1356ع ۾ [[تغلق سلطنت]] جي دور سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt; آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ جي ملڪيت '''نجي''' ۽ قانوني حيثيت '''غير محفوظ''' درج ٿيل هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== لال شهباز قلندر جي مزار ===

'''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]''' سيوهڻ جو سڀ کان مشهور تاريخي ۽ مذهبي يادگار آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب [[لال شهباز قلندر]] 1177ع کان 1274ع تائين زنده رهيو ۽ سندس مقبرو اصل ۾ '''1356ع''' ۾ تغلق سلطنت جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5179
 |title=Shrine of Lal Shahbaz Qalandar
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مزار جي موجوده اڏاوت صدين دوران مرمت، توسيع ۽ نئين سر سينگار مان گذري آهي، تنهنڪري موجوده عمارت جا سڀئي حصا چوڏهين صديءَ جا اصل حصا نہ آهن. ان جي باوجود مزار، لال باغ ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ گڏجي سيوهڻ جي وچئين دور واري مذهبي ۽ شهري تاريخ جو اهم ورثو پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

=== سيوهڻ جو قديم قبرستان ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ===
سيوهڻ جي آثار قديمه واري منظرنامي جو هڪ اهم حصو شهر جو '''قديم قبرستان''' آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي 2015ع واري ''سنڌ واري ثقافتي ملڪيتن جي فھرست'' ۾ هن قبرستان اندر موجود ڪيترن تاريخي مقبرن کي الڳ ثقافتي ملڪيتن طور دستاويز ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5176
 |title=Tomb 1 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5172
 |title=Tomb 6 at Graveyard at Sehwan
 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مان '''مقبرو نمبر 1''' ارڙهين صديءَ جي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري دستاويز موجب هي مقبرو سرن جي اوساريءَ سان مقامي مٽيءَ جي گاري ۾ تعمير ٿيل آهي. 2015ع جي سرڪاري فهرست ۾ ان جي ملڪيت نجي ۽ قانوني حيثيت ''غير محفوظ'' درج ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;

'''مقبرو نمبر 6''' بہ ارڙهين صديءَ جي ڪلهوڙا دور جو يادگار آهي. آثار قديمه کاتي موجب هي مقبرو '''پڪين سرن''' سان تعمير ٿيل آهي. هن ماڳ کي بہ ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ نجي ملڪيت ۽ قانوني طور غير محفوظ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

اهي مقبرا ان ڳالهه جا اڏاوتي ثبوت آهن تہ سيوهڻ جي تاريخ صرف قلندر جي مزار يا قديم قلعي تائين محدود نہ آهي، پر شهر ۾ ڪلهوڙا دور جي تدفيني اڏاوتن جو ورثو بہ موجود آهي. پڪين سرن، مٽيءَ جي گاري ۽ مقامي اڏاوتي طريقن جو استعمال ان دور جي سنڌي تدفيني فن تعمير جي خصوصيتن کي محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

=== غازي خان جو قبرستان ===
سيوهڻ جي وسيع تاريخي علائقي ۾ '''غازي خان جو قبرستان''' پڻ قابل ذڪر آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي دستاويز موجب هي قبرستان سيوهڻ–ڄامشورو انڊس هاءِ وي کان اولهه طرف، لڪي شاهه صدر جي مزار جي ويجهو واقع آهي. قبرستان ۾ ڇهه اهم تاريخي اڏاوتي جزا درج ڪيا ويا آهن، جن ۾ غازي خان جي ڇٽي، ٻه اڻڄاتل مقبرا، احاطي ۽ پليٽ فارم جو مجموعو، مسجد ۽ ڊهي ويل مٽيءَ جي اڏاوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1116/jamshoro/ghazi-khan-graveyard
 |title=Ghazi Khan Graveyard, Jamshoro
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڏاوتي مشابهتن جي بنياد تي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن قبرستان کي لڳ ڀڳ '''چوڏهين صديءَ''' سان منسوب ڪري ٿو. پراڻين اڏاوتن سان گڏ قبرستان ۾ نسبتاً جديد قبرون بہ موجود آهن، جنهن مان ماڳ جي ڊگهي عرصي تائين تدفيني استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;

=== تحفظ ۽ آثار قديمه جي اهميت ===
سيوهڻ جا آثار شهر جي ڊگهي تاريخ جا مختلف مرحلا ظاهر ڪن ٿا. ڪافر قلعي جا آثار اسلام کان اڳ واري آبادڪاري ۽ دفاعي اڏاوت سان، لال باغ ۽ قلندر جي مزار وچئين دور جي مذهبي تاريخ سان، جڏهن تہ قبرستان جا پڪا سرن وارا مقبرا ڪلهوڙا دور جي اڏاوتي روايت سان تعلق رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;

انهن ماڳن جي تحفظ جي صورتحال هڪجهڙي ناهي. وفاقي آثار قديمه کاتي جي 2015ع واري فهرست ۾ لال باغ ۽ سيوهڻ قبرستان جي دستاويز ڪيل ڪلهوڙا مقبرن کي '''غير محفوظ''' قانوني حيثيت سان درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt; اهڙي صورتحال تاريخي اڏاوتن جي دستاويزڪاري، مرمت ۽ ڊگهي مدي واري تحفظ جي اهميت کي وڌائي ٿي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ ۽ ڀرپاسي جا اهم آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! دور / تاريخ
! اهم خصوصيت
! دستاويزي ذريعو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعو (ڪافر قلعو)]]'''
| آثار قديمه / دفاعي قلعو
| اسلام کان اڳ جو دور
| پڪين سرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل قديم دفاعي ڀتيون؛ سڪندر اعظم سان روايتي نسبت، پر ممڪن طور ان کان بہ قديم
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[لال شهباز قلندر جي مزار]]'''
| مقبرو / صوفي زيارتگاهه
| اصل مقبرو 1356ع
| تغلق دور سان منسوب؛ سيوهڻ جو اهم تاريخي ۽ مذهبي يادگار
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Qalandar&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''لال باغ'''
| تاريخي باغ
| 1206ع–1526ع سان منسوب
| قلندر سان لاڳاپيل باغ ۽ مختلف مقبرا
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 1'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| سرن جي اوساري ۽ مقامي مٽيءَ جي گاري سان ٺهيل مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''سيوهڻ قبرستان ـ مقبرو 6'''
| تدفيني يادگار
| ارڙهين صدي / ڪلهوڙا دور
| پڪين سرن سان ٺهيل تاريخي مقبرو
| آثار قديمه ۽ عجائب گهرن جو کاتو&lt;ref name=&quot;DOAM-Sehwan-Tomb6&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''غازي خان جو قبرستان'''
| قبرستان / اڏاوتي مجموعو
| لڳ ڀڳ چوڏهين صدي
| ڇٽي، مقبرا، مسجد، پليٽ فارم ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون
| اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ&lt;ref name=&quot;EFT-GhaziKhan-Graveyard&quot; /&gt;
|}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ جي قديم قلعي جا آثار
File:Sehwan Fort walls.jpg|قلعي جي پڪين سرن واري قديم ڀت
File:Sehwan Fort top view.jpg|سيوهڻ قلعي جو مٿانهون منظر
File:Edge of Sehwan Fort.jpg|سيوهڻ قلعي جي ڪناري جا آثار
File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|لال شهباز قلندر جي تاريخي مزار
&lt;/gallery&gt;

== آبادي ==

سيوهڻ سنڌ جي وچولي درجي جي تاريخي شهرن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ تيزيءَ سان وڌي آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري موجب '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي''' جي آبادي '''75,167''' هئي، جنهن ۾ 38,755 مرد، 36,400 عورتون ۽ 12 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 66,898 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين سيوهڻ جي سراسري سالياني آبادي واڌ '''1.97 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو سائيز '''5.40 ماڻهو في گهر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== آباديءَ ۾ واڌ ===
موجود تاريخي آدمشماري انگن موجب سيوهڻ جي آبادي 1972ع ۾ رڳو 8,357 هئي، جيڪا 1981ع ۾ 13,891، 1998ع ۾ 34,923 ۽ 2017ع ۾ 66,898 تائين پهتي. 2023ع ۾ آبادي 75,167 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;CityPopulation-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/
 |title=Sindh (Pakistan): Urban Localities in Districts – Population Statistics, Charts and Map
 |publisher=City Population
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! گذريل درج ٿيل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1972ع
| 8,357
| —
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 1981ع
| 13,891
| +66.2%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1998ع
| 34,923
| +151.4%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| 2017ع
| 66,898
| +91.6%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''2023ع'''
| '''75,167'''
| '''+12.4%'''
|}

2023ع ۾ سيوهڻ شهر ۾ مرد آبادي جو حصو لڳ ڀڳ '''51.56 سيڪڙو''' ۽ عورتن جو حصو '''48.43 سيڪڙو''' هو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 106.5 مرد هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#006064; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ شهر جي آبادي، جنس موجب (2023ع)'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! زمرو
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 51.56%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 48.43%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانسجينڊر
| 12
| 0.02%
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 75,167
| 100%
|}

=== سيوهڻ تعلقو ===
شهر جي آباديءَ کي سڄي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي انگن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''321,919''' هئي، جنهن مان 203,644 ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ 118,275 شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ سيوهڻ ٽائون ڪميٽي سان گڏ [[ڀان سيدآباد]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate: Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي جي 2023ع واري آباديءَ مان '''36.74 سيڪڙو''' ماڻهو شهري ۽ 63.26 سيڪڙو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا. سيوهڻ شهر اڪيلو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''23.35 سيڪڙو''' هو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Taluka-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-2023&quot; /&gt;

=== ٻوليون ۽ نسلي بناوٽ ===
سيوهڻ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو انتهائي غالب علائقو آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''نسلي سڃاڻپ''' لاءِ الڳ انگ شايع نہ ڪيا آهن؛ ان ڪري ٻوليءَ جي انگن کي سڌي طرح نسلي انگ اکر سمجهڻ درست نہ ٿيندو. البت مادري ٻوليءَ جا انگ علائقي جي لساني بناوٽ جو واضح خاڪو پيش ڪن ٿا.

2023ع ۾ سڄي سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان '''320,216''' ماڻهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، يعني لڳ ڀڳ '''99.47 سيڪڙو'''. ٻين درج ٿيل مادري ٻولين ۾ بلوچي 702، پشتو 254، پنجابي 222، براھوي 209، سرائيڪي 134، هندڪو 128 ۽ اردو 42 ڳالهائيندڙ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سيوهڻ تعلقي جي '''شهري آبادي'''—يعني سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد گڏيل—۾ بہ سنڌي تمام وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي: 118,275 شهري ماڻهن مان 117,691 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.51 سيڪڙو''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt; PBS جي مادري ٻوليءَ واري جدول ۾ سيوهڻ شهر جا انگ ڀان سيدآباد کان الڳ ڪري نہ ڏنا ويا آهن، تنهنڪري هي انگ شهر بدران تعلقي جي گڏيل شهري آباديءَ جا آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]'''
| '''320,216'''
| '''99.47%'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 702
| 0.22%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پشتو]]
| 254
| 0.08%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 222
| 0.07%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[براھوي ٻولي|براھوي]]
| 209
| 0.06%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]
| 134
| 0.04%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[هندڪو]]
| 128
| 0.04%
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| [[اردو]]
| 42
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| ٻيون
| 12
| &lt;0.01%
|}

=== مذهب ===
سيوهڻ تاريخي طور هڪ مسلمان اڪثريتي شهر آهي ۽ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. 2023ع جي تفصيلي شهري-مقامي انگن موجب سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي 75,167 ماڻهن مان '''73,889 مسلمان''' ۽ '''1,278 غير مسلم''' هئا؛ يعني مسلمان شهر جي لڳ ڀڳ '''98.30 سيڪڙو''' آبادي هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf
 |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]]؛ سيوهڻ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو مرڪز]]

شهر لاءِ هر غير مسلم مذهبي گروهه جي الڳ ورڇ PBS جي شهري-مقامي جدول ۾ موجود ناهي. تنهن هوندي بہ سڄي سيوهڻ تعلقي جي تفصيلي مذهبي انگن مان علائقي جي مذهبي بناوٽ جو وڌيڪ وسيع خاڪو ملي ٿو. تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 317,489 مسلمان، 3,556 هندو جاتي، 430 عيسائي، 44 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 احمدي، هڪ سک ۽ 392 ''ٻيا'' مذهبي گروهه هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي جي مذهبي بناوٽ، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مذهب / آدمشماري زمرو
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''[[اسلام]]'''
| '''317,489'''
| '''98.62%'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندو ڌرم|هندو جاتي]]
| 3,556
| 1.10%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 430
| 0.13%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا
| 392
| 0.12%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 44
| 0.01%
|- style=&quot;background:#eeeeee;&quot;
| احمدي
| 7
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| [[سک مت]]
| 1
| &lt;0.01%
|}

=== عمر جي بناوٽ ===
سيوهڻ تعلقي جي آباديءَ ۾ ٻارن ۽ نوجوانن جو حصو وڏو آهي. 2023ع ۾ '''140,287 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر''' جا هئا، يعني تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''43.6 سيڪڙو'''. پنجن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 51,716 ۽ ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا ٻار 100,769 هئا. ٻئي طرف 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا 15,262 ماڻهو، يعني لڳ ڀڳ 4.7 سيڪڙو، هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf
 |title=Table 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:76%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #f57c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#fff3e0,#fff9c4,#dcedc8); color:#e65100; padding:8px;&quot; | '''سيوهڻ تعلقي ۾ چونڊ عمر وارا گروهه، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Age-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f57c00; color:white;&quot;
! عمر وارو گروهه
! آبادي
! ڪل آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 5 سالن کان گهٽ
| 51,716
| 16.1%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 10 سالن کان گهٽ
| 100,769
| 31.3%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ
| 140,287
| 43.6%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 15–49 سال
| 148,084
| 46.0%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 60 سال ۽ وڌيڪ
| 15,262
| 4.7%
|}

=== تعليم ۽ خواندگي ===
2023ع جي آدمشماري سيوهڻ شهر لاءِ خواندگيءَ جا الڳ انگ مهيا ڪري ٿي. ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ '''سيوهڻ ٽائون ڪميٽي جي خواندگي شرح 55.68 سيڪڙو''' هئي. مردن جي خواندگي '''63.12 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''47.65 سيڪڙو''' هئي، جنهن مان شهر ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-UrbanStats-2023&quot; /&gt;

سڄي سيوهڻ تعلقي ۾ خواندگي شرح شهر کان گهٽ، '''41.91 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها 50.93 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 32.25 سيڪڙو هئي. تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي 32.37 سيڪڙو، جڏهن تہ گڏيل شهري علائقن ۾ 57.34 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c5cae9,#bbdefb,#b2ebf2,#c8e6c9); color:#1a237e; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#e8eaf6; font-weight:bold;&quot;
| سيوهڻ شهر
| 55.68%
| 63.12%
| 47.65%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا گڏيل شهري علائقا
| 57.34%
| 65.28%
| 48.87%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| سيوهڻ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا
| 32.37%
| 42.07%
| 21.98%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| سڄو سيوهڻ تعلقو
| 41.91%
| 50.93%
| 32.25%
|}

تعليمي رسائيءَ ۾ پڻ شهري ۽ ڳوٺاڻي فرق نمايان آهي. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي ۾ پنجن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي 270,203 ماڻهن مان 110,415 ڪنهن نہ ڪنهن وقت اسڪول ۾ پڙهي چڪا هئا. 5–16 سالن جي عمر ۾ '''اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ 30,813''' هو، جن مان 28,704 ڳوٺاڻن ۽ 2,109 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Literacy-2023&quot; /&gt;

=== صحت ۽ معذوري ===
آدمشماريءَ جا صحت بابت انگ بنيادي طور معذوري ۽ روزمره جي ڪارڪردگيءَ ۾ محدوديت بابت معلومات ڏين ٿا. 2023ع ۾ سيوهڻ تعلقي جي 321,919 ماڻهن مان 5,113 ماڻهن کي '''معذوري''' ۽ 23,879 ماڻهن کي ڪنهن نہ ڪنهن قسم جي '''فنڪشنل محدوديت''' سان درج ڪيو ويو. معذوريءَ وارن ماڻهن مان 3,278 ڳوٺاڻن ۽ 1,835 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Disability-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_16.pdf
 |title=Table 16: Disability and Functional Limitation by Region and Gender, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

صحت جون سرڪاري خدمتون سنڌ حڪومت جي بنيادي ۽ ثانوي صحت واري نظام وسيلي مهيا ٿين ٿيون. سنڌ جي صحت کاتي موجب تعلقي/ٽائون هيڊڪوارٽر اسپتالون ثانوي صحت جي ادارن ۾ شمار ٿين ٿيون، جڏهن تہ بنيادي صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ماءُ ۽ ٻار جا صحت مرڪز بنيادي صحت جي نظام جو حصو آهن. سنڌ حڪومت سيوهڻ کي دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل صوبائي سيٽلائيٽ مرڪزن وارن شهرن ۾ پڻ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindh-Health-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://health.sindh.gov.pk/faqs
 |title=Frequently Asked Questions
 |publisher=Health Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رهائش ۽ بنيادي سهولتون ===
2023ع جي هائوسنگ آدمشماري سيوهڻ شهر جي رهائشي حالتن بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي. شهر ۾ '''13,914 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 8,642 پڪا، 3,136 نيم پڪا ۽ 2,136 ڪچا هئا. 9,887 گهرن ۾ پيئڻ لائق پاڻي ۽ 12,223 گهرن ۾ بجليءَ جي سهولت درج ڪئي وئي. گئس 8,343، باورچي خانو 8,415، غسل خانو 8,706 ۽ ليٽرين 9,256 رهائشي يونٽن ۾ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf
 |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ شهر ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! اشاري
! گهر / رهائشي يونٽ
! ڪل 13,914 گهرن مان لڳ ڀڳ حصو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| پڪا گهر
| 8,642
| 62.1%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| نيم پڪا گهر
| 3,136
| 22.5%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ڪچا گهر
| 2,136
| 15.4%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| پيئڻ لائق پاڻي
| 9,887
| 71.1%
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| بجلي
| 12,223
| 87.9%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| گئس
| 8,343
| 60.0%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| غسل خانو
| 8,706
| 62.6%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| ليٽرين
| 9,256
| 66.5%
|}

اهي انگ شهر ۾ بجليءَ جي نسبتاً وسيع رسائي ڏيکارين ٿا، پر پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ مڪمل رهائشي سهولتن جي رسائي اڃا سمورن گهرن تائين نہ پهتي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Sehwan-Housing-2023&quot; /&gt;

=== آباديءَ جو شمارياتي خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5e35b1;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d1c4e9,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#311b92; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ: چونڊ ڊيموگرافڪ اشارا، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#5e35b1; color:white;&quot;
! اشاري
! سيوهڻ شهر
! سيوهڻ تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| ڪل آبادي
| '''75,167'''
| '''321,919'''
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| مرد
| 38,755
| 165,793
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 36,400
| 156,108
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| شهري آبادي
| 75,167
| 118,275
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| —
| 203,644
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| خواندگي
| '''55.68%'''
| 41.91%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| مسلمان آبادي
| 73,889 (98.30%)
| 317,489 (98.62%)
|- style=&quot;background:#e1f5fe;&quot;
| غالب مادري ٻولي
| سنڌي
| سنڌي — 320,216 (99.47%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 15 سالن کان گهٽ عمر
| —
| 140,287 (43.6%)
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| معذوري سان درج ماڻهو
| —
| 5,113
|}

== معيشت ==
سيوهڻ جي معيشت شهر جي '''زيارتي ۽ مذهبي سياحت، پرچون واپار، زراعت، مالداري، ٽرانسپورٽ، سرڪاري ۽ نجي خدمتن''' ۽ ڀرپاسي جي [[منڇر ڍنڍ]] سان لاڳاپيل مڇيگيريءَ تي ٻڌل آهي. شهري سيوهڻ ۾ واپار ۽ خدمتن جو ڪردار نمايان آهي، جڏهن تہ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مالداري روزگار جا اهم وسيلا آهن. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ڏانهن سڄو سال ايندڙ زائرين، خاص طور سالياني عرس دوران ٿيندڙ وڏي آمد، شهر جي هوٽلن، کاڌي پيتي، ٽرانسپورٽ، پرچون واپار، رهائش ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن لاءِ وڏي معاشي سرگرمي پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=In pictures: Without spectre of Covid-19, full-scale celebrations resume at Lal Shahbaz Qalandar's urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1681446
 |work=Dawn
 |date=23 March 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زيارتي معيشت ۽ مذهبي سياحت ===
[[لال شهباز قلندر جي مزار]] سيوهڻ جي معيشت جو سڀ کان نمايان شهري محرڪ آهي. سالياني عرس دوران پاڪستان جي مختلف علائقن ۽ ٻاهرين ملڪن مان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. 2024ع جي عرس جي ٻئي ڏينهن تي ئي اندازاً '''پنج لک''' زائرين مزار ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ موجود هئا، جڏهن تہ عرس ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2024&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=Sehwan hosts half-a-million pilgrims on second day of Qalandar urs
 |url=https://www.dawn.com/news/1818430
 |work=Dawn
 |date=2 March 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; 2026ع جي 774هين عرس جي موقعي تي سنڌ حڪومت جي هڪ وزير موجب گذريل سال لڳ ڀڳ '''28 لک''' زائرين عرس ۾ آيا هئا، جڏهن تہ 2026ع لاءِ تقريباً 30 لک ماڻهن جي اچڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khushik
 |first=Qurban Ali
 |title=774th Qalandar Urs kicks off amid tight security
 |url=https://www.dawn.com/news/1971801
 |work=Dawn
 |date=8 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lal Shahbaz Mazaar bazaar - outside Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|left|[[لال شهباز قلندر جي مزار]] ٻاهران بازار؛ زيارتي واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو اهم حصو آهي]]

زائرين جي آمد سان مزار جي چوڌاري بازارن، هوٽلن، مهمان خانن، کاڌي جي دڪانن، چانهه خانن، ٽرانسپورٽ، پارڪنگ ۽ عارضي واپاري اسٽالن جي ڪاروبار ۾ نمايان واڌ ٿئي ٿي. عرس دوران مٺايون، رانديڪا، [[اجرڪ]]، چوڙيون، کاڌي پيتي جون شيون ۽ مذهبي يادگار شيون وڪڻڻ لاءِ عارضي اسٽال پڻ قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot;&gt;{{cite news
 |title=774th Qalandar Urs begins tomorrow in Sehwan
 |url=https://www.dawn.com/news/1971279
 |work=Dawn
 |date=6 February 2026
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

عرس جو معاشي اثر شهر جي مستقل بازارن تائين محدود ناهي. مقامي رهواسي عرس دوران پنهنجون جايون يا ڪمرا زائرين کي رهائش لاءِ ڪرائي تي ڏين ٿا، جڏهن تہ کاڌي، ''نياز'' ۽ ''لنگر'' لاءِ مقامي بازارن مان جانور ۽ ٻيون شيون خريد ڪيون وڃن ٿيون. 2022ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب عرس چند ڏينهن اندر سيوهڻ ۾ لکين رپين جي واپاري سرگرمي پيدا ڪندو هو ۽ ڪووڊ-19 دوران عرس جي پابندين سبب مقامي ڪاروبارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== واپار ۽ بازارون ===
[[File:Sehwan's shahi bazaar view.JPG|thumb|سيوهڻ جي تاريخي [[شاهي بازار، سيوهڻ|شاهي بازار]]]]

سيوهڻ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. شهر جي بازارن ۾ روزمره جي ضرورتن جون شيون، خوراڪ، ڪپڙا، زرعي پيداوار ۽ مذهبي زيارت سان لاڳاپيل سامان وڪرو ٿئي ٿو. مزار جي ڀرپاسي واري بازار رات ڏينهن زائرين جي خدمت ڪندڙ دڪانن ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مشهور آهي.

زرعي فصلن جي خريد ۽ وڪري ۾ پڻ سيوهڻ جي بازارن جو علائقائي ڪردار آهي. مثال طور 2023ع ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان اناج خريد ڪندڙ واپارين سيوهڻ ۾ ڪڻڪ خريد ڪرڻ لاءِ ڪئمپون قائم ڪيون هيون، جيڪو شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار لاءِ مارڪيٽ مرڪز هجڻ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growers allege wheat smuggling by officials, traders
 |url=https://www.dawn.com/news/1744419
 |work=Dawn
 |date=27 March 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
سيوهڻ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار ۽ آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. ڄامشوري ضلعي جي وڏي ايراضي خشڪ ۽ جابلو هجڻ باوجود سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري سنهي ميداني پٽي ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زمين زرعي پيداوار لاءِ اهم آهي. سيوهڻ تعلقي جا ڪجهه حصا '''دادو ڪئنال''' جي پاڻيءَ سان آباد ٿين ٿا. ضلعي بابت ترقياتي ۽ غذائي پروفائيل موجب سيوهڻ جي اهڙن علائقن ۾ خاص طور '''ڪڻڪ، ڪپهه ۽ مڪئي''' پوکي ويندي آهي، جڏهن تہ ڀاڄيون پڻ ضلعي جي سنڌو درياهه واري ڪچي پٽي ۾ اهم پيداوار آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2019/03/Nutrition-Profile_Jamshoro.pdf
 |title=District Nutrition Profile: Jamshoro
 |publisher=Rural Support Programmes Network
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|left|[[سنڌو درياهه]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سيوهڻ ڀرسان زرعي زمينن جو سيٽلائيٽ منظر]]

ڪڻڪ سيوهڻ جي زرعي واپار ۾ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع جي ٻوڏ کان پوءِ سيوهڻ جي ٻوڏ متاثر زرعي زمينن تي ڪڻڪ جي پوک ٻيهر بحال ٿيڻ بابت رپورٽون آيون؛ ساڳئي سال سيوهڻ ۽ ڄامشوري ضلعي جي ٻين هنڌن تي ڪڻڪ جي خريداري لاءِ واپاري سرگرمي پڻ رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Agriculture-2023&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Agriculture: The muddled affairs of the food department
 |url=https://www.dawn.com/news/1766515
 |work=Dawn
 |date=24 July 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي زرعي انگن موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪيترن ئي ديهن/موزن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي ويندي رهي آهي، جڏهن تہ مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود پيماني تي چانور ۽ ٻيا فصل پڻ علائقي جي زرعي بناوٽ جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt; ان ڪري اڳوڻي متن ۾ ڏنل '''ڪمند''' کي سيوهڻ جي بنيادي فصل طور شامل ڪرڻ لاءِ مضبوط موجوده تعلقي-سطح جو ثبوت نہ هجڻ سبب هتي مکيه فصلن ۾ شمار نہ ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #558b2f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#dcedc8,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#33691e; padding:9px;&quot; | '''سيوهڻ جي زرعي معيشت جا اهم جزا'''
|- style=&quot;background:#558b2f; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم پيداوار / سرگرمي
! معاشي ڪردار
|- style=&quot;background:#f1f8e9;&quot;
| '''ربيع فصل'''
| [[ڪڻڪ]]
| خوراڪ، مقامي واپار ۽ اناج جي خريداري جو اهم فصل&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Wheat-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''خريف ۽ ٻيا فصل'''
| ڪپهه، مڪئي ۽ ڪجهه علائقن ۾ چانور
| نقد فصل، خوراڪ ۽ زرعي آمدني&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''ڀاڄيون'''
| موسمي ڀاڄيون
| سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ مقامي مارڪيٽن لاءِ پيداوار&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آبپاشي'''
| دادو ڪئنال ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل نظام
| سيوهڻ جي ميداني زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
|}

=== مالداري ===
مالداري سيوهڻ ۽ ڄامشوري جي ڳوٺاڻن علائقن جي معيشت جو ٻيو اهم حصو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي پالڻ سان مقامي خاندانن کي کير، گوشت ۽ نقد آمدني ملي ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي '''زرعي آدمشماري 2024ع''' مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڄامشورو ضلعو وڏي مالداري واري آبادي رکي ٿو؛ ضلعي ۾ ڳئن ۽ ٻڪرين جا وڏا انگ رڪارڊ ڪيا ويا، جن ۾ سنڌ جي مقامي '''ريڊ سنڌي''' ڳئون ۽ '''ڪاموري''' ٻڪري نمايان نسل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/IAC-Sindh-Report-25-05-2026-1.pdf
 |title=Agricultural Census 2024: Sindh Report
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مالداري زرعي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جي تنوع ۽ معاشي تحفظ جو ذريعو پڻ آهي؛ خاص طور خشڪ يا ٻوڏ متاثر سالن ۾ فصلن جي نقصان وقت چوپايو مال گهريلو معيشت لاءِ اهم اثاثو رهي ٿو.

=== منڇر ڍنڍ ۽ مڇيگيري ===
[[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] جا [[مهاڻا]]؛ مڇيگيري صدين کان ڍنڍ جي ڪناري وارين برادرين جو روايتي روزگار رهي آهي]]

سيوهڻ جي اولهه ۾ واقع [[منڇر ڍنڍ]] علائقي جي روايتي مڇيگيري ۽ درياهي معيشت سان گهرو تعلق رکي ٿي. ڍنڍ جي [[مهاڻا|مهاڻن]] ۽ ٻين مڇي مار برادرين نسلن کان مڇيگيري، ٻيڙين ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل وسيلن تي گذر سفر ڪيو آهي. پر گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي معيار ۾ خرابي، لوڻياٺ ۽ زرعي نيڪال جي آلودگي مڇين جي ذخيرن ۽ مڇي مار برادرين جي روزگار کي سخت متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/122481529566117025/pdf/Revitalizing-Pakistan-s-Fisheries-Options-for-Sustainable-Development.pdf
 |title=Revitalizing Pakistan's Fisheries: Options for Sustainable Development
 |publisher=World Bank
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب منڇر مان سالياني مڇي جي پڪڙ 1950ع ۾ لڳ ڀڳ '''3,000 ٽن''' هئي، جيڪا 1994ع تائين 300 ٽن ۽ رپورٽ جي وقت تائين 100 ٽن کان بہ گهٽ رهجي وئي هئي. ساڳئي عرصي ۾ ڍنڍ تي رهندڙ آبادي 1980ع واري ڏهاڪي جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن مان گهٽجي 4,000–5,000 تائين پهتي، ۽ ڪيترن مڇي مار خاندانن کي متبادل روزگار لاءِ لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;

2022ع جي وڏي ٻوڏ پڻ سيوهڻ ۽ منڇر جي ڀرپاسي واري معيشت کي شديد متاثر ڪيو. فصل، چوپايو مال، گهر، دڪان ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا. ٻوڏ کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال ۽ بحاليءَ جي ڪمن سان سيوهڻ ڏانهن زميني آمدرفت بحال ٿي ۽ ڄامشورو سميت متاثر ضلعن ۾ سوين مڇي فارمن جي بحاليءَ ۾ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods
 |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods
 |publisher=World Bank
 |date=28 June 2023
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ٽرانسپورٽ ۽ خدمتون ===
سيوهڻ جو وچ سنڌ جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن تي واقع هجڻ مقامي معيشت لاءِ اهم آهي. شهر [[دادو]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر سنڌ جي شهرن ڏانهن ويندڙ مسافرن ۽ مال برداري لاءِ هڪ علائقائي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. زائرين جي وڏي آمد سبب بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون ۽ ٻين مقامي ٽرانسپورٽ خدمتن لاءِ مستقل طلب موجود رهي ٿي، جيڪا عرس دوران ڪيترائي ڀيرا وڌي وڃي ٿي.

تعليم، صحت، بئنڪنگ، ٽيليڪميونيڪيشن، سرڪاري انتظام ۽ ننڍا نجي ڪاروبار شهري روزگار جا ٻيا ذريعا آهن. ڄامشوري ضلعي بابت سماجي ۽ معاشي جائزي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت روزگار جو اهم ذريعو آهي، جڏهن تہ شهري آبادي واپار، خدمتن، ذاتي ڪاروبار ۽ سرڪاري توڙي نجي ملازمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/3066/file/Integrated%20KAP%20Survey.pdf
 |title=Integrated Knowledge, Attitude and Practices Survey
 |publisher=UNICEF Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دستڪاري ۽ ننڍا ڪاروبار ===
مزار ۽ شاهي بازار جي چوڌاري ننڍو پرچون واپار سيوهڻ جي شهري معيشت جو نمايان حصو آهي. زائرين لاءِ اجرڪ، چوڙيون، ڪپڙا، مٺايون، رانديڪا، مذهبي شيون ۽ ٻين يادگاري شين جي وڪري جا دڪان ۽ عارضي اسٽال قائم ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-Economy-2026&quot; /&gt; روايتي سنڌي شين جي وڪري کي مقامي دستڪاري ۽ سياحتي واپار سان ڳنڍي سگهجي ٿو؛ البت '''ٺڪر، ڪڙهائي ۽ زيور سازي کي سيوهڻ جون مخصوص وڏيون پيداواري صنعتون''' قرار ڏيڻ لاءِ قابل اعتماد مقامي انگ اکر موجود نہ هجڻ سبب انهن کي الڳ صنعتي شعبن طور شمار ڪرڻ مناسب ناهي.

=== معاشي مسئلا ===
سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي واري معيشت قدرتي ۽ ماحولياتي خطرن کان گهڻي متاثر ٿئي ٿي. خاص طور '''ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زرعي زمينن ۾ پاڻي بيهڻ، منڇر ڍنڍ جي آلودگي ۽ مڇيگيريءَ ۾ گهٽتائي''' ڳوٺاڻن روزگارن لاءِ اهم مسئلا آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران منڇر جي پاڻيءَ سبب سيوهڻ ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ، زرعي زمينون ۽ آمدرفت جا رستا متاثر ٿيا، جنهن سان مقامي واپار ۽ روزگار پڻ معطل ٿيو.&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;

زيارتي معيشت بہ غير معمولي حالتن لاءِ حساس آهي. 2020ع ۽ 2021ع ۾ ڪووڊ-19 پابندين سبب قلندر جي عرس جون سرگرميون محدود ٿيڻ سان دڪانن، رهائش ۽ ٻين زيارتي ڪاروبارن کي وڏو نقصان ٿيو؛ 2022ع ۾ مڪمل عرس جي بحاليءَ کان پوءِ مقامي واپاري سرگرمي ٻيهر وڌي.&lt;ref name=&quot;Dawn-Sehwan-Economy-2022&quot; /&gt;

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! معاشي شعبو
! اهم سرگرميون
! مقامي اهميت
! اهم مسئلا
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''زيارت ۽ مذهبي سياحت'''
| مزار، عرس، رهائش، کاڌو، لنگر، زيارتي خريداري
| شهري معيشت جو انتهائي نمايان محرڪ؛ عرس دوران لکين زائرين&lt;ref name=&quot;Dawn-Urs-2026&quot; /&gt;
| موسمي رش ۽ غير معمولي واقعن يا پابندين تي دارومدار
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ، ڪپهه، مڪئي، ڀاڄيون ۽ محدود ٻيا فصل
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو&lt;ref name=&quot;Jamshoro-Nutrition-Profile&quot; /&gt;
| ٻوڏ، خشڪي، آبپاشي ۽ زمين جي معيار جا مسئلا
|- style=&quot;background:#fffde7;&quot;
| '''مالداري'''
| ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون ۽ مرغي
| کير، گوشت ۽ گهريلو نقد آمدني&lt;ref name=&quot;PBS-Agriculture-2024-Jamshoro&quot; /&gt;
| چارَي، پاڻي ۽ قدرتي آفتن جا خطرا
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''مڇيگيري'''
| منڇر ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جا مڇي مار وسيلا
| مهاڻا برادرين جو روايتي روزگار
| آلودگي، لوڻياٺ ۽ مڇين جي ذخيري ۾ شديد گهٽتائي&lt;ref name=&quot;WorldBank-Manchar-Fisheries&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''واپار'''
| شاهي بازار، پرچون، اناج، خوراڪ ۽ زيارتي سامان
| شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ مارڪيٽ مرڪز
| خريداريءَ جي موسمي تبديلي ۽ زرعي پيداوار تي دارومدار
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽرانسپورٽ'''
| روڊ، ريلوي، بس، وين، رڪشا ۽ مال برداري
| زائرين، مقامي مسافرن ۽ علائقائي واپار لاءِ اهم
| ٻوڏ دوران رستن ۽ ريلوي رابطن جي بندش&lt;ref name=&quot;WorldBank-Sindh-Recovery&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''خدمتون ۽ روزگار'''
| تعليم، صحت، انتظام، بئنڪنگ ۽ نجي ڪاروبار
| شهري آباديءَ لاءِ مستقل روزگار جا ذريعا&lt;ref name=&quot;UNICEF-Jamshoro-KAP&quot; /&gt;
| محدود رسمي روزگار ۽ مقامي معاشي موقعا
|}

== آمدرفت ==
سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري اهم اتر–ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. شهر جي زميني آمدرفت جو بنيادي محور '''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' آهي، جڏهن تہ '''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر کي پاڪستان ريلويز جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. شهر وٽ '''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' پڻ موجود آهي، پر هن وقت باقاعده هوائي آمدرفت لاءِ بند آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ebidding.nha.gov.pk/document/publicLink/Advertisement/ADVERTISEMENT/1066/South%20Zone.pdf
 |title=South Zone – National Highway Network
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/673c3c0605280_212.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Questions for Oral Answers
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ ===
'''[[انڊس هاءِ وي]] (N-55)''' سيوهڻ جو سڀ کان اهم بين الشهري روڊ آهي. [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سيوهڻ N-55 تي ڪلوميٽر 140+800 وٽ درج آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Sehwan-N55&quot; /&gt; هي رستو ڏکڻ طرف [[مانجهند]]، [[پيٽارو]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] واري علائقي ڏانهن، جڏهن تہ اتر طرف [[دادو]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ سنڌ جي اترين علائقن ڏانهن رابطو مهيا ڪري ٿو.

[[File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|thumb|left|[[انڊس هاءِ وي]] (N-55) ڄامشوري وٽ؛ هيءَ ئي قومي شاهراهه اڳتي سيوهڻ تائين وڃي ٿي]]

N-55 ملڪ جي قومي شاهراهن جي نظام جو حصو هجڻ سبب سيوهڻ لاءِ مسافر ۽ مال بردار آمدرفت جو بنيادي زميني رستو آهي. خاص طور [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس دوران هن رستي تي زائرين کڻي ايندڙ بسن، ڪوچن، وينن ۽ ٻين گاڏين جي آمدرفت ۾ وڏي واڌ ٿيندي آهي.

=== ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽو رستو ===
سيوهڻ ڏانهن ويندڙ N-55 جي '''ڄامشورو–سيوهڻ''' حصي کي ٻٽي رستي ۾ تبديل ڪرڻ سنڌ جي اهم روڊ منصوبن مان هڪ رهيو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي منصوبي تحت پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن جي موجوده ٻن لينن واري رستي کي '''چار لينن واري ٻٽي ڪيريج وي''' ۾ تبديل ڪرڻ جي رٿا تي ڪم ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي جي دستاويز موجب پيٽارو–سيوهڻ سيڪشن-I جي ڊيگهه '''66.37 ڪلوميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545316361.pdf
 |title=Petaro–Sehwan Additional Carriageway Section-I: Revised Addendum to LARP
 |publisher=National Highway Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مڪمل ڄامشورو–سيوهڻ ٻٽي ڪيريج وي منصوبي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''130 ڪلوميٽر''' آهي. منصوبو ڊسمبر 2017ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان جي شروعاتي لاڳت 14 ارب رپيا ڄاڻائي وئي، جنهن مان سنڌ حڪومت 7 ارب رپيا پنهنجي 50 سيڪڙو حصي طور فراهم ڪيا. مئي 2025ع تائين منصوبي جو لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر حصو اڃا مڪمل نہ ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot;&gt;{{cite news
 |last=Khan
 |first=Mohammad Hussain
 |title=Sindh approaches NHA chief for completion of Jamshoro-Sehwan highway section by June 30
 |url=https://www.dawn.com/news/1908851
 |work=Dawn
 |date=7 May 2025
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

روڊ جي ٻٽي ٿيڻ جو هڪ اهم مقصد ٽريفڪ جي گنجائش وڌائڻ سان گڏ حادثن جو خطرو گهٽائڻ آهي. سنگل ڪيريج وي وارن حصن تي تيز رفتاري ۽ ڳري ٽريفڪ سبب روڊ حفاظت بابت خدشا رهيا آهن. 2024ع ۾ [[نيشنل هاءِ ويز اينڊ موٽروي پوليس]] ڄامشورو–سيوهڻ رستي جي خانوت–مانجهند سنگل ڪيريج وي حصي تي گشت وڌائڻ، روڊ نشانيون بهتر ڪرڻ، ڊگهن گاڏين تي پابنديون ۽ حادثا گهٽائڻ لاءِ حفاظتي قدم کڻڻ جي تصديق ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn-N55-Safety-2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=High-risk road
 |url=https://www.dawn.com/news/1835712
 |work=Dawn
 |date=26 May 2024
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي روڊ آمدرفت ===
شهر اندر ۽ ويجهن ڳوٺن ڏانهن مسافر آمدرفت لاءِ بسون، مني بسون، وينون، ٽيڪسيون، رڪشا ۽ موٽر سائيڪلون استعمال ٿين ٿيون. سيوهڻ جي مرڪزي بازار، [[لال شهباز قلندر جي مزار]] ۽ بين الشهري روڊن جي وچ ۾ مقامي ٽرانسپورٽ خاص اهميت رکي ٿي.

سالياني عرس دوران لکين زائرين جي آمد سبب شهر جي روڊن ۽ N-55 تي غير معمولي ٽريفڪ دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. ان عرصي ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس، موٽروي پوليس ۽ ٻين ادارن طرفان ٽريفڪ پلان، پارڪنگ، متبادل رستن ۽ ڳري گاڏين جي انتظام لاءِ خاص قدم کنيا ويندا آهن.

=== ريلوي ===
'''[[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي '''ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين''' تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''SWN''' آهي. هيءَ لائين سيوهڻ کي ڏکڻ طرف [[ڪوٽڙي]] ۽ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان، جڏهن تہ اتر طرف دادو، لاڙڪاڻي ۽ اڳتي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18516011
 |title=Sehwan Sharif railway station
 |publisher=Wikidata
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ريلويز جي دستاويزي وڊيو رڪارڊ ۾ '''موهن جو دڙو پيسينجر (214DN)''' کي سيوهڻ شريف اسٽيشن کان لڪي شاهه صدر ڏانهن هلندي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو سيوهڻ جي هن ريلوي لنگهه تي مسافر سروس جي استعمال کي دستاويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PR-Sehwan-MohenjoDaro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=EgdZcCP8lno
 |title=Sehwan Sharif To Laki Shah Saddar Journey Mohinjo Daro Train
 |publisher=Pakistan Railways
 |date=13 May 2022
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ريلوي سيوهڻ جي زيارتي آمدرفت ۾ پڻ تاريخي طور اهم رهي آهي. قلندر جي عرس جي موقعي تي وڏي تعداد ۾ زائرين ريل ذريعي شهر پهچندا رهيا آهن ۽ مختلف وقتن تي خاص ''سيوهڻ اسپيشل'' ٽرينون پڻ هلايون ويون آهن.

=== سيوهڻ شريف ايئرپورٽ ===
'''[[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]''' شهر ڀرسان واقع هڪ سرڪاري هوائي اڏو آهي. ان جو [[انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن|IATA]] ڪوڊ '''SYW''' ۽ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم|ICAO]] ڪوڊ '''OPSN''' آهي.

[[File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|thumb|left|پاڪستان جي هوائي اڏن ۽ سامونڊي بندرگاهن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ ڏيکاريل آهي]]

پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب سيوهڻ شريف ايئرپورٽ جو افتتاح '''6 جون 1996ع''' تي ٿيو هو. [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] (PIA) مسافرن جي گهٽ تعداد ۽ مسلسل مالي نقصان سبب آڪٽوبر 2000ع ۾ سيوهڻ ڏانهن باقاعده اڏامون بند ڪري ڇڏيون، جنهن کان پوءِ سول ايويئيشن اٿارٽي ايئرپورٽ جون سرگرميون محدود ڪري ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1459743668_492.pdf
 |title=National Assembly of Pakistan – Closure of Sehwan Airport
 |publisher=National Assembly of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قومي اسيمبلي ۾ 2024ع دوران ڏنل هڪ وڌيڪ سرڪاري جواب موجب سنڌ ۾ ڄاڻايل سرڪاري هوائي اڏن مان '''سيوهڻ شريف واحد بند هوائي اڏو''' هو، جڏهن تہ حيدرآباد، موهن جو دڙو، سکر ۽ نوابشاهه جا هوائي اڏا هوائي آپريشن لاءِ دستياب ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt; ان ڪري سيوهڻ شريف ايئرپورٽ کي موجوده وقت ۾ باقاعده تجارتي هوائي رابطو فراهم ڪندڙ ايئرپورٽ قرار ڏيڻ درست نہ آهي.

=== قدرتي آفتن دوران آمدرفت ===
سيوهڻ جي آمدرفت واري ڍانچي تي [[2022ع پاڪستان ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] جهڙين قدرتي آفتن جا وڏا اثر پيا. [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻيءَ ۾ غير معمولي واڌ سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جا روڊ، ڳوٺ ۽ زرعي زمينون پاڻي هيٺ آيون ۽ N-55 سميت اهم رستن کي خطرا پيدا ٿيا. اهڙين حالتن ۾ سيوهڻ جو قومي شاهراهه ۽ ريلوي رابطو امدادي سرگرمين ۽ متاثر آباديءَ جي چرپر لاءِ وڌيڪ اهم بڻجي وڃي ٿو.

=== آمدرفت جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#0d47a1; padding:10px;&quot; | '''سيوهڻ جا اهم آمدرفت جا وسيلا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! اهم سهولت / رستو
! رابطو ۽ ڪردار
! موجوده حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''قومي شاهراهه'''
| [[انڊس هاءِ وي]] (N-55)
| ڄامشورو، حيدرآباد، دادو، لاڙڪاڻو ۽ اتر سنڌ ڏانهن بنيادي زميني رابطو
| فعال؛ ڄامشورو–سيوهڻ حصي کي ٻٽي ڪيريج وي ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو&lt;ref name=&quot;NHA-Petaro-Sehwan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn-Jamshoro-Sehwan-2025&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[سيوهڻ شريف ريلوي اسٽيشن]]
| ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين وسيلي سنڌ ۽ قومي ريلوي نيٽ ورڪ سان رابطو
| فعال ريلوي اسٽيشن؛ ڪوڊ SWN&lt;ref name=&quot;Wikidata-Sehwan-Station&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''مقامي ٽرانسپورٽ'''
| بسون، وينون، رڪشا، ٽيڪسيون
| شهر، ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ مزار ڏانهن مسافر آمدرفت
| فعال
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''هوائي اڏو'''
| [[سيوهڻ شريف ايئرپورٽ]]
| تاريخي طور سيوهڻ جو هوائي رابطو
| '''بند'''؛ باقاعده مسافر اڏامون آڪٽوبر 2000ع کان معطل&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NA-Sehwan-Airport-2024&quot; /&gt;
|}

=== وڪيميڊيا ڪامنز تي آمدرفت سان لاڳاپيل تصويرون ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
File:Indus Highway (Near University of Sindh Jamshoro) - panoramio.jpg|N-55 انڊس هاءِ وي، ڄامشوري ڀرسان
File:Indus Highway, Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ انڊس هاءِ وي جو منظر
File:Hyderabad (Indus Highway2).jpg|انڊس هاءِ وي جو ٻٽو ڪيريج وي حصو
File:Indus Highway at Sunset Hyderabad.jpg|سنڌ ۾ شام وقت انڊس هاءِ وي
File:Pakistan Airports &amp; Seaports.png|پاڪستان جي هوائي اڏن جو نقشو، جنهن ۾ سيوهڻ شريف ايئرپورٽ بہ شامل آهي
&lt;/gallery&gt;

== سياحت ==
[[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|سيوهڻ جي قديم قلعي جون باقيات]]

سيوهڻ ۾ مذهبي سياحت سڀ کان اهم آهي، پر شهر جي قديم تاريخ ۽ ڀرپاسي جي قدرتي ماڳن سبب تاريخي ۽ ماحولياتي سياحت جي بہ اهميت آهي. [[لال شهباز قلندر جي مزار]] سڀ کان وڌيڪ سياحن ۽ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جڏهن تہ سيوهڻ قلعو، لال باغ، پراڻا مقبرا ۽ روايتي بازارون شهر جي تاريخي ورثي جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

شهر [[منڇر ڍنڍ]] تائين پهچ لاءِ پڻ اهم شهري مرڪز آهي. ان کان سواءِ سيوهڻ کان اولهه طرف کيرٿر جي جابلو علائقن ۽ [[گورک هل اسٽيشن]] ڏانهن ويندڙ علائقائي رستن سبب شهر مرڪزي سنڌ جي سياحتي جاگرافيءَ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو.

=== اهميت ===
سيوهڻ جي اهميت رڳو هڪ مذهبي شهر تائين محدود ناهي. ان جي سڃاڻپ ۾ قديم آثار، سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، وچئين دور جي تاريخ، صوفي ثقافت ۽ جديد زيارتي معيشت گڏيل طور شامل آهن. [[سيوهڻ جو قلعو]] شهر جي اسلام کان اڳ واري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ [[لال شهباز قلندر جي مزار]] گذريل ڪيترن صدين کان شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-Sehwan-Fort&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DOAM-LalBagh-Sehwan&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آبادي واري جايون]]
[[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]]</text>
      <sha1>a7vxfhlu03jbz3tr20rjboy3xixazvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مڌيا پرديش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32053</id>
    <revision>
      <id>409247</id>
      <parentid>408438</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>409247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144649" sha1="l3jctu882n5wydsjhop4nza06kux809" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = مڌيا پرديش
| native_name                     = &lt;!--- no indic script --&gt;
| etymology                       = ''مڌيا'' ( معنيَ:  ' وچيون') ۽  ''[[پرديش]]'' (معني: 'صوبو يا خطو')
| settlement_type                 = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              =
| image_skyline                   = {{multiple image
| border      = infobox
| total_width = 300
| image_style = 
| perrow      = 1/2/2/2/2/2/2/1

| image1    = India-5749 - Visvanatha Temple - Flickr - archer10 (Dennis).jpg
| caption1  = [[کجوراهو يادگارن جو مجموعو]]
| image2    = East Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4398.JPG
| caption2  = [[سانچي اسٽوپا]]
| image3    = Heliodorus pillar (cropped).jpg
| caption3  = [[هيليوڊورس ٿنڀ|هيليوڊورس ٿنڀ]]
| image4    = Marble Rocks - Jabalpur.jpg
| caption4  = [[نرمدا درياهه]] جي ڪناري تي [[ماربل راڪس]]
| image5    = Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg
| caption5  = [[ڀيمبيٽڪا پٿري پناهه گاهون|ڀيمبيٽڪا جون پٿري پناهه گاهون]]
| image6    = Old temple, Orchha.jpg
| caption6  = [[چتربھج مندر (اورڇا)|چتربھج مندر]]
| image7    = Jahangir_Mahal,_Orchha,_Madhya_Pradesh,_India.jpg
| caption7  = [[جهانگير محل]]
| image8    = Mahakaleshwar Temple, Ujjain.jpg
| caption8  = [[مهاڪاليشور جيوترلنگ]]
| image9    = Maharaja Chhatrasal's Cenotaph, Dhubela.JPG
| caption9  = [[مهاراجا ڇترسال ميوزيم|مهاراجا ڇترسال جو محل]]
| image10   = Gopachal Parvat - Rockcut Jain Sculptures.jpg
| caption10 = [[گوپاچل پٿر تراشيل جين يادگار|گوپاچل جا جين مجسما]]
| image11   = Orchha mausolea.jpg
| caption11 = [[بيتوا درياهه]] جي ڪنارن تي [[ڇتري (فن تعمير)|ڇتريون]]
| image12   = Gulganj Fort.jpg
| caption12 = [[ڇترپور ضلعو|گل گنج قلعو]]
| image13   = Tiger Kanha National Park.jpg
| caption13 = [[ڪانها ٽائيگر رزرو]]
| image14   = Gwalior Fort front.jpg
| caption14 = [[گواليار قلعو]]
}}
| image_caption                   = 
| blank_emblem_type               = مھر
| image_map                       = IN-MP.svg
| map_caption                     = مڌيا پرديش انڊيا جي نقشي ۾ ڏيکاريل
| coordinates                     = {{coord|23.25|77.417|region:IN-MP_type:adm1st|display=inline,title}}
| subdivision_type                =  ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| subdivision_type1               = خطو
| subdivision_name1               = [[مالوا ]], [[بنديل کنڊ ]], [[باغيل کنڊ]], [[نمار ]], [[ مھاڪوشال]] ۽ [[گرد، انڊيا|گرد ]] ( گرد واري خطي ۾ [[چمبل ڊويزن|چمبل]] پڻ شامل آهي )
| established_title               = قيام
| established_date                = 1  نومبر 1956
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا| مڌيا پرديش ۾ ڪل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| parts                           = [[ مڌيا پرديش جي ضلعن جا نالا |52 ]]
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ
| seat                            = [[ڀوپال]]
| seat1_type                      = وڏي ۾ وڏو شھر
| seat1                           =
 [[اندور]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[مڌيا پرديش جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[مڌيا پرديش جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[منگوڀائي سي. پٽيل]]
| leader_title1                   = [[مڌيا پرديش جا وزيراعلي|وزيراعلي ]]
| leader_name1                    = [[موهن يادَو]] ([[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]])
| leader_title2                   = [[ليجسليٽو اسيمبلي آف مڌيا پرديش|ليجسليچر ]]
| leader_name2                    = [[ھڪ ايواني]] ([[ مڌيا پرديشجي اسيمبلي جا تڪ  |230 سيٽون]])
| leader_title3                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ ]]
| leader_name3                    = [[مڌيا پرديش ھاء ڪورٽ جبالپور|مڌيا پرديش ھاء ڪورٽ ]]
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_total_km2                  = 308252
| area_rank                       =  پکيڙ مطابق انڊيا جي رياستن ۾  ٻيون نمبر
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;2011_censusindia_gov_in&quot;&gt;{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/mp/01Content.pdf|title=2011 Census of India|website=Censusindia.gov.in|access-date=14 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017092345/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/mp/01Content.pdf|archive-date=17 October 2011|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_total                = 72,626,809
| population_as_of                = 2011
| population_rank                 = آبادي مطابق انڊيا جي رياستن ۾ پنجون نمبر

| population_density_km2          = auto
| population_urban_footnotes      = 
| population_urban                = 20,059,666
| population_density_urban_km2    = 
| population_rural_footnotes      = 
| population_rural                = 52,537,899
| population_density_rural_km2    = 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-MP]]
| postal_code_type                =   پوسٽل ڪوڊ
| postal_code                     = 45xxxx-46xxxx-47xxxx-48xxxx
| area_code_type                  = [[ISD codes|ISD code]]
| area_code                       = 91-07xxx
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}}
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;  
| demographics1_title1            =    ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|8.09|lc}}
| demographics1_title2            =  جي ڊي پي في ڪس
| demographics1_info2             = {{INRConvert|90998}} 
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء ]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.594&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;medium&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|26th]] 
| blank1_name_sec1                = ايڇ ڊي آء رينڪنگ
| blank2_name_sec1                = 
تعليمي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 70.6%&lt;ref name=&quot;2011_censusindia_gov_in&quot; /&gt;
| blank1_name_sec2                = جنسي سراسري
{{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec2                = 931&lt;ref&gt;[[List of Indian states by sex ratio]]&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec2                = {{nowrap|[[سرڪاري ٻوليون]]}}
| blank2_info_sec2                = [[ ھندي ٻولي|ھندي ]]&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate=16 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archive-date=13 May 2012 |dead-url=yes |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;!--PLEASE DO NOT ADD &quot;ENGLISH&quot; HERE WITHOUT A REFERENCE, ELSE IT WILL BE REMOVED--&gt;
| website                         = {{URL|mp.gov.in}}
| footnotes                       = {{Infobox region symbols
| embedded = yes
&lt;!----&gt;
| state    = مڌيا پرديش
| country  =  انڊيا
| emblem   =
| language = [[فائل:Hindi devnagari.png|50px]] [[ھندي ٻولي|ھندي]]
| song     = [[مڌيا پرديش گان ]] 
| animal   = [[فائل:Swamp deer (Cervus duvaucelii branderi) male.jpg|50px]] [[ٻارھن سڱو ]]
| bird     = [[فائل:Asian Paradise-flycatcher (Female).jpg|50px]] [[انڊين پيراڊائيز فلاء ڪيچر ]]
| fish     = [[فائل:Tor tambroid 160811-61602 ffi.JPG|50px]] [[مھسير]]
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/196180/mp-declares-endangered-mahasheer-breed.html|title=MP declares endangered 'Mahasheer' breed as state fish|newspaper=Deccan Herald|access-date=22 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806114239/http://www.deccanherald.com/content/196180/mp-declares-endangered-mahasheer-breed.html|archive-date=6 August 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| flower   = [[فائل:ShoshanTzachor-2-wiki-Zachi-Evenor.jpg|50px]] [[ ميڊونا للي |اڇو للي ]]
| fruit    = [[فائل:Mangoes in Paris farmer's market.JPG|50px]] [[انب]]
| tree     = [[فائل:banyantree.jpg|50px]] [[بڙ جو وڻ ]]
| dance = [[مانچ]]
| Drama =
}}
}}
'''مڌيا پرديش''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɑː|d|j|ə|_|p|r|ə|ˈ|d|ɛ|ʃ}};&lt;ref&gt;{{MW|Madhya Pradesh}}&lt;/ref&gt; {{IPA|hi|ˈmədʱjə pɾəˈdeːʃ|lang|MadhyaPradesh.ogg}}؛ {{lit|مرڪزي صوبو}}) [[وچ هندستان]] ۾ واقع [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ڀوپال]] آهي. ٻين وڏن شهرن ۾ [[اندور]]، [[گواليار]]، [[جبلپور]]، [[ڇندواڙا]] ۽ [[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]] شامل آهن. مڌيا پرديش پکيڙ جي لحاظ کان [[پکيڙ جي لحاظ کان هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي فهرست|هندستان جي ٻي وڏي رياست]] ۽ آباديءَ جي لحاظ کان [[آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي فهرست|پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي آبادي 7 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[راجسٿان]]، اتر اوڀر ۾ [[اتر پرديش]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ اولهه ۾ [[گجرات]] جون رياستون واقع آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://fsi.nic.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |title=Indian State of Forest Department Report 2011 - Madhya Pradesh |work=[[Forest Survey of India]] |access-date=30 October 2019 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205231100/http://fsi.nic.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هاڻوڪي مڌيا پرديش ۾ شامل علائقي ۾ قديم [[اونتي (هندستان)|اونتي]] [[مهاجنپد]] جو علائقو بہ شامل هو، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ [[اجئين]] (جنهن کي اونتيڪا پڻ چيو ويندو هو) ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان ۾ شهري آباديءَ جي ٻئي مرحلي دوران هڪ اهم شهر طور اُڀريو. ان کان پوءِ هن علائقي تي هندستان جي ڪيترن ئي وڏن شاهي گهراڻن حڪومت ڪئي. [[مراٺا اتحاد|مراٺا سلطنت]] 18هين صديءَ جي گهڻي حصي دوران هن علائقي تي غالب رهي. 19هين صديءَ ۾ [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] کان پوءِ هن علائقي کي [[برطانوي سلطنت|برطانوي راڄ]] هيٺ ڪيترين ئي [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] ۾ ورهايو ويو ۽ ان جا مختلف حصا [[سينٽرل پراونسز اينڊ برار]] ۽ [[سينٽرل انڊيا ايجنسي]] ۾ شامل ڪيا ويا. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ سينٽرل پراونسز اينڊ برار جو نالو بدلائي مڌيا پرديش رکيو ويو ۽ [[ناگپور]] کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ان وقت هن رياست ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جا ڏاکڻيان حصا ۽ هاڻوڪي مهاراشٽر جو اتر اوڀر وارو حصو شامل هئا. ساڳئي وقت سينٽرل انڊيا ايجنسي جو نالو بدلائي [[مڌيا ڀارت]] رکيو ويو، جنهن ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جي اتر اولهه وارن علائقن جا حصا شامل هئا ۽ [[گواليار]] کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻائي ان کي هڪ الڳ رياست بڻايو ويو. 1956ع ۾ انهن رياستن جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون|نئين سر تنظيم]] ڪري انهن کي [[ونڌيا پرديش]] ۽ [[ڀوپال رياست (1949–56)|ڀوپال]] سان ملائي نئين مڌيا پرديش رياست قائم ڪئي وئي. مراٺي ڳالهائيندڙ [[ودربھ]] علائقي کي [[بمبئي رياست]] ۾ شامل ڪيو ويو. پکيڙ جي لحاظ کان هيءَ رياست 2000ع تائين هندستان جي سڀ کان وڏي رياست هئي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر واري ڇتيس ڳڙهه علائقي کي ڌار ڪري هڪ الڳ رياست بڻايو ويو.

[[مڌيا پرديش جي معيشت|مڌيا پرديش جي معيشت]] هندستان ۾ [[مجموعي گهرو پيداوار جي لحاظ کان هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي فهرست|10هين وڏي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|9.17|t|lk=r}} آهي، جڏهن تہ رياست جي في ماڻهو آمدني {{INR}}109,372 (US$1272) آهي، جيڪا ملڪ ۾ 26هين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot; /&gt; [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ مڌيا پرديش هندستاني رياستن ۾ 23هين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sbi.co.in/documents/13958/14472/Ecowrap_20190308.pdf |title=Human Development Index Across Indian States: Is the Glass Still Half Empty? |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609140639/https://www.sbi.co.in/documents/13958/14472/Ecowrap_20190308.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; معدني وسيلن سان مالا مال مڌيا پرديش وٽ هندستان ۾ [[هيرو|هيرن]] ۽ [[ٽامو|ٽامي]] جا سڀ کان وڏا ذخيرا آهن. رياست جي 25.14 سيڪڙو ايراضي ٻيلن هيٺ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=India State of Forest Report 2019 |url=https://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-madhya-pradesh.pdf |access-date=17 July 2022 |archive-date=17 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220317054904/https://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-madhya-pradesh.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڌيا پرديش ۾ زرعي واڌ جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ رهي آهي، جيڪا گذريل چئن سالن دوران سراسري طور 20 سيڪڙو کان مٿي رهي.{{when|date=June 2026}} رياست دالين، تيل وارن ٻجن، سويابين، چڻن، مٽر، ٿوم، امرود ۽ دوائن ۽ خوشبودار ٻوٽن جي پيداوار ۾ ملڪ ۾ اڳڀري آهي. رياست جي سالياني عملي منصوبي جي حصي طور باغبانيءَ کي هٿي ڏني پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Action Plan, States/UTs, 2024-25 |url=https://rural.gov.in/sites/default/files/Annual_Action_Plan_2024-2025_22102024.pdf |website=Ministry of Rural Development, Government of India |access-date=26 December 2024 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207113854/https://rural.gov.in/sites/default/files/Annual_Action_Plan_2024-2025_22102024.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; رياست جي سياحت واري صنعت ۾ نمايان واڌ ٿي آهي ۽ 2010–11ع ۾ مڌيا پرديش نيشنل ٽوئرزم ايوارڊز ۾ پهريون نمبر حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/madhya-pradesh-topped-the-national-tourism-awards-201011-1330588154-1 |title=Madhya Pradesh topped the National Tourism Awards 2010–11 |date=1 January 2012 |publisher=jagranjosh.com |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619153447/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/madhya-pradesh-topped-the-national-tourism-awards-201011-1330588154-1 |archive-date=19 June 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; تازن سالن ۾ رياست جي مجموعي گهرو پيداوار جي واڌ جي شرح قومي سراسري کان مٿي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/madhya-pradesh-topples-bihar-new-no-1-in-economic-growth/articleshow/19286431.cms |title=Madhya Pradesh topples Bihar, new No 1 in economic growth |date=30 March 2013 |access-date=30 March 2013 |work=The Economic Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402150505/http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/madhya-pradesh-topples-bihar-new-no-1-in-economic-growth/articleshow/19286431.cms |archive-date=2 April 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019–20ع ۾ رياست جي GSDP واڌ جي شرح 9.07 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madhya Pradesh Presentation and Economy Growth Report {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/madhya-pradesh-presentation |access-date=26 February 2021 |website=ibef.org |archive-date=28 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228082037/http://www.ibef.org/states/madhya-pradesh-presentation |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معنيٰ ==
''مڌيا پرديش'' نالو [[سنسڪرت]] جي لفظن ''مڌيا'' (وچ، مرڪز) ۽ ''پرديش'' (رياست، صوبو) مان نڪتل آهي. ان جي لفظي معنيٰ ”مرڪزي صوبو“ آهي.

== تاريخ ==
{{Main|مڌيا پرديش جي تاريخ}}

[[نرمدا درياهه|نرمدا ماٿري]] جي هَٿنورا مان مليل ''[[هومو ايريڪٽس]]'' جي الڳ الڳ باقيات مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مڌيا پرديش ۾ [[وچ پليئسٽوسين]] دور دوران بہ انساني آبادي موجود ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.portal.gsi.gov.in/gsiDoc/pub/cs_hathnora.pdf |title=The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India |access-date=8 September 2012 |date=20 September 2005 |publisher=[[Geological Survey of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916043423/http://www.portal.gsi.gov.in/gsiDoc/pub/cs_hathnora.pdf |archive-date=16 September 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ڀيمبيٽڪا پٿري پناهه گاهون|ڀيمبيٽڪا جي پٿري پناهه گاهن]] مان پوئين [[ميسوليٿڪ]] دور سان لاڳاپيل رنگين ٺڪر جا ٿانوَ پڻ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Kenneth2000&quot;&gt;{{cite book |author=Kenneth A. R. Kennedy |title=God-Apes and Fossil Men: Paleoanthropology of South Asia |url=https://books.google.com/books?id=W6zQHNavWlsC&amp;pg=PA206 |access-date=8 September 2012 |year= 2000 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11013-1 |pages=206– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607050919/http://books.google.com/books?id=W6zQHNavWlsC&amp;pg=PA206 |archive-date=7 June 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست جي اولهندي حصي مان [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] جا ماڳ مليا آهن، جيڪي [[ڪاياٿا ثقافت]] ({{BCE|2100–1800|link=y}}) ۽ [[مالوا ثقافت]] (1700–1500 ق.م.) سان واسطو رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Srivastava2008&quot;&gt;{{cite book |author=Vinod Chandra Srivastava |title=History of Agriculture in India, Up to C. 1200 A.D. |url=https://books.google.com/books?id=FvjZVwYVmNcC&amp;pg=PA309 |access-date=8 September 2012 |date=2 January 2008 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-521-6 |pages=309–317 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606105715/http://books.google.com/books?id=FvjZVwYVmNcC&amp;pg=PA309 |archive-date=6 June 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مڌيا پرديش دنيا جي آباديءَ جي لحاظ کان نائين وڏي [[انتظامي ورهاست|ذيلي قومي انتظامي وحدت]] پڻ آهي.

ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان ۾ شهري آباديءَ جي ٻئي مرحلي دوران [[اجئين]] هن علائقي جي هڪ اهم مرڪز طور اُڀريو. اهو [[اونتي (هندستان)|اونتي بادشاهت]] جي گاديءَ جو هنڌ رهيو. قديم رزميہ داستانن ۾ ذڪر ٿيل ٻين بادشاهتن—[[مالوا بادشاهت|مالوا]]، [[ڪاروشا بادشاهت|ڪاروشا]]، [[دسارنا بادشاهت|دسارنا]] ۽ [[نشادا بادشاهت|نشادا]]—جا علائقا پڻ موجوده مڌيا پرديش جي مختلف حصن سان سڃاتا ويا آهن.

[[چندرگپت موريا]] تقريباً 320 ق.م. ڌاري اتر [[هندستان]] کي [[فتح]] ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جو سمورو علائقو شامل هو. موريا حڪمرانن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ]] پڻ هن علائقي کي فتح ڪري پنهنجي مضبوط انتظامي ضابطي هيٺ آندو. موريا سلطنت جي زوال کان پوءِ پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ دوران هن علائقي تي قبضي لاءِ [[سڪا]]، [[ڪشان]]، [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن]] ۽ ڪيترن ئي مقامي شاهي گهراڻن وچ ۾ مقابلو رهيو. شونگا بادشاهه ڀاگڀدرا جي درٻار ۾ يوناني سفير هيليوڊورس، [[وديشا]] ڀرسان [[هيليوڊورس ٿنڀ]] قائم ڪرايو.

[[اجئين]] پهرين صدي عيسويءَ کان اولهه هندستان جي سڀ کان اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو؛ اهو [[گنگا]] جي ميدان ۽ هندستان جي [[عربي سمنڊ]] واري سامونڊي بندرگاهن کي ملائيندڙ واپاري رستن تي واقع هو. اتر [[دکن پليٽو|دکن]] جي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] ۽ [[اولهندي ستراپ|اولهندي ستراپن]] جي سڪا حڪمرانن پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ دوران مڌيا پرديش تي ڪنٽرول لاءِ هڪ ٻئي سان جنگيون ڪيون.

[[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن]] بادشاهه [[گوتمي پتر ستڪرني]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[سڪا]] حڪمرانن کي زبردست شڪست ڏني ۽ [[مالوا]] ۽ [[گجرات]] جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.&lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar: p. 134.&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ هن علائقي کي [[گپتا سلطنت]] فتح ڪيو ۽ ان سان گڏ سندن ڏاکڻين پاڙيسرين [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪن]] جو بہ اثر رهيو. ڌار ضلعي جي ڪڪشي تعلقي ۾ واقع [[باغ غارون|باغ غارن]] جا پٿر تراشيل مندر هن علائقي ۾ گپتا گهراڻي جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا، جنهن جي تصديق 487ع جي هڪ بادواڻي لکت مان پڻ ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;Verma, Archana (2007). ''Cultural and Visual Flux at Early Historical Bagh in Central India'', Oxford: Archaeopress, {{ISBN|978-1-4073-0151-8}}, p. 19.&lt;/ref&gt; [[هيپٿالائيٽ|هيپٿالائيٽن]] يا [[اڇا هون|اڇن هونن]] جي حملن ۽ پوءِ [[گواليار]] تي قبضي سبب گپتا سلطنت ڪمزور ٿي ٽٽڻ لڳي ۽ ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي. [[مالوا]] جي بادشاهه [[يشوڌرمن]] 528ع ۾ هونن کي شڪست ڏئي سندن توسيع روڪي ڇڏي. بعد ۾ [[هرشا]] (تقريباً 590–647ع) رياست جي اترين حصن تي حڪومت ڪئي. اٺين صديءَ جي آخر کان ڏهين صديءَ تائين مالوا تي ڏکڻ هندستان جي [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] جي حڪمراني رهي.&lt;ref&gt;''A Journey through India's Past (Great Hindu Kings after Harshavardhana)'', by Chandra Mauli Mani: p. 13.&lt;/ref&gt; جڏهن ڏکڻ هندستان جي راشٽرڪوٽ شهنشاهه [[گووندا ٽيون]] مالوا کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو تہ هن پنهنجي هڪ ماتحت حڪمران جي خاندان کي اتي مقرر ڪيو، جنهن بعد ۾ [[پرامارا گهراڻو|پرامارا]] نالو اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;''A Brief History of India'' by Alain Daniélou p. 185.&lt;/ref&gt;

وچئين دور ۾ ڪيترن ئي [[راجپوت]] قبيلن جو عروج ٿيو، جن ۾ [[مالوا]] جا [[پرامارا گهراڻو|پرامارا]]، [[بنديل کنڊ]] جا [[چنديلا]] ۽ [[لوڌي (ذات)|لوڌي]] شامل هئا. چنديلن [[کجوراهو يادگارن جو مجموعو|کجوراهو]] جا شاندار هندو ۽ جين مندر تعمير ڪرايا، جيڪي وچ هندستان جي هندو مندر واري فن تعمير جي اوج جي نمائندگي ڪن ٿا. ان دور ۾ [[گرجر-پرتيهارا گهراڻو]] پڻ [[گواليار]] ۽ اولهندي مڌيا پرديش تي حڪمراني ڪندو رهيو ۽ گواليار ۾ فن تعمير جا ڪيترائي اهم يادگار ڇڏي ويو. مڌيا پرديش جا ڏاکڻيان حصا، خاص ڪري [[مالوا]]، ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ هندستان جي [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حملن هيٺ آيا، جنهن مالوا جي پرامارا بادشاهت تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي.&lt;ref&gt;''History of India'' by N. Jayapalan pp. 149–151.&lt;/ref&gt; پرامارا بادشاهه [[ڀوج]] (تقريباً 1010–1060ع) هڪ مشهور [[گهڻ رخو عالم]] طور سڃاتو وڃي ٿو. ساڳئي دور ۾ [[گونڊوانا (هندستان)|گونڊوانا]] ۽ [[مهاڪوشال]] علائقن ۾ ننڍيون گونڊ بادشاهتون پڻ اُڀريون.

ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[گواليار]] ۽ اتر مڌيا پرديش [[ڪڇپگهاتا گهراڻو|ڪڇپگهاتا گهراڻي]] جي حڪمراني هيٺ آيا؛ هي گهراڻو راجپوت قبيلن سان لاڳاپيل هو. 12هين صديءَ ۾ [[ترڪ قومون|ترڪ]] [[دهلي سلطنت]] گواليار تي حملو ڪري ان کي فتح ڪيو. لڳ ڀڳ 1500ع ۾ ڪڇپگهاتا گهراڻي جي عورتن، شاهي خاندان جي عورتن سان گڏ، [[گواليار قلعو|گواليار قلعي]] ۾ جوهر ڪيو. بعد ۾ ڪڇپگهاتا خاندان [[آمير]] (هاڻوڪو [[جئپور]]) ڏانهن منتقل ٿيو. 14هين صديءَ جي آخر ۾ دهلي سلطنت جي زوال کان پوءِ آزاد علائقائي بادشاهتون ٻيهر اُڀريون، جن ۾ [[گواليار جا تومر|گواليار جي تومر بادشاهت]] ۽ مسلمان [[مالوا سلطنت]] شامل هئي، جنهن جي گادي [[مانڊو، مڌيا پرديش|مانڊو]] هئي.

[[مالوا سلطنت]] کي 1531ع ۾ [[گجرات سلطنت]] فتح ڪيو. 1540ع واري ڏهاڪي ۾ رياست جا گهڻا حصا [[شير شاهه سوري]] ۽ پوءِ [[هندو بادشاهه]] [[هيمو]] جي قبضي هيٺ آيا. هيمو، جيڪو اڳ ۾ [[اسلام|اسلامي]] [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] ۾ [[فوجي جنرل|جنرل]] رهي چڪو هو، 1553ع کان 1556ع دوران [[گواليار قلعو|گواليار قلعي]] مان پنهنجون فوجي ڪارروايون هلائيندو رهيو. هن بنگال کان گجرات تائين لڳاتار 22 جنگيون کٽيون ۽ 7 آڪٽوبر 1556ع تي [[تغلق آباد جي جنگ|دهليءَ جي جنگ]] ۾ اڪبر جي فوج کي شڪست ڏئي وڪرمادتيہ جي لقب سان دهليءَ جو حڪمران بڻيو. تنهن هوندي بہ، پنهنجي رسمي تاجپوشي کان پوءِ هن دهليءَ کي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو. 1556ع ۾ [[پاڻيپت جي ٻي جنگ]] ۾ [[اڪبر]] هٿان هيمو جي شڪست کان پوءِ اڪبر گواليار تي قبضو ڪيو ۽ مڌيا پرديش جو گهڻو حصو [[مغل سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ اچي ويو. [[گونڊوانا (هندستان)|گونڊوانا]] ۽ [[مهاڪوشال]] گونڊ بادشاهن جي قبضي ۾ رهيا، جن مغلن جي [[بالادستي]] قبول ڪئي پر عملي طور وڏي حد تائين [[خودمختياري]] برقرار رکي.

1707ع ۾ شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي وفات کان پوءِ مغلن جو ڪنٽرول گهڻو ڪمزور ٿي ويو. [[گواليار]] [[جاٽ]] حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيو ۽ [[ڀيم سنگهه رانا]] اتي جو حڪمران بڻيو، پر 1735ع ۾ کيس سنڌيا گهراڻي شڪست ڏني. 1720ع کان 1760ع تائين [[مراٺا]] مڌيا پرديش جو گهڻو حصو [[فتح]] ڪري ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[پوني]] جي [[پيشوا]] جي نالي ماتر بالادستي هيٺ ڪيترين نيم خودمختيار رياستن جو قيام ٿيو. [[هولڪر گهراڻو|هولڪرن]] [[اندور]] مان مالوا جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي، [[پوار]] گهراڻي [[ديوس رياست (مراٺا اتحاد)|ديوس]] ۽ [[ڌار رياست|ڌار]] تي حڪومت ڪئي، [[ڀونسلي]] گهراڻي جي [[ناگپور بادشاهت|ناگپور]] شاخ مهاڪوشال-گونڊوانا واري علائقي تي غالب رهي، جڏهن تہ [[سنڌيا گهراڻو|سنڌيا]] گهراڻي جي [[گواليار رياست|گواليار]] شاخ، [[اجمير]] ۽ [[آگرا]] سميت رياست جي اترين وسيع حصن تي ڪنٽرول رکيو. [[پوئين دور جا مغل]] پڻ [[سنڌيا گهراڻو|سنڌيا گهراڻي]] جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ٿيا. هن علائقي جي نمايان مراٺا حڪمرانن ۾ [[مهاجي سنڌيا]]، [[دولت رائو سنڌيا]]، [[اهليا ٻائي هولڪر]] ۽ [[يشونت رائو هولڪر]] شامل هئا. انهن کان سواءِ [[:زمرو:مڌيا پرديش جون نوابي رياستون|ڪيترين ننڍين نوابي رياستن]] ۾ [[ڀوپال رياست|ڀوپال]]، [[اورڇا رياست|اورڇا]] ۽ [[ريوا (نوابي رياست)|ريوا]] شامل هيون. [[ڀوپال رياست]]، جيڪا مراٺن ۽ [[حيدرآباد جو نظام|حيدرآباد جي نظام]] ٻنهي کي خراج ادا ڪندي هئي، [[مغل سلطنت]] جي اڳوڻي جنرل [[دوست محمد خان، ڀوپال جو نواب|دوست محمد خان]] قائم ڪئي.

[[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي سلطنت|برطانوي سلطنت]] سموري علائقي تي قبضو ڪري ورتو. علائقي جون سموريون خودمختيار رياستون [[برطانوي هندستان]] جون [[نوابي رياست|نوابي رياستون]] بڻجي ويون، جن جو انتظام [[سينٽرل انڊيا ايجنسي]] ذريعي ڪيو ويندو هو. مهاڪوشال علائقو برطانوي صوبو بڻايو ويو، جنهن کي [[ساگر ۽ نربدا علائقا]] چيو ويو. 1861ع ۾ انگريزن [[ناگپور صوبو]] کي ساگر ۽ نربدا علائقن سان ملائي [[سينٽرل پراونسز]] قائم ڪيو.

[[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] دوران رياست جي اترين حصن ۾ پڻ بغاوتون ٿيون، جن جي اڳواڻي [[تاتيا ٽوپي]] ۽ [[اونتي ٻائي|راڻي اونتي ٻائي لوڌي]] جهڙن اڳواڻن ڪئي. بهرحال، انهن بغاوتن کي [[برطانوي سلطنت|انگريزن]] ۽ سندن وفادار مقامي حڪمرانن دٻائي ڇڏيو. [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران هن علائقي ۾ ڪيترين برطانوي مخالف سرگرمين ۽ احتجاجن جو سلسلو جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;DwarkaPrasad1956&quot;&gt;{{cite book |editor=Dwarka Prasad Misha |title=The History of freedom movement in Madhya Pradesh |year=1956 |publisher=Govt. Print., Madhya Pradesh}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي مشهور اڳواڻ، جهڙوڪ [[چندر شيکر آزاد]]، [[بي. آر. امبيڊڪر]]، [[شنڪر ديال شرما]]، [[اٽل بهاري واجپائي]]، [[وجيا راجي سنڌيا|راج ماتا وجيا راجي سنڌيا]]، [[ارجن سنگهه (سياستدان)|ارجن سنگهه]] ۽ [[مادھورائو سنڌيا]]، موجوده مڌيا پرديش واري علائقي ۾ پيدا ٿيا.

[[File:Madhya Pradesh in India (1951).svg|thumb|1951ع ۾ هندستان اندر مڌيا پرديش]]
[[File:Bhopal in India.png|thumb|[[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع]] کان پوءِ مڌيا پرديش، جنهن جي گادي [[ڀوپال]] بڻائي وئي]]

هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ 1950ع ۾ اڳوڻي برطانوي [[سينٽرل پراونسز اينڊ برار]] ۽ [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] [[مڪرائي]] ۽ [[ڇتيس ڳڙهه اسٽيٽس ايجنسي|ڇتيس ڳڙهه]] مان مڌيا پرديش قائم ڪيو ويو، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ [[ناگپور]] هو. [[سينٽرل انڊيا ايجنسي]] جي اڳوڻين رياستن مان [[مڌيا ڀارت]]، [[ونڌيا پرديش]] ۽ [[ڀوپال رياست (1949–56)|ڀوپال]] جون نيون رياستون قائم ڪيون ويون.

1956ع ۾ [[مڌيا ڀارت]]، [[ونڌيا پرديش]] ۽ [[ڀوپال]] کي مڌيا پرديش ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ ڏاکڻيون علائقو [[ودربھ]]، جنهن ۾ ناگپور بہ شامل هو، [[بمبئي رياست]] حوالي ڪيو ويو. شروعاتي طور [[جبلپور]] کي رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ لاءِ مضبوط اميدوار سمجهيو ويو، پر آخري مرحلي ۾ سياسي مداخلت سبب جبلپور بدران ڀوپال کي رياست جي گادي بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sen |first=Abha |url=http://www.patrika.com/news/madhya-pradesh/that-s-why-jabalpur-could-not-make-capital-of-mp-3323/ |title=जबलपुर के हाथ से बस इसलिए निकल गई राजधानी की प्रबल दावेदारी |work=Patrika.com |access-date=25 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115083131/https://www.patrika.com/news/madhya-pradesh/that-s-why-jabalpur-could-not-make-capital-of-mp-3323/ |archive-date=15 November 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; نومبر 2000ع ۾ مڌيا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ تحت رياست جو ڏکڻ اوڀر وارو حصو ڌار ڪري نئين [[ڇتيس ڳڙهه]] رياست قائم ڪئي وئي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:Rock painting, Bhimbetka, Raisen district, MP.jpg|[[ميسوليٿڪ]] دور جي پٿري مصوري، [[ڀيمبيٽڪا پٿري پناهه گاهون]]، [[رائيسن ضلعو|رائيسن]]؛ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]]
File:Khajuraho - Kandariya Mahadeo Temple.jpg|[[ڪنداريا مهاديو مندر]]، [[کجوراهو (شهر)|کجوراهو]]
File:Bateswar (6).JPG|[[باٽيشور هندو مندر، مڌيا پرديش|باٽيشور مندرن جو مجموعو]]، پداولي، [[مورينا ضلعو|مورينا]]
File:262 Gwalior.jpg|[[ساس بهو مندر، گواليار|ساس بهو مندر]]، [[گواليار قلعو]]
File:Teli Ka Mandir, Gwalior.jpg|[[تيلي ڪا مندر]]، [[گواليار قلعو]]
File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|[[ڀوجپور، مڌيا پرديش|ڀوجپور]] ۾ [[ڀوجيشور مندر|شِو مندر]]
File:Lakshmi Temple, Orchha.jpg|[[اورڇا]] ۾ لڪشمي مندر
File:Amarkantak4.jpg|[[امرڪنٽڪ]] ۾ قديم مندر
File:Gorgeous Gwalior Fort.jpg|[[گواليار]] شهر ۾ [[گواليار قلعو]]
&lt;/gallery&gt;

== جاگرافي ==
=== هندستان ۾ مقام ===
مڌيا پرديش جي لفظي معنيٰ ”مرڪزي صوبو“ آهي، ۽ هي هندستان جي جاگرافيائي مرڪز ۾ 21.6° اتر کان 26.30° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°9' اوڀر کان 82°48' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. رياست [[نرمدا درياهه]] جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل آهي، جيڪو [[ونڌيا جبل سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ستپورا جبل سلسلو|ستپورا]] جبل سلسلن جي وچ مان اوڀر کان اولهه طرف وهي ٿو؛ هي جبل سلسلا ۽ نرمدا درياهه روايتي طور هندستان جي اتر ۽ ڏکڻ وچ ۾ حد سمجهيا وڃن ٿا. مڌيا پرديش جو سڀ کان اوچو هنڌ [[ڌوپ ڳڙهه]] آهي، جنهن جي اوچائي 1,350&amp;nbsp;m (4,429&amp;nbsp;ft) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title = Madhya Pradesh for sight-seeing and shikar
 | publisher = Directorate of Information and Publicity, Madhya Pradesh
 | year = 1964
 | oclc = 8112689
}}&lt;/ref&gt;

رياست جي اولهه ۾ [[گجرات]]، اتر اولهه ۾ [[راجسٿان]]، اتر اوڀر ۾ [[اتر پرديش]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] واقع آهن.

{{Geographic location
|Centre    = مڌيا پرديش
|North     = [[راجسٿان]] – [[اتر پرديش]]
|Northeast = [[اتر پرديش]]
|East      = [[ڇتيس ڳڙهه]]
|Southeast = [[ڇتيس ڳڙهه]]
|South     = [[مهاراشٽر]]
|Southwest = [[مهاراشٽر]]
|West      = [[گجرات]]
|Northwest = [[راجسٿان]]
}}
[[File:India Madhya Pradesh physical.svg|thumb|مڌيا پرديش جو طبعي نقشو؛ اشوڪ نگر جي تومن ڳوٺ سميت]]

=== آبهوا ===
مڌيا پرديش ۾ ٽي اهم موسمون آهن—اونهارو، سانوڻ ۽ سيارو. اونهاري دوران (مارچ–جون) سڄي رياست ۾ گرمي پد عام طور 34.6&amp;nbsp;°C کان مٿي رهي ٿو ۽ مڌيا پرديش ۾ اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌندڙ حد تائين بلند گرمي پد رڪارڊ ٿيو آهي. عام طور مڌيا پرديش جا اوڀر وارا حصا اولهندي حصن کان وڌيڪ گرم هوندا آهن. [[گواليار]]، [[مورينا]] ۽ [[داتيا]] جهڙن علائقن ۾ مئي مهيني دوران گرمي پد 42&amp;nbsp;°C کان بہ مٿي رڪارڊ ٿيندو آهي. نمي نسبتاً تمام گهٽ هوندي آهي ۽ علائقي ۾ اڪثر هلڪا مٽيءَ جا طوفان ايندا آهن. ڏکڻ اولهه وارو سانوڻي مينهن عام طور جون جي وچ ڌاري شروع ٿيندو آهي ۽ رياست کي پنهنجي سالياني برسات جو وڏو حصو جون کان سيپٽمبر جي وچ ۾ ملي ٿو. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ۾ وڌيڪ برسات ٿيندي آهي، جڏهن تہ اتر اولهه وارن حصن ۾ گهٽ برسات پوندي آهي. [[جبلپور]]، [[منڊلا]]، [[بالاگهاٽ]]، [[سڌي]] ۽ ٻين انتهائي اوڀر وارن علائقن ۾ 150&amp;nbsp;cm کان وڌيڪ برسات پوندي آهي. اولهندي مڌيا پرديش جي ضلعن ۾ 80&amp;nbsp;cm کان گهٽ برسات رڪارڊ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mp.gov.in/state-profile |title=Government of Madhya Pradesh (M.P.) |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609142930/https://mp.gov.in/state-profile |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سياري جي موسم نومبر ۾ شروع ٿيندي آهي. رياست جي ڏاکڻين حصن جي ڀيٽ ۾ اترين حصن ۾ گرمي پد وڌيڪ گهٽ هوندو آهي. جنوري دوران اترين حصن جي گهڻن علائقن ۾ ڏينهن جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد 15 کان 18&amp;nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. آبهوا عام طور خشڪ، خوشگوار ۽ آسمان صاف هوندو آهي. سراسري برسات اٽڪل {{convert|1194|mm|in|1|abbr=on}} آهي. ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، جتي ڪجهه هنڌن تي {{convert|2150|mm|in|1|abbr=on}} تائين برسات رڪارڊ ٿئي ٿي، جڏهن تہ اولهندي ۽ اتر اولهندي ضلعن ۾ {{convert|1000|mm|in|1|abbr=on}} يا ان کان گهٽ برسات ٿئي ٿي.

=== ماحوليات ===
2011ع جي انگن اکرن موجب رياست جو رڪارڊ ٿيل ٻيلن وارو علائقو {{convert|94689|km2|mi2|abbr=on}} آهي، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو 30.7٪ آهي.&lt;ref name=&quot;FSI_2011&quot;&gt;{{cite book |title=State of Forest Report |year=2011 |publisher=Forest Survey of India (Ministry of Environment &amp; Forests) |url=http://www.fsi.org.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |access-date=10 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512234452/http://www.fsi.org.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |archive-date=12 May 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; اهو هندستان جي ڪل ٻيلن واري ايراضيءَ جو 12.3٪ بڻجي ٿو. قانوني طور هن علائقي کي ”محفوظ ٻيلو“ (65.3٪)، ”تحفظ هيٺ ٻيلو“ (32.8٪) ۽ ”غير درجابندي ٿيل ٻيلو“ (0.2٪) ۾ ورهايو ويو آهي. في ماڻهو ٻيلن جي ايراضي {{convert|2400|m2|acre|2|abbr=on}} آهي، جڏهن تہ قومي سراسري {{convert|700|m2|acre|2|abbr=on}} آهي. رياست جي اترين ۽ اولهندي حصن ۾ ٻيلن جي گهاٽائي گهٽ آهي، جتي اهم شهري مرڪز واقع آهن. آبهوا ۽ [[مٽيءَ سان لاڳاپيل حالتون|ايڊافڪ]] حالتن ۾ فرق سبب رياست ۾ ٻيلن جي قسمن ۾ نمايان تنوع ڏسڻ ۾ اچي ٿو. جنوري 2019ع ۾ رياست جي 15 لک رضاڪارن [[نرمدا درياهه]] جي ڪنارن تي 12 ڪلاڪن اندر 6 ڪروڙ 60 لک وڻ پوکيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-plant-66-million-trees-12-hours-environment-campaign-madhya-pradesh-global-warming-climate-a7820416.html |title=India planted 66 million trees in 12 hours |date=3 July 2017 |website=The Independent |language=en |access-date=5 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207080825/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-plant-66-million-trees-12-hours-environment-campaign-madhya-pradesh-global-warming-climate-a7820416.html |archive-date=7 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

رياست ۾ ملندڙ مٽيءَ جا اهم قسم هي آهن:
* ڪاري مٽي، جيڪا خاص طور [[مالوا]] علائقي، [[مهاڪوشال]] ۽ ڏاکڻي [[بنديل کنڊ]] ۾ ملي ٿي
* ڳاڙهي ۽ پيلي مٽي، [[بگھیل کنڊ]] علائقي ۾
* درياهي تهن واري مٽي، اتر مڌيا پرديش ۾
* [[ليٽرائيٽ]] مٽي، مٿانهين علائقن ۾
* گڏيل مٽي، [[گواليار]] [[چمبل ڊويزن|چمبل]] علائقي جي ڪجهه حصن ۾

=== ٻوٽا ۽ جهنگلي جيوت ===
{{Main|مڌيا پرديش جا ٻوٽا ۽ جهنگلي جيوت}}

مڌيا پرديش ۾ يارنهن [[هندستان جا قومي پارڪ|قومي پارڪ]] آهن؛ [[ڪونو نيشنل پارڪ]]، [[باندھوڳڙهه نيشنل پارڪ]]، [[ڪانها نيشنل پارڪ]]، [[ستپورا نيشنل پارڪ]]، [[سنجئي نيشنل پارڪ]]، [[مادھو نيشنل پارڪ]]، [[ون وهار نيشنل پارڪ]]، [[منڊلا پلانٽ فاسلز نيشنل پارڪ]]، [[پنا نيشنل پارڪ]]، [[پينچ نيشنل پارڪ]] ۽ ڌار جو ڊائنوسار نيشنل پارڪ.&lt;ref&gt;[http://www.mpforest.org/wildlife.html Wild Life] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121113174659/http://mpforest.org//wildlife.html |date=13 November 2012}}. Forest Department, Madhya Pradesh.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ummid.com/news/2010/December/19.12.2010/national_dinosaur_fossil_in_mp.htm |title=MP Govt. to set up National Dinosaur Fossil Park in Dhar district |website=Ummid.com |access-date=5 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214092303/http://www.ummid.com/news/2010/December/19.12.2010/national_dinosaur_fossil_in_mp.htm |archive-date=14 February 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هتي ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا پڻ آهن، جن ۾ [[امرڪنٽڪ]]، [[باغ غارون]]، [[بالاگهاٽ]]، بوري قدرتي محفوظ علائقو، ڪين گهڙيال، [[گھاٽي ڳائون]]، [[ڪونو وائلڊ لائيف سينڪچوئري|ڪونو پالپور]]، [[نروار]]، [[چمبل درياهه|چمبل]]، ڪڪديشور، چڙي کو، [[نوراديهي وائلڊ لائيف سينڪچوئري|نوراديهي]]، [[پچمڙهي]]، [[پنپٿا وائلڊ لائيف سينڪچوئري|پنپٿا]]، شڪارگنج، پاتالڪوٽ ۽ [[تاميا]] شامل آهن. ستپورا جبل سلسلي ۾ [[پچمڙهي بايوسفيئر رزرو]]، [[اچانڪمار-امرڪنٽڪ بايوسفيئر رزرو|امرڪنٽڪ بايوسفيئر رزرو]] ۽ پنا نيشنل پارڪ هندستان جي 18 بايوسفيئر رزرو علائقن مان ٽي آهن. انهن مان گهڻا اوڀر مڌيا پرديش ۾ [[جبلپور]] ڀرسان واقع آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
File:Human Langur monkeys, Orchha, India.jpg|لنگور بندر (''Semnopithecus dussumieri'')، [[اورڇا]]
File:Tigress with cubs in Kanha Tiger reserve.jpg|[[ڪانها ٽائيگر رزرو]] ۾ ٻچن سان گڏ شينهڻ
File:Tickell's Blue Flycatcher (Cyornis tickelliae).jpg|[[ٽڪلز بلو فلائي ڪيچر]]، [[باندھوڳڙهه نيشنل پارڪ]]
File:Vultures in the nest, Orchha, MP, India edit.jpg|[[اورڇا]] ۾ آکيري ۾ ڳجهن
File:Nilgais fighting, Lakeshwari, Gwalior district, India.jpg|ليڪشوري، [[گواليار ضلعو]] ۾ وڙهندڙ نر [[نيل گائي]]
&lt;/gallery&gt;

ڪانها، باندھوڳڙهه، پينچ، پنا ۽ ستپورا نيشنل پارڪن کي [[پروجيڪٽ ٽائيگر]] جي علائقن طور منظم ڪيو وڃي ٿو. [[نيشنل چمبل سينڪچوئري]] کي [[گهڙيال]]، [[مگر مگر|مگر]]، [[درياهي ڊولفن]]، [[هموار کل وارو اودبلائو]] ۽ ڪڇون جي ڪيترن ئي قسمن جي تحفظ لاءِ منظم ڪيو وڃي ٿو. ڪين-گهڙيال ۽ سون-گهڙيال محفوظ علائقا گهڙيال ۽ مگر جي تحفظ لاءِ قائم آهن. [[باراسنگها]] مڌيا پرديش جو رياستي جانور ۽ [[انڊين پيراڊائز فلائي ڪيچر|دودھراج]] رياستي پکي آهي.

ٻيلن جي بناوٽ جي لحاظ کان [[ساڳوان]] ۽ [[سال جو وڻ|سال]] جا ٻيلا رياست جا اهم ٻيلائي قسم آهن. بانس وارا علائقا پڻ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن.

==== مڌيا پرديش جون رياستي علامتون ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:90px;&quot;|عنوان
! style=&quot;width:300px;&quot; |علامت
! style=&quot;width:100px;&quot;|تصوير
|-
|رياستي جانور
|[[Rucervus duvaucelii|باراسنگها]]&lt;ref name=&quot;kimp&quot;&gt;{{cite web |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#mp |title=Symbols of Madya Pradesh |publisher=knowindia.gov.in |access-date=18 October 2013 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#mp |archive-date=12 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.balaghat.nic.in/images/GOVT/tourist.htm |title=Symbols of Madya Pradesh |access-date=18 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019091527/http://www.balaghat.nic.in/images/GOVT/tourist.htm |archive-date=19 October 2013}}&lt;/ref&gt; (''Rucervus duvaucelii'')
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[File:The barasingha.jpg|100x100px]]
|-
|رياستي پکي
|[[انڊين پيراڊائز فلائي ڪيچر]] (''Terpsiphone paradisi'')&lt;ref name=&quot;mpsbb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mpsbb.nic.in/symbol.html |title=State Symbols of MP |website=Madhya Pradesh State Biodiversity Board |access-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725091913/http://www.mpsbb.nic.in/symbol.html |archive-date=25 July 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[File:Terpsiphone paradisi -near Amaya Lake, Dambulla, Sri Lanka-8.jpg|150x150px]]
|-
|رياستي وڻ
|[[Ficus benghalensis|بڙ جو وڻ]] (''Ficus benghalensis'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bsienvis.nic.in/State_trees/Madhya%20Pradesh%20State%20Tree%20-%20Final%20-%2030.1.2014.pdf |title=Madhya Pradesh |publisher=ENVIS Centre on Floral Diversity |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224075612/http://bsienvis.nic.in/State_trees/Madhya%20Pradesh%20State%20Tree%20-%20Final%20-%2030.1.2014.pdf |archive-date=24 February 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[File:Acharya Jagadish Chandra Bose Indian Botanic Garden - Howrah 2011-01-08 9797.JPG|151x151px]]
|-
|رياستي مڇي
|[[Tor tor|مهشير]] (''Tor tor'')&lt;ref name=&quot;mpsbb&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[File:Tor tor Bhavani.jpg|100x100px]]
|-
|رياستي گل
|[[Lilium candidum|ميڊونا للي]] (''Lilium candidum'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.frienvis.nic.in/KidsCentre/State-Animals-Birds-Trees-Flowers-of-India_1500.aspx |title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India |publisher=ENVIS Centre on Forestry |access-date=10 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308180415/http://www.frienvis.nic.in/KidsCentre/State-Animals-Birds-Trees-Flowers-of-India_1500.aspx |archive-date=8 March 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|[[File:Lilium-longiflorum-001-Zachi-Evenor.jpg|119x119px]]
|}

=== درياهه ===
&lt;gallery heights=&quot;134&quot;&gt;
File:JhansiGhat.jpg|[[نرمدا درياهه]]
File:Son River, Umaria district, MP, India.jpg|[[سون درياهه]]، [[اماريا ضلعو]]
File:Dhuandhar falls4.JPG|[[جبلپور]] جي [[ڀيڙاگھاٽ]] وٽ [[نرمدا درياهه]] سنگ مرمر جي پٿرن واري گھاٽي مان وهندي
File:Shri Ram Ghat 01.jpg|[[اجئين]] ۾ [[شپرا درياهه]] تي شري رام گھاٽ
File:Betwa in Ashoknagar.JPG|[[اشوڪ نگر ضلعو]] ۾ [[بيتوا درياهه]]
&lt;/gallery&gt;

[[نرمدا درياهه|نرمدا]] مڌيا پرديش جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اهو هڪ فالٽ ماٿريءَ مان اولهه طرف وهي ٿو، جنهن جي اترين ڪناري سان ونڌيا جبل سلسلو ۽ ڏاکڻي پاسي ستپورا جبل سلسلو پکڙيل آهي. ان جي معاون درياهن ۾ بنجار، [[تاوا درياهه|تاوا]]، [[مچنا]]، [[شڪر درياهه|شڪر]]، [[دينوا]] ۽ [[سون ڀدرا]] شامل آهن. [[تاپتي درياهه]] نرمدا جي متوازي وهي ٿو ۽ اهو بہ هڪ فالٽ ماٿريءَ مان گذري ٿو. نرمدا–تاپتي درياهي نظام تمام وڏي مقدار ۾ پاڻي کڻي ٿو ۽ مڌيا پرديش جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي زمين جي نيڪال جو ذريعو آهي. نرمدا درياهه کي انتهائي مقدس سمجهيو وڃي ٿو ۽ سڄي علائقي ۾ ان جي پوڄا ڪئي وڃي ٿي. اهو پاڻيءَ جو اهم ذريعو ۽ رياست جي زندگيءَ جي رڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[ونڌيا جبل سلسلو|ونڌيا]]، گنگا درياهي حوض جي ڏاکڻي حد بڻجن ٿا، جتي گنگا حوض جو اولهندو حصو [[جمنا درياهه]] ڏانهن ۽ اوڀر وارو حصو سڌو [[گنگا درياهه]] ڏانهن وهي ٿو. گنگا ۾ ڇوڙ ڪندڙ سمورا درياهه ڏکڻ کان اتر طرف وهن ٿا، جن مان [[چمبل درياهه|چمبل]]، [[شپرا درياهه|شپرا]]، [[ڪالي سنڌ درياهه|ڪالي سنڌ]]، [[پاروتي درياهه (مڌيا پرديش)|پاروتي]]، [[ڪونو درياهه|ڪونو]]، [[سنڌ درياهه|سنڌ]]، [[بيتوا درياهه|بيتوا]]، [[ڌسان درياهه|ڌسان]]، [[ڪين درياهه|ڪين]] ۽ [[سونار درياهه|سونار]] جمنا جون اهم شاخون آهن. شپرا درياهه هندو ڌرم جي سڀ کان مقدس درياهن مان هڪ آهي. هتي [[اجئين سمهاستھا|سمهاستھا ڪمڀ ميلو]] هر 12 سالن کان پوءِ منعقد ٿئي ٿو. شپرا اندور، اجئين ۽ ديوس جي علائقن مان وهي ٿي. انهن درياهن سان سيراب ٿيندڙ زمين زرعي لحاظ کان زرخيز آهي ۽ قدرتي ٻوٽن ۾ گهڻو ڪري گاهه ۽ [[خشڪ پن ڇڻيندڙ ٻيلو|خشڪ پن ڇڻيندڙ ٻيلن]] جا قسم شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڪنڊيدار آهن. گنگا حوض جي اوڀر حصي ۾ [[سون درياهه|سون]]، [[ٽونس درياهه|ٽونس]] ۽ [[ريهند درياهه]] شامل آهن. سون درياهه، جيڪو [[امرڪنٽڪ]] ڀرسان مائيڪل جبلن مان نڪري ٿو، گنگا جي ڏاکڻي ڪناري ۾ ڇوڙ ڪندڙ سڀ کان وڏي اهڙي شاخ آهي جيڪا [[هماليه]] مان نه نڪري ٿي. سون ۽ ان جون شاخون گنگا ۾ سانوڻي وهڪري جو وڏو حصو شامل ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ تہ اترين ڪناري واريون شاخون برفاني پاڻيءَ مان ڀرجن ٿيون. انهن جي درياهي حوضن جا ٻيلا اتر اولهه مڌيا پرديش جي ڪنڊيدار ٻيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گهاٽا آهن.

[[ڇتيس ڳڙهه]] رياست جي قيام کان پوءِ [[مهاندي]] حوض جو وڏو حصو هاڻي ڇتيس ڳڙهه ۾ اچي ٿو. هن وقت انوپپور ضلعي ۾ هسديو درياهه جي رڳو 154&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; حوض واري ايراضي مڌيا پرديش ۾ واقع آهي.

[[ستپورا جبل سلسلو|ستپورا]] جبلن ۾ [[گاويل ڳڙهه]] ۽ [[مهاديو جبل]] پڻ اهڙو پاڻي ورهائيندڙ علائقو رکن ٿا، جيڪو ڏکڻ طرف لاڙو رکي ٿو. [[وين گنگا درياهه|وين گنگا]]، [[ورڌا درياهه|ورڌا]]، پينچ ۽ [[ڪنهان درياهه|ڪنهان]] درياهه وڏي مقدار ۾ پاڻي [[گوداوري درياهه]] جي نظام ۾ ڇڏين ٿا. گوداوري حوض ۾ [[ذيلي استوائي]] نيم نمي وارا ٻيلا آهن، خاص ڪري اندراوتي ماٿريءَ ۾. ڪيترائي اهم بين الرياستي آبپاشي منصوبا ترقي هيٺ آهن، جن ۾ [[گوداوري درياهي حوض جا آبپاشي منصوبا]] شامل آهن.

=== علائقا ===
مڌيا پرديش کي هيٺين زرعي-آبهوا وارن علائقن ۾ ورهايو ويو آهي:
{{div col}}
* [[ڪيمور جبل سلسلو|ڪيمور]] پليٽو ۽ [[ستپورا]] جبل
* [[ونڌيا]] پليٽو (جبل)
* [[نرمدا درياهه|نرمدا]] ماٿري
* [[وين گنگا]] ماٿري
* [[چمبل درياهه|چمبل]] ماٿري
* [[گرد، هندستان|گواليار]] علائقو
* [[بنديل کنڊ]] علائقو
* [[ستپورا]] پليٽو (جبل)
* [[مالوا]] پليٽو
* [[نيمار]] پليٽو
* [[جھابوا]] جبل
{{div col end}}

=== انتظاميا ===
{{Main list|مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست}}

انتظامي مقصدن لاءِ مڌيا پرديش کي 55 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعو انتظاميا جو بنيادي يونٽ آهي. اهي ضلعا 10 ڊويزنن ۾ ورهايل آهن، جيڪي هيٺ ڏجن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in |title=MPOnline: Contact Government |website=Mponline.gov.in |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802102010/http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in |archive-date=2 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}
* [[ڀوپال ڊويزن]]
* [[چمبل ڊويزن]]
* [[گواليار ڊويزن]]
* [[اندور ڊويزن]]
* [[جبلپور ڊويزن]]
* [[نرمداپورم ڊويزن]]
* [[ريوا ڊويزن]]
* [[ساگر ڊويزن]]
* [[شهدول ڊويزن]]
* [[اجئين ڊويزن]]
{{div col end}}

=== شهر ===
{{Main list|آباديءَ جي لحاظ کان مڌيا پرديش جي شهرن جي فهرست}}

{{Largest cities
| country     = مڌيا پرديش
| stat_ref    = [[آباديءَ جي لحاظ کان مڌيا پرديش جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf |title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above |work=Provisional Population Totals, Census of India 2011 |access-date=13 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113152754/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=13 November 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop = سڀ کان وڏا شهر
| div_name    = ضلعو
| div_link    = مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست{{!}}ضلعو

| city_1 = اندور
| div_1  = اندور ضلعو{{!}}اندور
| pop_1  = 2,167,447

| city_2 = ڀوپال
| div_2  = ڀوپال ضلعو{{!}}ڀوپال
| pop_2 = 1,883,381

| city_3 = جبلپور
| div_3  = جبلپور ضلعو{{!}}جبلپور
| pop_3  = 1,267,564

| city_4 = گواليار
| div_4  = گواليار ضلعو{{!}}گواليار
| pop_4  = 1,101,981

| city_5 = اجئين
| div_5  = اجئين ضلعو{{!}}اجئين
| pop_5  = 593,368

| city_6 = ساگر، مڌيا پرديش{{!}}ساگر
| div_6  = ساگر ضلعو{{!}}ساگر
| pop_6  = 370,296

| city_7 = ديوس
| div_7  = ديوس ضلعو{{!}}ديوس
| pop_7  = 289,438

| city_8 = ستنا
| div_8  = ستنا ضلعو{{!}}ستنا
| pop_8  = 283,004

| city_9 = رتلام
| div_9  = رتلام ضلعو{{!}}رتلام
| pop_9  = 273,892

| city_10 = ريوا، مڌيا پرديش{{!}}ريوا
| div_10  = ريوا ضلعو{{!}}ريوا
| pop_10  = 235,422
}}

== آبادي ۽ سماج ==

=== آبادي ===
{{Historical population
| source = [[هندستان جي آدمشماري]]&lt;ref name=&quot;Census Population&quot;&gt;{{cite web |url=http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |title=Census Population |work=Census of India |publisher=Ministry of Finance India |access-date=18 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |archive-date=19 December 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| 1951 | 18615000
| 1961 | 23218000
| 1971 | 30017000
| 1981 | 38169000
| 1991 | 48566000
| 2001 | 60348000
| 2011 | 72597565
}}
{{Clear}}
مڌيا پرديش جي آبادي ڪيترن ئي [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]]، [[قبيلو|قبيلن]]، [[ذات|ذاتين]] ۽ برادرين تي مشتمل آهي. [[درج فهرست ذاتون]] ۽ [[درج فهرست قبيلا]] رياست جي [[انساني آبادي|آباديءَ]] جو اهم حصو آهن، جيڪي ترتيبوار 15.6٪ ۽ 21.1٪ آهن.

مڌيا پرديش جي اهم قبائلي گروهن ۾ [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[ڀيل]]، [[بيگا (قبيلو)|بيگا]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[ڀاريا ماڻهو|ڀاريا]]، هلبا، [[مالٽو ماڻهو|مالٽو]] ۽ [[سهاريا]] شامل آهن. [[منڊلا ضلعو|منڊلا]]، [[ڌار ضلعو، هندستان|ڌار]]، [[ڊنڊوري ضلعو|ڊنڊوري]]، [[بڙواڻي ضلعو|بڙواڻي]]، [[جھابوا ضلعو|جھابوا]] ۽ [[علي راجپور ضلعو|علي راجپور]] ضلعن ۾ قبائلي ماڻهو آباديءَ جو 50٪ کان وڌيڪ حصو آهن. جھابوا ۽ علي راجپور ۾ 90٪ ماڻهو قبائلي پسمنظر رکن ٿا.

[[خرگون]]، [[کنڊوا ضلعو|کنڊوا]]، [[برهانپور ضلعو|برهانپور]]، [[بيتول ضلعو|بيتول]]، [[ڇندواڙا ضلعو|ڇندواڙا]]، [[سيوني ضلعو|سيوني]]، [[انوپپور ضلعو|انوپپور]]، [[اماريا ضلعو|اماريا]]، [[شهدول ضلعو|شهدول]] ۽ [[سنگرولي ضلعو|سنگرولي]] ضلعن ۾ آباديءَ جو 30–50٪ حصو قبائلي آهي. 2011ع جي آدمشماري موجب مڌيا پرديش ۾ [[آديواسي|قبائلي]] آبادي 1 ڪروڙ 53 لک 40 هزار هئي، جيڪا رياست جي ڪل آباديءَ جو 21.1٪ هئي. رياست ۾ 46 تسليم ٿيل درج فهرست قبيلا هئا، جن مان ٽن کي ”خاص قديم قبائلي گروهن“ طور سڃاتو ويو هو.&lt;ref&gt;[http://www.mp_gov_in_sc_st_welfare_2001/tribal/]{{dead link|date=January 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}.&lt;/ref&gt;

مڌيا پرديش 0.606 جي قدر (2018ع) سان [[انساني ترقيءَ جو اشاري|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ 33هين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;UNDP_HDI_2011&quot;&gt;[http://www.undp.org/content/dam/india/docs/madhyapradesh_factsheet.pdf Madhya Pradesh: Economic and Human Development Indicators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916043423/http://www.undp.org/content/dam/india/docs/madhyapradesh_factsheet.pdf |date=16 September 2012}}, UNDP (2011).&lt;/ref&gt; رياست جي في ماڻهو [[مجموعي رياستي پيداوار|مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] (نامياتي GDP) ملڪ ۾ 26هين نمبر تي آهي (2018–19ع). [[نيتي آيوگ]] پاران تيار ڪيل SDG India Index 2020–21 موجب مڌيا پرديش پائيدار ترقيءَ جي مقصدن ۾ 21هين، صنفي برابريءَ ۾ 9هين ۽ صاف پاڻي ۽ صفائيءَ ۾ 10هين نمبر تي آهي.&lt;ref name=FinalReport&gt;{{Cite web |url=https://niti.gov.in/writereaddata/files/SDG_3.0_Final_04.03.2021_Web_Spreads.pdf |title=SDG INDIA – Index &amp; Dashboard 2020–21 – Partnerships in the Decade of Action |website=NITI Aayog|access-date=9 June 2021 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612135413/https://niti.gov.in/writereaddata/files/SDG_3.0_Final_04.03.2021_Web_Spreads.pdf}}&lt;/ref&gt;

مالي صحت اشاري (FHI) 2025ع ۾ مڌيا پرديش 42.2 اسڪور سان نائين نمبر تي رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India’s top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=20 February 2025}}&lt;/ref&gt;

{{See also|مڌيا پرديش جا قبائلي ماڻهو}}

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Children in Raisen district, MP, India.jpg|[[رائيسن ضلعو]] ۾ ڀيل قبيلي جا ٻار
File:Shepherds, Chambal, India.jpg|[[چمبل]] ۾ ڌنار
File:Ploughing paddy field with oxen, Umaria district, MP, India.jpg|[[اماريا ضلعو]] ۾ هڪ نوجوان هاري
File:Young Baiga women, India.jpg|نوجوان [[بيگا (قبيلو)|بيگا]] عورتون
File:Village Street of mehta (India).jpg|[[سيوني ضلعو]] جي ميهتا ڳوٺ جي هڪ گهٽي
&lt;/gallery&gt;

=== ٻوليون ===
[[File:Language Map of Madhya Pradesh (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون&lt;br/&gt;
'''هندي'''
{{legend|#ffe0d1|30–40%}}
{{legend|#ffcfb8|40–50%}}
{{legend|#ffac85|50–60%}}
{{legend|#ff8952|60–70%}}
{{legend|#eb5600|80–90%}}
{{legend|#cc4b00|90–100%}}
'''راجسٿاني ٻوليون'''
{{legend|#b5b5d9|40–50%}}
{{legend|#9393c8|50–60%}}
{{legend|#303060|90–100%}}
'''ڀيل ٻوليون'''
{{legend|#cdafdf|40–50%}}
{{legend|#6c378b|80–90%}}
'''بنديلي'''
{{legend|#ba9e97|60–80%}}
{{legend|#a58279|70–80%}}
{{legend|#8d675e|80–90%}}
'''بگھيلي'''
{{legend|#e5766c|60–70%}}
{{legend|#dd4e41|70–80%}}
]]

{{Pie chart| thumb = right| caption = مڌيا پرديش جون ٻوليون (2011ع)&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;&gt;{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=15 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073412/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[هندي]] |value1 = 67.96 |color1 = orange
|label2 = [[مالوي ٻولي|مالوي]] |value2 = 6.44 |color2 = deeppink
|label3 = [[بنديلي ٻولي|بنديلي]] |value3 = 5.92 |color3 = tomato
|label4 = [[بگھيلي ٻولي|بگھيلي]] |value4 = 3.62 |color4 = indianred
|label5 = [[نماڙي ٻولي|نماڙي]] |value5 = 3.16 |color5 = mediumvioletred
|label6 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] |value6 = 2.50 |color6 = khaki
|label7 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] |value7 = 1.70 |color7 = red
|label8 = [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] |value8 = 1.60 |color8 = steelblue
|label9 = [[پائوري باريلي ٻولي|باريلي]] |value9 = 1.36 |color9 = palegoldenrod
|label10 = [[اردو]] |value10 = 1.26 |color10 = green
|label11 = [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] |value11 = 1.03 |color11 = lightyellow
|label12 = ٻيون |value12 = 3.45 |color12 = grey
}}
[[File:Non-Hindi_language_in_Madhya_Pradesh_(2011).jpg|thumb|2011ع جي آدمشماري موجب مڌيا پرديش ۾ هنديءَ کان سواءِ هر علائقي ۾ سڀ کان وڏي ٻولي]]

رياست جي سرڪاري ٻولي [[هندي]] آهي، جيڪا آباديءَ جي ٻن ٽهائي کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي ۽ سمورن سرڪاري ڪمن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;langoff&quot; /&gt; شهري علائقن ۾ معياري هندي مکيه ٻولي آهي، جڏهن تہ مسلمانن ۾ [[اردو]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، جيتوڻيڪ، ڪيتريون الڳ ٻوليون آدمشماريءَ ۾ هنديءَ جون ٻوليون يا لهجا شمار ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهي هڪ ٻئي سان مڪمل طور سمجهه ۾ اچڻ جوڳيون نہ آهن. اولهه ۾ [[مالوا]] ۽ [[نيمار]] علائقن ۾ ترتيبوار [[مالوي ٻولي|مالوي]] ۽ [[نماڙي ٻولي|نماڙي]] ڳالهايون وڃن ٿيون، جيڪي [[راجسٿاني ٻوليون|راجسٿاني ٻولين]] سان وڌيڪ ويجهيون آهن. اتر ۾ [[بنديل کنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[بگھیل کنڊ]] ۾ ترتيبوار [[بنديلي ٻولي|بنديلي]] ۽ [[بگھيلي ٻولي|بگھيلي]] ڳالهايون وڃن ٿيون، جيڪي [[اوڌي ٻولي|اوڌي]] ۽ [[ڇتيس ڳڙهي ٻولي|ڇتيس ڳڙهي]] سان مشابهت رکن ٿيون. ڏکڻ اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙهي غالب آهي، جڏهن تہ [[پواري ٻولي|پواري]] رياست جي ڏاکڻي حصي جي اهم ٻولي آهي. انهن ٻولين جا گهڻا ڳالهائيندڙ انهن کي هنديءَ جا لهجا سمجهن ٿا، تنهنڪري آدمشماريءَ ۾ پنهنجي ٻولي ”هندي“ ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;/&gt;

[[مراٺي ٻولي|مراٺي]] هڪ ٻي اهم ٻولي آهي. هاڻوڪي مڌيا پرديش جي وڏي حصي تي [[مراٺا سلطنت|مراٺا حڪمراني]] جي تاريخ سبب مهاراشٽر کان ٻاهر مراٺي ماڻهن جو سڀ کان وڏو تعداد مڌيا پرديش ۾ رهي ٿو. جيتوڻيڪ [[اندور]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ مراٺي ماڻهن جو وڏو انگ ملي ٿو، پر سندن سڀ کان وڌيڪ آبادي مهاراشٽر سان لڳندڙ رياست جي ڏاکڻين علائقن ۾ آهي. برهانپور ضلعي ۾ مراٺي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جڏهن تہ ڏاکڻي مهاڪوشال، خاص طور [[بيتول ضلعو|بيتول]]، [[ڇندواڙا ضلعو|ڇندواڙا]] ۽ [[بالاگهاٽ ضلعو|بالاگهاٽ]] ضلعن ۾ اها هڪ اهم اقليتي ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;/&gt;

آديواسين پاران پڻ ڪيتريون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. مختلف [[ڀيل ٻوليون]] هند-آريائي ٻوليون آهن، جيڪي اولهندي مڌيا پرديش جي لڳ ڀڳ 50 لک ڀيل ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. جيتوڻيڪ ڪيترن ماڻهن، خاص طور سندن آباديءَ جي اوڀر وارن حصن ۾، علائقائي ٻولين کي مادري ٻولي طور اختيار ڪيو آهي، تڏهن بہ انتهائي اولهندي جابلو علائقن، خاص طور بڙواڻي، جھابوا ۽ علي راجپور ضلعن ۾ اهي ٻوليون اڃا بہ مضبوط حيثيت رکن ٿيون ۽ اتي سندن ڳالهائيندڙ اڪثريت ۾ آهن. [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]]، [[پائوري باريلي ٻولي|باريلي ٻوليون]] ۽ [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] رياست ۾ ڳالهائجندڙ اهم قسم آهن.

[[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ٻي وڏي آديواسي ٻولي آهي، جيڪا رياست جي لڳ ڀڳ 11 لک گونڊ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي، جيڪا [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] سان لاڳاپيل آهي، ۽ خاص طور مهاڪوشال جي ڏاکڻين ستپورا مٿانهين علائقن ۾ علائقائي ٻولين سان گڏ ڳالهائي وڃي ٿي. ستپورا جي ڪجهه ڏورانهن ماٿرين ۾ ماڻهو [[ڀاريا ٻولي|ڀاريا]] نالي هڪ گهٽ دستاويز ٿيل دراوڙي ٻولي ڳالهائين ٿا. گونڊي ڳالهائيندڙن جون ننڍيون اقليتون اولهه ۾ کنڊوا ۽ ديوس ضلعن، ۽ اوڀر ۾ انوپپور، سڌي ۽ سنگرولي ضلعن ۾ پڻ ملن ٿيون. رياست جي ٻين علائقن ۾ گونڊ ماڻهن پنهنجي اصل ٻولي لڳ ڀڳ مڪمل طور ڇڏي ڏني آهي.

[[ڪورڪو ٻولي|ڪورڪو]]، جيڪا [[منڊا ٻوليون|منڊا ٻولي]] آهي، رياست جي مرڪزي مٿانهين علائقن ۾ 400,000 کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. برهانپور جي انتهائي ڏکڻ اوڀر ۾ ڪورڪو ماڻهن سان گڏ رهندڙ ڪجهه ماڻهو ٻوليءَ جي اڪيلي خاندان واري [[نهالي ٻولي|نهالي]] ٻولي ڳالهائين ٿا. قبائلي ٻولين جي سمورن ڳالهائيندڙن تي غالب علائقائي ٻولين ڏانهن منتقل ٿيڻ جو نمايان دٻاءُ موجود آهي، جڏهن تہ سندن پنهنجين ٻولين کي ”پٺتي پيل“ ۽ ”ٻهراڙيءَ جون“ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot; /&gt;

ٽن ٻولين واري فارمولي تحت مڌيا پرديش جي اسڪولن ۾ هيٺيون ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''پهرين ٻولي:''' ڪا بہ [[هندستان ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|درج فهرست ٻولي]] يا انگريزي

'''ٻي ٻولي:''' هندي، اردو يا انگريزي

'''ٽين ٻولي:''' ٻي ڪا درج فهرست ٻولي (اڪثر سنسڪرت) يا پرڏيهي ٻولي (جهڙوڪ [[جرمن ٻولي|جرمن]] يا [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])

=== مذهب ===
{{Pie chart
| thumb = right
| caption = مڌيا پرديش ۾ مذهب (2011ع)&lt;ref name=census2011/&gt;
| label1 = [[هندومت]]
| value1 = 90.89
| color1 = darkorange
| label2 = [[اسلام]]
| value2 = 6.57
| color2 = green
| label3 = [[جين مت]]
| value3 = 0.78
| color3 = pink
| label4 = [[ٻڌ مت]]
| value4 = 0.30
| color4 = Yellow
| label5 = [[عيسائيت]]
| value5 = 0.29
| color5 = blue
| label6 = [[سک مت]]
| value6 = 0.21
| color6 = Gold
| label7 = ٻيا
| value7 = 1.07
| color7 = grey
}}

2011ع جي آدمشماري موجب 90.9٪ رهواسي [[هندومت]] جا پيروڪار هئا، جڏهن تہ اقليتن ۾ [[مسلمان]] (6.6٪)، [[جين مت|جين]] (0.8٪)، [[ٻڌ مت|ٻڌمت جا پيروڪار]] (0.3٪)، عيسائي (0.3٪) ۽ [[سک مت|سک]] (0.2٪) شامل هئا. مڌيا پرديش ۾ ڪيترائي زيارت ۽ تيرٿ ماڳ آهن، جن ۾ نرمدا جي سرچشمي وٽ [[امرڪنٽڪ]] ۽ نرمدا تي ئي [[اومڪاريشور مندر|اومڪاريشور]] جا گهاٽ شامل آهن. سڄي رياست ۾ مندر موجود آهن. ٻڌ مت ۽ جين مت ڪنهن زماني ۾ رياست جا نمايان مذهب هئا، خاص طور رائيسن ۽ ڀوپال ڀرسان مرڪزي پليٽو ۾. مالوا ۾ اڄ بہ جين مت جي هڪ نمايان اقليت رهي ٿي. جين خاص طور مالوا علائقي جي شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهن. اسلام 14هين صديءَ ۾ مسلمان حڪمرانن سان گڏ هن علائقي ۾ پهتو، جيتوڻيڪ ان جو اثر ماضيءَ ۾ بہ ۽ هاڻوڪي دور ۾ بہ خاص طور وڏن شهري مرڪزن تائين محدود رهيو آهي. ڀوپال ۽ برهانپور ۾ اسلام هڪ اهم مذهب آهي ۽ ڀوپال ۾ ڪيترائي مشهور اسلامي مقدس ماڳ آهن. جديد دور ۾ ٻڌ مت خاص طور ڏکڻ ۾ رهندڙ مراٺي ماڻهن پاران اختيار ڪيو وڃي ٿو. ”ٻيا“ جواب ڏيندڙن مان گهڻن پاڻ کي آديواسي مذهبن، جهڙوڪ گونڊن جي ڪويا پونيم، جا پيروڪار ڄاڻايو.&lt;ref name=census2011&gt;{{cite news |title=Percentage of Hindus, Sikhs in MP declines, of Muslims rises |url=https://www.hindustantimes.com/bhopal/percentage-of-hindus-sikhs-in-mp-declines-of-muslims-rises/story-Zxm66rsuByqHAaAxg6blNO.html |access-date=22 February 2020 |work=Hindustan Times |date=1 January 2016 |language=en |archive-date=29 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129172304/https://www.hindustantimes.com/bhopal/percentage-of-hindus-sikhs-in-mp-declines-of-muslims-rises/story-Zxm66rsuByqHAaAxg6blNO.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ مڌيا پرديش جي مذهبي بناوٽ
! مذهب !! 2011ع جي آبادي&lt;ref name=&quot;C01ReligionMP&quot;&gt;{{cite web
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11381
|title=C-01 Population by Religious Community – Madhya Pradesh
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=11 June 2026
|archive-date=6 December 2025
|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206073951/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11381
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! سيڪڙو
|-
| [[هندومت]] || 66,007,121 || 90.89
|-
| [[اسلام]] || 4,774,695 || 6.57
|-
| [[جين مت]] || 567,028 || 0.78
|-
| [[ٻڌ مت]] || 216,052 || 0.30
|-
| [[عيسائيت]] || 213,282 || 0.29
|-
| [[سک مت]] || 151,412 || 0.21
|-
| ٻيا مذهب ۽ عقيدا || 599,594 || 0.83
|-
| مذهب نہ ڄاڻايل || 97,625 || 0.13
|-
! ڪُل !! 72,597,565 !! 100
|}

== حڪومت ۽ سياست ==
{{Main|مڌيا پرديش جي حڪومت|مڌيا پرديش قانونساز اسيمبلي}}

{{See also|مڌيا پرديش جي وڏن وزيرن جي فهرست|مڌيا پرديش جي گورنرن جي فهرست}}

مڌيا پرديش ۾ 230 سيٽن تي ٻڌل رياستي قانونساز اسيمبلي آهي. رياست [[هندستان جي پارليامينٽ]] ڏانهن پڻ 40 ميمبر موڪلي ٿي، جن مان 29 [[لوڪ سڀا]] (هيٺيون ايوان) ۽ 11 [[راجيا سڀا]] (مٿيون ايوان) لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. رياست جو آئيني سربراهه [[مڌيا پرديش جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] هوندو آهي، جنهن کي [[هندستان جو صدر]] مقرر ڪندو آهي. انتظامي اختيار [[وڏو وزير (هندستان)|وڏي وزير]] وٽ هوندا آهن، جيڪو رياستي قانونساز اسيمبليءَ جو چونڊيل اڳواڻ هوندو آهي. موجوده گورنر منگوڀائي سي. پٽيل آهي، جڏهن تہ موجوده وڏو وزير [[موهن يادَو]] [[ڀارتيہ جنتا پارٽي]] (BJP) سان واسطو رکي ٿو.

مڌيا پرديش جي سياسي صورتحال کي هيٺين دورن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو:

'''آزاديءَ کان پوءِ وارو دور (1950ع–1970ع وارو ڏهاڪو):''' [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) هڪ ڊگهي عرصي تائين اقتدار ۾ رهي، جنهن دوران روي شنڪر شڪلا ۽ ڪيلاش ناٿ ڪٽجو جهڙا اڳواڻ وڏا وزير رهيا. تنهن هوندي بہ، 1960ع واري ڏهاڪي دوران [[ڀارتيہ جن سنگهه]] (BJS)، جيڪا اڳتي هلي BJP جي اڳوڻي جماعت ثابت ٿي، پنهنجو سياسي اثر وڌائڻ شروع ڪيو.

'''بدلجندڙ سياسي لاڙا (1980ع–1990ع وارو ڏهاڪو):''' هن دور ۾ علائقائي جماعتن ۽ قومي سطح جي متبادل سياسي جماعتن جو اثر وڌيو. [[جنتا پارٽي]] (JP)، [[جنتا دل]] (JD) ۽ [[بهوجن سماج پارٽي]] (BSP) ڪجهه عرصي تائين INC جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.

'''ٻه قطبي سياست (2000ع واري ڏهاڪي کان موجوده دور تائين):''' 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان رياست ۾ بنيادي طور ٻه جماعتي سياسي نظام اُڀريو آهي. BJP ۽ INC مکيه مقابلي واريون جماعتون بڻجي ويون آهن، جڏهن تہ ننڍيون جماعتون بہ وقت بوقت چونڊن ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن.

رياست جون مکيه سياسي جماعتون [[ڀارتيہ جنتا پارٽي]] (BJP) ۽ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) آهن.

== انتظامي ورھاست ==
{{See also|مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان مڌيا پرديش جي شهرن جي فهرست}}

مڌيا پرديش رياست 55 [[مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] تي مشتمل آهي، جيڪي 10 ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. روينيو انتظاميا لاءِ مڌيا پرديش کي 10 [[هندستان جي ڊويزنن جي فهرست|ڊويزنن]]، 52 [[مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 181 [[هندستان ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 371 [[تعلقو|تحصيلن]]، 11,622 [[روينيو بلاڪ|پٽواري حلقن]] ۽ 56,346 [[روينيو ڳوٺ|ڳوٺن]] ۾ ورهايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://revenue.mp.gov.in/page/department-structure |title=Department Structure |website=Madhya Pradesh Revenue Department |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين رياست ۾ ٻهراڙيءَ جي مقامي حڪومت لاءِ 51 ضلعي [[هندستان ۾ پنچائتي راڄ|پنچائتون]]، 313 [[پنچائت سمتي|جنپد پنچائتون]]/[[هندستان ۾ ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ۽ 23,043 ڳوٺاڻيون [[گرام پنچائت|گرام پنچائتون]] هيون. رياست جي شهري مڪاني ادارن ۾ 18 [[نگر نگم]]، 100 [[نگر پاليڪا]] ۽ 264 [[نگر پنچائت]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mpsbb.info/BMCInfo.aspx |title=Madhya Pradesh State Biodiversity Board |website=Mpsbb.info|access-date=15 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317094034/http://www.mpsbb.info/BMCInfo.aspx |archive-date=17 March 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هيٺ مڌيا پرديش جي شهري علائقن جو انتظام هلائيندڙ نگر نگمن (''[[ميونسپل ڪارپوريشن (هندستان)|ميونسپل ڪارپوريشنن]]'') جي فهرست ڏنل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:05%;&quot; |نمبر
! style=&quot;width:30%;&quot; |ڪارپوريشن جو نالو
! style=&quot;width:10%;&quot; |شهر
! style=&quot;width:20%;&quot; |ضلعو
! style=&quot;width:05%;&quot; |ايراضي (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! style=&quot;width:05%;&quot; |آبادي (2011ع)
! style=&quot;width:05%;&quot; |وارڊن جو انگ
! style=&quot;width:05%;&quot; |قيام جو سال
! style=&quot;width:05%;&quot; |آخري چونڊ
! style=&quot;width:05%;&quot; |حڪمران جماعت
! style=&quot;width:05%;&quot; |ويب سائيٽ
|-
|1
|[[ڀوپال ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ڀوپال]]
|[[ڀوپال ضلعو|ڀوپال]]
|463
|1,886,100
|85
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=17 July 2022 |title=Phase 1 Madhya Pradesh Municipal Election Result 2022 |url=https://www.hindustantimes.com/cities/bhopal-news/madhya-pradesh-municipal-election-result-2022-winners-list-indore-bhopal-jabalpur-satna-chhindwara-singrauli-gwalior-101658059075902.html |access-date=18 July 2022 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426213033/https://www.hindustantimes.com/cities/bhopal-news/madhya-pradesh-municipal-election-result-2022-winners-list-indore-bhopal-jabalpur-satna-chhindwara-singrauli-gwalior-101658059075902.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhopal Municipal Corporation |url=http://bhopalmunicipal.com/ |access-date=18 July 2022 |website=Bhopal Municipal Corporation |language=en |archive-date=2 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202060148/http://bhopalmunicipal.com/ |url-status=usurped }}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[برهانپور ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[برهانپور]]
|[[برهانپور ضلعو|برهانپور]]
|181.06
|300,892
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|
|-
|3
|[[ڇندواڙا ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ڇندواڙا]]
|[[ڇندواڙا ضلعو|ڇندواڙا]]
|110
|234,784
|48
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chhindwara Municipal Corporation |url=https://chhindwaranagarnigam.com/ |access-date=19 June 2022 |language=en-US |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129141903/https://chhindwaranagarnigam.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|[[ديوس ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ديوس]]
|[[ديوس ضلعو|ديوس]]
|50
|289,438
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Phase 2 Madhya Pradesh Municipal Election Result 2022 |url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/mp-municipal-polls-cong-bjp-win-two-mayoral-posts-each-in-second-phase |access-date=20 July 2022 |website=Free Press Journal |language=en |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503001717/https://www.freepressjournal.in/bhopal/mp-municipal-polls-cong-bjp-win-two-mayoral-posts-each-in-second-phase |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dewas Municipal Corporation |url=https://dmcdewas.com/ |access-date=18 July 2022 |website=Dewas Municipal Corporation |language=en-US |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217074013/https://dmcdewas.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|[[گواليار ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[گواليار]]
|[[گواليار ضلعو|گواليار]]
|414&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gwalior District |first=Government of Madhya Pradesh |date=24 January 2025 |title=District Gwalior |url=https://gwalior.nic.in/en/ |access-date=24 February 2025 |website=Gwalior |archive-date=23 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223023227/https://gwalior.nic.in/en/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|20,32,036
|66
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|
|-
|6
|[[اندور ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[اندور]]
|[[اندور ضلعو|اندور]]
|530
|2,167,447
|85
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indore Municipal Corporation |url=https://imcindore.mp.gov.in/ |access-date=18 July 2022 |language=en-AU |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206221704/https://imcindore.mp.gov.in/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|7
|[[جبلپور ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[جبلپور]]
|[[جبلپور ضلعو|جبلپور]]
|263
|1,268,848
|79
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|
|-
|8
|ڪٽني ميونسپل ڪارپوريشن
|[[ڪٽني]]
|[[ڪٽني ضلعو|ڪٽني]]
|
|221,875
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|[[آزاد سياستدان|آزاد]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Katni Municipal Corporation |url=https://www.kmckatni.org/ |access-date=18 July 2022 |website=kmckatni.org |archive-date=1 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201234728/https://kmckatni.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|9
|[[کنڊوا ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[کنڊوا]]
|[[کنڊوا ضلعو|کنڊوا]]
|
|259,436
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khandwa Municipal Corporation |url=https://khandwakmc.org/ |access-date=19 June 2022 |website=Municipal Corporation Khandwa |language=en-US |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217074014/https://khandwakmc.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|10
|مورينا ميونسپل ڪارپوريشن
|[[مورينا، مڌيا پرديش|مورينا]]
|[[مورينا ضلعو|مورينا]]
|80
|218,768
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|
|-
|11
|رتلام ميونسپل ڪارپوريشن
|[[رتلام]]
|[[رتلام ضلعو|رتلام]]
|39
|273,892
|49
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ratlam Municipal Corporation |url=https://rmcratlam.in/ |access-date=18 July 2022 |website=rmcratlam.in |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501133846/https://rmcratlam.in/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|12
|[[ريوا ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ريوا، مڌيا پرديش|ريوا]]
|[[ريوا ضلعو|ريوا]]
|69
|235,422
|45
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rewa Municipal Corporation |url=https://mcrewa.com/ |access-date=18 July 2022 |language=en-US |archive-date=18 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118171636/https://mcrewa.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|13
|[[ساگر ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]]
|[[ساگر ضلعو|ساگر]]
|49.76
|370,296
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|
|-
|14
|ستنا ميونسپل ڪارپوريشن
|[[ستنا]]
|[[ستنا ضلعو|ستنا]]
|71
|283,004
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|
|-
|15
|سنگرولي ميونسپل ڪارپوريشن
|[[سنگرولي]]
|[[سنگرولي ضلعو|سنگرولي]]
|
|225,676
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[عام آدمي پارٽي|AAP]]
|
|-
|16
|[[اجئين ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[اجئين]]
|[[اجئين ضلعو|اجئين]]
|151.83
|515,215
|54
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ujjain Municipal Corporation |url=http://nagarnigamujjain.org/ |access-date=18 July 2022 |website=nagarnigamujjain.org |archive-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125123834/http://nagarnigamujjain.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|}

=== ڊويزنون  ۽ ضلعا===


مڌيا پرديش جي ورھاست ڏھ ڊويزنن ۾ ٿيل آهي جن ۾ 52 ضلعا واقع آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in|title=MPOnline: Contact Government|website=Mponline.gov.in|accessdate=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802102010/http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in|archive-date=2 August 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
{{div col}}
* [[ڀوپال ڊويزن]]
* [[چمبل ڊويزن]]
* [[گواليار ڊويزن]]
* [[اندور ڊويزن]]
* [[جبالپور ڊويزن]]
* [[نرمداپورم ڊويزن]]
* [[ريوا ڊويزن]]
* [[ساگر ڊويزن]]
* [[شاھدول ڊويزن]]
* [[اجئين ڊويزن]]
{{div col end}}


{{Largest cities
| name        = مڌيا پرديش جا وڏا شھر
| class       = nav
| country     = انڊيا
| stat_ref    = 2011 جي آدمشماري مطابق وڏا شھر&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | title = Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | work = Provisional Population Totals, Census of India 2011 | publisher =  | accessdate = 13 February 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111113152754/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | archive-date = 13 November 2011 | dead-url = no | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop = وڏا شھر
| div_name    = ضلعو
| div_link    = مڌيا پرديش جا ضلعا
{{!}} ضلعو

| city_1 = [[اندور]]
| div_1  = [[اندور ضلعو]]  
| pop_1  = 2,167,447
| img_1  = Indore Rajwada01.jpg

| city_2 = [[ ڀوپال]]
| div_2  = [[ڀوپال ضلعو]]
| pop_2  = 1,883,381
| img_2  = Bhopal city.jpg

| city_3 = [[جبالپور]]
| div_3  =  [[جبالپور ضلعو]]
| pop_3  = 1,267,564
| img_3  = ShivStatueAtKachnarCityJabalpur.JPG

| city_4 = [[گواليار]]
| div_4  = [[ گواليار ضلعو]]
| pop_4  = 1,101,981
| img_4  =

| city_5 = [[اجئين]]
| div_5  =  [[اجئين ضلعو]]
| pop_5  = 593,368

| city_6 = [[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]] 
| div_6  =[[ساگر ضلعو]] 
| pop_6  = 370,296

| city_7 = [[ ديواس]]
| div_7  = [[ديواس ضلعو]]
| pop_7  = 289,438

| city_8 =  [[ساتنا]]
| div_8  = [[ساتنا ضلعو]] 
| pop_8  = 283,004

| city_9 = [[ رتلام]]
| div_9  = [[رتلام ضلعو]] 
| pop_9  = 273,892

| city_10 = [[ريوا، مڌيا پرديش|ريوا]] 
| div_10  =  [[ريوا]]
| pop_10  = 235,422
}}


{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size: 9pt&quot;
|-
!rowspan=&quot;1&quot;|شمار
!width=&quot;150&quot; rowspan=&quot;1&quot;| نالو
!width=&quot;150&quot; rowspan=&quot;1&quot;| ضلعو
!rowspan=&quot;1&quot;| قسم*
!rowspan=&quot;1&quot;|آبادي 2011
!rowspan=&quot;1&quot; |مرد
!rowspan=&quot;1&quot;| عورتون
!width=&quot;90&quot; rowspan=&quot;1&quot;|آبادي
&lt;br/&gt;  5سالن کان گھٽ 
!width=&quot;90&quot; rowspan=&quot;1&quot;| تعليمي شرح 
|-
|align=&quot;right&quot;|1
|align=left|[[اندور ]]
|align=left|[[اندور ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|2,167,447
|align=&quot;right&quot;|1,129,348
|align=&quot;right&quot;|1,038,099 
|align=&quot;right&quot;|254,108
|align=&quot;right&quot;|86.73
|-
|align=&quot;right&quot;|2
|align=left|[[ڀوپال]]
|align=left| [[ڀوپال ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|1,883,381
|align=&quot;right&quot;|985,408
|align=&quot;right&quot;|897,973 
|align=&quot;right&quot;|217,415
|align=&quot;right&quot;|85.29
|-
|align=&quot;right&quot;|3
|align=left|[[جبالپور]]
|align=left| [[جبالپور ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|1,267,564
|align=&quot;right&quot;|663,096
|align=&quot;right&quot;|604,468 
|align=&quot;right&quot;|128,679
|align=&quot;right&quot;|89.13
|-
|align=&quot;right&quot;|4
|align=left|[[ گواليار]]
|align=left| [[گواليار ضلعو]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|1,101,981
|align=&quot;right&quot;|588,752
|align=&quot;right&quot;|513,229 
|align=&quot;right&quot;|120,347
|align=&quot;right&quot;|85.10
|-
|align=&quot;right&quot;|5
|align=left|[[اجئين]]
|align=left| [[اجئين ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|515,215
|align=&quot;right&quot;|265,291
|align=&quot;right&quot;|249,924
|align=&quot;right&quot;|57,630
|align=&quot;right&quot;|85.55
|-
|align=&quot;right&quot;|6
|align=left|[[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]] 
|align=left|[[ساگر ضلعو]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|370,296
|align=&quot;right&quot;|194,659
|align=&quot;right&quot;|175,637
|align=&quot;right&quot;|43,835
|align=&quot;right&quot;|89.98
|-
|align=&quot;right&quot;|7
|align=left|[[ديواس ]]
|align=left| [[ديواس ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|289,438
|align=&quot;right&quot;|150,193
|align=&quot;right&quot;|139,245
|align=&quot;right&quot;|34,435
|align=&quot;right&quot;|85.83
|-
|align=&quot;right&quot;|8
|align=left|[[ساتنا ]]
|align=left|[[ساتنا ضلعو ]]
|شھر
|align= &quot;right&quot;|283,004
|align=&quot;right&quot;|149,460
|align=&quot;right&quot;|133,544
|align=&quot;right&quot;|34,435
|align=&quot;right&quot;|86.33
|-
|align=&quot;right&quot;|9
|align=left|[[رتلام ]]
|align=left| [[رتلام ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|273,892
|align=&quot;right&quot;|139,766
|align=&quot;right&quot;|134,126
|align=&quot;right&quot;|29,397
|align=&quot;right&quot;|87.89
|-
|align=&quot;right&quot;|10
|align=left|[[ ريوا، مڌيا پرديش|ريوا]]
|align=left| [[ ريوا ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|235,422
|align=&quot;right&quot;|124,634
|align=&quot;right&quot;|110,788
|align=&quot;right&quot;|24,234
|align=&quot;right&quot;|87.74
|-
|align=&quot;right&quot;|11
|align=left|[[ڪاتني|مروارا(ڪاٽني)]]
|align=left| [[ڪاٽني ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|221,875
|align=&quot;right&quot;|115,463
|align=&quot;right&quot;|106,412
|align=&quot;right&quot;|25,168
|align=&quot;right&quot;|87.42
|-
|align=&quot;right&quot;|12
|align=left|[[سنگرائولي]] 
|align=left| [[سنگرائولي ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|220,295
|align=&quot;right&quot;|117,276
|align=&quot;right&quot;|103,019
|align=&quot;right&quot;|29,569
|align=&quot;right&quot;|77.35
|-
|align=&quot;right&quot;|13
|align=left|[[برھانپور ]]
|align=left| [[برھانپور ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|210,891
|align=&quot;right&quot;|108,234
|align=&quot;right&quot;|102,657
|align=&quot;right&quot;|28,107
|align=&quot;right&quot;|81.70
|-
|align=&quot;right&quot;|14
|align=left|[[کانڊوا ]]
|align=left| [[کانڊوا ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|200,681
|align=&quot;right&quot;|102,873
|align=&quot;right&quot;|97,802
|align=&quot;right&quot;|24,079
|align=&quot;right&quot;|86.98
|-
|align=&quot;right&quot;|15
|align=left|[[ڀنڊ]]
|align=left| [[ڀنڊ ضلعو]] 
|شھر
|align=&quot;right&quot;|197,332
|align=&quot;right&quot;|105,394
|align=&quot;right&quot;|91,938
|align=&quot;right&quot;|24,486
|align=&quot;right&quot;|84.20
|-
|align=&quot;right&quot;|16
|align=left|[[ڇندوارا]]
|align=left| [[ڇندوارا ضلعو]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|190,008
|align=&quot;right&quot;|97,040
|align=&quot;right&quot;|92,968
|align=&quot;right&quot;|19,227
|align=&quot;right&quot;|89.25
|-
|align=&quot;right&quot;|17
|align=left|[[گونا، مڌيا پرديش|گونا]]
|align=left| [[گونا ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|180,978
|align=&quot;right&quot;|94,645
|align=&quot;right&quot;|86,333
|align=&quot;right&quot;|23,757
|align=&quot;right&quot;|81.71
|-
|align=&quot;right&quot;|18
|align=left|[[شوپوري]]
|align=left| [[شوپوري ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|179,972
|align=&quot;right&quot;|95,227
|align=&quot;right&quot;|84,745
|align=&quot;right&quot;|22,683
|align=&quot;right&quot;|79.24
|-
|-
|align=&quot;right&quot;|19 
|align=left|[[ڇترپور]]
|align=left| [[ڇترپور ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|147,688
|align=&quot;right&quot;|78,070
|align=&quot;right&quot;|69,618
|align=&quot;right&quot;|18,312
|align=&quot;right&quot;|78.46
|-
|align=&quot;right&quot;|21
|align=left|[[داموھ ]]
|align=left| [[داموھ ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|147,515
|align=&quot;right&quot;|76,951
|align=&quot;right&quot;|70,564
|align=&quot;right&quot;|17,519
|align=&quot;right&quot;|86.94
|-
|align=&quot;right&quot;|22
|align=left|[[مانڊسئور ]]
|align=left| [[مانڊسئور ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|141,468
|align=&quot;right&quot;|72,370
|align=&quot;right&quot;|69,098
|align=&quot;right&quot;|15,721
|align=&quot;right&quot;|86.79
|-
|align=&quot;right&quot;|23
|align=left|[[کارگوني ]]
|align=left| [[کارگوني ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|133,361
|align=&quot;right&quot;|68,672
|align=&quot;right&quot;|64,689
|align=&quot;right&quot;|16,662
|align=&quot;right&quot;|83.01
|-
|align=&quot;right&quot;|24
|align=left|[[نيموچ ]] 
|align=left| [[نيموچ ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|128,575
|align=&quot;right&quot;|67,566
|align=&quot;right&quot;|61,009
|align=&quot;right&quot;|15,008
|align=&quot;right&quot;|85.88
|-
|align=&quot;right&quot;|25
|align=left|[[پٿامپور ]]
|align=left| [[ڌار ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|126,09
|align=&quot;right&quot;|70,577
|align=&quot;right&quot;|55,522
|align=&quot;right&quot;|20,438
|align=&quot;right&quot;|82.73
|-
|align=&quot;right&quot;|26
|align=left|[[ھوشنگ آباد]]
|align=left| [[ھوشنگ آباد ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|117,956
|align=&quot;right&quot;|61,610
|align=&quot;right&quot;|56,346
|align=&quot;right&quot;|13,012
|align=&quot;right&quot;|87.97
|-
|align=&quot;right&quot;|27
|align=left|[[اتارسي]]
|align =left| [[ ھوشنگ آباد ضلعو]] 
|UA
|align=&quot;right&quot;|114,430
|align=&quot;right&quot;|59,382
|align=&quot;right&quot;|55,058
|align=&quot;right&quot;|11,832
|align=&quot;right&quot;|90.30
|-
|align=&quot;right&quot;|28
|align=left|[[سيھور ]]
|align=left| [[سيھور ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|109,025
|align=&quot;right&quot;|56,397
|align=&quot;right&quot;|52,628
|align=&quot;right&quot;|12,869
|align=&quot;right&quot;|85.48
|-
|align=&quot;right&quot;|29
|align=left|[[بيتل، مڌيا پرديش|بيتل]] 
|align=left| [[بيتل ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|103,341
|align=&quot;right&quot;|52,902
|align=&quot;right&quot;|50,439
|align=&quot;right&quot;|11,005
|align=&quot;right&quot;|90.27
|-
|align=&quot;right&quot;|30
|align=left|[[سيئوني، مڌيا پرديش|سيئوني]]
|align=left| [[سيئوني ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|102,377
|align=&quot;right&quot;|52,354
|align=&quot;right&quot;|50,023
|align=&quot;right&quot;|10,413
|align=&quot;right&quot;|91.16
|-
|align=&quot;right&quot;|31
|align=left|[[داتيا ]]
|align=left| [[داتيا ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|100,466
|align=&quot;right&quot;|52,931
|align=&quot;right&quot;|47,535
|align=&quot;right&quot;|12,218
|align=&quot;right&quot;|80.54
|-
|align=&quot;right&quot;|32
|align=left|[[ناگدا ]]
|align=left| [[ اجئين ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|100,036
|align=&quot;right&quot;|51,410
|align=&quot;right&quot;|48,626
|align=&quot;right&quot;|11,053
|align=&quot;right&quot;|81.61
|}

== معيشت ==
{{Main|مڌيا پرديش جي معيشت}}

[[File:Vehicle Factory Jabalpur (VFJ)'s LPTA 715 Truck for the Indian Army.jpg|thumb|right|[[وهيڪل فيڪٽري جبلپور]] پاران هندستاني فوج لاءِ تيار ڪيل LPTA 715 فوجي ٽرڪ]]

مڌيا پرديش جي [[مجموعي رياستي پيداوار|مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] (نامياتي GDP) 2013–14ع ۾ {{INR}} 4,509&amp;nbsp;ارب (تقريباً {{USD}} 72,726,000,000) هئي. 2013–14ع ۾ في ماڻهو آمدني {{USD}} 871.45 هئي، جيڪا ملڪ ۾ ڇهين گهٽ ترين هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://planningcommission.nic.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20160.pdf |title=Per Capita Net State Domestic Product at Current Prices |access-date=25 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225101510/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20160.pdf |archive-date=25 December 2014| url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1999ع کان 2008ع تائين رياست جي سالياني معاشي واڌ جي شرح تمام گهٽ، 3.5٪، رهي.&lt;ref name=&quot;lakshmi&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=12749719&amp;fsrc=rss |title=A special report on India: Ruled by Lakshmi 11 Dec 2008 from ''The Economist'' print edition |newspaper=The Economist |access-date=4 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310214943/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=12749719&amp;fsrc=rss |archive-date=10 March 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ رياست جي GDP واڌ جي شرح ۾ نمايان سڌارو آيو، جيڪا 2010–11ع ۾ 8٪ ۽ 2011–12ع ۾ 12٪ تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;TOI_2012_GDP_12pc&quot;&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Madhya-Pradeshs-GDP-goes-up-to-12-per-cent/articleshow/14502670.cms |title=Madhya Pradesh's GDP goes up to 12 per cent |author=Lemuel Lall |date=29 June 2012 |access-date=10 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502174841/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-29/india/32471751_1_growth-rate-agriculture-growth-negative-growth |archive-date=2 May 2013 |url-status=live |newspaper=[[The Times of India]] }}&lt;/ref&gt;

مڌيا پرديش، خاص طور [[مورينا ضلعو|مورينا ضلعي]] ۾، ماکيءَ جي پيداوار لاءِ پڻ مشهور آهي.

رياست جي معيشت جو بنياد [[زرعي معيشت|زراعت]] تي آهي.&lt;ref name=&quot;TOI_2012_GDP_12pc&quot; /&gt; مڌيا پرديش جا اهم فصل ڪڻڪ، سويابين، چڻا، ڪمند، چانور، مڪئي، ڪپهه، ريپسيڊ، سرنهن ۽ ارهر آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt; [[غير ڪاٺي ٻيلائي پيداوار|ننڍيون ٻيلائي پيداوارون]] (MFP)، جهڙوڪ [[Diospyros melanoxylon|تيندو]] جا پن، جيڪي [[ٻيڙي]] ويڙهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، سال جا ٻج، ساڳوان جا ٻج ۽ لاک پڻ رياست جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ حصو وجهن ٿا.

[[File:Woman harvesting wheat, Raisen district, Madhya Pradesh, India ggia version.jpg|thumb|[[رائيسن ضلعو]] ۾ ڪڻڪ لڻندڙ عورت]]

مڌيا پرديش ۾ 5 [[خاص اقتصادي علائقا]] (SEZs) آهن: 3 [[هندستان ۾ ڄاڻ ٽيڪنالاجي|IT/ITeS]] علائقا (اندور، [[گواليار]])، هڪ معدنيات تي ٻڌل ([[جبلپور]]) ۽ هڪ زرعي صنعت تي ٻڌل (جبلپور). آڪٽوبر 2011ع ۾ 14 تجويز ڪيل SEZs جي منظوري ڏني وئي، جن مان 10 IT/ITeS تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt; [[اندور]] رياست جو اهم واپاري مرڪز آهي. رياست جي مرڪزي جاگرافيائي مقام سبب ڪيترين ئي [[صارفين جون شيون|صارفين جي شين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين مڌيا پرديش ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز قائم ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ibef.org/download/Madhya_Pradesh_271211.pdf |title=Madhya Pradesh : The Land of Diamonds |date=November 2011 |website=Ibef.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927114553/https://www.ibef.org/download/Madhya_Pradesh_271211.pdf |archive-date=27 September 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[اندور]]–[[ديوس]]–[[پيٿمپور]] ۽ [[منڊي ديپ]] (ڀوپال) جا صنعتي پٽا مڌيا پرديش جا اهم صنعتي مرڪز آهن. انهن علائقن ۾ ڪيترائي صنعتي يونٽ ۽ ڪارخانا موجود آهن، جن ۾ مشيني ۽ صنعتي پرزا (گيئر، ڪيبل)، ڪيميائي پيداواري يونٽ، دوائن جا ڪارخانا، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ FMCG صنعتون، ڪپڙي جي صنعت، اناج پروسيسنگ يونٽ، چمڙي جي صنعت ۽ صفائيءَ جون شيون ٺاهيندڙ يونٽ وغيره شامل آهن.

مڌيا پرديش جي [[گواليار]] علائقي ۾ قدرتي اڇي پٿر جي پيداوار ٿئي ٿي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن ڏانهن برآمد ڪيو وڃي ٿو.

رياست وٽ هندستان جا سڀ کان وڏا هيرن ۽ ٽامي جا ذخيرا آهن. ٻين اهم معدني ذخيرن ۾ ڪوئلو، [[ڪول بيڊ ميٿين]]، [[مينگنيز]] ۽ [[ڊولومائيٽ (معدنيات)|ڊولومائيٽ]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt;

مڌيا پرديش ۾ ڇهه [[آرڊيننس فيڪٽريون]] آهن، جن مان چار [[جبلپور]] ۾ واقع آهن—[[وهيڪل فيڪٽري جبلپور|وهيڪل فيڪٽري]]، گري آئرن فائونڊري، [[گن ڪيريج فيڪٽري جبلپور|گن ڪيريج فيڪٽري]] ۽ [[آرڊيننس فيڪٽري کماريا]]—جڏهن تہ هڪ هڪ ڪٽني ۽ اٽارسي ۾ آهي. اهي ڪارخانا [[آرڊيننس فيڪٽريز بورڊ]] جي انتظام هيٺ هلندا آهن ۽ [[هندستاني هٿياربند فوجون|هندستاني هٿياربند فوجن]] لاءِ مختلف قسم جون شيون تيار ڪندا آهن.

هن وقت رياست ۾ [[سيڪيورٽي پرنٽنگ اينڊ منٽنگ ڪارپوريشن آف انڊيا|سيڪيورٽي پرنٽنگ اينڊ منٽنگ ڪارپوريشن آف انڊيا لميٽيڊ]] جا ٻه اهم سيڪيورٽي پرنٽنگ يونٽ ڪم ڪري رهيا آهن. پهريون يونٽ [[ديوس]] ۾ واقع آهي ۽ بئنڪ نوٽ پريس (BNP) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو SPMCIL جو هڪ صنعتي يونٽ آهي، جيڪو 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ مڪمل طور [[هندستان جي حڪومت]]، [[هندستان جي ناڻي واري وزارت|ناڻي واري وزارت]] ۽ [[هندستان جي اقتصادي معاملن واري کاتي|اقتصادي معاملن واري کاتي]] جي ملڪيت آهي. BNP ديوس هندستاني ڪرنسي نوٽ، يعني [[هندستاني روپيو]] يا INR (علامت: '₹')، ₹50، ₹100، ₹500 ۽ ₹2000 جي ماليتن ۾ ڇاپيندو آهي ۽ ڪنهن بہ ماليت جا بئنڪ نوٽ ڇاپڻ جي صلاحيت رکي ٿو. BNP ديوس ۾ هڪ خاص سيڪيورٽي مس ڪارخانو پڻ آهي، جيڪو ڪرنسي ۽ حڪومت طرفان منظور ٿيل ٻين دستاويزن لاءِ مخصوص مس فراهم ڪري ٿو.

ٻيو يونٽ هڪ سيڪيورٽي پيپر مل آهي، جيڪا 1968ع ۾ [[هوشنگ آباد]] ۾ قائم ڪئي وئي. اها بئنڪ نوٽن ۽ غير عدالتي اسٽامپن لاءِ ڪاغذ تيار ڪري ٿي ۽ نئين جديد يونٽ ذريعي وڌيڪ ڇپائيءَ جو ڪم پڻ انجام ڏئي ٿي.

مڌيا پرديش [[مهاتما گانڌي قومي ٻهراڙي روزگار ضمانت قانون، 2005]] جي بهترين عملدرآمد لاءِ 10هون قومي اعزاز حاصل ڪيو.

رياست جي سياحتي صنعت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، جنهن کي جهنگلي جيوت واري سياحت ۽ تاريخي توڙي مذهبي اهميت رکندڙ ڪيترن ئي ماڳن مان هٿي ملي ٿي. [[گواليار]]، [[سانچي]] ۽ [[کجوراهو]] پرڏيهي سياحن ۾ مشهور آهن. ان سان گڏ [[ڀيڙاگھاٽ]]، [[جبلپور]]، [[ڀيمبيٽڪا]]، [[ڀوجپور، مڌيا پرديش|ڀوجپور]]، [[مهيشور]]، [[مانڊو، مڌيا پرديش|مانڊو]]، [[اورڇا]]، [[پچمڙهي]]، [[ڪانها نيشنل پارڪ|ڪانها]]، [[امرڪنٽڪ]] ۽ [[اجئين]] پڻ اهم سياحتي ماڳ آهن. اشوڪ نگر ضلعي جي تومن (تومن) ۾ واقع قديم ونڌيواسني مندر پڻ اهم مذهبي ماڳن مان هڪ آهي، جيڪو ڏکڻ رخ وارو مندر آهي.

== ڍانچو ==
=== توانائي ===
{{Bar chart
| table_width = 50
| title       = مڌيا پرديش ۾ بجليءَ جي پيداوار (31 مارچ 2026ع)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2026/MAR/capacity2-Western-2026-03.pdf |title=Location wise Western region state-wise installed capacity as on 31/03/2026 |website=npp.gov.in |publisher=National Power Portal, Government of India |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;
| float       = right
| data_max    = 33352.64
| label_type  = بجلي
| data_type   = گنجائش (MW)
| label1      = حرارتي
| data1       = 21170.00
| label2      = قابل تجديد
| data2       = 9947.64
| label3      = آبي
| data3       = 2235.00
| label4      = ايٽمي
| data4       = 0.0
}}

31 مارچ 2026ع تائين رياست ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 33352.64 MW هئي. مڌيا پرديش اليڪٽرڪ بورڊ جو مرڪز [[جبلپور]] ۾ آهي. [[ريوا الٽرا ميگا سولر]] منصوبو هڪ فوٽو وولٽائيڪ شمسي پارڪ آهي، جيڪو مڌيا پرديش جي ريوا ضلعي جي گرھ تحصيل ۾ 1,590 ايڪڙ (6.4&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Electricity {{!}} District Rewa, Government of Madhya Pradesh {{!}} India |url=https://rewa.nic.in/en/district-produce/electricity/ |access-date=10 July 2020 |language=en-US |archive-date=10 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710150628/https://rewa.nic.in/en/district-produce/electricity/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي منصوبو 750 MW گنجائش سان ڪم شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pv-magazine-india.com/2018/07/09/750-mw-rewa-solar-project-starts-supplying-power/ |title=750 MW Rewa solar project starts supplying power |website=pv magazine India |date=9 July 2018 |access-date=12 July 2020 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712131255/https://www.pv-magazine-india.com/2018/07/09/750-mw-rewa-solar-project-starts-supplying-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست جي 97٪ گهرن کي بجليءَ تائين رسائي حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://energy.mp.gov.in/en/about-us |title=About Us &amp;#124; Energy Department, Government of Madhya Pradesh |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609142927/http://energy.mp.gov.in/en/about-us |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مڌيا پرديش جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع [[سنگرولي]] علائقو ملڪ لاءِ توانائي پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن علائقي ۾ ڪوئلي جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جن جي کاڻين مان ناردرن ڪول فيلڊز لميٽيڊ، جيڪا ڪول انڊيا لميٽيڊ جي ذيلي ڪمپني آهي، ڪوئلو ڪڍي ٿي. اهو ڪوئلو NTPC، ساسان پاور ۽ هندالڪو جي مقامي بجلي گهرن ۾ استعمال ٿئي ٿو. هن علائقي ۾ توانائي پيدا ڪرڻ جي 10,000 MW کان وڌيڪ نصب ٿيل گنجائش موجود آهي.

رياستي حڪومت [[مالوا]] علائقي کي هوائي توانائي پيدا ڪرڻ وارا يونٽ قائم ڪرڻ لاءِ چونڊيو. علائقي ۾ لڳاتار هلندڙ هوائون هوائي توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن. [[ديوس]] کان 13&amp;nbsp;km (8.1&amp;nbsp;mi) پري جبلن جي هڪ قطار تي 100 کان وڌيڪ پن چڪيون موجود آهن، جيڪي 30 ميگاواٽ کان وڌيڪ بجلي پيدا ڪن ٿيون. انهن منصوبن جي مالي مدد ڪجهه خانگي ڪمپنين ڪئي، جيڪي قابل اعتماد بجلي فراهمي چاهينديون هيون.

=== آمدرفت ===
{{Bar chart
| table_width = 60
| title       = مڌيا پرديش جو روڊ نيٽ ورڪ&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt;
| float       = right
| data_max    = 20000
| label_type  = روڊ جو قسم
| data_type   = ڊيگهه (km ۾)
| label1      = قومي شاهراهون
| data1       = 8772
| label2      = رياستي شاهراهون
| data2       = 11000
| label3      = اهم ضلعي روڊ
| data3       = 19241
}}

بس ۽ ريل گاڏين جون خدمتون مڌيا پرديش جي گهڻن علائقن تائين پهچن ٿيون. رياست جي {{convert|99,043|km|mi|adj=mid|-long}} ڊگهي روڊ نيٽ ورڪ ۾ 20 [[هندستان جي قومي شاهراهن جي فهرست|قومي شاهراهون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt; {{convert|4,948|km|mi|adj=mid|-long}} ڊگهو ريلوي نيٽ ورڪ رياست جي مختلف حصن مان گذري ٿو، جڏهن تہ [[جبلپور]] [[هندستاني ريلوي]] جي [[ويسٽ سينٽرل ريلوي]] زون جو هيڊڪوارٽر آهي. [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]] پڻ رياست جي ڪجهه حصن کي ڍڪين ٿيون. اولهندي مڌيا پرديش جو گهڻو حصو [[ويسٽرن ريلوي]] جي [[رتلام ريلوي ڊويزن]] هيٺ اچي ٿو، جنهن ۾ اندور، اجئين، ديوس، مندسور، کنڊوا، [[نيمچ]] ۽ ڀوپال جو بيراگرھ شامل آهن. رياست ۾ ڪُل 20 اهم ريلوي جنڪشن آهن. روزانو 455 کان وڌيڪ ريل گاڏيون مڌيا پرديش مان گذرن ٿيون. رڳو رياست جي گادي ڀوپال مان روزانو 220 ريل گاڏيون گذرن ٿيون. اتر–ڏکڻ ۽ اوڀر–اولهه ريلوي رستا مڌيا پرديش مان گذرن ٿا، جن ۾ [[نئين دهلي–چنائي مين لائين]] پڻ شامل آهي.

[[بين الرياستي بس ٽرمينل|بين الرياستي بس ٽرمينل]] [[ڀوپال]]، [[گواليار]]، [[اندور]] ۽ [[جبلپور]] ۾ واقع آهن. انهن چئن شهرن مان روزانو 2,000 کان وڌيڪ بسون هلن ٿيون. شهرن اندر آمدرفت جو نظام گهڻو ڪري بسن، خانگي [[آٽو رڪشا|آٽو رڪشائن]] ۽ ٽيڪسين تي مشتمل آهي.

رياست کي ڪنڊلا بندرگاهه ۽ جواهر لال نهرو بندرگاهه جهڙن اهم بندرگاهن تائين آسان رسائي حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.slbcmadhyapradesh.in/infrastructure.aspx |title=Infrastructure |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609145309/http://www.slbcmadhyapradesh.in/infrastructure.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست وٽ سامونڊي ڪنارو ناهي، پر هتي 5 فعال ICDs (انلينڊ/خشڪ بندرگاهه) موجود آهن، جيڪي سامان جي ڪليئرنس ۽ رياست اندر سڌي روانگيءَ لاءِ لوڊنگ جون سهولتون مهيا ڪن ٿا؛ اهي ڀوپال، اندور ۽ گواليار ۾ واقع آهن. گهڻو سامونڊي واپار پاڙيسري رياستن ۾ واقع [[ڪنڊلا]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] (نهاوا شيوا) ذريعي ٿئي ٿو، جيڪي روڊ ۽ ريل نيٽ ورڪن وسيلي مڌيا پرديش سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهن.

[[ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو]]، [[اندور]] مڌيا پرديش جو سڀ کان مصروف هوائي اڏو آهي، جنهن کان پوءِ رياست جي گادي [[ڀوپال]] ۾ [[راجا ڀوج بين الاقوامي هوائي اڏو]] اچي ٿو.

[[گواليار هوائي اڏو|راج ماتا وجيا راجي سنڌيا هوائي اڏو]]، [[گواليار]] مڌيا پرديش جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان پراڻو هوائي اڏو آهي. اهو وچ هندستان جو واحد هوائي اڏو آهي، جتي ٻه متوازي ٽيڪ آف رن ويز آهن.

[[ڊمنا هوائي اڏو]]، [[جبلپور]] ۽ [[کجوراهو هوائي اڏو]] پڻ باقاعده تجارتي مسافر خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ريوا ضلعو|ريوا]] هوائي اڏو تعمير هيٺ آهي ۽ ان جون خدمتون 2025ع تائين شروع ٿيڻ جي اميد هئي. ان کان سواءِ ننڍيون [[هوائي پٽيون]] [[ڇندواڙا]]، [[ڌانا هوائي اڏو|ساگر]]، [[نيمچ]]، [[رتلام]]، [[مندسور]]، [[اجئين]]، [[کنڊوا هوائي اڏو|کنڊوا]]، [[گنا، هندستان|گنا]] ۽ [[ستنا هوائي اڏو|ستنا]] ۾ واقع آهن.

=== ٻيا ===
[[File:Outside_view_of_Rani_Kamlapati_Railway_Station_25.jpg|thumb|راڻي ڪمل پتي ريلوي اسٽيشن]]

رياست ۾ 55 ضلعي اسپتالون، 333 ڪميونٽي هيلٿ سينٽر، 1,155 پرائمري هيلٿ سينٽر ۽ 8,860 سب سينٽر آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2014&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ibef.org/download/Madhya-Pradesh-March-2014.pdf |title=Madhya Pradesh: The Land of Diamonds |publisher=India Brand Equity Foundation |date=March 2014 |access-date=15 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810070105/http://www.ibef.org/download/Madhya-Pradesh-March-2014.pdf |archive-date=10 August 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-govt-clears-proposal-for-52nd-district/articleshow/64875306.cms |title=MP govt clears proposal for 52nd district |date=5 July 2018 |first=Rajendra |last=Sharma|work=The Times of India |language=en |access-date=3 November 2019 |archive-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917004908/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-govt-clears-proposal-for-52nd-district/articleshow/64875306.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي دوران شهري بنيادي ڍانچي ۾ نمايان سڌارو آيو آهي. ڀوپال، اندور، [[جبلپور]] ۽ اجئين جي ترقيءَ لاءِ [[جواهر لال نهرو نيشنل اربن رينيول مشن]] تحت $500&amp;nbsp;ملين کان وڌيڪ لاڳت وارن 22 منصوبن جي منظوري ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt;

مڌيا پرديش جي ستن شهرن—[[سمارٽ سٽي ڀوپال|ڀوپال]]، [[اندور]]، [[گواليار]]، [[جبلپور]]، [[ستنا]]، [[اجئين]] ۽ [[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]]—کي [[سمارٽ سٽيز مشن]] تحت چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/centre-releases-list-of-98-cities-for-smart-city-project/article7586751.ece |title=Centre unveils list of 98 smart cities; UP, TN strike it rich |last=Jeelani|first=Mehboob|date=27 August 2015 |work=The Hindu |access-date=4 September 2018 |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230030144/http://www.thehindu.com/news/national/centre-releases-list-of-98-cities-for-smart-city-project/article7586751.ece |archive-date=30 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Full-list-of-98-smart-cities/articleshow/48694723.cms |title=Full list of 98 smart cities – Times of India ► |work=The Times of India |access-date=4 September 2018 |archive-date=19 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119202334/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Full-list-of-98-smart-cities/articleshow/48694723.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اندور، هندستان جي حڪومت پاران شروع ڪيل [[سوڇ سرويکشن]] صفائي پروگرام جو حصو رهيو آهي. سوڇ سرويکشن موجب 2017ع، 2018ع، 2019ع، 2020ع، 2021ع، 2022ع ۽ 2023ع دوران لڳاتار ستن سالن تائين اندور کي [[هندستان جي سڀ کان صاف شهرن جي فهرست|هندستان جو سڀ کان صاف شهر]] قرار ڏنو ويو.

[[File:Bhopal_Junction_Railway_Station,_Bhopal.jpg|thumb|ڀوپال جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]

[[گواليار]] کي يونيسڪو پاران عالمي سطح تي هندستان جي ”موسيقيءَ جي شهر“ طور تسليم ڪيو ويو آهي. ان کي هڪ اهم سنگ ميل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن مڌيا پرديش کي عالمي موسيقي سياحت جي هڪ مرڪز طور نمايان ڪيو آهي.

=== ميڊيا ===

[[دينيڪ ڀاسڪر]]، [[دينيڪ جاگرن]]، دي انڊين آبزرور، نوا ڀارت، [[ديش بندھو (اخبار)|ديش بندھو]]، نئي دنيا، [[راجسٿان پترڪا]]، راج ايڪسپريس ۽ دينيڪ دبنگ دنيا اهم [[هندي]] اخبارون آهن. شهرن مان ٻيون مقامي اخبارون پڻ شايع ٿين ٿيون. انگريزيءَ ۾ ٽائمز آف انڊيا، [[هندستان ٽائمز]]، دي هٽواڊا، سينٽرل ڪرانيڪل ۽ ''[[دي فري پريس جرنل|فري پريس]]'' جا ڀوپال مان ايڊيشن نڪرن ٿا، جڏهن تہ دي هٽواڊا جو ايڊيشن [[جبلپور]] مان پڻ شايع ٿئي ٿو. هڪ سنڌي روزاني اخبار، ''چئلينج''، جيڪا هاڻي هنديءَ ۾ پڻ شايع ٿئي ٿي، ڀوپال مان نڪري ٿي ۽ رياست جي واحد سنڌي اخبار آهي.

== ثقافت ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;134&quot;&gt;
File:Traditional Bagh hand block print master craftsman-artisan-artist Mohammed Bilal Khatri, Madhya Pradesh, India.jpg|[[باغ پرنٽ]]، [[باغ، ڌار|باغ]] جي روايتي هٿ سان بلاڪ ڇپائيءَ جو هنر
File:Flute player in Orccha.jpg|[[اورڇا]] ۾ بانسري وڄائيندڙ هڪ شخص، جنهن جي پيشانيءَ تي اڇو [[تلڪ]] ۽ بدن تي مقدس زعفراني رنگ جا ڪپڙا آهن
File:Sand sculpture at Bandrabhan,Hoshangabad.JPG|نرمداپورم ڀرسان باندراڀان ۾ [[سدرشن پٽنائڪ]] جو ٺاهيل واريءَ جو مجسمو
&lt;/gallery&gt;

مڌيا پرديش جي ٽن ماڳن کي [[يونيسڪو]] پاران [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو آهي: [[کجوراهو يادگارن جو مجموعو]] (1986ع)، جنهن ۾ [[ديوي جگدمبي مندر]]، [[کجوراهو (شهر)|کجوراهو]] شامل آهي؛ [[سانچي|سانچي جا ٻڌمت جا يادگار]] (1989ع)؛ ۽ [[ڀيمبيٽڪا جون پٿري پناهه گاهون]] (2003ع). فن تعمير يا قدرتي منظرن جي لحاظ کان ٻين اهم ماڳن ۾ [[اجئي ڳڙهه]]، [[امرڪنٽڪ]]، [[اسير ڳڙهه]]، [[باندھوڳڙهه]]، [[باون گجا]]، [[ڀوپال]]، [[وديشا]]، [[چنديري]]، [[چترڪوٽ، مڌيا پرديش|چترڪوٽ]]، [[ديوس ضلعو|ديوس]]، [[ڌار]]، [[گواليار]]، [[اندور]]، [[نيماور]]، [[جبلپور]]، [[برهانپور]]، [[مهيشور]]، [[منڊليشور]]، [[مانڊو، مڌيا پرديش|مانڊو]]، [[اومڪاريشور]]، [[اورڇا]]، [[پچمڙهي]]، [[شيوپوري]]، [[سونگيري]]، [[منڊلا]] ۽ [[اجئين]] شامل آهن.

مڌيا پرديش پنهنجي ڪلاسيڪي ۽ لوڪ موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي. 2023ع ۾ يونيسڪو [[گواليار]] کي ”موسيقيءَ جو شهر“ قرار ڏنو. مڌيا پرديش جي مشهور [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي [[گهراڻو|گهراڻن]] ۾ [[گواليار گهراڻو]]، [[ميهر گهراڻو]] ۽ [[آشيش خان|سينيا گهراڻو]] شامل آهن. گواليار کي هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو گاديءَ وارو هنڌ پڻ سڏيو وڃي ٿو. وچئين دور جي هندستان جا ڪيترائي مشهور صوفي ۽ روحاني راڳي، جهڙوڪ [[محمد غوث|محمد غوث گوالياري]]، [[تانسين]] ۽ [[بيجو باورا]]، گواليار ۾ پيدا ٿيا. [[ڌروپد]] جا مشهور فنڪار [[امين الدين ڊاگر]] (اندور)، [[گونڊيچا ڀائر]] (اجئين) ۽ [[اُدي ڀاولڪر]] (اجئين) پڻ موجوده مڌيا پرديش ۾ پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;SimonMark2000&quot;&gt;{{cite book |author1=Simon Broughton |author2=Mark Ellingham |author3=Richard Trillo |title=World Music: Latin and North America, Caribbean, India, Asia and Pacific |url=https://books.google.com/books?id=QzX8THIgRjUC&amp;pg=PA91 |access-date=13 September 2012 |year=2000 |publisher=Rough Guides |isbn=978-1-85828-636-5 |pages=91– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606122902/http://books.google.com/books?id=QzX8THIgRjUC&amp;pg=PA91 |archive-date=6 June 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مشهور ڪلاسيڪي راڳي [[ڪمار گنڌروا]] پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ديوس ۾ گذاريو. مشهور [[پلي بيڪ سنگر|پلي بيڪ راڳين]] [[ڪشور ڪمار]] (کنڊوا) ۽ [[لتا منگيشڪر]] (اندور)، ۽ راڳي ۽ موسيقار آديش شريواستو (جبلپور) جا جنم هنڌ پڻ مڌيا پرديش ۾ آهن. مقامي لوڪ ڳائڻ جي اندازن ۾ فاگا، ڀرت هري، سنجا گيت، [[ڀوپا]]، [[ڪالبيليا]]، ڀٽ، ڀانڊ، واسديو، وديسيا، ڪلگي ترا، نرگونيا، الها، پانڊواڻي گائن ۽ [[گربا (ناچ)|گربا]]، گربي ۽ گوولن شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mp.gov.in/en/web/guest/folksongs |title=Folk Songs – govt-of-mp-india |publisher=Government of Madhya Pradesh |access-date=14 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814104544/http://www.mp.gov.in/en/web/guest/folksongs |archive-date=14 August 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هر سال گواليار ۾ مڌيا پرديش سياحت بورڊ پاران تانسين موسيقي ميلو منعقد ڪيو ويندو آهي.

مڌيا پرديش جي اهم لوڪ ناچن ۾ [[رائي (ناچ)|رائي]]، ڪرما، سيلا، مٽڪي، گنگور، [[بڌائي]]، باريڊي، نوراتا، اهيري ۽ ڀاگوريا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mp.gov.in/en/web/guest/folkdances |title=Folk Dances – govt-of-mp-india |publisher=Government of Madhya Pradesh |access-date=14 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814110514/http://www.mp.gov.in/en/web/guest/folkdances |archive-date=14 August 2017 |url-status=live |df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
{{See also|مڌيا پرديش ۾ انجنيئرنگ ڪاليجن جي فهرست}}
&lt;!---♦♦♦ صرف اهو ادارو شامل ڪريو، جنهن جو انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ ئي پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---&gt; 
2011ع جي آدمشماري موجب، [[مڌيا پرديش]] ۾ خواندگيءَ جي شرح 69.32 سيڪڙو هئي. 2009–10ع جي انگن اکرن موجب، رياست ۾ 105,592 پرائمري اسڪول، 6,352 هاءِ اسڪول ۽ 5,161 هائير سيڪنڊري اسڪول هئا. رياست ۾ 208 انجنيئرنگ ۽ آرڪيٽيڪچر ڪاليج، 208 انتظاميا جا ادارا ۽ 12 ميڊيڪل ڪاليج آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt;

رياست ۾ هندستان جا ڪجهه اهم سائنسي، تعليمي ۽ تحقيقي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[آءِ آءِ ٽي اندور]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ اندور|آءِ آءِ ايم اندور]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز|ايمس ڀوپال]]، [[مولانا آزاد نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|اين آءِ ٽي ڀوپال]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ، ڀوپال|آءِ آءِ ايس اي آر ڀوپال]]، [[اسڪول آف پلاننگ اينڊ آرڪيٽيڪچر، ڀوپال|ايس پي اي ڀوپال]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، ڊيزائن اينڊ مينوفيڪچرنگ، جبلپور|آءِ آءِ آءِ ٽي جبلپور]] ۽ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي اينڊ مئنيجمينٽ، گواليار|آءِ آءِ آءِ ٽي گواليار]] شامل آهن.

[[گجرا راجا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[گواليار]]، مڌيا پرديش جو پهريون ۽ سڀ کان پراڻو ميڊيڪل ڪاليج آهي، جيڪو 1946ع ۾ قائم ٿيو.

ٻين اهم ادارن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽوئرزم اينڊ ٽريول مئنيجمينٽ|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽوئرزم اينڊ ٽريول مئنيجمينٽ (آءِ آءِ ٽي ٽي ايم گواليار)]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف فاريسٽ مئنيجمينٽ|انڊين انسٽيٽيوٽ آف فاريسٽ مئنيجمينٽ (آءِ آءِ ايف ايم) ڀوپال]]، [[انسٽيٽيوٽ آف هوٽل مئنيجمينٽ|انسٽيٽيوٽ آف هوٽل مئنيجمينٽ (آءِ ايڇ ايم) گواليار]]، [[نيشنل لا انسٽيٽيوٽ يونيورسٽي|نيشنل لا انسٽيٽيوٽ يونيورسٽي (اين ايل آءِ يو) ڀوپال]]، [[لڪشمي ٻائي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فزيڪل ايجوڪيشن|لڪشمي ٻائي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فزيڪل ايجوڪيشن (ايل اين آءِ پي اي) گواليار]]، [[جبلپور انجنيئرنگ ڪاليج]]، [[ڌرم شاستر نيشنل لا يونيورسٽي، جبلپور]] ۽ [[ويلور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|وي آءِ ٽي يونيورسٽي ڀوپال]] شامل آهن.

رياست ۾ ٻه مرڪزي يونيورسٽيون آهن، يعني [[ڊاڪٽر هري سنگهه گور يونيورسٽي]] ([[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]]) ۽ [[اندرا گانڌي نيشنل ٽرائبل يونيورسٽي]] ([[امرڪنٽڪ]]، [[انوپور ضلعو|انوپور]])، جن مان پهرين مڌيا پرديش جي پهرين يونيورسٽي آهي.

رياست ۾ 500 ڊگري ڪاليج آهن، جيڪي رياست جي ڪنهن نه ڪنهن يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل آهن. خصوصي يونيورسٽين ۾ [[راجيو گانڌي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[مڌيا پرديش ميڊيڪل سائنس يونيورسٽي]] ۽ [[ناناجي ديشمک ويٽرنري سائنس يونيورسٽي]] شامل آهن. عام يونيورسٽين ۾ [[برڪت الله يونيورسٽي]] (ڀوپال)، [[ديوي اهليا وشو ودياليا]] ([[اندور]])، [[راڻي درگاوتي يونيورسٽي]] ([[جبلپور]])، [[وڪرم يونيورسٽي]] ([[اجين]])، [[مانسروور گلوبل يونيورسٽي]]، [[جيواجي يونيورسٽي]] ([[گواليار]])، [[ڊاڪٽر هري سنگهه گور يونيورسٽي]] ([[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]])، [[اندرا گانڌي نيشنل ٽرائبل يونيورسٽي]] ([[امرڪنٽڪ]]، [[انوپور ضلعو|انوپور]]) ۽ [[مکن لال چترويدي نيشنل يونيورسٽي آف جرنلزم اينڊ ڪميونيڪيشن]] (ڀوپال) شامل آهن.

گواليار ۾ [[سنڌيا اسڪول]] (ڇوڪرن لاءِ خانگي رهائشي اسڪول) ۽ [[سنڌيا ڪنيا ودياليا]] (ڇوڪرين لاءِ خانگي بورڊنگ اسڪول) واقع آهن، جيڪي هندستان جي سڀ کان مهانگن اسڪولن مان آهن.

پروفيشنل ايگزامينيشن بورڊ کي مڌيا پرديش سرڪار 1970ع ۾ پري ميڊيڪل ٽيسٽ بورڊ طور قائم ڪيو. ڪجهه سالن کان پوءِ 1981ع ۾ پري انجنيئرنگ بورڊ قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ 1982ع ۾ ٻنهي بورڊن کي ضم ڪري [[مڌيا پرديش پروفيشنل ايگزامينيشن بورڊ]] (ايم پي پي اي بي) جو نالو ڏنو ويو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;110&quot;&gt;
File:UIT RGPV Bhopal's Main Gate.jpg|[[راجيو گانڌي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] جو مکيه دروازو
File:IIM Indore pano.jpg|آءِ آءِ ايم اندور جو فضائي پينورامڪ منظر
File:St. Aloysius Senior Secondary School.jpg|[[سينٽ الائيسيس سينيئر سيڪنڊري اسڪول|سينٽ الائيسيس سينيئر سيڪنڊري اسڪول، جبلپور]]، جيڪو 1868ع ۾ قائم ٿيو، هندستان جي قديم ترين اسڪولن مان هڪ آهي
&lt;/gallery&gt;

== سياحت ==

[[مڌيا پرديش سياحت]] مرڪزي هندستان جي هن رياست کي، جيڪا پنهنجي شاهوڪار ثقافتي ورثي، جهنگلي جيوت ۽ قدرتي حسن سبب ”هندستان جي دل“ جي نالي سان مشهور آهي، سياحتي منزل طور فروغ ڏئي ٿي. هتي مختلف قسم جا سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثي ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثي ماڳ]] جهڙوڪ [[کجوراهو]]، [[ڀيمبيٽڪا]] ۽ [[سانچي]]، ٽائيگر رزرو، [[گواليار قلعو]] جهڙا تاريخي قلعا، گواليار جا شاندار [[ساس باهو مندر]] ۽ رنگين ميلا ۽ تهوار شامل آهن، جيڪي هن رياست کي هڪ اهم سياحتي منزل بڻائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madhya Pradesh Tourism |url=https://www.mptourism.com/ |website=MP Tourism |access-date=26 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== رانديون ==
[[File:Performing mallakhamb.jpg|thumb|[[ملکمب]] جو مظاهرو]]
2013ع ۾ رياستي سرڪار [[ملکمب]] کي رياستي راند قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Singhi |first1=Ramendra| title=State sport status to malkhamb |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/State-sport-status-to-malkhamb/articleshow/20006539.cms |newspaper=The Times of India |date=11 May 2013 |access-date=24 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521202109/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/State-sport-status-to-malkhamb/articleshow/20006539.cms |archive-date=21 May 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڪرڪيٽ]]، [[ڪٻڊي]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[فٽبال]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[والي بال]]، [[سائيڪلنگ]]، [[ترڻ (راند)|ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]] ۽ [[ٽيبل ٽينس]] رياست جون مشهور رانديون آهن. [[کو کو]]، [[گلي ڏنڊا]]، [[ستوليا]]، ڪنچي ۽ [[لنگڙي]] جهڙيون روايتي رانديون ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مشهور آهن.

[[سنوڪر]]، جيڪا ڪيو سان کيڏي ويندڙ راند آهي، عام طور تي سمجهيو وڃي ٿو ته اها [[جبلپور]] ۾ [[برطانوي فوج]] جي آفيسرن ايجاد ڪئي هئي. اها ڪيترن ئي انگريزي ڳالهائيندڙ ۽ دولت مشترڪه جي ملڪن ۾ مشهور آهي، ۽ ان جا اعليٰ پيشور رانديگر پنهنجي ڪيريئر دوران راند مان ڪروڙين پائونڊن جي آمدني حاصل ڪن ٿا.

[[File:Maharani Usha Raje Cricket Stadium Indore - panoramio.jpg|thumb|[[هولڪر اسٽيڊيم]]، [[اندور]].]]
ڪرڪيٽ مڌيا پرديش ۾ سڀ کان مشهور راند آهي.{{Citation needed|date=April 2021}} رياست ۾ بين الاقوامي [[ڪرڪيٽ]] جا اسٽيڊيم آهن—[[نهرو اسٽيڊيم، اندور|نهرو اسٽيڊيم]] (اندور)، [[ڪيپٽن روپ سنگهه اسٽيڊيم]] (گواليار)، [[هولڪر ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] (اندور) ۽ [[شريمنت ماڌو رائو سنڌيا ڪرڪيٽ اسٽيڊيم|ماڌو رائو سنڌيا ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] (گواليار). [[مڌيا پرديش ڪرڪيٽ ٽيم]] جي [[رنجِي ٽرافي]] ۾ بهترين ڪارڪردگي 1998–99ع ۾ رهي، جڏهن [[چندرڪانت پنڊت]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ٽيم رنر اپ رهي. ان جي اڳوڻي، اندور جي [[هولڪر ڪرڪيٽ ٽيم]]، رنجِي ٽرافي چار ڀيرا کٽي هئي. 2022ع ۾ چندرڪانت پنڊت جي ڪوچنگ هيٺ مڌيا پرديش ڪرڪيٽ ٽيم رنجِي ٽرافي 2021–22ع جي سيزن ۾ 41 ڀيرا چيمپيئن رهندڙ ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم کي شڪست ڏني. [[ايم چناسوامي اسٽيڊيم]] ۾ حاصل ڪيل هي مڌيا پرديش جو پهريون رنجِي ٽرافي خطاب هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Purohit |first1=Abhishek |title=Madhya Pradesh end long wait to win Ranji Trophy; beat Mumbai by 6 wickets |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/madhya-pradesh-ends-long-wait-to-win-ranji-trophy-beat-mumbai-by-6-wickets-7992449/ |access-date=28 June 2022 |work=The Indian Express |date=27 June 2022 |language=en |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627203357/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/madhya-pradesh-ends-long-wait-to-win-ranji-trophy-beat-mumbai-by-6-wickets-7992449/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڀوپال جو [[عيش باغ اسٽيڊيم]] [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي ٽيم [[ڀوپال بادشاهس]] جو گهرو ميدان آهي. رياست جي [[مڌيا پرديش فٽبال ٽيم|فٽبال ٽيم]] پڻ آهي، جيڪا [[سنتوش ٽرافي]] ۾ حصو وٺي ٿي.

[[ايم پي يونائيٽيڊ ايف سي (ڀارت)|ايم پي يونائيٽيڊ ايف سي]] هڪ هندستاني فٽبال ڪلب آهي، جيڪو [[آءِ-ليگ 2|سيڪنڊ ڊويزن آءِ-ليگ]] ۾ کيڏي چڪو آهي.

6 ڊسمبر 2017ع تي مڌيا پرديش جي [[وزيراعليٰ]] [[شِوراج سنگهه چوهان]] اعلان ڪيو ته بين الاقوامي مقابلن ۾ تمغا کٽيندڙ رياست جي رانديگرن کي سرڪاري نوڪريون ڏنيون وينديون.

[[مدهو يادَو]]، [[ڀارت جي عورتن جي قومي فيلڊ هاڪي ٽيم]] جي اڳوڻي ڪپتان، 1982ع جي [[ايشيائي رانديون|ايشيائي راندين]] ۾ سون جو تمغو کٽيندڙ ۽ ارجنا ايوارڊ حاصل ڪندڙ، [[جبلپور]] سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/madhya-pradesh-former-indian-womens-hockey-team-captain-celebrates-indias-victory-against-australia |title=Madhya Pradesh: Former Indian women's hockey team captain celebrates India's victory against Australia |website=Free Press Journal |access-date=7 August 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807184708/https://www.freepressjournal.in/bhopal/madhya-pradesh-former-indian-womens-hockey-team-captain-celebrates-indias-victory-against-australia |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[مڌيا پرديش جو خاڪو]]
* [[ڊائريڪٽوريٽ اسپورٽس اينڊ يوٿ ويلفيئر]]
* [[مڌيا پرديش جا ضلعا]]
* [[مڌيا پرديش جي قلعن جي فهرست]]
* [[مڌيا پرديش سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]]
* [[2025 اندور پيئڻ جي پاڻي جي آلودگي]]

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
{{refbegin|30em}}
* گيانيندر سنگهه. ''فارم ميڪانائيزيشن اِن مڌيا پرديش''. ڀوپال: سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ، 2000.
* مڌيا پرديش (ڀارت). ''دي مڌيا پرديش هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2002: يوزنگ دي پاور آف ڊيموڪريسي فار ڊولپمينٽ''. [ڀوپال: گورنمينٽ آف مڌيا پرديش، 2002].
* [[گرو راڌا ڪشن]] ''سوتنترتا سنگرام سيناني فرام مڌيا پرديش'': آرڪائيوز، [[نهرو ميموريل ميوزيم اينڊ لائبريري]]، نئين دهلي.
* رَگ، پنڪج. ''ونٽيج، مڌيا پرديش: ا ڪليڪشن آف اولڊ فوٽوگرافس''. ڀوپال: مڌيا پرديش مڌيم، ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪيالاجي، آرڪائيوز اينڊ ميوزيمز جي سهڪار سان، 2005. {{ISBN|81-902702-7-3}}
* پرمار، شيام. ''فوڪ ٽيلز آف مڌيا پرديش''. فوڪ ٽيلز آف انڊيا سيريز، 12&quot;. نئين دهلي: اسٽرلنگ پبلشرز، 1973.
* رَگ، پنڪج، ۽ او. پي. مشرا. ''ماسٽرپيسز آف مڌيا پرديش''. ڀوپال: ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪيالاجي، آرڪائيوز اينڊ ميوزيمز، گورنمينٽ آف مڌيا پرديش، 2005.
* سمپٿ، ايم. ڊي.، ايڇ. وي. ترويدي، ۽ مندن ترويدي. ''ايپيگرافس آف مڌيا پرديش''. نئين دهلي: آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا، 2001.
* ستي، وشومڀر پرساد. ''مڌيا پرديش، ا جيو-اڪنامڪ اپريزل''. دهلي: اڀيجيت، 2004. {{ISBN|81-88683-43-4}}
* شاهه، شمپا، ۽ آشي منوهر. ''ٽرائبل آرٽس اينڊ ڪرافٽس آف مڌيا پرديش. لونگ ٽريڊيشنز آف انڊيا''. احمدآباد: ميپن پب./وانيا پرڪاشن، ڀوپال جي سهڪار سان، 1996. {{ISBN|0-944142-71-0}}
{{refend}}
==حوالا==
{{Reflist}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Wikiquote}}
{{Sister project links|voy=Madhya Pradesh|d=Q1188|c=Category:Madhya Pradesh|n=Category:Madhya Pradesh|q=no|s=no|b=no|v=no}}
; سرڪار
* {{official website}}
; عام معلومات
* {{GovPubs|Madhya%20Pradesh}}
* {{Britannica|355793|Madhya Pradesh}}
* {{Wikiatlas|Madhya Pradesh}} 
* {{osmrelation-inline|1950071}}

{{State of Madhya Pradesh|state=expanded}}
{{States and Union Territories of India}}

{{Authority control}}

[[زمرو:مڌيا پرديش| ]]
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ 1956ع جا قيام]]
[[زمرو:1956ع ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا]]</text>
      <sha1>l3jctu882n5wydsjhop4nza06kux809</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409256</id>
      <parentid>409247</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>409256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144605" sha1="nb6eex61jg3ty8oojavge60uebtduj6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = مڌيا پرديش
| native_name                     = &lt;!--- no indic script --&gt;
| etymology                       = ''مڌيا'' ( معنيَ:  ' وچيون') ۽  ''[[پرديش]]'' (معني: 'صوبو يا خطو')
| settlement_type                 = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]]
| image_blank_emblem              =
| image_skyline                   = {{multiple image
| border      = infobox
| total_width = 300
| image_style = 
| perrow      = 1/2/2/2/2/2/2/1

| image1    = India-5749 - Visvanatha Temple - Flickr - archer10 (Dennis).jpg
| caption1  = [[کجوراهو يادگارن جو مجموعو]]
| image2    = East Gateway - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4398.JPG
| caption2  = [[سانچي اسٽوپا]]
| image3    = Heliodorus pillar (cropped).jpg
| caption3  = [[هيليوڊورس ٿنڀ|هيليوڊورس ٿنڀ]]
| image4    = Marble Rocks - Jabalpur.jpg
| caption4  = [[نرمدا درياهه]] جي ڪناري تي [[ماربل راڪس]]
| image5    = Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg
| caption5  = [[ڀيمبيٽڪا پٿري پناهه گاهون|ڀيمبيٽڪا جون پٿري پناهه گاهون]]
| image6    = Old temple, Orchha.jpg
| caption6  = [[چتربھج مندر (اورڇا)|چتربھج مندر]]
| image7    = Jahangir_Mahal,_Orchha,_Madhya_Pradesh,_India.jpg
| caption7  = [[جهانگير محل]]
| image8    = Mahakaleshwar Temple, Ujjain.jpg
| caption8  = [[مهاڪاليشور جيوترلنگ]]
| image9    = Maharaja Chhatrasal's Cenotaph, Dhubela.JPG
| caption9  = [[مهاراجا ڇترسال ميوزيم|مهاراجا ڇترسال جو محل]]
| image10   = Gopachal Parvat - Rockcut Jain Sculptures.jpg
| caption10 = [[گوپاچل پٿر تراشيل جين يادگار|گوپاچل جا جين مجسما]]
| image11   = Orchha mausolea.jpg
| caption11 = [[بيتوا درياهه]] جي ڪنارن تي [[ڇتري (فن تعمير)|ڇتريون]]
| image12   = Gulganj Fort.jpg
| caption12 = [[ڇترپور ضلعو|گل گنج قلعو]]
| image13   = Tiger Kanha National Park.jpg
| caption13 = [[ڪانها ٽائيگر رزرو]]
| image14   = Gwalior Fort front.jpg
| caption14 = [[گواليار قلعو]]
}}
| image_caption                   = 
| blank_emblem_type               = مھر
| image_map                       = IN-MP.svg
| map_caption                     = مڌيا پرديش انڊيا جي نقشي ۾ ڏيکاريل
| coordinates                     = {{coord|23.25|77.417|region:IN-MP_type:adm1st|display=inline,title}}
| subdivision_type                =  ملڪ
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| subdivision_type1               = خطو
| subdivision_name1               = [[مالوا ]], [[بنديل کنڊ ]], [[باغيل کنڊ]], [[نمار ]], [[ مھاڪوشال]] ۽ [[گرد، انڊيا|گرد ]] ( گرد واري خطي ۾ [[چمبل ڊويزن|چمبل]] پڻ شامل آهي )
| established_title               = قيام
| established_date                = 1  نومبر 1956
| parts_type                      = [[انڊيا جا ضلعا| مڌيا پرديش ۾ ڪل ضلعا]]
| parts_style                     = para
| parts                           = [[ مڌيا پرديش جي ضلعن جا نالا |52 ]]
| seat_type                       = گاديءَ جو هنڌ
| seat                            = [[ڀوپال]]
| seat1_type                      = وڏي ۾ وڏو شھر
| seat1                           =
 [[اندور]]
| government_footnotes            = 
| governing_body                  = [[مڌيا پرديش جي حڪومت]]
| leader_title                    = [[مڌيا پرديش جا گورنر|گورنر]]
| leader_name                     = [[منگوڀائي سي. پٽيل]]
| leader_title1                   = [[مڌيا پرديش جا وزيراعلي|وزيراعلي ]]
| leader_name1                    = [[موهن يادَو]] ([[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]])
| leader_title2                   = [[ليجسليٽو اسيمبلي آف مڌيا پرديش|ليجسليچر ]]
| leader_name2                    = [[ھڪ ايواني]] ([[ مڌيا پرديشجي اسيمبلي جا تڪ  |230 سيٽون]])
| leader_title3                   = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ ]]
| leader_name3                    = [[مڌيا پرديش ھاء ڪورٽ جبالپور|مڌيا پرديش ھاء ڪورٽ ]]
| unit_pref                       = ميٽرڪ
| area_total_km2                  = 308252
| area_rank                       =  پکيڙ مطابق انڊيا جي رياستن ۾  ٻيون نمبر
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;2011_censusindia_gov_in&quot;&gt;{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/mp/01Content.pdf|title=2011 Census of India|website=Censusindia.gov.in|access-date=14 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017092345/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/mp/01Content.pdf|archive-date=17 October 2011|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_total                = 72,626,809
| population_as_of                = 2011
| population_rank                 = آبادي مطابق انڊيا جي رياستن ۾ پنجون نمبر

| population_density_km2          = auto
| population_urban_footnotes      = 
| population_urban                = 20,059,666
| population_density_urban_km2    = 
| population_rural_footnotes      = 
| population_rural                = 52,537,899
| population_density_rural_km2    = 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1                     = +05:30
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:IN|IN-MP]]
| postal_code_type                =   پوسٽل ڪوڊ
| postal_code                     = 45xxxx-46xxxx-47xxxx-48xxxx
| area_code_type                  = [[ISD codes|ISD code]]
| area_code                       = 91-07xxx
| demographics_type1              = GDP {{nobold|(2018–19)}}
| demographics1_footnotes         = &lt;ref name=&quot;MOSPI&quot;&gt;{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}&lt;/ref&gt;  
| demographics1_title1            =    ٽوٽل جي ڊي پي 
| demographics1_info1             = {{INRConvert|8.09|lc}}
| demographics1_title2            =  جي ڊي پي في ڪس
| demographics1_info2             = {{INRConvert|90998}} 
| blank_name_sec1                 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء ]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec1                 = {{increase}} 0.594&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;medium&lt;/span&gt; · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|26th]] 
| blank1_name_sec1                = ايڇ ڊي آء رينڪنگ
| blank2_name_sec1                = 
تعليمي شرح {{nobold|(2011)}}
| blank2_info_sec1                = 70.6%&lt;ref name=&quot;2011_censusindia_gov_in&quot; /&gt;
| blank1_name_sec2                = جنسي سراسري
{{nobold|(2011)}}
| blank1_info_sec2                = 931&lt;ref&gt;[[List of Indian states by sex ratio]]&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec2                = {{nowrap|[[سرڪاري ٻوليون]]}}
| blank2_info_sec2                = [[ ھندي ٻولي|ھندي ]]&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate=16 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archive-date=13 May 2012 |dead-url=yes |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;!--PLEASE DO NOT ADD &quot;ENGLISH&quot; HERE WITHOUT A REFERENCE, ELSE IT WILL BE REMOVED--&gt;
| website                         = {{URL|mp.gov.in}}
| footnotes                       = {{Infobox region symbols
| embedded = yes
&lt;!----&gt;
| state    = مڌيا پرديش
| country  =  انڊيا
| emblem   =
| language = [[فائل:Hindi devnagari.png|50px]] [[ھندي ٻولي|ھندي]]
| song     = [[مڌيا پرديش گان ]] 
| animal   = [[فائل:Swamp deer (Cervus duvaucelii branderi) male.jpg|50px]] [[ٻارھن سڱو ]]
| bird     = [[فائل:Asian Paradise-flycatcher (Female).jpg|50px]] [[انڊين پيراڊائيز فلاء ڪيچر ]]
| fish     = [[فائل:Tor tambroid 160811-61602 ffi.JPG|50px]] [[مھسير]]
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/196180/mp-declares-endangered-mahasheer-breed.html|title=MP declares endangered 'Mahasheer' breed as state fish|newspaper=Deccan Herald|access-date=22 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806114239/http://www.deccanherald.com/content/196180/mp-declares-endangered-mahasheer-breed.html|archive-date=6 August 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| flower   = [[فائل:ShoshanTzachor-2-wiki-Zachi-Evenor.jpg|50px]] [[ ميڊونا للي |اڇو للي ]]
| fruit    = [[فائل:Mangoes in Paris farmer's market.JPG|50px]] [[انب]]
| tree     = [[فائل:banyantree.jpg|50px]] [[بڙ جو وڻ ]]
| dance = [[مانچ]]
| Drama =
}}
}}
'''مڌيا پرديش''' ({{IPAc-en|ˌ|m|ɑː|d|j|ə|_|p|r|ə|ˈ|d|ɛ|ʃ}};&lt;ref&gt;{{MW|Madhya Pradesh}}&lt;/ref&gt; {{IPA|hi|ˈmədʱjə pɾəˈdeːʃ|lang|MadhyaPradesh.ogg}}؛ {{lit|مرڪزي صوبو}}) [[وچ هندستان]] ۾ واقع [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ڀوپال]] آهي. ٻين وڏن شهرن ۾ [[اندور]]، [[گواليار]]، [[جبلپور]]، [[ڇندواڙا]] ۽ [[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]] شامل آهن. مڌيا پرديش پکيڙ جي لحاظ کان [[پکيڙ جي لحاظ کان هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي فهرست|هندستان جي ٻي وڏي رياست]] ۽ آباديءَ جي لحاظ کان [[آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي فهرست|پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي آبادي 7 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[راجسٿان]]، اتر اوڀر ۾ [[اتر پرديش]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ اولهه ۾ [[گجرات]] جون رياستون واقع آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://fsi.nic.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |title=Indian State of Forest Department Report 2011 - Madhya Pradesh |work=[[Forest Survey of India]] |access-date=30 October 2019 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205231100/http://fsi.nic.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هاڻوڪي مڌيا پرديش ۾ شامل علائقي ۾ قديم [[اونتي (هندستان)|اونتي]] [[مهاجنپد]] جو علائقو بہ شامل هو، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ [[اجئين]] (جنهن کي اونتيڪا پڻ چيو ويندو هو) ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان ۾ شهري آباديءَ جي ٻئي مرحلي دوران هڪ اهم شهر طور اُڀريو. ان کان پوءِ هن علائقي تي هندستان جي ڪيترن ئي وڏن شاهي گهراڻن حڪومت ڪئي. [[مراٺا اتحاد|مراٺا سلطنت]] 18هين صديءَ جي گهڻي حصي دوران هن علائقي تي غالب رهي. 19هين صديءَ ۾ [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] کان پوءِ هن علائقي کي [[برطانوي سلطنت|برطانوي راڄ]] هيٺ ڪيترين ئي [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] ۾ ورهايو ويو ۽ ان جا مختلف حصا [[سينٽرل پراونسز اينڊ برار]] ۽ [[سينٽرل انڊيا ايجنسي]] ۾ شامل ڪيا ويا. هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ سينٽرل پراونسز اينڊ برار جو نالو بدلائي مڌيا پرديش رکيو ويو ۽ [[ناگپور]] کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ان وقت هن رياست ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جا ڏاکڻيان حصا ۽ هاڻوڪي مهاراشٽر جو اتر اوڀر وارو حصو شامل هئا. ساڳئي وقت سينٽرل انڊيا ايجنسي جو نالو بدلائي [[مڌيا ڀارت]] رکيو ويو، جنهن ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جي اتر اولهه وارن علائقن جا حصا شامل هئا ۽ [[گواليار]] کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻائي ان کي هڪ الڳ رياست بڻايو ويو. 1956ع ۾ انهن رياستن جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون|نئين سر تنظيم]] ڪري انهن کي [[ونڌيا پرديش]] ۽ [[ڀوپال رياست (1949–56)|ڀوپال]] سان ملائي نئين مڌيا پرديش رياست قائم ڪئي وئي. مراٺي ڳالهائيندڙ [[ودربھ]] علائقي کي [[بمبئي رياست]] ۾ شامل ڪيو ويو. پکيڙ جي لحاظ کان هيءَ رياست 2000ع تائين هندستان جي سڀ کان وڏي رياست هئي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر واري ڇتيس ڳڙهه علائقي کي ڌار ڪري هڪ الڳ رياست بڻايو ويو.

[[مڌيا پرديش جي معيشت|مڌيا پرديش جي معيشت]] هندستان ۾ [[مجموعي گهرو پيداوار جي لحاظ کان هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي فهرست|10هين وڏي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|9.17|t|lk=r}} آهي، جڏهن تہ رياست جي في ماڻهو آمدني {{INR}}109,372 (US$1272) آهي، جيڪا ملڪ ۾ 26هين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;MOSPI&quot; /&gt; [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ مڌيا پرديش هندستاني رياستن ۾ 23هين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sbi.co.in/documents/13958/14472/Ecowrap_20190308.pdf |title=Human Development Index Across Indian States: Is the Glass Still Half Empty? |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609140639/https://www.sbi.co.in/documents/13958/14472/Ecowrap_20190308.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; معدني وسيلن سان مالا مال مڌيا پرديش وٽ هندستان ۾ [[هيرو|هيرن]] ۽ [[ٽامو|ٽامي]] جا سڀ کان وڏا ذخيرا آهن. رياست جي 25.14 سيڪڙو ايراضي ٻيلن هيٺ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=India State of Forest Report 2019 |url=https://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-madhya-pradesh.pdf |access-date=17 July 2022 |archive-date=17 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220317054904/https://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-madhya-pradesh.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

مڌيا پرديش ۾ زرعي واڌ جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ رهي آهي، جيڪا گذريل چئن سالن دوران سراسري طور 20 سيڪڙو کان مٿي رهي.{{when|date=June 2026}} رياست دالين، تيل وارن ٻجن، سويابين، چڻن، مٽر، ٿوم، امرود ۽ دوائن ۽ خوشبودار ٻوٽن جي پيداوار ۾ ملڪ ۾ اڳڀري آهي. رياست جي سالياني عملي منصوبي جي حصي طور باغبانيءَ کي هٿي ڏني پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Action Plan, States/UTs, 2024-25 |url=https://rural.gov.in/sites/default/files/Annual_Action_Plan_2024-2025_22102024.pdf |website=Ministry of Rural Development, Government of India |access-date=26 December 2024 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207113854/https://rural.gov.in/sites/default/files/Annual_Action_Plan_2024-2025_22102024.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; رياست جي سياحت واري صنعت ۾ نمايان واڌ ٿي آهي ۽ 2010–11ع ۾ مڌيا پرديش نيشنل ٽوئرزم ايوارڊز ۾ پهريون نمبر حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/madhya-pradesh-topped-the-national-tourism-awards-201011-1330588154-1 |title=Madhya Pradesh topped the National Tourism Awards 2010–11 |date=1 January 2012 |publisher=jagranjosh.com |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619153447/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/madhya-pradesh-topped-the-national-tourism-awards-201011-1330588154-1 |archive-date=19 June 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; تازن سالن ۾ رياست جي مجموعي گهرو پيداوار جي واڌ جي شرح قومي سراسري کان مٿي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/madhya-pradesh-topples-bihar-new-no-1-in-economic-growth/articleshow/19286431.cms |title=Madhya Pradesh topples Bihar, new No 1 in economic growth |date=30 March 2013 |access-date=30 March 2013 |work=The Economic Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402150505/http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/madhya-pradesh-topples-bihar-new-no-1-in-economic-growth/articleshow/19286431.cms |archive-date=2 April 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019–20ع ۾ رياست جي GSDP واڌ جي شرح 9.07 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madhya Pradesh Presentation and Economy Growth Report {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/madhya-pradesh-presentation |access-date=26 February 2021 |website=ibef.org |archive-date=28 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228082037/http://www.ibef.org/states/madhya-pradesh-presentation |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معنيٰ ==
''مڌيا پرديش'' نالو [[سنسڪرت]] جي لفظن ''مڌيا'' (وچ، مرڪز) ۽ ''پرديش'' (رياست، صوبو) مان نڪتل آهي. ان جي لفظي معنيٰ ”مرڪزي صوبو“ آهي.

== تاريخ ==
{{Main|مڌيا پرديش جي تاريخ}}

[[نرمدا درياهه|نرمدا ماٿري]] جي هَٿنورا مان مليل ''[[هومو ايريڪٽس]]'' جي الڳ الڳ باقيات مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مڌيا پرديش ۾ [[وچ پليئسٽوسين]] دور دوران بہ انساني آبادي موجود ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.portal.gsi.gov.in/gsiDoc/pub/cs_hathnora.pdf |title=The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India |access-date=8 September 2012 |date=20 September 2005 |publisher=[[Geological Survey of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916043423/http://www.portal.gsi.gov.in/gsiDoc/pub/cs_hathnora.pdf |archive-date=16 September 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ڀيمبيٽڪا پٿري پناهه گاهون|ڀيمبيٽڪا جي پٿري پناهه گاهن]] مان پوئين [[ميسوليٿڪ]] دور سان لاڳاپيل رنگين ٺڪر جا ٿانوَ پڻ مليا آهن.&lt;ref name=&quot;Kenneth2000&quot;&gt;{{cite book |author=Kenneth A. R. Kennedy |title=God-Apes and Fossil Men: Paleoanthropology of South Asia |url=https://books.google.com/books?id=W6zQHNavWlsC&amp;pg=PA206 |access-date=8 September 2012 |year= 2000 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11013-1 |pages=206– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607050919/http://books.google.com/books?id=W6zQHNavWlsC&amp;pg=PA206 |archive-date=7 June 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست جي اولهندي حصي مان [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] جا ماڳ مليا آهن، جيڪي [[ڪاياٿا ثقافت]] ({{BCE|2100–1800|link=y}}) ۽ [[مالوا ثقافت]] (1700–1500 ق.م.) سان واسطو رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Srivastava2008&quot;&gt;{{cite book |author=Vinod Chandra Srivastava |title=History of Agriculture in India, Up to C. 1200 A.D. |url=https://books.google.com/books?id=FvjZVwYVmNcC&amp;pg=PA309 |access-date=8 September 2012 |date=2 January 2008 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-521-6 |pages=309–317 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606105715/http://books.google.com/books?id=FvjZVwYVmNcC&amp;pg=PA309 |archive-date=6 June 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مڌيا پرديش دنيا جي آباديءَ جي لحاظ کان نائين وڏي [[انتظامي ورهاست|ذيلي قومي انتظامي وحدت]] پڻ آهي.

ڇهين صدي ق.م. ۾ هندستان ۾ شهري آباديءَ جي ٻئي مرحلي دوران [[اجئين]] هن علائقي جي هڪ اهم مرڪز طور اُڀريو. اهو [[اونتي (هندستان)|اونتي بادشاهت]] جي گاديءَ جو هنڌ رهيو. قديم رزميہ داستانن ۾ ذڪر ٿيل ٻين بادشاهتن—[[مالوا بادشاهت|مالوا]]، [[ڪاروشا بادشاهت|ڪاروشا]]، [[دسارنا بادشاهت|دسارنا]] ۽ [[نشادا بادشاهت|نشادا]]—جا علائقا پڻ موجوده مڌيا پرديش جي مختلف حصن سان سڃاتا ويا آهن.

[[چندرگپت موريا]] تقريباً 320 ق.م. ڌاري اتر [[هندستان]] کي [[فتح]] ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪي مڌيا پرديش جو سمورو علائقو شامل هو. موريا حڪمرانن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ]] پڻ هن علائقي کي فتح ڪري پنهنجي مضبوط انتظامي ضابطي هيٺ آندو. موريا سلطنت جي زوال کان پوءِ پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ دوران هن علائقي تي قبضي لاءِ [[سڪا]]، [[ڪشان]]، [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن]] ۽ ڪيترن ئي مقامي شاهي گهراڻن وچ ۾ مقابلو رهيو. شونگا بادشاهه ڀاگڀدرا جي درٻار ۾ يوناني سفير هيليوڊورس، [[وديشا]] ڀرسان [[هيليوڊورس ٿنڀ]] قائم ڪرايو.

[[اجئين]] پهرين صدي عيسويءَ کان اولهه هندستان جي سڀ کان اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو؛ اهو [[گنگا]] جي ميدان ۽ هندستان جي [[عربي سمنڊ]] واري سامونڊي بندرگاهن کي ملائيندڙ واپاري رستن تي واقع هو. اتر [[دکن پليٽو|دکن]] جي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] ۽ [[اولهندي ستراپ|اولهندي ستراپن]] جي سڪا حڪمرانن پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ دوران مڌيا پرديش تي ڪنٽرول لاءِ هڪ ٻئي سان جنگيون ڪيون.

[[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن]] بادشاهه [[گوتمي پتر ستڪرني]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[سڪا]] حڪمرانن کي زبردست شڪست ڏني ۽ [[مالوا]] ۽ [[گجرات]] جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.&lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar: p. 134.&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ هن علائقي کي [[گپتا سلطنت]] فتح ڪيو ۽ ان سان گڏ سندن ڏاکڻين پاڙيسرين [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪن]] جو بہ اثر رهيو. ڌار ضلعي جي ڪڪشي تعلقي ۾ واقع [[باغ غارون|باغ غارن]] جا پٿر تراشيل مندر هن علائقي ۾ گپتا گهراڻي جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا، جنهن جي تصديق 487ع جي هڪ بادواڻي لکت مان پڻ ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;Verma, Archana (2007). ''Cultural and Visual Flux at Early Historical Bagh in Central India'', Oxford: Archaeopress, {{ISBN|978-1-4073-0151-8}}, p. 19.&lt;/ref&gt; [[هيپٿالائيٽ|هيپٿالائيٽن]] يا [[اڇا هون|اڇن هونن]] جي حملن ۽ پوءِ [[گواليار]] تي قبضي سبب گپتا سلطنت ڪمزور ٿي ٽٽڻ لڳي ۽ ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي. [[مالوا]] جي بادشاهه [[يشوڌرمن]] 528ع ۾ هونن کي شڪست ڏئي سندن توسيع روڪي ڇڏي. بعد ۾ [[هرشا]] (تقريباً 590–647ع) رياست جي اترين حصن تي حڪومت ڪئي. اٺين صديءَ جي آخر کان ڏهين صديءَ تائين مالوا تي ڏکڻ هندستان جي [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] جي حڪمراني رهي.&lt;ref&gt;''A Journey through India's Past (Great Hindu Kings after Harshavardhana)'', by Chandra Mauli Mani: p. 13.&lt;/ref&gt; جڏهن ڏکڻ هندستان جي راشٽرڪوٽ شهنشاهه [[گووندا ٽيون]] مالوا کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو تہ هن پنهنجي هڪ ماتحت حڪمران جي خاندان کي اتي مقرر ڪيو، جنهن بعد ۾ [[پرامارا گهراڻو|پرامارا]] نالو اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;''A Brief History of India'' by Alain Daniélou p. 185.&lt;/ref&gt;

وچئين دور ۾ ڪيترن ئي [[راجپوت]] قبيلن جو عروج ٿيو، جن ۾ [[مالوا]] جا [[پرامارا گهراڻو|پرامارا]]، [[بنديل کنڊ]] جا [[چنديلا]] ۽ [[لوڌي (ذات)|لوڌي]] شامل هئا. چنديلن [[کجوراهو يادگارن جو مجموعو|کجوراهو]] جا شاندار هندو ۽ جين مندر تعمير ڪرايا، جيڪي وچ هندستان جي هندو مندر واري فن تعمير جي اوج جي نمائندگي ڪن ٿا. ان دور ۾ [[گرجر-پرتيهارا گهراڻو]] پڻ [[گواليار]] ۽ اولهندي مڌيا پرديش تي حڪمراني ڪندو رهيو ۽ گواليار ۾ فن تعمير جا ڪيترائي اهم يادگار ڇڏي ويو. مڌيا پرديش جا ڏاکڻيان حصا، خاص ڪري [[مالوا]]، ڪيترائي ڀيرا ڏکڻ هندستان جي [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حملن هيٺ آيا، جنهن مالوا جي پرامارا بادشاهت تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي.&lt;ref&gt;''History of India'' by N. Jayapalan pp. 149–151.&lt;/ref&gt; پرامارا بادشاهه [[ڀوج]] (تقريباً 1010–1060ع) هڪ مشهور [[گهڻ رخو عالم]] طور سڃاتو وڃي ٿو. ساڳئي دور ۾ [[گونڊوانا (هندستان)|گونڊوانا]] ۽ [[مهاڪوشال]] علائقن ۾ ننڍيون گونڊ بادشاهتون پڻ اُڀريون.

ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[گواليار]] ۽ اتر مڌيا پرديش [[ڪڇپگهاتا گهراڻو|ڪڇپگهاتا گهراڻي]] جي حڪمراني هيٺ آيا؛ هي گهراڻو راجپوت قبيلن سان لاڳاپيل هو. 12هين صديءَ ۾ [[ترڪ قومون|ترڪ]] [[دهلي سلطنت]] گواليار تي حملو ڪري ان کي فتح ڪيو. لڳ ڀڳ 1500ع ۾ ڪڇپگهاتا گهراڻي جي عورتن، شاهي خاندان جي عورتن سان گڏ، [[گواليار قلعو|گواليار قلعي]] ۾ جوهر ڪيو. بعد ۾ ڪڇپگهاتا خاندان [[آمير]] (هاڻوڪو [[جئپور]]) ڏانهن منتقل ٿيو. 14هين صديءَ جي آخر ۾ دهلي سلطنت جي زوال کان پوءِ آزاد علائقائي بادشاهتون ٻيهر اُڀريون، جن ۾ [[گواليار جا تومر|گواليار جي تومر بادشاهت]] ۽ مسلمان [[مالوا سلطنت]] شامل هئي، جنهن جي گادي [[مانڊو، مڌيا پرديش|مانڊو]] هئي.

[[مالوا سلطنت]] کي 1531ع ۾ [[گجرات سلطنت]] فتح ڪيو. 1540ع واري ڏهاڪي ۾ رياست جا گهڻا حصا [[شير شاهه سوري]] ۽ پوءِ [[هندو بادشاهه]] [[هيمو]] جي قبضي هيٺ آيا. هيمو، جيڪو اڳ ۾ [[اسلام|اسلامي]] [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] ۾ [[فوجي جنرل|جنرل]] رهي چڪو هو، 1553ع کان 1556ع دوران [[گواليار قلعو|گواليار قلعي]] مان پنهنجون فوجي ڪارروايون هلائيندو رهيو. هن بنگال کان گجرات تائين لڳاتار 22 جنگيون کٽيون ۽ 7 آڪٽوبر 1556ع تي [[تغلق آباد جي جنگ|دهليءَ جي جنگ]] ۾ اڪبر جي فوج کي شڪست ڏئي وڪرمادتيہ جي لقب سان دهليءَ جو حڪمران بڻيو. تنهن هوندي بہ، پنهنجي رسمي تاجپوشي کان پوءِ هن دهليءَ کي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو. 1556ع ۾ [[پاڻيپت جي ٻي جنگ]] ۾ [[اڪبر]] هٿان هيمو جي شڪست کان پوءِ اڪبر گواليار تي قبضو ڪيو ۽ مڌيا پرديش جو گهڻو حصو [[مغل سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ اچي ويو. [[گونڊوانا (هندستان)|گونڊوانا]] ۽ [[مهاڪوشال]] گونڊ بادشاهن جي قبضي ۾ رهيا، جن مغلن جي [[بالادستي]] قبول ڪئي پر عملي طور وڏي حد تائين [[خودمختياري]] برقرار رکي.

1707ع ۾ شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي وفات کان پوءِ مغلن جو ڪنٽرول گهڻو ڪمزور ٿي ويو. [[گواليار]] [[جاٽ]] حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيو ۽ [[ڀيم سنگهه رانا]] اتي جو حڪمران بڻيو، پر 1735ع ۾ کيس سنڌيا گهراڻي شڪست ڏني. 1720ع کان 1760ع تائين [[مراٺا]] مڌيا پرديش جو گهڻو حصو [[فتح]] ڪري ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[پوني]] جي [[پيشوا]] جي نالي ماتر بالادستي هيٺ ڪيترين نيم خودمختيار رياستن جو قيام ٿيو. [[هولڪر گهراڻو|هولڪرن]] [[اندور]] مان مالوا جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي، [[پوار]] گهراڻي [[ديوس رياست (مراٺا اتحاد)|ديوس]] ۽ [[ڌار رياست|ڌار]] تي حڪومت ڪئي، [[ڀونسلي]] گهراڻي جي [[ناگپور بادشاهت|ناگپور]] شاخ مهاڪوشال-گونڊوانا واري علائقي تي غالب رهي، جڏهن تہ [[سنڌيا گهراڻو|سنڌيا]] گهراڻي جي [[گواليار رياست|گواليار]] شاخ، [[اجمير]] ۽ [[آگرا]] سميت رياست جي اترين وسيع حصن تي ڪنٽرول رکيو. [[پوئين دور جا مغل]] پڻ [[سنڌيا گهراڻو|سنڌيا گهراڻي]] جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ٿيا. هن علائقي جي نمايان مراٺا حڪمرانن ۾ [[مهاجي سنڌيا]]، [[دولت رائو سنڌيا]]، [[اهليا ٻائي هولڪر]] ۽ [[يشونت رائو هولڪر]] شامل هئا. انهن کان سواءِ [[:زمرو:مڌيا پرديش جون نوابي رياستون|ڪيترين ننڍين نوابي رياستن]] ۾ [[ڀوپال رياست|ڀوپال]]، [[اورڇا رياست|اورڇا]] ۽ [[ريوا (نوابي رياست)|ريوا]] شامل هيون. [[ڀوپال رياست]]، جيڪا مراٺن ۽ [[حيدرآباد جو نظام|حيدرآباد جي نظام]] ٻنهي کي خراج ادا ڪندي هئي، [[مغل سلطنت]] جي اڳوڻي جنرل [[دوست محمد خان، ڀوپال جو نواب|دوست محمد خان]] قائم ڪئي.

[[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي سلطنت|برطانوي سلطنت]] سموري علائقي تي قبضو ڪري ورتو. علائقي جون سموريون خودمختيار رياستون [[برطانوي هندستان]] جون [[نوابي رياست|نوابي رياستون]] بڻجي ويون، جن جو انتظام [[سينٽرل انڊيا ايجنسي]] ذريعي ڪيو ويندو هو. مهاڪوشال علائقو برطانوي صوبو بڻايو ويو، جنهن کي [[ساگر ۽ نربدا علائقا]] چيو ويو. 1861ع ۾ انگريزن [[ناگپور صوبو]] کي ساگر ۽ نربدا علائقن سان ملائي [[سينٽرل پراونسز]] قائم ڪيو.

[[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] دوران رياست جي اترين حصن ۾ پڻ بغاوتون ٿيون، جن جي اڳواڻي [[تاتيا ٽوپي]] ۽ [[اونتي ٻائي|راڻي اونتي ٻائي لوڌي]] جهڙن اڳواڻن ڪئي. بهرحال، انهن بغاوتن کي [[برطانوي سلطنت|انگريزن]] ۽ سندن وفادار مقامي حڪمرانن دٻائي ڇڏيو. [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] دوران هن علائقي ۾ ڪيترين برطانوي مخالف سرگرمين ۽ احتجاجن جو سلسلو جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;DwarkaPrasad1956&quot;&gt;{{cite book |editor=Dwarka Prasad Misha |title=The History of freedom movement in Madhya Pradesh |year=1956 |publisher=Govt. Print., Madhya Pradesh}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي مشهور اڳواڻ، جهڙوڪ [[چندر شيکر آزاد]]، [[بي. آر. امبيڊڪر]]، [[شنڪر ديال شرما]]، [[اٽل بهاري واجپائي]]، [[وجيا راجي سنڌيا|راج ماتا وجيا راجي سنڌيا]]، [[ارجن سنگهه (سياستدان)|ارجن سنگهه]] ۽ [[مادھورائو سنڌيا]]، موجوده مڌيا پرديش واري علائقي ۾ پيدا ٿيا.

[[File:Madhya Pradesh in India (1951).svg|thumb|1951ع ۾ هندستان اندر مڌيا پرديش]]
[[File:Bhopal in India.png|thumb|[[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع]] کان پوءِ مڌيا پرديش، جنهن جي گادي [[ڀوپال]] بڻائي وئي]]

هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ 1950ع ۾ اڳوڻي برطانوي [[سينٽرل پراونسز اينڊ برار]] ۽ [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] [[مڪرائي]] ۽ [[ڇتيس ڳڙهه اسٽيٽس ايجنسي|ڇتيس ڳڙهه]] مان مڌيا پرديش قائم ڪيو ويو، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ [[ناگپور]] هو. [[سينٽرل انڊيا ايجنسي]] جي اڳوڻين رياستن مان [[مڌيا ڀارت]]، [[ونڌيا پرديش]] ۽ [[ڀوپال رياست (1949–56)|ڀوپال]] جون نيون رياستون قائم ڪيون ويون.

1956ع ۾ [[مڌيا ڀارت]]، [[ونڌيا پرديش]] ۽ [[ڀوپال]] کي مڌيا پرديش ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ ڏاکڻيون علائقو [[ودربھ]]، جنهن ۾ ناگپور بہ شامل هو، [[بمبئي رياست]] حوالي ڪيو ويو. شروعاتي طور [[جبلپور]] کي رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ لاءِ مضبوط اميدوار سمجهيو ويو، پر آخري مرحلي ۾ سياسي مداخلت سبب جبلپور بدران ڀوپال کي رياست جي گادي بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sen |first=Abha |url=http://www.patrika.com/news/madhya-pradesh/that-s-why-jabalpur-could-not-make-capital-of-mp-3323/ |title=जबलपुर के हाथ से बस इसलिए निकल गई राजधानी की प्रबल दावेदारी |work=Patrika.com |access-date=25 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115083131/https://www.patrika.com/news/madhya-pradesh/that-s-why-jabalpur-could-not-make-capital-of-mp-3323/ |archive-date=15 November 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; نومبر 2000ع ۾ مڌيا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ تحت رياست جو ڏکڻ اوڀر وارو حصو ڌار ڪري نئين [[ڇتيس ڳڙهه]] رياست قائم ڪئي وئي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:Rock painting, Bhimbetka, Raisen district, MP.jpg|[[ميسوليٿڪ]] دور جي پٿري مصوري، [[ڀيمبيٽڪا پٿري پناهه گاهون]]، [[رائيسن ضلعو|رائيسن]]؛ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]]
File:Khajuraho - Kandariya Mahadeo Temple.jpg|[[ڪنداريا مهاديو مندر]]، [[کجوراهو (شهر)|کجوراهو]]
File:Bateswar (6).JPG|[[باٽيشور هندو مندر، مڌيا پرديش|باٽيشور مندرن جو مجموعو]]، پداولي، [[مورينا ضلعو|مورينا]]
File:262 Gwalior.jpg|[[ساس بهو مندر، گواليار|ساس بهو مندر]]، [[گواليار قلعو]]
File:Teli Ka Mandir, Gwalior.jpg|[[تيلي ڪا مندر]]، [[گواليار قلعو]]
File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|[[ڀوجپور، مڌيا پرديش|ڀوجپور]] ۾ [[ڀوجيشور مندر|شِو مندر]]
File:Lakshmi Temple, Orchha.jpg|[[اورڇا]] ۾ لڪشمي مندر
File:Amarkantak4.jpg|[[امرڪنٽڪ]] ۾ قديم مندر
File:Gorgeous Gwalior Fort.jpg|[[گواليار]] شهر ۾ [[گواليار قلعو]]
&lt;/gallery&gt;

== جاگرافي ==
=== هندستان ۾ مقام ===
مڌيا پرديش جي لفظي معنيٰ ”مرڪزي صوبو“ آهي، ۽ هي هندستان جي جاگرافيائي مرڪز ۾ 21.6° اتر کان 26.30° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°9' اوڀر کان 82°48' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. رياست [[نرمدا درياهه]] جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل آهي، جيڪو [[ونڌيا جبل سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ستپورا جبل سلسلو|ستپورا]] جبل سلسلن جي وچ مان اوڀر کان اولهه طرف وهي ٿو؛ هي جبل سلسلا ۽ نرمدا درياهه روايتي طور هندستان جي اتر ۽ ڏکڻ وچ ۾ حد سمجهيا وڃن ٿا. مڌيا پرديش جو سڀ کان اوچو هنڌ [[ڌوپ ڳڙهه]] آهي، جنهن جي اوچائي 1,350&amp;nbsp;m (4,429&amp;nbsp;ft) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title = Madhya Pradesh for sight-seeing and shikar
 | publisher = Directorate of Information and Publicity, Madhya Pradesh
 | year = 1964
 | oclc = 8112689
}}&lt;/ref&gt;

رياست جي اولهه ۾ [[گجرات]]، اتر اولهه ۾ [[راجسٿان]]، اتر اوڀر ۾ [[اتر پرديش]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] واقع آهن.

{{Geographic location
|Centre    = مڌيا پرديش
|North     = [[راجسٿان]] – [[اتر پرديش]]
|Northeast = [[اتر پرديش]]
|East      = [[ڇتيس ڳڙهه]]
|Southeast = [[ڇتيس ڳڙهه]]
|South     = [[مهاراشٽر]]
|Southwest = [[مهاراشٽر]]
|West      = [[گجرات]]
|Northwest = [[راجسٿان]]
}}
[[File:India Madhya Pradesh physical.svg|thumb|مڌيا پرديش جو طبعي نقشو؛ اشوڪ نگر جي تومن ڳوٺ سميت]]

=== آبهوا ===
مڌيا پرديش ۾ ٽي اهم موسمون آهن—اونهارو، سانوڻ ۽ سيارو. اونهاري دوران (مارچ–جون) سڄي رياست ۾ گرمي پد عام طور 34.6&amp;nbsp;°C کان مٿي رهي ٿو ۽ مڌيا پرديش ۾ اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌندڙ حد تائين بلند گرمي پد رڪارڊ ٿيو آهي. عام طور مڌيا پرديش جا اوڀر وارا حصا اولهندي حصن کان وڌيڪ گرم هوندا آهن. [[گواليار]]، [[مورينا]] ۽ [[داتيا]] جهڙن علائقن ۾ مئي مهيني دوران گرمي پد 42&amp;nbsp;°C کان بہ مٿي رڪارڊ ٿيندو آهي. نمي نسبتاً تمام گهٽ هوندي آهي ۽ علائقي ۾ اڪثر هلڪا مٽيءَ جا طوفان ايندا آهن. ڏکڻ اولهه وارو سانوڻي مينهن عام طور جون جي وچ ڌاري شروع ٿيندو آهي ۽ رياست کي پنهنجي سالياني برسات جو وڏو حصو جون کان سيپٽمبر جي وچ ۾ ملي ٿو. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ۾ وڌيڪ برسات ٿيندي آهي، جڏهن تہ اتر اولهه وارن حصن ۾ گهٽ برسات پوندي آهي. [[جبلپور]]، [[منڊلا]]، [[بالاگهاٽ]]، [[سڌي]] ۽ ٻين انتهائي اوڀر وارن علائقن ۾ 150&amp;nbsp;cm کان وڌيڪ برسات پوندي آهي. اولهندي مڌيا پرديش جي ضلعن ۾ 80&amp;nbsp;cm کان گهٽ برسات رڪارڊ ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mp.gov.in/state-profile |title=Government of Madhya Pradesh (M.P.) |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609142930/https://mp.gov.in/state-profile |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سياري جي موسم نومبر ۾ شروع ٿيندي آهي. رياست جي ڏاکڻين حصن جي ڀيٽ ۾ اترين حصن ۾ گرمي پد وڌيڪ گهٽ هوندو آهي. جنوري دوران اترين حصن جي گهڻن علائقن ۾ ڏينهن جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد 15 کان 18&amp;nbsp;°C جي وچ ۾ رهي ٿو. آبهوا عام طور خشڪ، خوشگوار ۽ آسمان صاف هوندو آهي. سراسري برسات اٽڪل {{convert|1194|mm|in|1|abbr=on}} آهي. ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، جتي ڪجهه هنڌن تي {{convert|2150|mm|in|1|abbr=on}} تائين برسات رڪارڊ ٿئي ٿي، جڏهن تہ اولهندي ۽ اتر اولهندي ضلعن ۾ {{convert|1000|mm|in|1|abbr=on}} يا ان کان گهٽ برسات ٿئي ٿي.

=== ماحوليات ===
2011ع جي انگن اکرن موجب رياست جو رڪارڊ ٿيل ٻيلن وارو علائقو {{convert|94689|km2|mi2|abbr=on}} آهي، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو 30.7٪ آهي.&lt;ref name=&quot;FSI_2011&quot;&gt;{{cite book |title=State of Forest Report |year=2011 |publisher=Forest Survey of India (Ministry of Environment &amp; Forests) |url=http://www.fsi.org.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |access-date=10 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512234452/http://www.fsi.org.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |archive-date=12 May 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; اهو هندستان جي ڪل ٻيلن واري ايراضيءَ جو 12.3٪ بڻجي ٿو. قانوني طور هن علائقي کي ”محفوظ ٻيلو“ (65.3٪)، ”تحفظ هيٺ ٻيلو“ (32.8٪) ۽ ”غير درجابندي ٿيل ٻيلو“ (0.2٪) ۾ ورهايو ويو آهي. في ماڻهو ٻيلن جي ايراضي {{convert|2400|m2|acre|2|abbr=on}} آهي، جڏهن تہ قومي سراسري {{convert|700|m2|acre|2|abbr=on}} آهي. رياست جي اترين ۽ اولهندي حصن ۾ ٻيلن جي گهاٽائي گهٽ آهي، جتي اهم شهري مرڪز واقع آهن. آبهوا ۽ [[مٽيءَ سان لاڳاپيل حالتون|ايڊافڪ]] حالتن ۾ فرق سبب رياست ۾ ٻيلن جي قسمن ۾ نمايان تنوع ڏسڻ ۾ اچي ٿو. جنوري 2019ع ۾ رياست جي 15 لک رضاڪارن [[نرمدا درياهه]] جي ڪنارن تي 12 ڪلاڪن اندر 6 ڪروڙ 60 لک وڻ پوکيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-plant-66-million-trees-12-hours-environment-campaign-madhya-pradesh-global-warming-climate-a7820416.html |title=India planted 66 million trees in 12 hours |date=3 July 2017 |website=The Independent |language=en |access-date=5 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207080825/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-plant-66-million-trees-12-hours-environment-campaign-madhya-pradesh-global-warming-climate-a7820416.html |archive-date=7 February 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

رياست ۾ ملندڙ مٽيءَ جا اهم قسم هي آهن:
* ڪاري مٽي، جيڪا خاص طور [[مالوا]] علائقي، [[مهاڪوشال]] ۽ ڏاکڻي [[بنديل کنڊ]] ۾ ملي ٿي
* ڳاڙهي ۽ پيلي مٽي، [[بگھیل کنڊ]] علائقي ۾
* درياهي تهن واري مٽي، اتر مڌيا پرديش ۾
* [[ليٽرائيٽ]] مٽي، مٿانهين علائقن ۾
* گڏيل مٽي، [[گواليار]] [[چمبل ڊويزن|چمبل]] علائقي جي ڪجهه حصن ۾

=== ٻوٽا ۽ جهنگلي جيوت ===
{{Main|مڌيا پرديش جا ٻوٽا ۽ جهنگلي جيوت}}

مڌيا پرديش ۾ يارنهن [[هندستان جا قومي پارڪ|قومي پارڪ]] آهن؛ [[ڪونو نيشنل پارڪ]]، [[باندھوڳڙهه نيشنل پارڪ]]، [[ڪانها نيشنل پارڪ]]، [[ستپورا نيشنل پارڪ]]، [[سنجئي نيشنل پارڪ]]، [[مادھو نيشنل پارڪ]]، [[ون وهار نيشنل پارڪ]]، [[منڊلا پلانٽ فاسلز نيشنل پارڪ]]، [[پنا نيشنل پارڪ]]، [[پينچ نيشنل پارڪ]] ۽ ڌار جو ڊائنوسار نيشنل پارڪ.&lt;ref&gt;[http://www.mpforest.org/wildlife.html Wild Life] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121113174659/http://mpforest.org//wildlife.html |date=13 November 2012}}. Forest Department, Madhya Pradesh.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ummid.com/news/2010/December/19.12.2010/national_dinosaur_fossil_in_mp.htm |title=MP Govt. to set up National Dinosaur Fossil Park in Dhar district |website=Ummid.com |access-date=5 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214092303/http://www.ummid.com/news/2010/December/19.12.2010/national_dinosaur_fossil_in_mp.htm |archive-date=14 February 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هتي ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا پڻ آهن، جن ۾ [[امرڪنٽڪ]]، [[باغ غارون]]، [[بالاگهاٽ]]، بوري قدرتي محفوظ علائقو، ڪين گهڙيال، [[گھاٽي ڳائون]]، [[ڪونو وائلڊ لائيف سينڪچوئري|ڪونو پالپور]]، [[نروار]]، [[چمبل درياهه|چمبل]]، ڪڪديشور، چڙي کو، [[نوراديهي وائلڊ لائيف سينڪچوئري|نوراديهي]]، [[پچمڙهي]]، [[پنپٿا وائلڊ لائيف سينڪچوئري|پنپٿا]]، شڪارگنج، پاتالڪوٽ ۽ [[تاميا]] شامل آهن. ستپورا جبل سلسلي ۾ [[پچمڙهي بايوسفيئر رزرو]]، [[اچانڪمار-امرڪنٽڪ بايوسفيئر رزرو|امرڪنٽڪ بايوسفيئر رزرو]] ۽ پنا نيشنل پارڪ هندستان جي 18 بايوسفيئر رزرو علائقن مان ٽي آهن. انهن مان گهڻا اوڀر مڌيا پرديش ۾ [[جبلپور]] ڀرسان واقع آهن.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
File:Human Langur monkeys, Orchha, India.jpg|لنگور بندر (''Semnopithecus dussumieri'')، [[اورڇا]]
File:Tigress with cubs in Kanha Tiger reserve.jpg|[[ڪانها ٽائيگر رزرو]] ۾ ٻچن سان گڏ شينهڻ
File:Tickell's Blue Flycatcher (Cyornis tickelliae).jpg|[[ٽڪلز بلو فلائي ڪيچر]]، [[باندھوڳڙهه نيشنل پارڪ]]
File:Vultures in the nest, Orchha, MP, India edit.jpg|[[اورڇا]] ۾ آکيري ۾ ڳجهن
File:Nilgais fighting, Lakeshwari, Gwalior district, India.jpg|ليڪشوري، [[گواليار ضلعو]] ۾ وڙهندڙ نر [[نيل گائي]]
&lt;/gallery&gt;

ڪانها، باندھوڳڙهه، پينچ، پنا ۽ ستپورا نيشنل پارڪن کي [[پروجيڪٽ ٽائيگر]] جي علائقن طور منظم ڪيو وڃي ٿو. [[نيشنل چمبل سينڪچوئري]] کي [[گهڙيال]]، [[مگر مگر|مگر]]، [[درياهي ڊولفن]]، [[هموار کل وارو اودبلائو]] ۽ ڪڇون جي ڪيترن ئي قسمن جي تحفظ لاءِ منظم ڪيو وڃي ٿو. ڪين-گهڙيال ۽ سون-گهڙيال محفوظ علائقا گهڙيال ۽ مگر جي تحفظ لاءِ قائم آهن. [[باراسنگها]] مڌيا پرديش جو رياستي جانور ۽ [[انڊين پيراڊائز فلائي ڪيچر|دودھراج]] رياستي پکي آهي.

ٻيلن جي بناوٽ جي لحاظ کان [[ساڳوان]] ۽ [[سال جو وڻ|سال]] جا ٻيلا رياست جا اهم ٻيلائي قسم آهن. بانس وارا علائقا پڻ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن.

==== مڌيا پرديش جون رياستي علامتون ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:90px;&quot;|عنوان
! style=&quot;width:300px;&quot; |علامت
! style=&quot;width:100px;&quot;|تصوير
|-
|رياستي جانور
|[[Rucervus duvaucelii|باراسنگها]]&lt;ref name=&quot;kimp&quot;&gt;{{cite web |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#mp |title=Symbols of Madya Pradesh |publisher=knowindia.gov.in |access-date=18 October 2013 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#mp |archive-date=12 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.balaghat.nic.in/images/GOVT/tourist.htm |title=Symbols of Madya Pradesh |access-date=18 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019091527/http://www.balaghat.nic.in/images/GOVT/tourist.htm |archive-date=19 October 2013}}&lt;/ref&gt; (''Rucervus duvaucelii'')
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[File:The barasingha.jpg|100x100px]]
|-
|رياستي پکي
|[[انڊين پيراڊائز فلائي ڪيچر]] (''Terpsiphone paradisi'')&lt;ref name=&quot;mpsbb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mpsbb.nic.in/symbol.html |title=State Symbols of MP |website=Madhya Pradesh State Biodiversity Board |access-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725091913/http://www.mpsbb.nic.in/symbol.html |archive-date=25 July 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[File:Terpsiphone paradisi -near Amaya Lake, Dambulla, Sri Lanka-8.jpg|150x150px]]
|-
|رياستي وڻ
|[[Ficus benghalensis|بڙ جو وڻ]] (''Ficus benghalensis'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bsienvis.nic.in/State_trees/Madhya%20Pradesh%20State%20Tree%20-%20Final%20-%2030.1.2014.pdf |title=Madhya Pradesh |publisher=ENVIS Centre on Floral Diversity |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224075612/http://bsienvis.nic.in/State_trees/Madhya%20Pradesh%20State%20Tree%20-%20Final%20-%2030.1.2014.pdf |archive-date=24 February 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[File:Acharya Jagadish Chandra Bose Indian Botanic Garden - Howrah 2011-01-08 9797.JPG|151x151px]]
|-
|رياستي مڇي
|[[Tor tor|مهشير]] (''Tor tor'')&lt;ref name=&quot;mpsbb&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[File:Tor tor Bhavani.jpg|100x100px]]
|-
|رياستي گل
|[[Lilium candidum|ميڊونا للي]] (''Lilium candidum'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.frienvis.nic.in/KidsCentre/State-Animals-Birds-Trees-Flowers-of-India_1500.aspx |title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India |publisher=ENVIS Centre on Forestry |access-date=10 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308180415/http://www.frienvis.nic.in/KidsCentre/State-Animals-Birds-Trees-Flowers-of-India_1500.aspx |archive-date=8 March 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|[[File:Lilium-longiflorum-001-Zachi-Evenor.jpg|119x119px]]
|}

=== درياهه ===
&lt;gallery heights=&quot;134&quot;&gt;
File:JhansiGhat.jpg|[[نرمدا درياهه]]
File:Son River, Umaria district, MP, India.jpg|[[سون درياهه]]، [[اماريا ضلعو]]
File:Dhuandhar falls4.JPG|[[جبلپور]] جي [[ڀيڙاگھاٽ]] وٽ [[نرمدا درياهه]] سنگ مرمر جي پٿرن واري گھاٽي مان وهندي
File:Shri Ram Ghat 01.jpg|[[اجئين]] ۾ [[شپرا درياهه]] تي شري رام گھاٽ
File:Betwa in Ashoknagar.JPG|[[اشوڪ نگر ضلعو]] ۾ [[بيتوا درياهه]]
&lt;/gallery&gt;

[[نرمدا درياهه|نرمدا]] مڌيا پرديش جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اهو هڪ فالٽ ماٿريءَ مان اولهه طرف وهي ٿو، جنهن جي اترين ڪناري سان ونڌيا جبل سلسلو ۽ ڏاکڻي پاسي ستپورا جبل سلسلو پکڙيل آهي. ان جي معاون درياهن ۾ بنجار، [[تاوا درياهه|تاوا]]، [[مچنا]]، [[شڪر درياهه|شڪر]]، [[دينوا]] ۽ [[سون ڀدرا]] شامل آهن. [[تاپتي درياهه]] نرمدا جي متوازي وهي ٿو ۽ اهو بہ هڪ فالٽ ماٿريءَ مان گذري ٿو. نرمدا–تاپتي درياهي نظام تمام وڏي مقدار ۾ پاڻي کڻي ٿو ۽ مڌيا پرديش جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي زمين جي نيڪال جو ذريعو آهي. نرمدا درياهه کي انتهائي مقدس سمجهيو وڃي ٿو ۽ سڄي علائقي ۾ ان جي پوڄا ڪئي وڃي ٿي. اهو پاڻيءَ جو اهم ذريعو ۽ رياست جي زندگيءَ جي رڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[ونڌيا جبل سلسلو|ونڌيا]]، گنگا درياهي حوض جي ڏاکڻي حد بڻجن ٿا، جتي گنگا حوض جو اولهندو حصو [[جمنا درياهه]] ڏانهن ۽ اوڀر وارو حصو سڌو [[گنگا درياهه]] ڏانهن وهي ٿو. گنگا ۾ ڇوڙ ڪندڙ سمورا درياهه ڏکڻ کان اتر طرف وهن ٿا، جن مان [[چمبل درياهه|چمبل]]، [[شپرا درياهه|شپرا]]، [[ڪالي سنڌ درياهه|ڪالي سنڌ]]، [[پاروتي درياهه (مڌيا پرديش)|پاروتي]]، [[ڪونو درياهه|ڪونو]]، [[سنڌ درياهه|سنڌ]]، [[بيتوا درياهه|بيتوا]]، [[ڌسان درياهه|ڌسان]]، [[ڪين درياهه|ڪين]] ۽ [[سونار درياهه|سونار]] جمنا جون اهم شاخون آهن. شپرا درياهه هندو ڌرم جي سڀ کان مقدس درياهن مان هڪ آهي. هتي [[اجئين سمهاستھا|سمهاستھا ڪمڀ ميلو]] هر 12 سالن کان پوءِ منعقد ٿئي ٿو. شپرا اندور، اجئين ۽ ديوس جي علائقن مان وهي ٿي. انهن درياهن سان سيراب ٿيندڙ زمين زرعي لحاظ کان زرخيز آهي ۽ قدرتي ٻوٽن ۾ گهڻو ڪري گاهه ۽ [[خشڪ پن ڇڻيندڙ ٻيلو|خشڪ پن ڇڻيندڙ ٻيلن]] جا قسم شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڪنڊيدار آهن. گنگا حوض جي اوڀر حصي ۾ [[سون درياهه|سون]]، [[ٽونس درياهه|ٽونس]] ۽ [[ريهند درياهه]] شامل آهن. سون درياهه، جيڪو [[امرڪنٽڪ]] ڀرسان مائيڪل جبلن مان نڪري ٿو، گنگا جي ڏاکڻي ڪناري ۾ ڇوڙ ڪندڙ سڀ کان وڏي اهڙي شاخ آهي جيڪا [[هماليه]] مان نه نڪري ٿي. سون ۽ ان جون شاخون گنگا ۾ سانوڻي وهڪري جو وڏو حصو شامل ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ تہ اترين ڪناري واريون شاخون برفاني پاڻيءَ مان ڀرجن ٿيون. انهن جي درياهي حوضن جا ٻيلا اتر اولهه مڌيا پرديش جي ڪنڊيدار ٻيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گهاٽا آهن.

[[ڇتيس ڳڙهه]] رياست جي قيام کان پوءِ [[مهاندي]] حوض جو وڏو حصو هاڻي ڇتيس ڳڙهه ۾ اچي ٿو. هن وقت انوپپور ضلعي ۾ هسديو درياهه جي رڳو 154&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; حوض واري ايراضي مڌيا پرديش ۾ واقع آهي.

[[ستپورا جبل سلسلو|ستپورا]] جبلن ۾ [[گاويل ڳڙهه]] ۽ [[مهاديو جبل]] پڻ اهڙو پاڻي ورهائيندڙ علائقو رکن ٿا، جيڪو ڏکڻ طرف لاڙو رکي ٿو. [[وين گنگا درياهه|وين گنگا]]، [[ورڌا درياهه|ورڌا]]، پينچ ۽ [[ڪنهان درياهه|ڪنهان]] درياهه وڏي مقدار ۾ پاڻي [[گوداوري درياهه]] جي نظام ۾ ڇڏين ٿا. گوداوري حوض ۾ [[ذيلي استوائي]] نيم نمي وارا ٻيلا آهن، خاص ڪري اندراوتي ماٿريءَ ۾. ڪيترائي اهم بين الرياستي آبپاشي منصوبا ترقي هيٺ آهن، جن ۾ [[گوداوري درياهي حوض جا آبپاشي منصوبا]] شامل آهن.

=== علائقا ===
مڌيا پرديش کي هيٺين زرعي-آبهوا وارن علائقن ۾ ورهايو ويو آهي:
{{div col}}
* [[ڪيمور جبل سلسلو|ڪيمور]] پليٽو ۽ [[ستپورا]] جبل
* [[ونڌيا]] پليٽو (جبل)
* [[نرمدا درياهه|نرمدا]] ماٿري
* [[وين گنگا]] ماٿري
* [[چمبل درياهه|چمبل]] ماٿري
* [[گرد، هندستان|گواليار]] علائقو
* [[بنديل کنڊ]] علائقو
* [[ستپورا]] پليٽو (جبل)
* [[مالوا]] پليٽو
* [[نيمار]] پليٽو
* [[جھابوا]] جبل
{{div col end}}

=== انتظاميا ===
{{Main list|مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست}}

انتظامي مقصدن لاءِ مڌيا پرديش کي 55 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. ضلعو انتظاميا جو بنيادي يونٽ آهي. اهي ضلعا 10 ڊويزنن ۾ ورهايل آهن، جيڪي هيٺ ڏجن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in |title=MPOnline: Contact Government |website=Mponline.gov.in |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802102010/http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in |archive-date=2 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{div col}}
* [[ڀوپال ڊويزن]]
* [[چمبل ڊويزن]]
* [[گواليار ڊويزن]]
* [[اندور ڊويزن]]
* [[جبلپور ڊويزن]]
* [[نرمداپورم ڊويزن]]
* [[ريوا ڊويزن]]
* [[ساگر ڊويزن]]
* [[شهدول ڊويزن]]
* [[اجئين ڊويزن]]
{{div col end}}

=== شهر ===
{{Main list|آباديءَ جي لحاظ کان مڌيا پرديش جي شهرن جي فهرست}}

{{Largest cities
| country     = مڌيا پرديش
| stat_ref    = [[آباديءَ جي لحاظ کان مڌيا پرديش جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf |title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above |work=Provisional Population Totals, Census of India 2011 |access-date=13 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113152754/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=13 November 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop = سڀ کان وڏا شهر
| div_name    = ضلعو
| div_link    = مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست{{!}}ضلعو

| city_1 = اندور
| div_1  = اندور ضلعو{{!}}اندور
| pop_1  = 2,167,447

| city_2 = ڀوپال
| div_2  = ڀوپال ضلعو{{!}}ڀوپال
| pop_2 = 1,883,381

| city_3 = جبلپور
| div_3  = جبلپور ضلعو{{!}}جبلپور
| pop_3  = 1,267,564

| city_4 = گواليار
| div_4  = گواليار ضلعو{{!}}گواليار
| pop_4  = 1,101,981

| city_5 = اجئين
| div_5  = اجئين ضلعو{{!}}اجئين
| pop_5  = 593,368

| city_6 = ساگر، مڌيا پرديش{{!}}ساگر
| div_6  = ساگر ضلعو{{!}}ساگر
| pop_6  = 370,296

| city_7 = ديوس
| div_7  = ديوس ضلعو{{!}}ديوس
| pop_7  = 289,438

| city_8 = ستنا
| div_8  = ستنا ضلعو{{!}}ستنا
| pop_8  = 283,004

| city_9 = رتلام
| div_9  = رتلام ضلعو{{!}}رتلام
| pop_9  = 273,892

| city_10 = ريوا، مڌيا پرديش{{!}}ريوا
| div_10  = ريوا ضلعو{{!}}ريوا
| pop_10  = 235,422
}}

== آبادي ۽ سماج ==

=== آبادي ===
{{Historical population
| source = [[هندستان جي آدمشماري]]&lt;ref name=&quot;Census Population&quot;&gt;{{cite web |url=http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |title=Census Population |work=Census of India |publisher=Ministry of Finance India |access-date=18 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf |archive-date=19 December 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| 1951 | 18615000
| 1961 | 23218000
| 1971 | 30017000
| 1981 | 38169000
| 1991 | 48566000
| 2001 | 60348000
| 2011 | 72597565
}}
{{Clear}}
مڌيا پرديش جي آبادي ڪيترن ئي [[نسلي گروهه|نسلي گروهن]]، [[قبيلو|قبيلن]]، [[ذات|ذاتين]] ۽ برادرين تي مشتمل آهي. [[درج فهرست ذاتون]] ۽ [[درج فهرست قبيلا]] رياست جي [[انساني آبادي|آباديءَ]] جو اهم حصو آهن، جيڪي ترتيبوار 15.6٪ ۽ 21.1٪ آهن.

مڌيا پرديش جي اهم قبائلي گروهن ۾ [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[ڀيل]]، [[بيگا (قبيلو)|بيگا]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[ڀاريا ماڻهو|ڀاريا]]، هلبا، [[مالٽو ماڻهو|مالٽو]] ۽ [[سهاريا]] شامل آهن. [[منڊلا ضلعو|منڊلا]]، [[ڌار ضلعو، هندستان|ڌار]]، [[ڊنڊوري ضلعو|ڊنڊوري]]، [[بڙواڻي ضلعو|بڙواڻي]]، [[جھابوا ضلعو|جھابوا]] ۽ [[علي راجپور ضلعو|علي راجپور]] ضلعن ۾ قبائلي ماڻهو آباديءَ جو 50٪ کان وڌيڪ حصو آهن. جھابوا ۽ علي راجپور ۾ 90٪ ماڻهو قبائلي پسمنظر رکن ٿا.

[[خرگون]]، [[کنڊوا ضلعو|کنڊوا]]، [[برهانپور ضلعو|برهانپور]]، [[بيتول ضلعو|بيتول]]، [[ڇندواڙا ضلعو|ڇندواڙا]]، [[سيوني ضلعو|سيوني]]، [[انوپپور ضلعو|انوپپور]]، [[اماريا ضلعو|اماريا]]، [[شهدول ضلعو|شهدول]] ۽ [[سنگرولي ضلعو|سنگرولي]] ضلعن ۾ آباديءَ جو 30–50٪ حصو قبائلي آهي. 2011ع جي آدمشماري موجب مڌيا پرديش ۾ [[آديواسي|قبائلي]] آبادي 1 ڪروڙ 53 لک 40 هزار هئي، جيڪا رياست جي ڪل آباديءَ جو 21.1٪ هئي. رياست ۾ 46 تسليم ٿيل درج فهرست قبيلا هئا، جن مان ٽن کي ”خاص قديم قبائلي گروهن“ طور سڃاتو ويو هو.&lt;ref&gt;[http://www.mp_gov_in_sc_st_welfare_2001/tribal/]{{dead link|date=January 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}.&lt;/ref&gt;

مڌيا پرديش 0.606 جي قدر (2018ع) سان [[انساني ترقيءَ جو اشاري|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ 33هين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;UNDP_HDI_2011&quot;&gt;[http://www.undp.org/content/dam/india/docs/madhyapradesh_factsheet.pdf Madhya Pradesh: Economic and Human Development Indicators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916043423/http://www.undp.org/content/dam/india/docs/madhyapradesh_factsheet.pdf |date=16 September 2012}}, UNDP (2011).&lt;/ref&gt; رياست جي في ماڻهو [[مجموعي رياستي پيداوار|مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] (نامياتي GDP) ملڪ ۾ 26هين نمبر تي آهي (2018–19ع). [[نيتي آيوگ]] پاران تيار ڪيل SDG India Index 2020–21 موجب مڌيا پرديش پائيدار ترقيءَ جي مقصدن ۾ 21هين، صنفي برابريءَ ۾ 9هين ۽ صاف پاڻي ۽ صفائيءَ ۾ 10هين نمبر تي آهي.&lt;ref name=FinalReport&gt;{{Cite web |url=https://niti.gov.in/writereaddata/files/SDG_3.0_Final_04.03.2021_Web_Spreads.pdf |title=SDG INDIA – Index &amp; Dashboard 2020–21 – Partnerships in the Decade of Action |website=NITI Aayog|access-date=9 June 2021 |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612135413/https://niti.gov.in/writereaddata/files/SDG_3.0_Final_04.03.2021_Web_Spreads.pdf}}&lt;/ref&gt;

مالي صحت اشاري (FHI) 2025ع ۾ مڌيا پرديش 42.2 اسڪور سان نائين نمبر تي رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India’s top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=20 February 2025}}&lt;/ref&gt;

{{See also|مڌيا پرديش جا قبائلي ماڻهو}}

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Children in Raisen district, MP, India.jpg|[[رائيسن ضلعو]] ۾ ڀيل قبيلي جا ٻار
File:Shepherds, Chambal, India.jpg|[[چمبل]] ۾ ڌنار
File:Ploughing paddy field with oxen, Umaria district, MP, India.jpg|[[اماريا ضلعو]] ۾ هڪ نوجوان هاري
File:Young Baiga women, India.jpg|نوجوان [[بيگا (قبيلو)|بيگا]] عورتون
File:Village Street of mehta (India).jpg|[[سيوني ضلعو]] جي ميهتا ڳوٺ جي هڪ گهٽي
&lt;/gallery&gt;

=== ٻوليون ===
[[File:Language Map of Madhya Pradesh (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون&lt;br/&gt;
'''هندي'''
{{legend|#ffe0d1|30–40%}}
{{legend|#ffcfb8|40–50%}}
{{legend|#ffac85|50–60%}}
{{legend|#ff8952|60–70%}}
{{legend|#eb5600|80–90%}}
{{legend|#cc4b00|90–100%}}
'''راجسٿاني ٻوليون'''
{{legend|#b5b5d9|40–50%}}
{{legend|#9393c8|50–60%}}
{{legend|#303060|90–100%}}
'''ڀيل ٻوليون'''
{{legend|#cdafdf|40–50%}}
{{legend|#6c378b|80–90%}}
'''بنديلي'''
{{legend|#ba9e97|60–80%}}
{{legend|#a58279|70–80%}}
{{legend|#8d675e|80–90%}}
'''بگھيلي'''
{{legend|#e5766c|60–70%}}
{{legend|#dd4e41|70–80%}}
]]

{{Pie chart| thumb = right| caption = مڌيا پرديش جون ٻوليون (2011ع)&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;&gt;{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=15 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073412/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[هندي]] |value1 = 67.96 |color1 = orange
|label2 = [[مالوي ٻولي|مالوي]] |value2 = 6.44 |color2 = deeppink
|label3 = [[بنديلي ٻولي|بنديلي]] |value3 = 5.92 |color3 = tomato
|label4 = [[بگھيلي ٻولي|بگھيلي]] |value4 = 3.62 |color4 = indianred
|label5 = [[نماڙي ٻولي|نماڙي]] |value5 = 3.16 |color5 = mediumvioletred
|label6 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] |value6 = 2.50 |color6 = khaki
|label7 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] |value7 = 1.70 |color7 = red
|label8 = [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] |value8 = 1.60 |color8 = steelblue
|label9 = [[پائوري باريلي ٻولي|باريلي]] |value9 = 1.36 |color9 = palegoldenrod
|label10 = [[اردو]] |value10 = 1.26 |color10 = green
|label11 = [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] |value11 = 1.03 |color11 = lightyellow
|label12 = ٻيون |value12 = 3.45 |color12 = grey
}}
[[File:Non-Hindi_language_in_Madhya_Pradesh_(2011).jpg|thumb|2011ع جي آدمشماري موجب مڌيا پرديش ۾ هنديءَ کان سواءِ هر علائقي ۾ سڀ کان وڏي ٻولي]]

رياست جي سرڪاري ٻولي [[هندي]] آهي، جيڪا آباديءَ جي ٻن ٽهائي کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي ۽ سمورن سرڪاري ڪمن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;langoff&quot; /&gt; شهري علائقن ۾ معياري هندي مکيه ٻولي آهي، جڏهن تہ مسلمانن ۾ [[اردو]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، جيتوڻيڪ، ڪيتريون الڳ ٻوليون آدمشماريءَ ۾ هنديءَ جون ٻوليون يا لهجا شمار ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهي هڪ ٻئي سان مڪمل طور سمجهه ۾ اچڻ جوڳيون نہ آهن. اولهه ۾ [[مالوا]] ۽ [[نيمار]] علائقن ۾ ترتيبوار [[مالوي ٻولي|مالوي]] ۽ [[نماڙي ٻولي|نماڙي]] ڳالهايون وڃن ٿيون، جيڪي [[راجسٿاني ٻوليون|راجسٿاني ٻولين]] سان وڌيڪ ويجهيون آهن. اتر ۾ [[بنديل کنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[بگھیل کنڊ]] ۾ ترتيبوار [[بنديلي ٻولي|بنديلي]] ۽ [[بگھيلي ٻولي|بگھيلي]] ڳالهايون وڃن ٿيون، جيڪي [[اوڌي ٻولي|اوڌي]] ۽ [[ڇتيس ڳڙهي ٻولي|ڇتيس ڳڙهي]] سان مشابهت رکن ٿيون. ڏکڻ اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙهي غالب آهي، جڏهن تہ [[پواري ٻولي|پواري]] رياست جي ڏاکڻي حصي جي اهم ٻولي آهي. انهن ٻولين جا گهڻا ڳالهائيندڙ انهن کي هنديءَ جا لهجا سمجهن ٿا، تنهنڪري آدمشماريءَ ۾ پنهنجي ٻولي ”هندي“ ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;/&gt;

[[مراٺي ٻولي|مراٺي]] هڪ ٻي اهم ٻولي آهي. هاڻوڪي مڌيا پرديش جي وڏي حصي تي [[مراٺا سلطنت|مراٺا حڪمراني]] جي تاريخ سبب مهاراشٽر کان ٻاهر مراٺي ماڻهن جو سڀ کان وڏو تعداد مڌيا پرديش ۾ رهي ٿو. جيتوڻيڪ [[اندور]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ مراٺي ماڻهن جو وڏو انگ ملي ٿو، پر سندن سڀ کان وڌيڪ آبادي مهاراشٽر سان لڳندڙ رياست جي ڏاکڻين علائقن ۾ آهي. برهانپور ضلعي ۾ مراٺي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جڏهن تہ ڏاکڻي مهاڪوشال، خاص طور [[بيتول ضلعو|بيتول]]، [[ڇندواڙا ضلعو|ڇندواڙا]] ۽ [[بالاگهاٽ ضلعو|بالاگهاٽ]] ضلعن ۾ اها هڪ اهم اقليتي ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;/&gt;

آديواسين پاران پڻ ڪيتريون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. مختلف [[ڀيل ٻوليون]] هند-آريائي ٻوليون آهن، جيڪي اولهندي مڌيا پرديش جي لڳ ڀڳ 50 لک ڀيل ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. جيتوڻيڪ ڪيترن ماڻهن، خاص طور سندن آباديءَ جي اوڀر وارن حصن ۾، علائقائي ٻولين کي مادري ٻولي طور اختيار ڪيو آهي، تڏهن بہ انتهائي اولهندي جابلو علائقن، خاص طور بڙواڻي، جھابوا ۽ علي راجپور ضلعن ۾ اهي ٻوليون اڃا بہ مضبوط حيثيت رکن ٿيون ۽ اتي سندن ڳالهائيندڙ اڪثريت ۾ آهن. [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]]، [[پائوري باريلي ٻولي|باريلي ٻوليون]] ۽ [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] رياست ۾ ڳالهائجندڙ اهم قسم آهن.

[[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ٻي وڏي آديواسي ٻولي آهي، جيڪا رياست جي لڳ ڀڳ 11 لک گونڊ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي، جيڪا [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] سان لاڳاپيل آهي، ۽ خاص طور مهاڪوشال جي ڏاکڻين ستپورا مٿانهين علائقن ۾ علائقائي ٻولين سان گڏ ڳالهائي وڃي ٿي. ستپورا جي ڪجهه ڏورانهن ماٿرين ۾ ماڻهو [[ڀاريا ٻولي|ڀاريا]] نالي هڪ گهٽ دستاويز ٿيل دراوڙي ٻولي ڳالهائين ٿا. گونڊي ڳالهائيندڙن جون ننڍيون اقليتون اولهه ۾ کنڊوا ۽ ديوس ضلعن، ۽ اوڀر ۾ انوپپور، سڌي ۽ سنگرولي ضلعن ۾ پڻ ملن ٿيون. رياست جي ٻين علائقن ۾ گونڊ ماڻهن پنهنجي اصل ٻولي لڳ ڀڳ مڪمل طور ڇڏي ڏني آهي.

[[ڪورڪو ٻولي|ڪورڪو]]، جيڪا [[منڊا ٻوليون|منڊا ٻولي]] آهي، رياست جي مرڪزي مٿانهين علائقن ۾ 400,000 کان وڌيڪ ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. برهانپور جي انتهائي ڏکڻ اوڀر ۾ ڪورڪو ماڻهن سان گڏ رهندڙ ڪجهه ماڻهو ٻوليءَ جي اڪيلي خاندان واري [[نهالي ٻولي|نهالي]] ٻولي ڳالهائين ٿا. قبائلي ٻولين جي سمورن ڳالهائيندڙن تي غالب علائقائي ٻولين ڏانهن منتقل ٿيڻ جو نمايان دٻاءُ موجود آهي، جڏهن تہ سندن پنهنجين ٻولين کي ”پٺتي پيل“ ۽ ”ٻهراڙيءَ جون“ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot; /&gt;

ٽن ٻولين واري فارمولي تحت مڌيا پرديش جي اسڪولن ۾ هيٺيون ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

'''پهرين ٻولي:''' ڪا بہ [[هندستان ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|درج فهرست ٻولي]] يا انگريزي

'''ٻي ٻولي:''' هندي، اردو يا انگريزي

'''ٽين ٻولي:''' ٻي ڪا درج فهرست ٻولي (اڪثر سنسڪرت) يا پرڏيهي ٻولي (جهڙوڪ [[جرمن ٻولي|جرمن]] يا [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]])

=== مذهب ===
{{Pie chart
| thumb = right
| caption = مڌيا پرديش ۾ مذهب (2011ع)&lt;ref name=census2011/&gt;
| label1 = [[هندومت]]
| value1 = 90.89
| color1 = darkorange
| label2 = [[اسلام]]
| value2 = 6.57
| color2 = green
| label3 = [[جين مت]]
| value3 = 0.78
| color3 = pink
| label4 = [[ٻڌ مت]]
| value4 = 0.30
| color4 = Yellow
| label5 = [[عيسائيت]]
| value5 = 0.29
| color5 = blue
| label6 = [[سک مت]]
| value6 = 0.21
| color6 = Gold
| label7 = ٻيا
| value7 = 1.07
| color7 = grey
}}

2011ع جي آدمشماري موجب 90.9٪ رهواسي [[هندومت]] جا پيروڪار هئا، جڏهن تہ اقليتن ۾ [[مسلمان]] (6.6٪)، [[جين مت|جين]] (0.8٪)، [[ٻڌ مت|ٻڌمت جا پيروڪار]] (0.3٪)، عيسائي (0.3٪) ۽ [[سک مت|سک]] (0.2٪) شامل هئا. مڌيا پرديش ۾ ڪيترائي زيارت ۽ تيرٿ ماڳ آهن، جن ۾ نرمدا جي سرچشمي وٽ [[امرڪنٽڪ]] ۽ نرمدا تي ئي [[اومڪاريشور مندر|اومڪاريشور]] جا گهاٽ شامل آهن. سڄي رياست ۾ مندر موجود آهن. ٻڌ مت ۽ جين مت ڪنهن زماني ۾ رياست جا نمايان مذهب هئا، خاص طور رائيسن ۽ ڀوپال ڀرسان مرڪزي پليٽو ۾. مالوا ۾ اڄ بہ جين مت جي هڪ نمايان اقليت رهي ٿي. جين خاص طور مالوا علائقي جي شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهن. اسلام 14هين صديءَ ۾ مسلمان حڪمرانن سان گڏ هن علائقي ۾ پهتو، جيتوڻيڪ ان جو اثر ماضيءَ ۾ بہ ۽ هاڻوڪي دور ۾ بہ خاص طور وڏن شهري مرڪزن تائين محدود رهيو آهي. ڀوپال ۽ برهانپور ۾ اسلام هڪ اهم مذهب آهي ۽ ڀوپال ۾ ڪيترائي مشهور اسلامي مقدس ماڳ آهن. جديد دور ۾ ٻڌ مت خاص طور ڏکڻ ۾ رهندڙ مراٺي ماڻهن پاران اختيار ڪيو وڃي ٿو. ”ٻيا“ جواب ڏيندڙن مان گهڻن پاڻ کي آديواسي مذهبن، جهڙوڪ گونڊن جي ڪويا پونيم، جا پيروڪار ڄاڻايو.&lt;ref name=census2011&gt;{{cite news |title=Percentage of Hindus, Sikhs in MP declines, of Muslims rises |url=https://www.hindustantimes.com/bhopal/percentage-of-hindus-sikhs-in-mp-declines-of-muslims-rises/story-Zxm66rsuByqHAaAxg6blNO.html |access-date=22 February 2020 |work=Hindustan Times |date=1 January 2016 |language=en |archive-date=29 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129172304/https://www.hindustantimes.com/bhopal/percentage-of-hindus-sikhs-in-mp-declines-of-muslims-rises/story-Zxm66rsuByqHAaAxg6blNO.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ مڌيا پرديش جي مذهبي بناوٽ
! مذهب !! 2011ع جي آبادي&lt;ref name=&quot;C01ReligionMP&quot;&gt;{{cite web
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11381
|title=C-01 Population by Religious Community – Madhya Pradesh
|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
|access-date=11 June 2026
|archive-date=6 December 2025
|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206073951/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11381
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! سيڪڙو
|-
| [[هندومت]] || 66,007,121 || 90.89
|-
| [[اسلام]] || 4,774,695 || 6.57
|-
| [[جين مت]] || 567,028 || 0.78
|-
| [[ٻڌ مت]] || 216,052 || 0.30
|-
| [[عيسائيت]] || 213,282 || 0.29
|-
| [[سک مت]] || 151,412 || 0.21
|-
| ٻيا مذهب ۽ عقيدا || 599,594 || 0.83
|-
| مذهب نہ ڄاڻايل || 97,625 || 0.13
|-
! ڪُل !! 72,597,565 !! 100
|}

== حڪومت ۽ سياست ==
{{Main|مڌيا پرديش جي حڪومت|مڌيا پرديش قانونساز اسيمبلي}}

{{See also|مڌيا پرديش جي وڏن وزيرن جي فهرست|مڌيا پرديش جي گورنرن جي فهرست}}

مڌيا پرديش ۾ 230 سيٽن تي ٻڌل رياستي قانونساز اسيمبلي آهي. رياست [[هندستان جي پارليامينٽ]] ڏانهن پڻ 40 ميمبر موڪلي ٿي، جن مان 29 [[لوڪ سڀا]] (هيٺيون ايوان) ۽ 11 [[راجيا سڀا]] (مٿيون ايوان) لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. رياست جو آئيني سربراهه [[مڌيا پرديش جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] هوندو آهي، جنهن کي [[هندستان جو صدر]] مقرر ڪندو آهي. انتظامي اختيار [[وڏو وزير (هندستان)|وڏي وزير]] وٽ هوندا آهن، جيڪو رياستي قانونساز اسيمبليءَ جو چونڊيل اڳواڻ هوندو آهي. موجوده گورنر منگوڀائي سي. پٽيل آهي، جڏهن تہ موجوده وڏو وزير [[موهن يادَو]] [[ڀارتيہ جنتا پارٽي]] (BJP) سان واسطو رکي ٿو.

مڌيا پرديش جي سياسي صورتحال کي هيٺين دورن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو:

'''آزاديءَ کان پوءِ وارو دور (1950ع–1970ع وارو ڏهاڪو):''' [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) هڪ ڊگهي عرصي تائين اقتدار ۾ رهي، جنهن دوران روي شنڪر شڪلا ۽ ڪيلاش ناٿ ڪٽجو جهڙا اڳواڻ وڏا وزير رهيا. تنهن هوندي بہ، 1960ع واري ڏهاڪي دوران [[ڀارتيہ جن سنگهه]] (BJS)، جيڪا اڳتي هلي BJP جي اڳوڻي جماعت ثابت ٿي، پنهنجو سياسي اثر وڌائڻ شروع ڪيو.

'''بدلجندڙ سياسي لاڙا (1980ع–1990ع وارو ڏهاڪو):''' هن دور ۾ علائقائي جماعتن ۽ قومي سطح جي متبادل سياسي جماعتن جو اثر وڌيو. [[جنتا پارٽي]] (JP)، [[جنتا دل]] (JD) ۽ [[بهوجن سماج پارٽي]] (BSP) ڪجهه عرصي تائين INC جي سياسي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.

'''ٻه قطبي سياست (2000ع واري ڏهاڪي کان موجوده دور تائين):''' 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان رياست ۾ بنيادي طور ٻه جماعتي سياسي نظام اُڀريو آهي. BJP ۽ INC مکيه مقابلي واريون جماعتون بڻجي ويون آهن، جڏهن تہ ننڍيون جماعتون بہ وقت بوقت چونڊن ۾ حصو وٺنديون رهيون آهن.

رياست جون مکيه سياسي جماعتون [[ڀارتيہ جنتا پارٽي]] (BJP) ۽ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) آهن.

== انتظامي ورھاست ==
{{See also|مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان مڌيا پرديش جي شهرن جي فهرست}}

مڌيا پرديش رياست 55 [[مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] تي مشتمل آهي، جيڪي 10 ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. روينيو انتظاميا لاءِ مڌيا پرديش کي 10 [[هندستان جي ڊويزنن جي فهرست|ڊويزنن]]، 52 [[مڌيا پرديش جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 181 [[هندستان ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 371 [[تعلقو|تحصيلن]]، 11,622 [[روينيو بلاڪ|پٽواري حلقن]] ۽ 56,346 [[روينيو ڳوٺ|ڳوٺن]] ۾ ورهايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://revenue.mp.gov.in/page/department-structure |title=Department Structure |website=Madhya Pradesh Revenue Department |access-date=24 August 2026}}&lt;/ref&gt;

2023ع تائين رياست ۾ ٻهراڙيءَ جي مقامي حڪومت لاءِ 51 ضلعي [[هندستان ۾ پنچائتي راڄ|پنچائتون]]، 313 [[پنچائت سمتي|جنپد پنچائتون]]/[[هندستان ۾ ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ۽ 23,043 ڳوٺاڻيون [[گرام پنچائت|گرام پنچائتون]] هيون. رياست جي شهري مڪاني ادارن ۾ 18 [[نگر نگم]]، 100 [[نگر پاليڪا]] ۽ 264 [[نگر پنچائت]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mpsbb.info/BMCInfo.aspx |title=Madhya Pradesh State Biodiversity Board |website=Mpsbb.info|access-date=15 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317094034/http://www.mpsbb.info/BMCInfo.aspx |archive-date=17 March 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هيٺ مڌيا پرديش جي شهري علائقن جو انتظام هلائيندڙ نگر نگمن (''[[ميونسپل ڪارپوريشن (هندستان)|ميونسپل ڪارپوريشنن]]'') جي فهرست ڏنل آهي:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;width:05%;&quot; |نمبر
! style=&quot;width:30%;&quot; |ڪارپوريشن جو نالو
! style=&quot;width:10%;&quot; |شهر
! style=&quot;width:20%;&quot; |ضلعو
! style=&quot;width:05%;&quot; |ايراضي (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! style=&quot;width:05%;&quot; |آبادي (2011ع)
! style=&quot;width:05%;&quot; |وارڊن جو انگ
! style=&quot;width:05%;&quot; |قيام جو سال
! style=&quot;width:05%;&quot; |آخري چونڊ
! style=&quot;width:05%;&quot; |حڪمران جماعت
! style=&quot;width:05%;&quot; |ويب سائيٽ
|-
|1
|[[ڀوپال ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ڀوپال]]
|[[ڀوپال ضلعو|ڀوپال]]
|463
|1,886,100
|85
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=17 July 2022 |title=Phase 1 Madhya Pradesh Municipal Election Result 2022 |url=https://www.hindustantimes.com/cities/bhopal-news/madhya-pradesh-municipal-election-result-2022-winners-list-indore-bhopal-jabalpur-satna-chhindwara-singrauli-gwalior-101658059075902.html |access-date=18 July 2022 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426213033/https://www.hindustantimes.com/cities/bhopal-news/madhya-pradesh-municipal-election-result-2022-winners-list-indore-bhopal-jabalpur-satna-chhindwara-singrauli-gwalior-101658059075902.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhopal Municipal Corporation |url=http://bhopalmunicipal.com/ |access-date=18 July 2022 |website=Bhopal Municipal Corporation |language=en |archive-date=2 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202060148/http://bhopalmunicipal.com/ |url-status=usurped }}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[برهانپور ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[برهانپور]]
|[[برهانپور ضلعو|برهانپور]]
|181.06
|300,892
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|
|-
|3
|[[ڇندواڙا ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ڇندواڙا]]
|[[ڇندواڙا ضلعو|ڇندواڙا]]
|110
|234,784
|48
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chhindwara Municipal Corporation |url=https://chhindwaranagarnigam.com/ |access-date=19 June 2022 |language=en-US |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129141903/https://chhindwaranagarnigam.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|4
|[[ديوس ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ديوس]]
|[[ديوس ضلعو|ديوس]]
|50
|289,438
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Phase 2 Madhya Pradesh Municipal Election Result 2022 |url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/mp-municipal-polls-cong-bjp-win-two-mayoral-posts-each-in-second-phase |access-date=20 July 2022 |website=Free Press Journal |language=en |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503001717/https://www.freepressjournal.in/bhopal/mp-municipal-polls-cong-bjp-win-two-mayoral-posts-each-in-second-phase |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dewas Municipal Corporation |url=https://dmcdewas.com/ |access-date=18 July 2022 |website=Dewas Municipal Corporation |language=en-US |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217074013/https://dmcdewas.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|5
|[[گواليار ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[گواليار]]
|[[گواليار ضلعو|گواليار]]
|414&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gwalior District |first=Government of Madhya Pradesh |date=24 January 2025 |title=District Gwalior |url=https://gwalior.nic.in/en/ |access-date=24 February 2025 |website=Gwalior |archive-date=23 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223023227/https://gwalior.nic.in/en/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|20,32,036
|66
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|
|-
|6
|[[اندور ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[اندور]]
|[[اندور ضلعو|اندور]]
|530
|2,167,447
|85
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indore Municipal Corporation |url=https://imcindore.mp.gov.in/ |access-date=18 July 2022 |language=en-AU |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206221704/https://imcindore.mp.gov.in/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|7
|[[جبلپور ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[جبلپور]]
|[[جبلپور ضلعو|جبلپور]]
|263
|1,268,848
|79
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|
|-
|8
|ڪٽني ميونسپل ڪارپوريشن
|[[ڪٽني]]
|[[ڪٽني ضلعو|ڪٽني]]
|
|221,875
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|[[آزاد سياستدان|آزاد]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Katni Municipal Corporation |url=https://www.kmckatni.org/ |access-date=18 July 2022 |website=kmckatni.org |archive-date=1 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201234728/https://kmckatni.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|9
|[[کنڊوا ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[کنڊوا]]
|[[کنڊوا ضلعو|کنڊوا]]
|
|259,436
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khandwa Municipal Corporation |url=https://khandwakmc.org/ |access-date=19 June 2022 |website=Municipal Corporation Khandwa |language=en-US |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217074014/https://khandwakmc.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|10
|مورينا ميونسپل ڪارپوريشن
|[[مورينا، مڌيا پرديش|مورينا]]
|[[مورينا ضلعو|مورينا]]
|80
|218,768
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|
|-
|11
|رتلام ميونسپل ڪارپوريشن
|[[رتلام]]
|[[رتلام ضلعو|رتلام]]
|39
|273,892
|49
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ratlam Municipal Corporation |url=https://rmcratlam.in/ |access-date=18 July 2022 |website=rmcratlam.in |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501133846/https://rmcratlam.in/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|12
|[[ريوا ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ريوا، مڌيا پرديش|ريوا]]
|[[ريوا ضلعو|ريوا]]
|69
|235,422
|45
|
|2022&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|[[انڊين نيشنل ڪانگريس|INC]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rewa Municipal Corporation |url=https://mcrewa.com/ |access-date=18 July 2022 |language=en-US |archive-date=18 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118171636/https://mcrewa.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|13
|[[ساگر ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]]
|[[ساگر ضلعو|ساگر]]
|49.76
|370,296
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|
|-
|14
|ستنا ميونسپل ڪارپوريشن
|[[ستنا]]
|[[ستنا ضلعو|ستنا]]
|71
|283,004
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|
|-
|15
|سنگرولي ميونسپل ڪارپوريشن
|[[سنگرولي]]
|[[سنگرولي ضلعو|سنگرولي]]
|
|225,676
|
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[عام آدمي پارٽي|AAP]]
|
|-
|16
|[[اجئين ميونسپل ڪارپوريشن]]
|[[اجئين]]
|[[اجئين ضلعو|اجئين]]
|151.83
|515,215
|54
|
|2022&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|[[ڀارتيہ جنتا پارٽي|BJP]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ujjain Municipal Corporation |url=http://nagarnigamujjain.org/ |access-date=18 July 2022 |website=nagarnigamujjain.org |archive-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125123834/http://nagarnigamujjain.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|}

=== ڊويزنون  ۽ ضلعا===


مڌيا پرديش جي ورھاست ڏھ ڊويزنن ۾ ٿيل آهي جن ۾ 52 ضلعا واقع آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in|title=MPOnline: Contact Government|website=Mponline.gov.in|accessdate=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802102010/http://www.mponline.gov.in/Portal/Content/mpprofile.aspx?langid=hi-in|archive-date=2 August 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
{{div col}}
* [[ڀوپال ڊويزن]]
* [[چمبل ڊويزن]]
* [[گواليار ڊويزن]]
* [[اندور ڊويزن]]
* [[جبالپور ڊويزن]]
* [[نرمداپورم ڊويزن]]
* [[ريوا ڊويزن]]
* [[ساگر ڊويزن]]
* [[شاھدول ڊويزن]]
* [[اجئين ڊويزن]]
{{div col end}}


{{Largest cities
| name        = مڌيا پرديش جا وڏا شھر
| class       = nav
| country     = انڊيا
| stat_ref    = 2011 جي آدمشماري مطابق وڏا شھر&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | title = Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | work = Provisional Population Totals, Census of India 2011 | publisher =  | accessdate = 13 February 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111113152754/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | archive-date = 13 November 2011 | dead-url = no | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop = وڏا شھر
| div_name    = ضلعو
| div_link    = مڌيا پرديش جا ضلعا
{{!}} ضلعو

| city_1 = [[اندور]]
| div_1  = [[اندور ضلعو]]  
| pop_1  = 2,167,447
| img_1  = Indore Rajwada01.jpg

| city_2 = [[ ڀوپال]]
| div_2  = [[ڀوپال ضلعو]]
| pop_2  = 1,883,381
| img_2  = Bhopal city.jpg

| city_3 = [[جبالپور]]
| div_3  =  [[جبالپور ضلعو]]
| pop_3  = 1,267,564
| img_3  = ShivStatueAtKachnarCityJabalpur.JPG

| city_4 = [[گواليار]]
| div_4  = [[ گواليار ضلعو]]
| pop_4  = 1,101,981
| img_4  =

| city_5 = [[اجئين]]
| div_5  =  [[اجئين ضلعو]]
| pop_5  = 593,368

| city_6 = [[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]] 
| div_6  =[[ساگر ضلعو]] 
| pop_6  = 370,296

| city_7 = [[ ديواس]]
| div_7  = [[ديواس ضلعو]]
| pop_7  = 289,438

| city_8 =  [[ساتنا]]
| div_8  = [[ساتنا ضلعو]] 
| pop_8  = 283,004

| city_9 = [[ رتلام]]
| div_9  = [[رتلام ضلعو]] 
| pop_9  = 273,892

| city_10 = [[ريوا، مڌيا پرديش|ريوا]] 
| div_10  =  [[ريوا]]
| pop_10  = 235,422
}}


{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size: 9pt&quot;
|-
!rowspan=&quot;1&quot;|شمار
!width=&quot;150&quot; rowspan=&quot;1&quot;| نالو
!width=&quot;150&quot; rowspan=&quot;1&quot;| ضلعو
!rowspan=&quot;1&quot;| قسم*
!rowspan=&quot;1&quot;|آبادي 2011
!rowspan=&quot;1&quot; |مرد
!rowspan=&quot;1&quot;| عورتون
!width=&quot;90&quot; rowspan=&quot;1&quot;|آبادي
&lt;br/&gt;  5سالن کان گھٽ 
!width=&quot;90&quot; rowspan=&quot;1&quot;| تعليمي شرح 
|-
|align=&quot;right&quot;|1
|align=left|[[اندور ]]
|align=left|[[اندور ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|2,167,447
|align=&quot;right&quot;|1,129,348
|align=&quot;right&quot;|1,038,099 
|align=&quot;right&quot;|254,108
|align=&quot;right&quot;|86.73
|-
|align=&quot;right&quot;|2
|align=left|[[ڀوپال]]
|align=left| [[ڀوپال ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|1,883,381
|align=&quot;right&quot;|985,408
|align=&quot;right&quot;|897,973 
|align=&quot;right&quot;|217,415
|align=&quot;right&quot;|85.29
|-
|align=&quot;right&quot;|3
|align=left|[[جبالپور]]
|align=left| [[جبالپور ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|1,267,564
|align=&quot;right&quot;|663,096
|align=&quot;right&quot;|604,468 
|align=&quot;right&quot;|128,679
|align=&quot;right&quot;|89.13
|-
|align=&quot;right&quot;|4
|align=left|[[ گواليار]]
|align=left| [[گواليار ضلعو]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|1,101,981
|align=&quot;right&quot;|588,752
|align=&quot;right&quot;|513,229 
|align=&quot;right&quot;|120,347
|align=&quot;right&quot;|85.10
|-
|align=&quot;right&quot;|5
|align=left|[[اجئين]]
|align=left| [[اجئين ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|515,215
|align=&quot;right&quot;|265,291
|align=&quot;right&quot;|249,924
|align=&quot;right&quot;|57,630
|align=&quot;right&quot;|85.55
|-
|align=&quot;right&quot;|6
|align=left|[[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]] 
|align=left|[[ساگر ضلعو]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|370,296
|align=&quot;right&quot;|194,659
|align=&quot;right&quot;|175,637
|align=&quot;right&quot;|43,835
|align=&quot;right&quot;|89.98
|-
|align=&quot;right&quot;|7
|align=left|[[ديواس ]]
|align=left| [[ديواس ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|289,438
|align=&quot;right&quot;|150,193
|align=&quot;right&quot;|139,245
|align=&quot;right&quot;|34,435
|align=&quot;right&quot;|85.83
|-
|align=&quot;right&quot;|8
|align=left|[[ساتنا ]]
|align=left|[[ساتنا ضلعو ]]
|شھر
|align= &quot;right&quot;|283,004
|align=&quot;right&quot;|149,460
|align=&quot;right&quot;|133,544
|align=&quot;right&quot;|34,435
|align=&quot;right&quot;|86.33
|-
|align=&quot;right&quot;|9
|align=left|[[رتلام ]]
|align=left| [[رتلام ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|273,892
|align=&quot;right&quot;|139,766
|align=&quot;right&quot;|134,126
|align=&quot;right&quot;|29,397
|align=&quot;right&quot;|87.89
|-
|align=&quot;right&quot;|10
|align=left|[[ ريوا، مڌيا پرديش|ريوا]]
|align=left| [[ ريوا ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|235,422
|align=&quot;right&quot;|124,634
|align=&quot;right&quot;|110,788
|align=&quot;right&quot;|24,234
|align=&quot;right&quot;|87.74
|-
|align=&quot;right&quot;|11
|align=left|[[ڪاتني|مروارا(ڪاٽني)]]
|align=left| [[ڪاٽني ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|221,875
|align=&quot;right&quot;|115,463
|align=&quot;right&quot;|106,412
|align=&quot;right&quot;|25,168
|align=&quot;right&quot;|87.42
|-
|align=&quot;right&quot;|12
|align=left|[[سنگرائولي]] 
|align=left| [[سنگرائولي ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|220,295
|align=&quot;right&quot;|117,276
|align=&quot;right&quot;|103,019
|align=&quot;right&quot;|29,569
|align=&quot;right&quot;|77.35
|-
|align=&quot;right&quot;|13
|align=left|[[برھانپور ]]
|align=left| [[برھانپور ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|210,891
|align=&quot;right&quot;|108,234
|align=&quot;right&quot;|102,657
|align=&quot;right&quot;|28,107
|align=&quot;right&quot;|81.70
|-
|align=&quot;right&quot;|14
|align=left|[[کانڊوا ]]
|align=left| [[کانڊوا ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|200,681
|align=&quot;right&quot;|102,873
|align=&quot;right&quot;|97,802
|align=&quot;right&quot;|24,079
|align=&quot;right&quot;|86.98
|-
|align=&quot;right&quot;|15
|align=left|[[ڀنڊ]]
|align=left| [[ڀنڊ ضلعو]] 
|شھر
|align=&quot;right&quot;|197,332
|align=&quot;right&quot;|105,394
|align=&quot;right&quot;|91,938
|align=&quot;right&quot;|24,486
|align=&quot;right&quot;|84.20
|-
|align=&quot;right&quot;|16
|align=left|[[ڇندوارا]]
|align=left| [[ڇندوارا ضلعو]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|190,008
|align=&quot;right&quot;|97,040
|align=&quot;right&quot;|92,968
|align=&quot;right&quot;|19,227
|align=&quot;right&quot;|89.25
|-
|align=&quot;right&quot;|17
|align=left|[[گونا، مڌيا پرديش|گونا]]
|align=left| [[گونا ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|180,978
|align=&quot;right&quot;|94,645
|align=&quot;right&quot;|86,333
|align=&quot;right&quot;|23,757
|align=&quot;right&quot;|81.71
|-
|align=&quot;right&quot;|18
|align=left|[[شوپوري]]
|align=left| [[شوپوري ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|179,972
|align=&quot;right&quot;|95,227
|align=&quot;right&quot;|84,745
|align=&quot;right&quot;|22,683
|align=&quot;right&quot;|79.24
|-
|-
|align=&quot;right&quot;|19 
|align=left|[[ڇترپور]]
|align=left| [[ڇترپور ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|147,688
|align=&quot;right&quot;|78,070
|align=&quot;right&quot;|69,618
|align=&quot;right&quot;|18,312
|align=&quot;right&quot;|78.46
|-
|align=&quot;right&quot;|21
|align=left|[[داموھ ]]
|align=left| [[داموھ ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|147,515
|align=&quot;right&quot;|76,951
|align=&quot;right&quot;|70,564
|align=&quot;right&quot;|17,519
|align=&quot;right&quot;|86.94
|-
|align=&quot;right&quot;|22
|align=left|[[مانڊسئور ]]
|align=left| [[مانڊسئور ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|141,468
|align=&quot;right&quot;|72,370
|align=&quot;right&quot;|69,098
|align=&quot;right&quot;|15,721
|align=&quot;right&quot;|86.79
|-
|align=&quot;right&quot;|23
|align=left|[[کارگوني ]]
|align=left| [[کارگوني ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|133,361
|align=&quot;right&quot;|68,672
|align=&quot;right&quot;|64,689
|align=&quot;right&quot;|16,662
|align=&quot;right&quot;|83.01
|-
|align=&quot;right&quot;|24
|align=left|[[نيموچ ]] 
|align=left| [[نيموچ ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|128,575
|align=&quot;right&quot;|67,566
|align=&quot;right&quot;|61,009
|align=&quot;right&quot;|15,008
|align=&quot;right&quot;|85.88
|-
|align=&quot;right&quot;|25
|align=left|[[پٿامپور ]]
|align=left| [[ڌار ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|126,09
|align=&quot;right&quot;|70,577
|align=&quot;right&quot;|55,522
|align=&quot;right&quot;|20,438
|align=&quot;right&quot;|82.73
|-
|align=&quot;right&quot;|26
|align=left|[[ھوشنگ آباد]]
|align=left| [[ھوشنگ آباد ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|117,956
|align=&quot;right&quot;|61,610
|align=&quot;right&quot;|56,346
|align=&quot;right&quot;|13,012
|align=&quot;right&quot;|87.97
|-
|align=&quot;right&quot;|27
|align=left|[[اتارسي]]
|align =left| [[ ھوشنگ آباد ضلعو]] 
|UA
|align=&quot;right&quot;|114,430
|align=&quot;right&quot;|59,382
|align=&quot;right&quot;|55,058
|align=&quot;right&quot;|11,832
|align=&quot;right&quot;|90.30
|-
|align=&quot;right&quot;|28
|align=left|[[سيھور ]]
|align=left| [[سيھور ضلعو ]]
|UA
|align=&quot;right&quot;|109,025
|align=&quot;right&quot;|56,397
|align=&quot;right&quot;|52,628
|align=&quot;right&quot;|12,869
|align=&quot;right&quot;|85.48
|-
|align=&quot;right&quot;|29
|align=left|[[بيتل، مڌيا پرديش|بيتل]] 
|align=left| [[بيتل ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|103,341
|align=&quot;right&quot;|52,902
|align=&quot;right&quot;|50,439
|align=&quot;right&quot;|11,005
|align=&quot;right&quot;|90.27
|-
|align=&quot;right&quot;|30
|align=left|[[سيئوني، مڌيا پرديش|سيئوني]]
|align=left| [[سيئوني ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|102,377
|align=&quot;right&quot;|52,354
|align=&quot;right&quot;|50,023
|align=&quot;right&quot;|10,413
|align=&quot;right&quot;|91.16
|-
|align=&quot;right&quot;|31
|align=left|[[داتيا ]]
|align=left| [[داتيا ضلعو ]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|100,466
|align=&quot;right&quot;|52,931
|align=&quot;right&quot;|47,535
|align=&quot;right&quot;|12,218
|align=&quot;right&quot;|80.54
|-
|align=&quot;right&quot;|32
|align=left|[[ناگدا ]]
|align=left| [[ اجئين ضلعو]]
|شھر
|align=&quot;right&quot;|100,036
|align=&quot;right&quot;|51,410
|align=&quot;right&quot;|48,626
|align=&quot;right&quot;|11,053
|align=&quot;right&quot;|81.61
|}

== معيشت ==
{{Main|مڌيا پرديش جي معيشت}}

[[File:Vehicle Factory Jabalpur (VFJ)'s LPTA 715 Truck for the Indian Army.jpg|thumb|right|[[وهيڪل فيڪٽري جبلپور]] پاران هندستاني فوج لاءِ تيار ڪيل LPTA 715 فوجي ٽرڪ]]

مڌيا پرديش جي [[مجموعي رياستي پيداوار|مجموعي رياستي گهرو پيداوار]] (نامياتي GDP) 2013–14ع ۾ {{INR}} 4,509&amp;nbsp;ارب (تقريباً {{USD}} 72,726,000,000) هئي. 2013–14ع ۾ في ماڻهو آمدني {{USD}} 871.45 هئي، جيڪا ملڪ ۾ ڇهين گهٽ ترين هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://planningcommission.nic.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20160.pdf |title=Per Capita Net State Domestic Product at Current Prices |access-date=25 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225101510/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20160.pdf |archive-date=25 December 2014| url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1999ع کان 2008ع تائين رياست جي سالياني معاشي واڌ جي شرح تمام گهٽ، 3.5٪، رهي.&lt;ref name=&quot;lakshmi&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=12749719&amp;fsrc=rss |title=A special report on India: Ruled by Lakshmi 11 Dec 2008 from ''The Economist'' print edition |newspaper=The Economist |access-date=4 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310214943/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=12749719&amp;fsrc=rss |archive-date=10 March 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ رياست جي GDP واڌ جي شرح ۾ نمايان سڌارو آيو، جيڪا 2010–11ع ۾ 8٪ ۽ 2011–12ع ۾ 12٪ تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;TOI_2012_GDP_12pc&quot;&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Madhya-Pradeshs-GDP-goes-up-to-12-per-cent/articleshow/14502670.cms |title=Madhya Pradesh's GDP goes up to 12 per cent |author=Lemuel Lall |date=29 June 2012 |access-date=10 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502174841/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-29/india/32471751_1_growth-rate-agriculture-growth-negative-growth |archive-date=2 May 2013 |url-status=live |newspaper=[[The Times of India]] }}&lt;/ref&gt;

مڌيا پرديش، خاص طور [[مورينا ضلعو|مورينا ضلعي]] ۾، ماکيءَ جي پيداوار لاءِ پڻ مشهور آهي.

رياست جي معيشت جو بنياد [[زرعي معيشت|زراعت]] تي آهي.&lt;ref name=&quot;TOI_2012_GDP_12pc&quot; /&gt; مڌيا پرديش جا اهم فصل ڪڻڪ، سويابين، چڻا، ڪمند، چانور، مڪئي، ڪپهه، ريپسيڊ، سرنهن ۽ ارهر آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt; [[غير ڪاٺي ٻيلائي پيداوار|ننڍيون ٻيلائي پيداوارون]] (MFP)، جهڙوڪ [[Diospyros melanoxylon|تيندو]] جا پن، جيڪي [[ٻيڙي]] ويڙهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، سال جا ٻج، ساڳوان جا ٻج ۽ لاک پڻ رياست جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ حصو وجهن ٿا.

[[File:Woman harvesting wheat, Raisen district, Madhya Pradesh, India ggia version.jpg|thumb|[[رائيسن ضلعو]] ۾ ڪڻڪ لڻندڙ عورت]]

مڌيا پرديش ۾ 5 [[خاص اقتصادي علائقا]] (SEZs) آهن: 3 [[هندستان ۾ ڄاڻ ٽيڪنالاجي|IT/ITeS]] علائقا (اندور، [[گواليار]])، هڪ معدنيات تي ٻڌل ([[جبلپور]]) ۽ هڪ زرعي صنعت تي ٻڌل (جبلپور). آڪٽوبر 2011ع ۾ 14 تجويز ڪيل SEZs جي منظوري ڏني وئي، جن مان 10 IT/ITeS تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt; [[اندور]] رياست جو اهم واپاري مرڪز آهي. رياست جي مرڪزي جاگرافيائي مقام سبب ڪيترين ئي [[صارفين جون شيون|صارفين جي شين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين مڌيا پرديش ۾ پنهنجا پيداواري مرڪز قائم ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ibef.org/download/Madhya_Pradesh_271211.pdf |title=Madhya Pradesh : The Land of Diamonds |date=November 2011 |website=Ibef.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927114553/https://www.ibef.org/download/Madhya_Pradesh_271211.pdf |archive-date=27 September 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[اندور]]–[[ديوس]]–[[پيٿمپور]] ۽ [[منڊي ديپ]] (ڀوپال) جا صنعتي پٽا مڌيا پرديش جا اهم صنعتي مرڪز آهن. انهن علائقن ۾ ڪيترائي صنعتي يونٽ ۽ ڪارخانا موجود آهن، جن ۾ مشيني ۽ صنعتي پرزا (گيئر، ڪيبل)، ڪيميائي پيداواري يونٽ، دوائن جا ڪارخانا، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ FMCG صنعتون، ڪپڙي جي صنعت، اناج پروسيسنگ يونٽ، چمڙي جي صنعت ۽ صفائيءَ جون شيون ٺاهيندڙ يونٽ وغيره شامل آهن.

مڌيا پرديش جي [[گواليار]] علائقي ۾ قدرتي اڇي پٿر جي پيداوار ٿئي ٿي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن ڏانهن برآمد ڪيو وڃي ٿو.

رياست وٽ هندستان جا سڀ کان وڏا هيرن ۽ ٽامي جا ذخيرا آهن. ٻين اهم معدني ذخيرن ۾ ڪوئلو، [[ڪول بيڊ ميٿين]]، [[مينگنيز]] ۽ [[ڊولومائيٽ (معدنيات)|ڊولومائيٽ]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt;

مڌيا پرديش ۾ ڇهه [[آرڊيننس فيڪٽريون]] آهن، جن مان چار [[جبلپور]] ۾ واقع آهن—[[وهيڪل فيڪٽري جبلپور|وهيڪل فيڪٽري]]، گري آئرن فائونڊري، [[گن ڪيريج فيڪٽري جبلپور|گن ڪيريج فيڪٽري]] ۽ [[آرڊيننس فيڪٽري کماريا]]—جڏهن تہ هڪ هڪ ڪٽني ۽ اٽارسي ۾ آهي. اهي ڪارخانا [[آرڊيننس فيڪٽريز بورڊ]] جي انتظام هيٺ هلندا آهن ۽ [[هندستاني هٿياربند فوجون|هندستاني هٿياربند فوجن]] لاءِ مختلف قسم جون شيون تيار ڪندا آهن.

هن وقت رياست ۾ [[سيڪيورٽي پرنٽنگ اينڊ منٽنگ ڪارپوريشن آف انڊيا|سيڪيورٽي پرنٽنگ اينڊ منٽنگ ڪارپوريشن آف انڊيا لميٽيڊ]] جا ٻه اهم سيڪيورٽي پرنٽنگ يونٽ ڪم ڪري رهيا آهن. پهريون يونٽ [[ديوس]] ۾ واقع آهي ۽ بئنڪ نوٽ پريس (BNP) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو SPMCIL جو هڪ صنعتي يونٽ آهي، جيڪو 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ مڪمل طور [[هندستان جي حڪومت]]، [[هندستان جي ناڻي واري وزارت|ناڻي واري وزارت]] ۽ [[هندستان جي اقتصادي معاملن واري کاتي|اقتصادي معاملن واري کاتي]] جي ملڪيت آهي. BNP ديوس هندستاني ڪرنسي نوٽ، يعني [[هندستاني روپيو]] يا INR (علامت: '₹')، ₹50، ₹100، ₹500 ۽ ₹2000 جي ماليتن ۾ ڇاپيندو آهي ۽ ڪنهن بہ ماليت جا بئنڪ نوٽ ڇاپڻ جي صلاحيت رکي ٿو. BNP ديوس ۾ هڪ خاص سيڪيورٽي مس ڪارخانو پڻ آهي، جيڪو ڪرنسي ۽ حڪومت طرفان منظور ٿيل ٻين دستاويزن لاءِ مخصوص مس فراهم ڪري ٿو.

ٻيو يونٽ هڪ سيڪيورٽي پيپر مل آهي، جيڪا 1968ع ۾ [[هوشنگ آباد]] ۾ قائم ڪئي وئي. اها بئنڪ نوٽن ۽ غير عدالتي اسٽامپن لاءِ ڪاغذ تيار ڪري ٿي ۽ نئين جديد يونٽ ذريعي وڌيڪ ڇپائيءَ جو ڪم پڻ انجام ڏئي ٿي.

مڌيا پرديش [[مهاتما گانڌي قومي ٻهراڙي روزگار ضمانت قانون، 2005]] جي بهترين عملدرآمد لاءِ 10هون قومي اعزاز حاصل ڪيو.

رياست جي سياحتي صنعت تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، جنهن کي جهنگلي جيوت واري سياحت ۽ تاريخي توڙي مذهبي اهميت رکندڙ ڪيترن ئي ماڳن مان هٿي ملي ٿي. [[گواليار]]، [[سانچي]] ۽ [[کجوراهو]] پرڏيهي سياحن ۾ مشهور آهن. ان سان گڏ [[ڀيڙاگھاٽ]]، [[جبلپور]]، [[ڀيمبيٽڪا]]، [[ڀوجپور، مڌيا پرديش|ڀوجپور]]، [[مهيشور]]، [[مانڊو، مڌيا پرديش|مانڊو]]، [[اورڇا]]، [[پچمڙهي]]، [[ڪانها نيشنل پارڪ|ڪانها]]، [[امرڪنٽڪ]] ۽ [[اجئين]] پڻ اهم سياحتي ماڳ آهن. اشوڪ نگر ضلعي جي تومن (تومن) ۾ واقع قديم ونڌيواسني مندر پڻ اهم مذهبي ماڳن مان هڪ آهي، جيڪو ڏکڻ رخ وارو مندر آهي.

== ڍانچو ==
=== توانائي ===
{{Bar chart
| table_width = 50
| title       = مڌيا پرديش ۾ بجليءَ جي پيداوار (31 مارچ 2026ع)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2026/MAR/capacity2-Western-2026-03.pdf |title=Location wise Western region state-wise installed capacity as on 31/03/2026 |website=npp.gov.in |publisher=National Power Portal, Government of India |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;
| float       = right
| data_max    = 33352.64
| label_type  = بجلي
| data_type   = گنجائش (MW)
| label1      = حرارتي
| data1       = 21170.00
| label2      = قابل تجديد
| data2       = 9947.64
| label3      = آبي
| data3       = 2235.00
| label4      = ايٽمي
| data4       = 0.0
}}

31 مارچ 2026ع تائين رياست ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 33352.64 MW هئي. مڌيا پرديش اليڪٽرڪ بورڊ جو مرڪز [[جبلپور]] ۾ آهي. [[ريوا الٽرا ميگا سولر]] منصوبو هڪ فوٽو وولٽائيڪ شمسي پارڪ آهي، جيڪو مڌيا پرديش جي ريوا ضلعي جي گرھ تحصيل ۾ 1,590 ايڪڙ (6.4&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Electricity {{!}} District Rewa, Government of Madhya Pradesh {{!}} India |url=https://rewa.nic.in/en/district-produce/electricity/ |access-date=10 July 2020 |language=en-US |archive-date=10 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710150628/https://rewa.nic.in/en/district-produce/electricity/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي منصوبو 750 MW گنجائش سان ڪم شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pv-magazine-india.com/2018/07/09/750-mw-rewa-solar-project-starts-supplying-power/ |title=750 MW Rewa solar project starts supplying power |website=pv magazine India |date=9 July 2018 |access-date=12 July 2020 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712131255/https://www.pv-magazine-india.com/2018/07/09/750-mw-rewa-solar-project-starts-supplying-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست جي 97٪ گهرن کي بجليءَ تائين رسائي حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://energy.mp.gov.in/en/about-us |title=About Us &amp;#124; Energy Department, Government of Madhya Pradesh |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609142927/http://energy.mp.gov.in/en/about-us |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مڌيا پرديش جي اوڀرئين ڇيڙي تي واقع [[سنگرولي]] علائقو ملڪ لاءِ توانائي پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن علائقي ۾ ڪوئلي جا وڏا ذخيرا موجود آهن، جن جي کاڻين مان ناردرن ڪول فيلڊز لميٽيڊ، جيڪا ڪول انڊيا لميٽيڊ جي ذيلي ڪمپني آهي، ڪوئلو ڪڍي ٿي. اهو ڪوئلو NTPC، ساسان پاور ۽ هندالڪو جي مقامي بجلي گهرن ۾ استعمال ٿئي ٿو. هن علائقي ۾ توانائي پيدا ڪرڻ جي 10,000 MW کان وڌيڪ نصب ٿيل گنجائش موجود آهي.

رياستي حڪومت [[مالوا]] علائقي کي هوائي توانائي پيدا ڪرڻ وارا يونٽ قائم ڪرڻ لاءِ چونڊيو. علائقي ۾ لڳاتار هلندڙ هوائون هوائي توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ موزون آهن. [[ديوس]] کان 13&amp;nbsp;km (8.1&amp;nbsp;mi) پري جبلن جي هڪ قطار تي 100 کان وڌيڪ پن چڪيون موجود آهن، جيڪي 30 ميگاواٽ کان وڌيڪ بجلي پيدا ڪن ٿيون. انهن منصوبن جي مالي مدد ڪجهه خانگي ڪمپنين ڪئي، جيڪي قابل اعتماد بجلي فراهمي چاهينديون هيون.

=== آمدرفت ===
{{Bar chart
| table_width = 60
| title       = مڌيا پرديش جو روڊ نيٽ ورڪ&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt;
| float       = right
| data_max    = 20000
| label_type  = روڊ جو قسم
| data_type   = ڊيگهه (km ۾)
| label1      = قومي شاهراهون
| data1       = 8772
| label2      = رياستي شاهراهون
| data2       = 11000
| label3      = اهم ضلعي روڊ
| data3       = 19241
}}

بس ۽ ريل گاڏين جون خدمتون مڌيا پرديش جي گهڻن علائقن تائين پهچن ٿيون. رياست جي {{convert|99,043|km|mi|adj=mid|-long}} ڊگهي روڊ نيٽ ورڪ ۾ 20 [[هندستان جي قومي شاهراهن جي فهرست|قومي شاهراهون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt; {{convert|4,948|km|mi|adj=mid|-long}} ڊگهو ريلوي نيٽ ورڪ رياست جي مختلف حصن مان گذري ٿو، جڏهن تہ [[جبلپور]] [[هندستاني ريلوي]] جي [[ويسٽ سينٽرل ريلوي]] زون جو هيڊڪوارٽر آهي. [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]] پڻ رياست جي ڪجهه حصن کي ڍڪين ٿيون. اولهندي مڌيا پرديش جو گهڻو حصو [[ويسٽرن ريلوي]] جي [[رتلام ريلوي ڊويزن]] هيٺ اچي ٿو، جنهن ۾ اندور، اجئين، ديوس، مندسور، کنڊوا، [[نيمچ]] ۽ ڀوپال جو بيراگرھ شامل آهن. رياست ۾ ڪُل 20 اهم ريلوي جنڪشن آهن. روزانو 455 کان وڌيڪ ريل گاڏيون مڌيا پرديش مان گذرن ٿيون. رڳو رياست جي گادي ڀوپال مان روزانو 220 ريل گاڏيون گذرن ٿيون. اتر–ڏکڻ ۽ اوڀر–اولهه ريلوي رستا مڌيا پرديش مان گذرن ٿا، جن ۾ [[نئين دهلي–چنائي مين لائين]] پڻ شامل آهي.

[[بين الرياستي بس ٽرمينل|بين الرياستي بس ٽرمينل]] [[ڀوپال]]، [[گواليار]]، [[اندور]] ۽ [[جبلپور]] ۾ واقع آهن. انهن چئن شهرن مان روزانو 2,000 کان وڌيڪ بسون هلن ٿيون. شهرن اندر آمدرفت جو نظام گهڻو ڪري بسن، خانگي [[آٽو رڪشا|آٽو رڪشائن]] ۽ ٽيڪسين تي مشتمل آهي.

رياست کي ڪنڊلا بندرگاهه ۽ جواهر لال نهرو بندرگاهه جهڙن اهم بندرگاهن تائين آسان رسائي حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.slbcmadhyapradesh.in/infrastructure.aspx |title=Infrastructure |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609145309/http://www.slbcmadhyapradesh.in/infrastructure.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست وٽ سامونڊي ڪنارو ناهي، پر هتي 5 فعال ICDs (انلينڊ/خشڪ بندرگاهه) موجود آهن، جيڪي سامان جي ڪليئرنس ۽ رياست اندر سڌي روانگيءَ لاءِ لوڊنگ جون سهولتون مهيا ڪن ٿا؛ اهي ڀوپال، اندور ۽ گواليار ۾ واقع آهن. گهڻو سامونڊي واپار پاڙيسري رياستن ۾ واقع [[ڪنڊلا]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] (نهاوا شيوا) ذريعي ٿئي ٿو، جيڪي روڊ ۽ ريل نيٽ ورڪن وسيلي مڌيا پرديش سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهن.

[[ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو]]، [[اندور]] مڌيا پرديش جو سڀ کان مصروف هوائي اڏو آهي، جنهن کان پوءِ رياست جي گادي [[ڀوپال]] ۾ [[راجا ڀوج بين الاقوامي هوائي اڏو]] اچي ٿو.

[[گواليار هوائي اڏو|راج ماتا وجيا راجي سنڌيا هوائي اڏو]]، [[گواليار]] مڌيا پرديش جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان پراڻو هوائي اڏو آهي. اهو وچ هندستان جو واحد هوائي اڏو آهي، جتي ٻه متوازي ٽيڪ آف رن ويز آهن.

[[ڊمنا هوائي اڏو]]، [[جبلپور]] ۽ [[کجوراهو هوائي اڏو]] پڻ باقاعده تجارتي مسافر خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ريوا ضلعو|ريوا]] هوائي اڏو تعمير هيٺ آهي ۽ ان جون خدمتون 2025ع تائين شروع ٿيڻ جي اميد هئي. ان کان سواءِ ننڍيون [[هوائي پٽيون]] [[ڇندواڙا]]، [[ڌانا هوائي اڏو|ساگر]]، [[نيمچ]]، [[رتلام]]، [[مندسور]]، [[اجئين]]، [[کنڊوا هوائي اڏو|کنڊوا]]، [[گنا، هندستان|گنا]] ۽ [[ستنا هوائي اڏو|ستنا]] ۾ واقع آهن.

=== ٻيا ===
[[File:Outside_view_of_Rani_Kamlapati_Railway_Station_25.jpg|thumb|راڻي ڪمل پتي ريلوي اسٽيشن]]

رياست ۾ 55 ضلعي اسپتالون، 333 ڪميونٽي هيلٿ سينٽر، 1,155 پرائمري هيلٿ سينٽر ۽ 8,860 سب سينٽر آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2014&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ibef.org/download/Madhya-Pradesh-March-2014.pdf |title=Madhya Pradesh: The Land of Diamonds |publisher=India Brand Equity Foundation |date=March 2014 |access-date=15 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810070105/http://www.ibef.org/download/Madhya-Pradesh-March-2014.pdf |archive-date=10 August 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-govt-clears-proposal-for-52nd-district/articleshow/64875306.cms |title=MP govt clears proposal for 52nd district |date=5 July 2018 |first=Rajendra |last=Sharma|work=The Times of India |language=en |access-date=3 November 2019 |archive-date=17 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917004908/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-govt-clears-proposal-for-52nd-district/articleshow/64875306.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گذريل ڏهاڪي دوران شهري بنيادي ڍانچي ۾ نمايان سڌارو آيو آهي. ڀوپال، اندور، [[جبلپور]] ۽ اجئين جي ترقيءَ لاءِ [[جواهر لال نهرو نيشنل اربن رينيول مشن]] تحت $500&amp;nbsp;ملين کان وڌيڪ لاڳت وارن 22 منصوبن جي منظوري ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt;

مڌيا پرديش جي ستن شهرن—[[سمارٽ سٽي ڀوپال|ڀوپال]]، [[اندور]]، [[گواليار]]، [[جبلپور]]، [[ستنا]]، [[اجئين]] ۽ [[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]]—کي [[سمارٽ سٽيز مشن]] تحت چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/centre-releases-list-of-98-cities-for-smart-city-project/article7586751.ece |title=Centre unveils list of 98 smart cities; UP, TN strike it rich |last=Jeelani|first=Mehboob|date=27 August 2015 |work=The Hindu |access-date=4 September 2018 |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230030144/http://www.thehindu.com/news/national/centre-releases-list-of-98-cities-for-smart-city-project/article7586751.ece |archive-date=30 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Full-list-of-98-smart-cities/articleshow/48694723.cms |title=Full list of 98 smart cities – Times of India ► |work=The Times of India |access-date=4 September 2018 |archive-date=19 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119202334/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Full-list-of-98-smart-cities/articleshow/48694723.cms |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اندور، هندستان جي حڪومت پاران شروع ڪيل [[سوڇ سرويکشن]] صفائي پروگرام جو حصو رهيو آهي. سوڇ سرويکشن موجب 2017ع، 2018ع، 2019ع، 2020ع، 2021ع، 2022ع ۽ 2023ع دوران لڳاتار ستن سالن تائين اندور کي [[هندستان جي سڀ کان صاف شهرن جي فهرست|هندستان جو سڀ کان صاف شهر]] قرار ڏنو ويو.

[[File:Bhopal_Junction_Railway_Station,_Bhopal.jpg|thumb|ڀوپال جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]

[[گواليار]] کي يونيسڪو پاران عالمي سطح تي هندستان جي ”موسيقيءَ جي شهر“ طور تسليم ڪيو ويو آهي. ان کي هڪ اهم سنگ ميل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن مڌيا پرديش کي عالمي موسيقي سياحت جي هڪ مرڪز طور نمايان ڪيو آهي.

=== ميڊيا ===

[[دينيڪ ڀاسڪر]]، [[دينيڪ جاگرن]]، دي انڊين آبزرور، نوا ڀارت، [[ديش بندھو (اخبار)|ديش بندھو]]، نئي دنيا، [[راجسٿان پترڪا]]، راج ايڪسپريس ۽ دينيڪ دبنگ دنيا اهم [[هندي]] اخبارون آهن. شهرن مان ٻيون مقامي اخبارون پڻ شايع ٿين ٿيون. انگريزيءَ ۾ ٽائمز آف انڊيا، [[هندستان ٽائمز]]، دي هٽواڊا، سينٽرل ڪرانيڪل ۽ ''[[دي فري پريس جرنل|فري پريس]]'' جا ڀوپال مان ايڊيشن نڪرن ٿا، جڏهن تہ دي هٽواڊا جو ايڊيشن [[جبلپور]] مان پڻ شايع ٿئي ٿو. هڪ سنڌي روزاني اخبار، ''چئلينج''، جيڪا هاڻي هنديءَ ۾ پڻ شايع ٿئي ٿي، ڀوپال مان نڪري ٿي ۽ رياست جي واحد سنڌي اخبار آهي.

== ثقافت ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;134&quot;&gt;
File:Traditional Bagh hand block print master craftsman-artisan-artist Mohammed Bilal Khatri, Madhya Pradesh, India.jpg|[[باغ پرنٽ]]، [[باغ، ڌار|باغ]] جي روايتي هٿ سان بلاڪ ڇپائيءَ جو هنر
File:Flute player in Orccha.jpg|[[اورڇا]] ۾ بانسري وڄائيندڙ هڪ شخص، جنهن جي پيشانيءَ تي اڇو [[تلڪ]] ۽ بدن تي مقدس زعفراني رنگ جا ڪپڙا آهن
File:Sand sculpture at Bandrabhan,Hoshangabad.JPG|نرمداپورم ڀرسان باندراڀان ۾ [[سدرشن پٽنائڪ]] جو ٺاهيل واريءَ جو مجسمو
&lt;/gallery&gt;

مڌيا پرديش جي ٽن ماڳن کي [[يونيسڪو]] پاران [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو آهي: [[کجوراهو يادگارن جو مجموعو]] (1986ع)، جنهن ۾ [[ديوي جگدمبي مندر]]، [[کجوراهو (شهر)|کجوراهو]] شامل آهي؛ [[سانچي|سانچي جا ٻڌمت جا يادگار]] (1989ع)؛ ۽ [[ڀيمبيٽڪا جون پٿري پناهه گاهون]] (2003ع). فن تعمير يا قدرتي منظرن جي لحاظ کان ٻين اهم ماڳن ۾ [[اجئي ڳڙهه]]، [[امرڪنٽڪ]]، [[اسير ڳڙهه]]، [[باندھوڳڙهه]]، [[باون گجا]]، [[ڀوپال]]، [[وديشا]]، [[چنديري]]، [[چترڪوٽ، مڌيا پرديش|چترڪوٽ]]، [[ديوس ضلعو|ديوس]]، [[ڌار]]، [[گواليار]]، [[اندور]]، [[نيماور]]، [[جبلپور]]، [[برهانپور]]، [[مهيشور]]، [[منڊليشور]]، [[مانڊو، مڌيا پرديش|مانڊو]]، [[اومڪاريشور]]، [[اورڇا]]، [[پچمڙهي]]، [[شيوپوري]]، [[سونگيري]]، [[منڊلا]] ۽ [[اجئين]] شامل آهن.

مڌيا پرديش پنهنجي ڪلاسيڪي ۽ لوڪ موسيقيءَ لاءِ مشهور آهي. 2023ع ۾ يونيسڪو [[گواليار]] کي ”موسيقيءَ جو شهر“ قرار ڏنو. مڌيا پرديش جي مشهور [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي [[گهراڻو|گهراڻن]] ۾ [[گواليار گهراڻو]]، [[ميهر گهراڻو]] ۽ [[آشيش خان|سينيا گهراڻو]] شامل آهن. گواليار کي هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو گاديءَ وارو هنڌ پڻ سڏيو وڃي ٿو. وچئين دور جي هندستان جا ڪيترائي مشهور صوفي ۽ روحاني راڳي، جهڙوڪ [[محمد غوث|محمد غوث گوالياري]]، [[تانسين]] ۽ [[بيجو باورا]]، گواليار ۾ پيدا ٿيا. [[ڌروپد]] جا مشهور فنڪار [[امين الدين ڊاگر]] (اندور)، [[گونڊيچا ڀائر]] (اجئين) ۽ [[اُدي ڀاولڪر]] (اجئين) پڻ موجوده مڌيا پرديش ۾ پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;SimonMark2000&quot;&gt;{{cite book |author1=Simon Broughton |author2=Mark Ellingham |author3=Richard Trillo |title=World Music: Latin and North America, Caribbean, India, Asia and Pacific |url=https://books.google.com/books?id=QzX8THIgRjUC&amp;pg=PA91 |access-date=13 September 2012 |year=2000 |publisher=Rough Guides |isbn=978-1-85828-636-5 |pages=91– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606122902/http://books.google.com/books?id=QzX8THIgRjUC&amp;pg=PA91 |archive-date=6 June 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مشهور ڪلاسيڪي راڳي [[ڪمار گنڌروا]] پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ديوس ۾ گذاريو. مشهور [[پلي بيڪ سنگر|پلي بيڪ راڳين]] [[ڪشور ڪمار]] (کنڊوا) ۽ [[لتا منگيشڪر]] (اندور)، ۽ راڳي ۽ موسيقار آديش شريواستو (جبلپور) جا جنم هنڌ پڻ مڌيا پرديش ۾ آهن. مقامي لوڪ ڳائڻ جي اندازن ۾ فاگا، ڀرت هري، سنجا گيت، [[ڀوپا]]، [[ڪالبيليا]]، ڀٽ، ڀانڊ، واسديو، وديسيا، ڪلگي ترا، نرگونيا، الها، پانڊواڻي گائن ۽ [[گربا (ناچ)|گربا]]، گربي ۽ گوولن شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mp.gov.in/en/web/guest/folksongs |title=Folk Songs – govt-of-mp-india |publisher=Government of Madhya Pradesh |access-date=14 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814104544/http://www.mp.gov.in/en/web/guest/folksongs |archive-date=14 August 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; هر سال گواليار ۾ مڌيا پرديش سياحت بورڊ پاران تانسين موسيقي ميلو منعقد ڪيو ويندو آهي.

مڌيا پرديش جي اهم لوڪ ناچن ۾ [[رائي (ناچ)|رائي]]، ڪرما، سيلا، مٽڪي، گنگور، [[بڌائي]]، باريڊي، نوراتا، اهيري ۽ ڀاگوريا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mp.gov.in/en/web/guest/folkdances |title=Folk Dances – govt-of-mp-india |publisher=Government of Madhya Pradesh |access-date=14 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814110514/http://www.mp.gov.in/en/web/guest/folkdances |archive-date=14 August 2017 |url-status=live |df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
{{See also|مڌيا پرديش ۾ انجنيئرنگ ڪاليجن جي فهرست}}
&lt;!---♦♦♦ صرف اهو ادارو شامل ڪريو، جنهن جو انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ ئي پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---&gt; 
2011ع جي آدمشماري موجب، [[مڌيا پرديش]] ۾ خواندگيءَ جي شرح 69.32 سيڪڙو هئي. 2009–10ع جي انگن اکرن موجب، رياست ۾ 105,592 پرائمري اسڪول، 6,352 هاءِ اسڪول ۽ 5,161 هائير سيڪنڊري اسڪول هئا. رياست ۾ 208 انجنيئرنگ ۽ آرڪيٽيڪچر ڪاليج، 208 انتظاميا جا ادارا ۽ 12 ميڊيڪل ڪاليج آهن.&lt;ref name=&quot;IBEF_2011&quot; /&gt;

رياست ۾ هندستان جا ڪجهه اهم سائنسي، تعليمي ۽ تحقيقي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[آءِ آءِ ٽي اندور]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ اندور|آءِ آءِ ايم اندور]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز|ايمس ڀوپال]]، [[مولانا آزاد نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|اين آءِ ٽي ڀوپال]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ، ڀوپال|آءِ آءِ ايس اي آر ڀوپال]]، [[اسڪول آف پلاننگ اينڊ آرڪيٽيڪچر، ڀوپال|ايس پي اي ڀوپال]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، ڊيزائن اينڊ مينوفيڪچرنگ، جبلپور|آءِ آءِ آءِ ٽي جبلپور]] ۽ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي اينڊ مئنيجمينٽ، گواليار|آءِ آءِ آءِ ٽي گواليار]] شامل آهن.

[[گجرا راجا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[گواليار]]، مڌيا پرديش جو پهريون ۽ سڀ کان پراڻو ميڊيڪل ڪاليج آهي، جيڪو 1946ع ۾ قائم ٿيو.

ٻين اهم ادارن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽوئرزم اينڊ ٽريول مئنيجمينٽ|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽوئرزم اينڊ ٽريول مئنيجمينٽ (آءِ آءِ ٽي ٽي ايم گواليار)]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف فاريسٽ مئنيجمينٽ|انڊين انسٽيٽيوٽ آف فاريسٽ مئنيجمينٽ (آءِ آءِ ايف ايم) ڀوپال]]، [[انسٽيٽيوٽ آف هوٽل مئنيجمينٽ|انسٽيٽيوٽ آف هوٽل مئنيجمينٽ (آءِ ايڇ ايم) گواليار]]، [[نيشنل لا انسٽيٽيوٽ يونيورسٽي|نيشنل لا انسٽيٽيوٽ يونيورسٽي (اين ايل آءِ يو) ڀوپال]]، [[لڪشمي ٻائي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فزيڪل ايجوڪيشن|لڪشمي ٻائي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فزيڪل ايجوڪيشن (ايل اين آءِ پي اي) گواليار]]، [[جبلپور انجنيئرنگ ڪاليج]]، [[ڌرم شاستر نيشنل لا يونيورسٽي، جبلپور]] ۽ [[ويلور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي|وي آءِ ٽي يونيورسٽي ڀوپال]] شامل آهن.

رياست ۾ ٻه مرڪزي يونيورسٽيون آهن، يعني [[ڊاڪٽر هري سنگهه گور يونيورسٽي]] ([[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]]) ۽ [[اندرا گانڌي نيشنل ٽرائبل يونيورسٽي]] ([[امرڪنٽڪ]]، [[انوپور ضلعو|انوپور]])، جن مان پهرين مڌيا پرديش جي پهرين يونيورسٽي آهي.

رياست ۾ 500 ڊگري ڪاليج آهن، جيڪي رياست جي ڪنهن نه ڪنهن يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل آهن. خصوصي يونيورسٽين ۾ [[راجيو گانڌي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، [[مڌيا پرديش ميڊيڪل سائنس يونيورسٽي]] ۽ [[ناناجي ديشمک ويٽرنري سائنس يونيورسٽي]] شامل آهن. عام يونيورسٽين ۾ [[برڪت الله يونيورسٽي]] (ڀوپال)، [[ديوي اهليا وشو ودياليا]] ([[اندور]])، [[راڻي درگاوتي يونيورسٽي]] ([[جبلپور]])، [[وڪرم يونيورسٽي]] ([[اجين]])، [[مانسروور گلوبل يونيورسٽي]]، [[جيواجي يونيورسٽي]] ([[گواليار]])، [[ڊاڪٽر هري سنگهه گور يونيورسٽي]] ([[ساگر، مڌيا پرديش|ساگر]])، [[اندرا گانڌي نيشنل ٽرائبل يونيورسٽي]] ([[امرڪنٽڪ]]، [[انوپور ضلعو|انوپور]]) ۽ [[مکن لال چترويدي نيشنل يونيورسٽي آف جرنلزم اينڊ ڪميونيڪيشن]] (ڀوپال) شامل آهن.

گواليار ۾ [[سنڌيا اسڪول]] (ڇوڪرن لاءِ خانگي رهائشي اسڪول) ۽ [[سنڌيا ڪنيا ودياليا]] (ڇوڪرين لاءِ خانگي بورڊنگ اسڪول) واقع آهن، جيڪي هندستان جي سڀ کان مهانگن اسڪولن مان آهن.

پروفيشنل ايگزامينيشن بورڊ کي مڌيا پرديش سرڪار 1970ع ۾ پري ميڊيڪل ٽيسٽ بورڊ طور قائم ڪيو. ڪجهه سالن کان پوءِ 1981ع ۾ پري انجنيئرنگ بورڊ قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ 1982ع ۾ ٻنهي بورڊن کي ضم ڪري [[مڌيا پرديش پروفيشنل ايگزامينيشن بورڊ]] (ايم پي پي اي بي) جو نالو ڏنو ويو.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;110&quot;&gt;
File:UIT RGPV Bhopal's Main Gate.jpg|[[راجيو گانڌي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] جو مکيه دروازو
File:IIM Indore pano.jpg|آءِ آءِ ايم اندور جو فضائي پينورامڪ منظر
File:St. Aloysius Senior Secondary School.jpg|[[سينٽ الائيسيس سينيئر سيڪنڊري اسڪول|سينٽ الائيسيس سينيئر سيڪنڊري اسڪول، جبلپور]]، جيڪو 1868ع ۾ قائم ٿيو، هندستان جي قديم ترين اسڪولن مان هڪ آهي
&lt;/gallery&gt;

== سياحت ==

[[مڌيا پرديش سياحت]] مرڪزي هندستان جي هن رياست کي، جيڪا پنهنجي شاهوڪار ثقافتي ورثي، جهنگلي جيوت ۽ قدرتي حسن سبب ”هندستان جي دل“ جي نالي سان مشهور آهي، سياحتي منزل طور فروغ ڏئي ٿي. هتي مختلف قسم جا سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثي ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثي ماڳ]] جهڙوڪ [[کجوراهو]]، [[ڀيمبيٽڪا]] ۽ [[سانچي]]، ٽائيگر رزرو، [[گواليار قلعو]] جهڙا تاريخي قلعا، گواليار جا شاندار [[ساس باهو مندر]] ۽ رنگين ميلا ۽ تهوار شامل آهن، جيڪي هن رياست کي هڪ اهم سياحتي منزل بڻائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madhya Pradesh Tourism |url=https://www.mptourism.com/ |website=MP Tourism |access-date=26 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== رانديون ==
[[File:Performing mallakhamb.jpg|thumb|[[ملکمب]] جو مظاهرو]]
2013ع ۾ رياستي سرڪار [[ملکمب]] کي رياستي راند قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Singhi |first1=Ramendra| title=State sport status to malkhamb |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/State-sport-status-to-malkhamb/articleshow/20006539.cms |newspaper=The Times of India |date=11 May 2013 |access-date=24 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521202109/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/State-sport-status-to-malkhamb/articleshow/20006539.cms |archive-date=21 May 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڪرڪيٽ]]، [[ڪٻڊي]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[فٽبال]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[والي بال]]، [[سائيڪلنگ]]، [[ترڻ (راند)|ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]] ۽ [[ٽيبل ٽينس]] رياست جون مشهور رانديون آهن. [[کو کو]]، [[گلي ڏنڊا]]، [[ستوليا]]، ڪنچي ۽ [[لنگڙي]] جهڙيون روايتي رانديون ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مشهور آهن.

[[سنوڪر]]، جيڪا ڪيو سان کيڏي ويندڙ راند آهي، عام طور تي سمجهيو وڃي ٿو ته اها [[جبلپور]] ۾ [[برطانوي فوج]] جي آفيسرن ايجاد ڪئي هئي. اها ڪيترن ئي انگريزي ڳالهائيندڙ ۽ دولت مشترڪه جي ملڪن ۾ مشهور آهي، ۽ ان جا اعليٰ پيشور رانديگر پنهنجي ڪيريئر دوران راند مان ڪروڙين پائونڊن جي آمدني حاصل ڪن ٿا.

[[File:Maharani Usha Raje Cricket Stadium Indore - panoramio.jpg|thumb|[[هولڪر اسٽيڊيم]]، [[اندور]].]]
ڪرڪيٽ مڌيا پرديش ۾ سڀ کان مشهور راند آهي.{{Citation needed|date=April 2021}} رياست ۾ بين الاقوامي [[ڪرڪيٽ]] جا اسٽيڊيم آهن—[[نهرو اسٽيڊيم، اندور|نهرو اسٽيڊيم]] (اندور)، [[ڪيپٽن روپ سنگهه اسٽيڊيم]] (گواليار)، [[هولڪر ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] (اندور) ۽ [[شريمنت ماڌو رائو سنڌيا ڪرڪيٽ اسٽيڊيم|ماڌو رائو سنڌيا ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] (گواليار). [[مڌيا پرديش ڪرڪيٽ ٽيم]] جي [[رنجِي ٽرافي]] ۾ بهترين ڪارڪردگي 1998–99ع ۾ رهي، جڏهن [[چندرڪانت پنڊت]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ٽيم رنر اپ رهي. ان جي اڳوڻي، اندور جي [[هولڪر ڪرڪيٽ ٽيم]]، رنجِي ٽرافي چار ڀيرا کٽي هئي. 2022ع ۾ چندرڪانت پنڊت جي ڪوچنگ هيٺ مڌيا پرديش ڪرڪيٽ ٽيم رنجِي ٽرافي 2021–22ع جي سيزن ۾ 41 ڀيرا چيمپيئن رهندڙ ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم کي شڪست ڏني. [[ايم چناسوامي اسٽيڊيم]] ۾ حاصل ڪيل هي مڌيا پرديش جو پهريون رنجِي ٽرافي خطاب هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Purohit |first1=Abhishek |title=Madhya Pradesh end long wait to win Ranji Trophy; beat Mumbai by 6 wickets |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/madhya-pradesh-ends-long-wait-to-win-ranji-trophy-beat-mumbai-by-6-wickets-7992449/ |access-date=28 June 2022 |work=The Indian Express |date=27 June 2022 |language=en |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627203357/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/madhya-pradesh-ends-long-wait-to-win-ranji-trophy-beat-mumbai-by-6-wickets-7992449/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڀوپال جو [[عيش باغ اسٽيڊيم]] [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي ٽيم [[ڀوپال بادشاهس]] جو گهرو ميدان آهي. رياست جي [[مڌيا پرديش فٽبال ٽيم|فٽبال ٽيم]] پڻ آهي، جيڪا [[سنتوش ٽرافي]] ۾ حصو وٺي ٿي.

[[ايم پي يونائيٽيڊ ايف سي (ڀارت)|ايم پي يونائيٽيڊ ايف سي]] هڪ هندستاني فٽبال ڪلب آهي، جيڪو [[آءِ-ليگ 2|سيڪنڊ ڊويزن آءِ-ليگ]] ۾ کيڏي چڪو آهي.

6 ڊسمبر 2017ع تي مڌيا پرديش جي [[وزيراعليٰ]] [[شِوراج سنگهه چوهان]] اعلان ڪيو ته بين الاقوامي مقابلن ۾ تمغا کٽيندڙ رياست جي رانديگرن کي سرڪاري نوڪريون ڏنيون وينديون.

[[مدهو يادَو]]، [[ڀارت جي عورتن جي قومي فيلڊ هاڪي ٽيم]] جي اڳوڻي ڪپتان، 1982ع جي [[ايشيائي رانديون|ايشيائي راندين]] ۾ سون جو تمغو کٽيندڙ ۽ ارجنا ايوارڊ حاصل ڪندڙ، [[جبلپور]] سان تعلق رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/madhya-pradesh-former-indian-womens-hockey-team-captain-celebrates-indias-victory-against-australia |title=Madhya Pradesh: Former Indian women's hockey team captain celebrates India's victory against Australia |website=Free Press Journal |access-date=7 August 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807184708/https://www.freepressjournal.in/bhopal/madhya-pradesh-former-indian-womens-hockey-team-captain-celebrates-indias-victory-against-australia |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[مڌيا پرديش جو خاڪو]]
* [[ڊائريڪٽوريٽ اسپورٽس اينڊ يوٿ ويلفيئر]]
* [[مڌيا پرديش جا ضلعا]]
* [[مڌيا پرديش جي قلعن جي فهرست]]
* [[مڌيا پرديش سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]]
* [[2025 اندور پيئڻ جي پاڻي جي آلودگي]]

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
{{refbegin|30em}}
* گيانيندر سنگهه. ''فارم ميڪانائيزيشن اِن مڌيا پرديش''. ڀوپال: سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ، 2000.
* مڌيا پرديش (ڀارت). ''دي مڌيا پرديش هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2002: يوزنگ دي پاور آف ڊيموڪريسي فار ڊولپمينٽ''. [ڀوپال: گورنمينٽ آف مڌيا پرديش، 2002].
* [[گرو راڌا ڪشن]] ''سوتنترتا سنگرام سيناني فرام مڌيا پرديش'': آرڪائيوز، [[نهرو ميموريل ميوزيم اينڊ لائبريري]]، نئين دهلي.
* رَگ، پنڪج. ''ونٽيج، مڌيا پرديش: ا ڪليڪشن آف اولڊ فوٽوگرافس''. ڀوپال: مڌيا پرديش مڌيم، ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪيالاجي، آرڪائيوز اينڊ ميوزيمز جي سهڪار سان، 2005. {{ISBN|81-902702-7-3}}
* پرمار، شيام. ''فوڪ ٽيلز آف مڌيا پرديش''. فوڪ ٽيلز آف انڊيا سيريز، 12&quot;. نئين دهلي: اسٽرلنگ پبلشرز، 1973.
* رَگ، پنڪج، ۽ او. پي. مشرا. ''ماسٽرپيسز آف مڌيا پرديش''. ڀوپال: ڊائريڪٽوريٽ آف آرڪيالاجي، آرڪائيوز اينڊ ميوزيمز، گورنمينٽ آف مڌيا پرديش، 2005.
* سمپٿ، ايم. ڊي.، ايڇ. وي. ترويدي، ۽ مندن ترويدي. ''ايپيگرافس آف مڌيا پرديش''. نئين دهلي: آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا، 2001.
* ستي، وشومڀر پرساد. ''مڌيا پرديش، ا جيو-اڪنامڪ اپريزل''. دهلي: اڀيجيت، 2004. {{ISBN|81-88683-43-4}}
* شاهه، شمپا، ۽ آشي منوهر. ''ٽرائبل آرٽس اينڊ ڪرافٽس آف مڌيا پرديش. لونگ ٽريڊيشنز آف انڊيا''. احمدآباد: ميپن پب./وانيا پرڪاشن، ڀوپال جي سهڪار سان، 1996. {{ISBN|0-944142-71-0}}
{{refend}}
==حوالا==
{{Reflist}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Wikiquote}}
{{Sister project links|voy=Madhya Pradesh|d=Q1188|c=Category:Madhya Pradesh|n=Category:Madhya Pradesh|q=no|s=no|b=no|v=no}}
; سرڪار
* {{official website}}
; عام معلومات
* {{GovPubs|Madhya%20Pradesh}}
* {{Britannica|355793|Madhya Pradesh}}
* {{Wikiatlas|Madhya Pradesh}} 
* {{osmrelation-inline|1950071}}

{{State of Madhya Pradesh|state=expanded}}
{{States and Union Territories of India}}

{{Authority control}}

[[زمرو:مڌيا پرديش| ]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ 1956ع جا قيام]]
[[زمرو:1956ع ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]]</text>
      <sha1>nb6eex61jg3ty8oojavge60uebtduj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قلات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44761</id>
    <revision>
      <id>409193</id>
      <parentid>390903</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25019" sha1="1nkitssxj652vp0yjk710rsdcm3h9c6" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = {{lang|brh|{{nq|قلات}}}}
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Gate of Kelat.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = قلات شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو، 1906ع
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ({{lang-brh|قلات}}؛ {{lang-bal|قلات}}؛ {{lang-ur|قلات}}؛ انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|left|[[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل]]

تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

==تاريخ==
برل واري پھرين انسائيڪلوپيڊيا مطابق:

{{quote|text= ھن شھر کي اڳوڻي دور ۾ قلات سيوا (ھڪ مشھور ھندو بادشاھ جي نسبت سان) ۽ قلات نچري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو جيڪي نچاري جي بروھي ڳالھائيندڙ قبيلن سان لاڳاپيل ھو جن کي اصل مقامي بروھي ماڻھن جي قديم شاخ سمجھيو ويندو آھي&lt;ref&gt;E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Volume 4 By M. Th. Houtsma, Martijn Theodoor Houtsma Page 678&lt;/ref&gt;|sign=|source=}}

قلات يا ڪلات جي معنيَ قلعو آھي. ڪلات سيوا جي معنيَ سيوا جو قلعو يا سيوا وارو قلعو آھي. 
چيو وڃي ٿو تہ سيوا بروھين جو ھڪ مشھور جوڌو ھو جنھن ھن شھر جو بنياد رکيو ھو. اصل ۾ ھن علائقي تي پنجن ھزارن سالن کان سيوا ھندو راڄ قائم رھيو جن کان مسلمان بروھين اقتدار کسي خانيٽ قائم ڪئي. ھتي اولھ پاسي کان بلوچي قبيلن جي آمد کان اڳ اوڀر طرف وارا بروھي قبيلا اچي آباد ٿيا هئا. بروھين پندرهين صدي عيسويءَ م ھتي ھڪ وڏي بادشاھت قائم ڪئي. جلد ئي ٿوري عرصي لاءِ ان جو زوال آيو ۽ اھو علائقو مغلن جي قبضي ۾ آيو. سترھين صدي عيسويءَ م ھتي قلات جي خانن جو راڄ شروع ٿيو جيڪا اوڻويھين صدي عيسويءَ ۾ برٽش انڊيا سان 1876ع ۾ معاھدو ڪيو ويو جنھن تحت قلات جي خانن واري رياست برٽش انڊيا جي پرنسلي اسٽيٽ ۾ تبديل ٿي وئي. 1947 ۾ خان آف قلات پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو معاھدو ڪيو اھڙي طرح قلات پاڪستان جو حصو ٿي ويو. 1955ع م آخري خان آف قلات کي اقتدار مان ھٽايو ويو پر ان جا وارث ان لقب جي دعويداري قائم ڪندا پيا اچن. موجوده خان آف قلات جو دعويدار [[مير سليمان دائود جان| مير سليمان دائود خان احمد زئي]] آھي.

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>1nkitssxj652vp0yjk710rsdcm3h9c6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409194</id>
      <parentid>409193</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24949" sha1="n2afgifbf8sevi76y5vlyih0b5z8q79" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = {{lang|brh|{{nq|قلات}}}}
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Gate of Kelat.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = قلات شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو، 1906ع
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|left|[[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل]]

تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

==تاريخ==
برل واري پھرين انسائيڪلوپيڊيا مطابق:

{{quote|text= ھن شھر کي اڳوڻي دور ۾ قلات سيوا (ھڪ مشھور ھندو بادشاھ جي نسبت سان) ۽ قلات نچري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو جيڪي نچاري جي بروھي ڳالھائيندڙ قبيلن سان لاڳاپيل ھو جن کي اصل مقامي بروھي ماڻھن جي قديم شاخ سمجھيو ويندو آھي&lt;ref&gt;E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Volume 4 By M. Th. Houtsma, Martijn Theodoor Houtsma Page 678&lt;/ref&gt;|sign=|source=}}

قلات يا ڪلات جي معنيَ قلعو آھي. ڪلات سيوا جي معنيَ سيوا جو قلعو يا سيوا وارو قلعو آھي. 
چيو وڃي ٿو تہ سيوا بروھين جو ھڪ مشھور جوڌو ھو جنھن ھن شھر جو بنياد رکيو ھو. اصل ۾ ھن علائقي تي پنجن ھزارن سالن کان سيوا ھندو راڄ قائم رھيو جن کان مسلمان بروھين اقتدار کسي خانيٽ قائم ڪئي. ھتي اولھ پاسي کان بلوچي قبيلن جي آمد کان اڳ اوڀر طرف وارا بروھي قبيلا اچي آباد ٿيا هئا. بروھين پندرهين صدي عيسويءَ م ھتي ھڪ وڏي بادشاھت قائم ڪئي. جلد ئي ٿوري عرصي لاءِ ان جو زوال آيو ۽ اھو علائقو مغلن جي قبضي ۾ آيو. سترھين صدي عيسويءَ م ھتي قلات جي خانن جو راڄ شروع ٿيو جيڪا اوڻويھين صدي عيسويءَ ۾ برٽش انڊيا سان 1876ع ۾ معاھدو ڪيو ويو جنھن تحت قلات جي خانن واري رياست برٽش انڊيا جي پرنسلي اسٽيٽ ۾ تبديل ٿي وئي. 1947 ۾ خان آف قلات پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو معاھدو ڪيو اھڙي طرح قلات پاڪستان جو حصو ٿي ويو. 1955ع م آخري خان آف قلات کي اقتدار مان ھٽايو ويو پر ان جا وارث ان لقب جي دعويداري قائم ڪندا پيا اچن. موجوده خان آف قلات جو دعويدار [[مير سليمان دائود جان| مير سليمان دائود خان احمد زئي]] آھي.

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>n2afgifbf8sevi76y5vlyih0b5z8q79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409195</id>
      <parentid>409194</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24927" sha1="orp7iffl4mswgw6uim6oswnp8u59j8z" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Gate of Kelat.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = قلات شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو، 1906ع
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|left|[[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل]]

تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

==تاريخ==
برل واري پھرين انسائيڪلوپيڊيا مطابق:

{{quote|text= ھن شھر کي اڳوڻي دور ۾ قلات سيوا (ھڪ مشھور ھندو بادشاھ جي نسبت سان) ۽ قلات نچري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو جيڪي نچاري جي بروھي ڳالھائيندڙ قبيلن سان لاڳاپيل ھو جن کي اصل مقامي بروھي ماڻھن جي قديم شاخ سمجھيو ويندو آھي&lt;ref&gt;E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Volume 4 By M. Th. Houtsma, Martijn Theodoor Houtsma Page 678&lt;/ref&gt;|sign=|source=}}

قلات يا ڪلات جي معنيَ قلعو آھي. ڪلات سيوا جي معنيَ سيوا جو قلعو يا سيوا وارو قلعو آھي. 
چيو وڃي ٿو تہ سيوا بروھين جو ھڪ مشھور جوڌو ھو جنھن ھن شھر جو بنياد رکيو ھو. اصل ۾ ھن علائقي تي پنجن ھزارن سالن کان سيوا ھندو راڄ قائم رھيو جن کان مسلمان بروھين اقتدار کسي خانيٽ قائم ڪئي. ھتي اولھ پاسي کان بلوچي قبيلن جي آمد کان اڳ اوڀر طرف وارا بروھي قبيلا اچي آباد ٿيا هئا. بروھين پندرهين صدي عيسويءَ م ھتي ھڪ وڏي بادشاھت قائم ڪئي. جلد ئي ٿوري عرصي لاءِ ان جو زوال آيو ۽ اھو علائقو مغلن جي قبضي ۾ آيو. سترھين صدي عيسويءَ م ھتي قلات جي خانن جو راڄ شروع ٿيو جيڪا اوڻويھين صدي عيسويءَ ۾ برٽش انڊيا سان 1876ع ۾ معاھدو ڪيو ويو جنھن تحت قلات جي خانن واري رياست برٽش انڊيا جي پرنسلي اسٽيٽ ۾ تبديل ٿي وئي. 1947 ۾ خان آف قلات پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو معاھدو ڪيو اھڙي طرح قلات پاڪستان جو حصو ٿي ويو. 1955ع م آخري خان آف قلات کي اقتدار مان ھٽايو ويو پر ان جا وارث ان لقب جي دعويداري قائم ڪندا پيا اچن. موجوده خان آف قلات جو دعويدار [[مير سليمان دائود جان| مير سليمان دائود خان احمد زئي]] آھي.

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>orp7iffl4mswgw6uim6oswnp8u59j8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409196</id>
      <parentid>409195</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>409196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37945" sha1="bj2j9hkegrzpxj0y9xxzw9sft51oaob" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Gate of Kelat.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = قلات شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو، 1906ع
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|left|[[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل]]

تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|left|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو، 1906ع]]

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===
[[File:Jinnah1945c.jpg|thumb|[[محمد علي جناح]]؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ خان قلات ۽ مسلم ليگ جي قيادت وچ ۾ قلات جي مستقبل بابت ڳالهيون ٿيون]]

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>bj2j9hkegrzpxj0y9xxzw9sft51oaob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409197</id>
      <parentid>409196</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37843" sha1="l9jn4fj8xeu4d18bck0ufebcwkc7if9" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|left|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو، 1906ع]]

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===
[[File:Jinnah1945c.jpg|thumb|[[محمد علي جناح]]؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ خان قلات ۽ مسلم ليگ جي قيادت وچ ۾ قلات جي مستقبل بابت ڳالهيون ٿيون]]

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>l9jn4fj8xeu4d18bck0ufebcwkc7if9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409198</id>
      <parentid>409197</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37724" sha1="ab8x8b1jvo933jc49mlwblap63wx87h" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===
[[File:Jinnah1945c.jpg|thumb|[[محمد علي جناح]]؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ خان قلات ۽ مسلم ليگ جي قيادت وچ ۾ قلات جي مستقبل بابت ڳالهيون ٿيون]]

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>ab8x8b1jvo933jc49mlwblap63wx87h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409199</id>
      <parentid>409198</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37502" sha1="hpszvwmtlmtzqbpgavz0bzb6iuzkiun" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>hpszvwmtlmtzqbpgavz0bzb6iuzkiun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409200</id>
      <parentid>409199</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44747" sha1="ti5yjc08lz1e5slmhccey5fa1axb1yu" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== نالو ==
'''قلات''' نالو تاريخي طور شهر جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل آهي. اوڻيهين صديءَ جي هڪ ماخذ موجب [[بلوچي ٻولي]] ۾ ''قلات'' لفظ عام طور ''قلعي'' لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هن شهر لاءِ اهو نالو خاص طور مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=mehrab+khan+son+of+baloch+khan&amp;pg=PA479#v=onepage&amp;q=Kalat-i-Baloch&amp;f=false
 |access-date=19 October 2025
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا. قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾، جيڪا فارسيءَ کان متاثر آهي، قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

قلات مختلف تاريخي دورن ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو ويو آهي، جن ۾ '''قلاتِ بلوچ'''، '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ نصير''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 October 2025
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ بلوچ''' نالو شهر کي [[افغانستان]] جي [[قلات غلزئي]] کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; سبير بدل خان موجب، لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ميرواڙين اڳوڻن سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي، جنهن کي هو قلات تي پهرين بلوچ حڪمراني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Khan
 |first=Sabir Badal
 |url=https://books.google.com/books?id=8N1JCgAAQBAJ&amp;dq=rind+lashari+war&amp;pg=PA27#v=snippet&amp;q=mirwari&amp;f=false
 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore
 |date=2013
 |publisher=Università di Napoli, &quot;l'Orientale&quot;
 |page=24
 |language=en
 |quote=ميرواڙين لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ هندو سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي پهرين بلوچ حڪمراني قائم ڪئي.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ سيوا''' نالو شهر جي هڪ روايتي باني يا حڪمران '''سيوا''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=قلات شهر، بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن اسلامي ۽ نوآبادياتي ماخذن ۾ '''قلاتِ نچاري''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جو دروازو؛ شهر جو نالو تاريخي طور ان جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل رهيو آهي]]

[[خانات قلات]] جي دور ۾ شهر بلوچ ۽ بروهي سردارن جو اهم سياسي مرڪز رهيو. هڪ جديد تحقيقي مقالي موجب قلات بلوچ سردارن جي گاديءَ طور وڏي اهميت رکندو هو ۽ مختلف علائقن جا سردار هتي ٿيندڙ جرڳن ۾ شرڪت لاءِ ايندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Syed
 |first1=Karim Haider
 |last2=Khan
 |first2=Imran
 |title=Geographical Importance of Former Princely State of Kalat in Federation of Pakistan
 |journal=Pakistan Geographical Review
 |date=December 2020
 |volume=75
 |issue=2
 |pages=284–300
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/10_V75_No2_2020.pdf
 |access-date=5 June 2026
 |publisher=University of the Punjab, Lahore
 |quote=قلات بلوچ سردارن جي گادي رهيو آهي. هر سال هزارين سردار قلات ايندا هئا ۽ اتي ٿيندڙ جرڳن کان متاثر ٿي پنهنجي علائقن ۾ واپس وڃي جرڳا منعقد ڪندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|left|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل تاريخي محل]]

[[مير ناصر خان ٻيون|مير ناصر خان ثاني]] جي دور ۾ شهر جي مرڪز ۾ واقع شاهي قلعي، '''ميري'''، کي '''قلاتِ نصير''' پڻ چيو ويندو هو. پراڻن ماخذن موجب ''ميري'' مان مراد ''مير جي رهائشگاهه'' هئي ۽ ان قلعي اندر خان قلات جي رهائش واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=شهر مٿان ميري يا قلعو واقع آهي، جيڪو هڪ نمايان عمارت آهي ۽ جنهن ۾ خان رهندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#40566f; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جا تاريخي نالا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f4;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مطلب يا نسبت
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | استعمال
|-
| '''قلات'''
| قلعو
| شهر جو عام ۽ موجوده نالو
|-
| '''قلاتِ بلوچ'''
| بلوچن جو قلات
| افغانستان جي قلات غلزئي کان فرق ڪرڻ لاءِ
|-
| '''قلاتِ سيوا'''
| سيوا سان منسوب قلعو
| شهر جي روايتي باني يا حڪمران سان نسبت
|-
| '''قلاتِ نچاري'''
| نچاري قبيلن سان نسبت
| پراڻن تاريخي ماخذن ۾
|-
| '''قلاتِ نصير'''
| ناصر/نصير سان نسبت
| خان جي ميري يا شاهي قلعي لاءِ استعمال ٿيل نالو
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>ti5yjc08lz1e5slmhccey5fa1axb1yu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409201</id>
      <parentid>409200</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44444" sha1="1sjhg4pw2v59iqkaz3p47yj55flm8n5" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== نالو ==
'''قلات''' نالو تاريخي طور شهر جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل آهي. اوڻيهين صديءَ جي هڪ ماخذ موجب [[بلوچي ٻولي]] ۾ ''قلات'' لفظ عام طور ''قلعي'' لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هن شهر لاءِ اهو نالو خاص طور مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=mehrab+khan+son+of+baloch+khan&amp;pg=PA479#v=onepage&amp;q=Kalat-i-Baloch&amp;f=false
 |access-date=19 October 2025
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا. قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾، جيڪا فارسيءَ کان متاثر آهي، قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

قلات مختلف تاريخي دورن ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو ويو آهي، جن ۾ '''قلاتِ بلوچ'''، '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ نصير''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 October 2025
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ بلوچ''' نالو شهر کي [[افغانستان]] جي [[قلات غلزئي]] کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; سبير بدل خان موجب، لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ميرواڙين اڳوڻن سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي، جنهن کي هو قلات تي پهرين بلوچ حڪمراني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Khan
 |first=Sabir Badal
 |url=https://books.google.com/books?id=8N1JCgAAQBAJ&amp;dq=rind+lashari+war&amp;pg=PA27#v=snippet&amp;q=mirwari&amp;f=false
 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore
 |date=2013
 |publisher=Università di Napoli, &quot;l'Orientale&quot;
 |page=24
 |language=en
 |quote=ميرواڙين لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ هندو سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي پهرين بلوچ حڪمراني قائم ڪئي.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ سيوا''' نالو شهر جي هڪ روايتي باني يا حڪمران '''سيوا''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=قلات شهر، بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن اسلامي ۽ نوآبادياتي ماخذن ۾ '''قلاتِ نچاري''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[خانات قلات]] جي دور ۾ شهر بلوچ ۽ بروهي سردارن جو اهم سياسي مرڪز رهيو. هڪ جديد تحقيقي مقالي موجب قلات بلوچ سردارن جي گاديءَ طور وڏي اهميت رکندو هو ۽ مختلف علائقن جا سردار هتي ٿيندڙ جرڳن ۾ شرڪت لاءِ ايندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Syed
 |first1=Karim Haider
 |last2=Khan
 |first2=Imran
 |title=Geographical Importance of Former Princely State of Kalat in Federation of Pakistan
 |journal=Pakistan Geographical Review
 |date=December 2020
 |volume=75
 |issue=2
 |pages=284–300
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/10_V75_No2_2020.pdf
 |access-date=5 June 2026
 |publisher=University of the Punjab, Lahore
 |quote=قلات بلوچ سردارن جي گادي رهيو آهي. هر سال هزارين سردار قلات ايندا هئا ۽ اتي ٿيندڙ جرڳن کان متاثر ٿي پنهنجي علائقن ۾ واپس وڃي جرڳا منعقد ڪندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

[[مير ناصر خان ٻيون|مير ناصر خان ثاني]] جي دور ۾ شهر جي مرڪز ۾ واقع شاهي قلعي، '''ميري'''، کي '''قلاتِ نصير''' پڻ چيو ويندو هو. پراڻن ماخذن موجب ''ميري'' مان مراد ''مير جي رهائشگاهه'' هئي ۽ ان قلعي اندر خان قلات جي رهائش واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=شهر مٿان ميري يا قلعو واقع آهي، جيڪو هڪ نمايان عمارت آهي ۽ جنهن ۾ خان رهندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#40566f; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جا تاريخي نالا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f4;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مطلب يا نسبت
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | استعمال
|-
| '''قلات'''
| قلعو
| شهر جو عام ۽ موجوده نالو
|-
| '''قلاتِ بلوچ'''
| بلوچن جو قلات
| افغانستان جي قلات غلزئي کان فرق ڪرڻ لاءِ
|-
| '''قلاتِ سيوا'''
| سيوا سان منسوب قلعو
| شهر جي روايتي باني يا حڪمران سان نسبت
|-
| '''قلاتِ نچاري'''
| نچاري قبيلن سان نسبت
| پراڻن تاريخي ماخذن ۾
|-
| '''قلاتِ نصير'''
| ناصر/نصير سان نسبت
| خان جي ميري يا شاهي قلعي لاءِ استعمال ٿيل نالو
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

==آبھوا==
ھن شھر م لڳ ڀڳ سمورو سال برسات نہ پوندي آهي. ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ھن شھر جي آبھوا ٿڌي بياباني آھي. ھتان جو سراسري گرمي پد 14.1 سينٽي گريڊ آھي. ھتي پوندڙ سالياني برسات جو سراسري مقدار 163 ملي ميٽر آھي. جون جو مھينو سڀ کان وڌيڪ خشڪ ھوندو آھي جنھن ۾ برسات پوڻ جو سراسري مقدار 1 ملي ميٽر ھوندو آھي. جنوري مھينو سڀ کان وڌيڪَ برساتي ھوندو آھي جنھن م برسات پوڻ جو سراسري مقدار ،36 ملي ميٽر ھوندو آھي. سال جو گرم ترين مھينو جولاءِ آھي جنھن م سراسري گرمي پد 24.8 سينٽي گريڊ رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن جو سراسري گرمي پد 3.4 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي.

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C =
| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| rain colour = green
|وسيلو 1 = ڪلائيميٽ ڊيٽا. آرگ&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://en.climate-data.org/location/28068/
|title = Climate: Kalat - Climate-Data.org
|access-date = 9 September 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>1sjhg4pw2v59iqkaz3p47yj55flm8n5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409202</id>
      <parentid>409201</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47703" sha1="6n7mggbnzkkgeabnharyy49syt4tjcg" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== نالو ==
'''قلات''' نالو تاريخي طور شهر جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل آهي. اوڻيهين صديءَ جي هڪ ماخذ موجب [[بلوچي ٻولي]] ۾ ''قلات'' لفظ عام طور ''قلعي'' لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هن شهر لاءِ اهو نالو خاص طور مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=mehrab+khan+son+of+baloch+khan&amp;pg=PA479#v=onepage&amp;q=Kalat-i-Baloch&amp;f=false
 |access-date=19 October 2025
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا. قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾، جيڪا فارسيءَ کان متاثر آهي، قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

قلات مختلف تاريخي دورن ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو ويو آهي، جن ۾ '''قلاتِ بلوچ'''، '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ نصير''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 October 2025
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ بلوچ''' نالو شهر کي [[افغانستان]] جي [[قلات غلزئي]] کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; سبير بدل خان موجب، لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ميرواڙين اڳوڻن سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي، جنهن کي هو قلات تي پهرين بلوچ حڪمراني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Khan
 |first=Sabir Badal
 |url=https://books.google.com/books?id=8N1JCgAAQBAJ&amp;dq=rind+lashari+war&amp;pg=PA27#v=snippet&amp;q=mirwari&amp;f=false
 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore
 |date=2013
 |publisher=Università di Napoli, &quot;l'Orientale&quot;
 |page=24
 |language=en
 |quote=ميرواڙين لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ هندو سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي پهرين بلوچ حڪمراني قائم ڪئي.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ سيوا''' نالو شهر جي هڪ روايتي باني يا حڪمران '''سيوا''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=قلات شهر، بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن اسلامي ۽ نوآبادياتي ماخذن ۾ '''قلاتِ نچاري''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[خانات قلات]] جي دور ۾ شهر بلوچ ۽ بروهي سردارن جو اهم سياسي مرڪز رهيو. هڪ جديد تحقيقي مقالي موجب قلات بلوچ سردارن جي گاديءَ طور وڏي اهميت رکندو هو ۽ مختلف علائقن جا سردار هتي ٿيندڙ جرڳن ۾ شرڪت لاءِ ايندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Syed
 |first1=Karim Haider
 |last2=Khan
 |first2=Imran
 |title=Geographical Importance of Former Princely State of Kalat in Federation of Pakistan
 |journal=Pakistan Geographical Review
 |date=December 2020
 |volume=75
 |issue=2
 |pages=284–300
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/10_V75_No2_2020.pdf
 |access-date=5 June 2026
 |publisher=University of the Punjab, Lahore
 |quote=قلات بلوچ سردارن جي گادي رهيو آهي. هر سال هزارين سردار قلات ايندا هئا ۽ اتي ٿيندڙ جرڳن کان متاثر ٿي پنهنجي علائقن ۾ واپس وڃي جرڳا منعقد ڪندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

[[مير ناصر خان ٻيون|مير ناصر خان ثاني]] جي دور ۾ شهر جي مرڪز ۾ واقع شاهي قلعي، '''ميري'''، کي '''قلاتِ نصير''' پڻ چيو ويندو هو. پراڻن ماخذن موجب ''ميري'' مان مراد ''مير جي رهائشگاهه'' هئي ۽ ان قلعي اندر خان قلات جي رهائش واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=شهر مٿان ميري يا قلعو واقع آهي، جيڪو هڪ نمايان عمارت آهي ۽ جنهن ۾ خان رهندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#40566f; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جا تاريخي نالا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f4;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مطلب يا نسبت
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | استعمال
|-
| '''قلات'''
| قلعو
| شهر جو عام ۽ موجوده نالو
|-
| '''قلاتِ بلوچ'''
| بلوچن جو قلات
| افغانستان جي قلات غلزئي کان فرق ڪرڻ لاءِ
|-
| '''قلاتِ سيوا'''
| سيوا سان منسوب قلعو
| شهر جي روايتي باني يا حڪمران سان نسبت
|-
| '''قلاتِ نچاري'''
| نچاري قبيلن سان نسبت
| پراڻن تاريخي ماخذن ۾
|-
| '''قلاتِ نصير'''
| ناصر/نصير سان نسبت
| خان جي ميري يا شاهي قلعي لاءِ استعمال ٿيل نالو
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

== آبهوا ==
قلات جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب '''ٿڌي بياباني آبهوا''' (''BWk'') آهي. شهر جي اوچائي لڳ ڀڳ 2,000 ميٽر هجڻ سبب هتي سياري ۾ سخت سردي، جڏهن تہ اونهاري ۾ ڏينهن گرم پر بلوچستان جي هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً معتدل رهندا آهن.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/balochistan/kalat-28068/
 |title=Climate: Kalat
 |website=Climate-Data.org
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جو قلات آبزرويٽري اسٽيشن 29°02′ اتر ۽ 66°35′ اوڀر تي قائم آهي.&lt;ref name=&quot;PMDObservatory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/observatories.html
 |title=Observatories
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قلات جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''14.1 °C''' آهي، جڏهن تہ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ '''163 ملي ميٽر''' ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt; برسات سڄي سال تمام گهٽ پوي ٿي. انگن موجب '''جون''' سڀ کان خشڪ مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري طور رڳو '''1 ملي ميٽر''' برسات پوي ٿي، جڏهن تہ '''جنوري''' نسبتاً سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري برسات لڳ ڀڳ '''36 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

سال جو گرم ترين مهينو '''جولاءِ''' آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''24.8 °C''' آهي؛ جڏهن تہ '''جنوري''' سرد ترين مهينو آهي ۽ ان جو روزاني سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''3.4 °C''' رهي ٿو. جنوري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد '''−3.5 °C''' تائين پهچي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد '''32.6 °C''' رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

قلات ۾ سياري دوران گرمي پد نقطه انجماد کان گهڻو هيٺ پڻ هليو وڃي ٿو. [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''−17 °C''' هو، جيڪو '''20 جنوري 1978ع''' تي رڪارڊ ٿيو؛ جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''38 °C'''، '''19 جون 1977ع''' تي رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Events
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/historical-events.html
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes

| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| year high C = 22.3

| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C = 14.1

| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| year low C = 6.0

| record high C = 38
| record low C = -17

| rain colour = green

| source 1 = Climate-Data.org&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;
| source 2 = پاڪستان موسميات کاتو (تاريخي انتهائي گرمي پد)&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#41687a; color:white; padding:7px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي آبهوا جا اهم انگ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | موسمي عنصر
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | قدر
! style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | تفصيل
|-
| ساليانو سراسري گرمي پد
| '''14.1 °C'''
| ٿڌي بياباني آبهوا
|-
| سالياني سراسري برسات
| '''163 ملي ميٽر'''
| برسات تمام گهٽ
|-
| گرم ترين مهينو
| '''جولاءِ'''
| سراسري 24.8 °C
|-
| سرد ترين مهينو
| '''جنوري'''
| سراسري 3.4 °C
|-
| سڀ کان خشڪ مهينو
| '''جون'''
| لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر برسات
|-
| نسبتاً سڀ کان برساتي مهينو
| '''جنوري'''
| لڳ ڀڳ 36 ملي ميٽر برسات
|-
| رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| '''−17 °C'''
| 20 جنوري 1978ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|-
| رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| '''38 °C'''
| 19 جون 1977ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|}

== آبادي ==

=== آبادي ===
{{Historical populations|1951|2009|1961|5321|1972|6481|1981|11037|1998|22,646|2017|36,864|2023|44,440|title=|type=|align=center|direction=|width=|state=|shading=|pop_name=|percentages=pagr|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population_census/Administrative%20Units.pdf|title=AREA &amp; POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS BY RURAL/URBAN: 1951-1998 CENSUSES|publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;}}

[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماريءَ]] موجب، قلات جي آبادي 44,440 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_balochistan_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf|title=&quot;TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023&quot;}}&lt;/ref&gt;
| value1 = 83.94
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 0.44
| label3 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color3 = Aqua
| value4 = 0.35
| label4 = [[اردو]]
| color4 = Green
| value5 = 2.39
| label5 = ٻيون
| color5 = Silver
}}

آباديءَ جي اڪثريت [[مسلمان]] (97 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ [[هندو]] آبادي ٽي سيڪڙو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt; انهن مان ڪيترائي [[هندڪو ڳالهائيندڙ ماڻهو|هندڪو ڳالهائيندڙ]] واپاري آهن، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|{{smaller|''&quot;[[قلات، پاڪستان|قلات شهر]] جا هندو — جيڪي بنا شڪ جي هن برادريءَ جي سڀ کان قديم ماڻهن مان آهن — پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جي نسل مان سمجهن ٿا، جنهن [[براهوي وفاق]] جي قيام کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي. پر جيتوڻيڪ [[ڀاٽيا ذات|لس ٻيلي جا ڀاٽيا]] پنهنجي اچڻ جو سال پوريءَ پابنديءَ سان 708ع ٻڌائين ٿا، ۽ [[لهڙي قبيلو|لهڙي جا هندو]] پوري يقين سان [[حلب]] کان [[مير چاڪر رند|چاڪر رند]] سان گڏ پنهنجي سفر جو ذڪر ڪن ٿا، تڏهن بہ انهن قديم هندو خاندانن جي شروعاتي تاريخ انتهائي ڌنڌلي آهي. تنهن هوندي بہ، هر ڳالهه مان ائين لڳي ٿو تہ اولهه وارو [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] اهي علائقا هئا، جتان انهن مان گهڻا آيا؛ جيتوڻيڪ [[نوشڪي ضلعو|نوشڪي]] جا ڪي اڪيلا خاندان شايد [[افغانستان]] جي رستي لڏي آيا هجن ۽ ڪجهه ٻيا [[هندستان]] جي ڏورانهن علائقن کان ڀٽڪندي هتي پهتا هجن. اصل ۾ اهي شايد ايترا ئي مختلف هئا، جيترا اهي ڳوٺ جتان هو آيا ۽ سندن اچڻ جون تاريخون. اڄ اهي قديم هندو خاندان گهٽ يا وڌ هڪ هم جنس برادري بڻجي چڪا آهن. مخصوص رسمن ۾ بنا شڪ جي انهن ۾ گهڻو فرق آهي؛ پر گڏيل ماحول انهن سڀني تي پنهنجو گڏيل نقش ڇڏيو آهي. بلوچستان جي انهن قديم واپاري خاندانن جي بنيادي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي تہ هڪ ڌاريي ماحول هندو ماڻهن ۽ [[هندو ذات پات|هندو ذات پات]] تي ڪهڙو اثر وڌو.&quot;''}}
|[[هندستان جي آدمشماري|هندستان جي آدمشماريءَ]] مان اقتباس|1911ع&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763 |jstor=ssaoa.crl.25393763 |access-date=24 November 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=4 |pages=175 |quote=The Hindus of Kalat town — undoubtedly among the oldest in the community — claim to be offshoots of the mysterious Sewa dynasty that ruled in Kalat centuries before the Brahui Confederacy took shape.}}&lt;/ref&gt;}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ قلات شهر جا مذهبي گروهه (1941ع ۽ 2017ع)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]&lt;br&gt;گروهه
! colspan=&quot;2&quot; |1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XIV BALUCHISTAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017)|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf|title=District Wise Results / Tables (Census - 2017) TABLE 9 - POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]]
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
!{{abbr|آبادي|آبادي}}
!{{Abbr|٪|سيڪڙو}}
|-
| [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 2,049
| {{Percentage | 2049 | 2463 | 2 }}
| 35,547
| {{Percentage | 35547 | 36796 | 2 }}
|-
| [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 381
| {{Percentage | 381 | 2463 | 2 }}
| 1,234
| {{Percentage | 1234 | 36796 | 2 }}
|-
| [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 33
| {{Percentage | 33 | 2463 | 2 }}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
|-
| [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 2463 | 2 }}
| 13
| {{Percentage | 13 | 36796 | 2 }}
|-
| [[احمديت]] [[File:Liwa-e-Ahmadiyya_1-2.svg|15px]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage | 2 | 36796 | 2 }}
|-
! ڪل آبادي
! 2,463
! {{Percentage | 2463 | 2463 | 2 }}
! 36,796
! {{Percentage | 36796 | 36796 | 2 }}
|}
قلات شھر جي آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 36,864 ھئي. 1998 کان 2017 تائين شھر جي سالياني آبادي جي واڌ جي شرح 2.59 سيڪڙو ھئي&lt;ref name = &quot;سٽي  &quot;/&gt;. ھتان جي 98 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 2 سيڪڙو ھندو آھي&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=OvHkAAAAMAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat|quote= Almost all the people are Muslim ; the largest Hindu minorities are in the Sibi (9%) and Kalat (2%) districts.| title = Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3 |year= 1964|publisher = Encyclopœdia Britannica|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;  اتي ڪجهه ھندو [[ھندڪوان]] واپاري آھن جيڪي قلات م قديم دور ۾ آباد ٿيا ھئا&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = Viking fund publications in anthropology, Issue 43|year= 1966|publisher = Viking Fund|access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu|quote= ...is in the hands of a small caste of Hindu merchants. These Hindus are Hindko-speaking and regard Kalat as their homeland, where they generally keep their families and go for some months every year to visit and to obtain supplies. While in the Marri area, they must be under the protection of a local Marri chief or the sardar himself.| title = The social organization of the Marri Baluch|year= 1977|publisher = Indus Publications |access-date = 2008-08-17}}&lt;/ref&gt;. اتي ھڪ قديم ڪالي وارو مندر پڻ واقع آهي جيڪو علائقي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ جو آهي ۽ ھندڪوان جي ڀاٽيا ذات وارن سان منصوب آھي.

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>6n7mggbnzkkgeabnharyy49syt4tjcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409203</id>
      <parentid>409202</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبادي ۽ آباديائي بناوت */</comment>
      <origin>409203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48799" sha1="maim2g8bt34jrehpt8j5ha92otq3f9e" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== نالو ==
'''قلات''' نالو تاريخي طور شهر جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل آهي. اوڻيهين صديءَ جي هڪ ماخذ موجب [[بلوچي ٻولي]] ۾ ''قلات'' لفظ عام طور ''قلعي'' لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هن شهر لاءِ اهو نالو خاص طور مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=mehrab+khan+son+of+baloch+khan&amp;pg=PA479#v=onepage&amp;q=Kalat-i-Baloch&amp;f=false
 |access-date=19 October 2025
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا. قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾، جيڪا فارسيءَ کان متاثر آهي، قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

قلات مختلف تاريخي دورن ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو ويو آهي، جن ۾ '''قلاتِ بلوچ'''، '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ نصير''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 October 2025
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ بلوچ''' نالو شهر کي [[افغانستان]] جي [[قلات غلزئي]] کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; سبير بدل خان موجب، لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ميرواڙين اڳوڻن سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي، جنهن کي هو قلات تي پهرين بلوچ حڪمراني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Khan
 |first=Sabir Badal
 |url=https://books.google.com/books?id=8N1JCgAAQBAJ&amp;dq=rind+lashari+war&amp;pg=PA27#v=snippet&amp;q=mirwari&amp;f=false
 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore
 |date=2013
 |publisher=Università di Napoli, &quot;l'Orientale&quot;
 |page=24
 |language=en
 |quote=ميرواڙين لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ هندو سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي پهرين بلوچ حڪمراني قائم ڪئي.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ سيوا''' نالو شهر جي هڪ روايتي باني يا حڪمران '''سيوا''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=قلات شهر، بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن اسلامي ۽ نوآبادياتي ماخذن ۾ '''قلاتِ نچاري''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[خانات قلات]] جي دور ۾ شهر بلوچ ۽ بروهي سردارن جو اهم سياسي مرڪز رهيو. هڪ جديد تحقيقي مقالي موجب قلات بلوچ سردارن جي گاديءَ طور وڏي اهميت رکندو هو ۽ مختلف علائقن جا سردار هتي ٿيندڙ جرڳن ۾ شرڪت لاءِ ايندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Syed
 |first1=Karim Haider
 |last2=Khan
 |first2=Imran
 |title=Geographical Importance of Former Princely State of Kalat in Federation of Pakistan
 |journal=Pakistan Geographical Review
 |date=December 2020
 |volume=75
 |issue=2
 |pages=284–300
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/10_V75_No2_2020.pdf
 |access-date=5 June 2026
 |publisher=University of the Punjab, Lahore
 |quote=قلات بلوچ سردارن جي گادي رهيو آهي. هر سال هزارين سردار قلات ايندا هئا ۽ اتي ٿيندڙ جرڳن کان متاثر ٿي پنهنجي علائقن ۾ واپس وڃي جرڳا منعقد ڪندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

[[مير ناصر خان ٻيون|مير ناصر خان ثاني]] جي دور ۾ شهر جي مرڪز ۾ واقع شاهي قلعي، '''ميري'''، کي '''قلاتِ نصير''' پڻ چيو ويندو هو. پراڻن ماخذن موجب ''ميري'' مان مراد ''مير جي رهائشگاهه'' هئي ۽ ان قلعي اندر خان قلات جي رهائش واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=شهر مٿان ميري يا قلعو واقع آهي، جيڪو هڪ نمايان عمارت آهي ۽ جنهن ۾ خان رهندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#40566f; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جا تاريخي نالا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f4;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مطلب يا نسبت
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | استعمال
|-
| '''قلات'''
| قلعو
| شهر جو عام ۽ موجوده نالو
|-
| '''قلاتِ بلوچ'''
| بلوچن جو قلات
| افغانستان جي قلات غلزئي کان فرق ڪرڻ لاءِ
|-
| '''قلاتِ سيوا'''
| سيوا سان منسوب قلعو
| شهر جي روايتي باني يا حڪمران سان نسبت
|-
| '''قلاتِ نچاري'''
| نچاري قبيلن سان نسبت
| پراڻن تاريخي ماخذن ۾
|-
| '''قلاتِ نصير'''
| ناصر/نصير سان نسبت
| خان جي ميري يا شاهي قلعي لاءِ استعمال ٿيل نالو
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

== آبهوا ==
قلات جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب '''ٿڌي بياباني آبهوا''' (''BWk'') آهي. شهر جي اوچائي لڳ ڀڳ 2,000 ميٽر هجڻ سبب هتي سياري ۾ سخت سردي، جڏهن تہ اونهاري ۾ ڏينهن گرم پر بلوچستان جي هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً معتدل رهندا آهن.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/balochistan/kalat-28068/
 |title=Climate: Kalat
 |website=Climate-Data.org
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جو قلات آبزرويٽري اسٽيشن 29°02′ اتر ۽ 66°35′ اوڀر تي قائم آهي.&lt;ref name=&quot;PMDObservatory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/observatories.html
 |title=Observatories
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قلات جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''14.1 °C''' آهي، جڏهن تہ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ '''163 ملي ميٽر''' ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt; برسات سڄي سال تمام گهٽ پوي ٿي. انگن موجب '''جون''' سڀ کان خشڪ مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري طور رڳو '''1 ملي ميٽر''' برسات پوي ٿي، جڏهن تہ '''جنوري''' نسبتاً سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري برسات لڳ ڀڳ '''36 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

سال جو گرم ترين مهينو '''جولاءِ''' آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''24.8 °C''' آهي؛ جڏهن تہ '''جنوري''' سرد ترين مهينو آهي ۽ ان جو روزاني سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''3.4 °C''' رهي ٿو. جنوري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد '''−3.5 °C''' تائين پهچي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد '''32.6 °C''' رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

قلات ۾ سياري دوران گرمي پد نقطه انجماد کان گهڻو هيٺ پڻ هليو وڃي ٿو. [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''−17 °C''' هو، جيڪو '''20 جنوري 1978ع''' تي رڪارڊ ٿيو؛ جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''38 °C'''، '''19 جون 1977ع''' تي رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Events
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/historical-events.html
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes

| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| year high C = 22.3

| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C = 14.1

| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| year low C = 6.0

| record high C = 38
| record low C = -17

| rain colour = green

| source 1 = Climate-Data.org&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;
| source 2 = پاڪستان موسميات کاتو (تاريخي انتهائي گرمي پد)&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#41687a; color:white; padding:7px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي آبهوا جا اهم انگ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | موسمي عنصر
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | قدر
! style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | تفصيل
|-
| ساليانو سراسري گرمي پد
| '''14.1 °C'''
| ٿڌي بياباني آبهوا
|-
| سالياني سراسري برسات
| '''163 ملي ميٽر'''
| برسات تمام گهٽ
|-
| گرم ترين مهينو
| '''جولاءِ'''
| سراسري 24.8 °C
|-
| سرد ترين مهينو
| '''جنوري'''
| سراسري 3.4 °C
|-
| سڀ کان خشڪ مهينو
| '''جون'''
| لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر برسات
|-
| نسبتاً سڀ کان برساتي مهينو
| '''جنوري'''
| لڳ ڀڳ 36 ملي ميٽر برسات
|-
| رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| '''−17 °C'''
| 20 جنوري 1978ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|-
| رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| '''38 °C'''
| 19 جون 1977ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|}


== آبادي ۽ آباديائي بناوت ==

=== آبادي ===
[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب '''قلات ميونسپل ڪميٽي''' جي ڪُل آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو. شهر ۾ 5,198 گهر ڳڻيا ويا ۽ سراسري گهريلو ماپ 8.55 فرد في گهر هئي. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 36,796 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح '''3.20 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Historical populations
|1951|2,009
|1961|5,321
|1972|6,481
|1981|11,037
|1998|22,646
|2017|36,796
|2023|44,440
|title=قلات شهر جي تاريخي آبادي
|align=center
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf
 |title=Area &amp; Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;
}}

قلات جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 2,009 هئي، جيڪا 1981ع تائين 11,037 ۽ 1998ع تائين 22,646 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;histpop&quot;/&gt; 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني واڌ لڳ ڀڳ 2.59 سيڪڙو، جڏهن تہ 2017ع کان 2023ع تائين اها شرح 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:76%;&quot;
|+ style=&quot;background:#405d73; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#d9e8f2;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | گذريل آدمشماريءَ کان سراسري سالياني واڌ
|-
| 1951ع
| 2,009
| —
|-
| 1961ع
| 5,321
| 10.23٪
|-
| 1972ع
| 6,481
| 1.81٪
|-
| 1981ع
| 11,037
| 6.09٪
|-
| 1998ع
| 22,646
| 4.32٪
|-
| 2017ع
| 36,796
| 2.59٪
|-
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''2023ع'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''44,440'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''3.20٪'''
|}

=== ٻوليون ===
قلات بنيادي طور [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ قلات سب ڊويزن جي شهري آبادي 44,440 هئي، جيڪا قلات ميونسپل ڪميٽي جي ڪُل آباديءَ جي برابر هئي؛ ان شهري آباديءَ مان 37,321 ماڻهن براهوي ۽ 5,737 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان حساب سان شهر جي لڳ ڀڳ '''83.98 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي براهوي ۽ '''12.91 سيڪڙو''' جي بلوچي هئي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 892 ماڻهن (2.01٪)، [[پشتو ٻولي|پشتو]] 196 ماڻهن (0.44٪) ۽ [[اردو]] 121 ماڻهن (0.27٪) جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون اهم مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;
| value1 = 83.98
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 2.01
| label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| color3 = Gold
| value4 = 0.44
| label4 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color4 = Aqua
| value5 = 0.27
| label5 = [[اردو]]
| color5 = Green
| value6 = 0.39
| label6 = ٻيون
| color6 = Silver
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c5470; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جون مادري ٻوليون — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 37,321
| '''83.98٪'''
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 5,737
| '''12.91٪'''
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 892
| 2.01٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 196
| 0.44٪
|-
| [[اردو]]
| 121
| 0.27٪
|-
| ٻيون ٻوليون
| 173
| 0.39٪
|-
! ڪُل
! 44,440
! 100٪
|}

=== مذهب ===
قلات جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمان]] آهي، جڏهن تہ شهر ۾ هڪ تاريخي [[هندومت|هندو]] برادري پڻ آباد آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب قلات جي 44,440 شهري آباديءَ مان '''43,205 مسلمان'''، '''1,053 هندو''' ۽ '''111 عيسائي''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن انگن موجب مسلمان لڳ ڀڳ 97.22 سيڪڙو، هندو 2.37 سيڪڙو ۽ عيسائي 0.25 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

[[File:Kalat Kali Temple at Kalat City.jpg|thumb|left|قلات شهر ۾ [[ڪالي]] ديويءَ جو هندو مندر]]

قلات جي هندو برادريءَ جي موجودگيءَ جا تاريخي حوالا ويهين صديءَ جي شروعاتي آدمشمارين ۾ پڻ ملن ٿا. 1911ع جي هندستاني آدمشماريءَ جي بلوچستان رپورٽ ۾ قلات شهر جي هندن کي علائقي جي قديم هندو برادرين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ درج ڪيو ويو آهي تہ انهن مان ڪجهه خاندان پاڻ کي روايتي '''سيوا گهراڻي''' سان ڳنڍيندا هئا.&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763
 |jstor=ssaoa.crl.25393763
 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan: pt. 1, Report; pt. 2, Tables
 |author1=India Census Commissioner
 |year=1911
 |volume=4
 |page=175
 |access-date=24 November 2024
 |quote=قلات شهر جا هندو، جيڪي بيشڪ هن برادريءَ جي قديم ترين گروهن مان آهن، پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جون شاخون سمجهن ٿا، جنهن بروهي وفاق جي وجود ۾ اچڻ کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي.
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن نسلياتي ماخذن ۾ قلات سان لاڳاپيل ڪجهه هندو واپاري خاندانن کي [[هندڪو]] ڳالهائيندڙ پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا ۽ بلوچستان جي ٻين قبائلي علائقن ۾ واپار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;HindkoMerchants&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1966
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا، جتي هو عام طور پنهنجا خاندان رهائيندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu
 |title=The Social Organization of the Marri Baluch
 |year=1977
 |publisher=Indus Publications
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ [[ڪالي]] ديويءَ سان منسوب هڪ تاريخي هندو مندر پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kalat_Kali_Temple_at_Kalat_City.jpg
 |title=Kalat Kali Temple at Kalat City
 |website=Wikimedia Commons
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:84%;&quot;
|+ style=&quot;background:#66556f; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جا مذهبي گروهه'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مذهبي گروهه
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f3e6d4;&quot; | 1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume XIV: Baluchistan
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dfeaf3;&quot; | 2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;
|-
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
|-
| [[اسلام]]
| 2,049
| {{Percentage|2049|2463|2}}
| 35,547
| {{Percentage|35547|36796|2}}
| 43,205
| {{Percentage|43205|44440|2}}
|-
| [[هندومت]]
| 381
| {{Percentage|381|2463|2}}
| 1,179
| {{Percentage|1179|36796|2}}
| 1,053
| {{Percentage|1053|44440|2}}
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽس
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 55
| {{Percentage|55|36796|2}}
| 3
| {{Percentage|3|44440|2}}
|-
| [[سک مت]]
| 33
| {{Percentage|33|2463|2}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 0
| 0٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 0
| 0٪
| 13
| {{Percentage|13|36796|2}}
| 111
| {{Percentage|111|44440|2}}
|-
| [[احمديت]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage|2|36796|2}}
| 0
| 0٪
|-
| ٻيا
| 0
| 0٪
| 0
| 0٪
| 68
| {{Percentage|68|44440|2}}
|-
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 2,463
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 36,796
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 44,440
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
|}

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>maim2g8bt34jrehpt8j5ha92otq3f9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409204</id>
      <parentid>409203</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48799" sha1="f25i7qhszfphfx59ll6ige4q9ahqwq7" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== نالو ==
'''قلات''' نالو تاريخي طور شهر جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل آهي. اوڻيهين صديءَ جي هڪ ماخذ موجب [[بلوچي ٻولي]] ۾ ''قلات'' لفظ عام طور ''قلعي'' لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هن شهر لاءِ اهو نالو خاص طور مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=mehrab+khan+son+of+baloch+khan&amp;pg=PA479#v=onepage&amp;q=Kalat-i-Baloch&amp;f=false
 |access-date=19 October 2025
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا. قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾، جيڪا فارسيءَ کان متاثر آهي، قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

قلات مختلف تاريخي دورن ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو ويو آهي، جن ۾ '''قلاتِ بلوچ'''، '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ نصير''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 October 2025
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ بلوچ''' نالو شهر کي [[افغانستان]] جي [[قلات غلزئي]] کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; سبير بدل خان موجب، لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ميرواڙين اڳوڻن سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي، جنهن کي هو قلات تي پهرين بلوچ حڪمراني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Khan
 |first=Sabir Badal
 |url=https://books.google.com/books?id=8N1JCgAAQBAJ&amp;dq=rind+lashari+war&amp;pg=PA27#v=snippet&amp;q=mirwari&amp;f=false
 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore
 |date=2013
 |publisher=Università di Napoli, &quot;l'Orientale&quot;
 |page=24
 |language=en
 |quote=ميرواڙين لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ هندو سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي پهرين بلوچ حڪمراني قائم ڪئي.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ سيوا''' نالو شهر جي هڪ روايتي باني يا حڪمران '''سيوا''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=قلات شهر، بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن اسلامي ۽ نوآبادياتي ماخذن ۾ '''قلاتِ نچاري''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[خانات قلات]] جي دور ۾ شهر بلوچ ۽ بروهي سردارن جو اهم سياسي مرڪز رهيو. هڪ جديد تحقيقي مقالي موجب قلات بلوچ سردارن جي گاديءَ طور وڏي اهميت رکندو هو ۽ مختلف علائقن جا سردار هتي ٿيندڙ جرڳن ۾ شرڪت لاءِ ايندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Syed
 |first1=Karim Haider
 |last2=Khan
 |first2=Imran
 |title=Geographical Importance of Former Princely State of Kalat in Federation of Pakistan
 |journal=Pakistan Geographical Review
 |date=December 2020
 |volume=75
 |issue=2
 |pages=284–300
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/10_V75_No2_2020.pdf
 |access-date=5 June 2026
 |publisher=University of the Punjab, Lahore
 |quote=قلات بلوچ سردارن جي گادي رهيو آهي. هر سال هزارين سردار قلات ايندا هئا ۽ اتي ٿيندڙ جرڳن کان متاثر ٿي پنهنجي علائقن ۾ واپس وڃي جرڳا منعقد ڪندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

[[مير ناصر خان ٻيون|مير ناصر خان ثاني]] جي دور ۾ شهر جي مرڪز ۾ واقع شاهي قلعي، '''ميري'''، کي '''قلاتِ نصير''' پڻ چيو ويندو هو. پراڻن ماخذن موجب ''ميري'' مان مراد ''مير جي رهائشگاهه'' هئي ۽ ان قلعي اندر خان قلات جي رهائش واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=شهر مٿان ميري يا قلعو واقع آهي، جيڪو هڪ نمايان عمارت آهي ۽ جنهن ۾ خان رهندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#40566f; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جا تاريخي نالا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f4;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مطلب يا نسبت
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | استعمال
|-
| '''قلات'''
| قلعو
| شهر جو عام ۽ موجوده نالو
|-
| '''قلاتِ بلوچ'''
| بلوچن جو قلات
| افغانستان جي قلات غلزئي کان فرق ڪرڻ لاءِ
|-
| '''قلاتِ سيوا'''
| سيوا سان منسوب قلعو
| شهر جي روايتي باني يا حڪمران سان نسبت
|-
| '''قلاتِ نچاري'''
| نچاري قبيلن سان نسبت
| پراڻن تاريخي ماخذن ۾
|-
| '''قلاتِ نصير'''
| ناصر/نصير سان نسبت
| خان جي ميري يا شاهي قلعي لاءِ استعمال ٿيل نالو
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

== آبهوا ==
قلات جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب '''ٿڌي بياباني آبهوا''' (''BWk'') آهي. شهر جي اوچائي لڳ ڀڳ 2,000 ميٽر هجڻ سبب هتي سياري ۾ سخت سردي، جڏهن تہ اونهاري ۾ ڏينهن گرم پر بلوچستان جي هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً معتدل رهندا آهن.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/balochistan/kalat-28068/
 |title=Climate: Kalat
 |website=Climate-Data.org
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جو قلات آبزرويٽري اسٽيشن 29°02′ اتر ۽ 66°35′ اوڀر تي قائم آهي.&lt;ref name=&quot;PMDObservatory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/observatories.html
 |title=Observatories
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قلات جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''14.1 °C''' آهي، جڏهن تہ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ '''163 ملي ميٽر''' ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt; برسات سڄي سال تمام گهٽ پوي ٿي. انگن موجب '''جون''' سڀ کان خشڪ مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري طور رڳو '''1 ملي ميٽر''' برسات پوي ٿي، جڏهن تہ '''جنوري''' نسبتاً سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري برسات لڳ ڀڳ '''36 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

سال جو گرم ترين مهينو '''جولاءِ''' آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''24.8 °C''' آهي؛ جڏهن تہ '''جنوري''' سرد ترين مهينو آهي ۽ ان جو روزاني سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''3.4 °C''' رهي ٿو. جنوري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد '''−3.5 °C''' تائين پهچي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد '''32.6 °C''' رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

قلات ۾ سياري دوران گرمي پد نقطه انجماد کان گهڻو هيٺ پڻ هليو وڃي ٿو. [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''−17 °C''' هو، جيڪو '''20 جنوري 1978ع''' تي رڪارڊ ٿيو؛ جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''38 °C'''، '''19 جون 1977ع''' تي رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Events
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/historical-events.html
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes

| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| year high C = 22.3

| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C = 14.1

| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| year low C = 6.0

| record high C = 38
| record low C = -17

| rain colour = green

| source 1 = Climate-Data.org&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;
| source 2 = پاڪستان موسميات کاتو (تاريخي انتهائي گرمي پد)&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#41687a; color:white; padding:7px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي آبهوا جا اهم انگ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | موسمي عنصر
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | قدر
! style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | تفصيل
|-
| ساليانو سراسري گرمي پد
| '''14.1 °C'''
| ٿڌي بياباني آبهوا
|-
| سالياني سراسري برسات
| '''163 ملي ميٽر'''
| برسات تمام گهٽ
|-
| گرم ترين مهينو
| '''جولاءِ'''
| سراسري 24.8 °C
|-
| سرد ترين مهينو
| '''جنوري'''
| سراسري 3.4 °C
|-
| سڀ کان خشڪ مهينو
| '''جون'''
| لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر برسات
|-
| نسبتاً سڀ کان برساتي مهينو
| '''جنوري'''
| لڳ ڀڳ 36 ملي ميٽر برسات
|-
| رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| '''−17 °C'''
| 20 جنوري 1978ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|-
| رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| '''38 °C'''
| 19 جون 1977ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|}


== آبادي ۽ آباديائي بناوٽ ==

=== آبادي ===
[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب '''قلات ميونسپل ڪميٽي''' جي ڪُل آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو. شهر ۾ 5,198 گهر ڳڻيا ويا ۽ سراسري گهريلو ماپ 8.55 فرد في گهر هئي. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 36,796 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح '''3.20 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Historical populations
|1951|2,009
|1961|5,321
|1972|6,481
|1981|11,037
|1998|22,646
|2017|36,796
|2023|44,440
|title=قلات شهر جي تاريخي آبادي
|align=center
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf
 |title=Area &amp; Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;
}}

قلات جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 2,009 هئي، جيڪا 1981ع تائين 11,037 ۽ 1998ع تائين 22,646 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;histpop&quot;/&gt; 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني واڌ لڳ ڀڳ 2.59 سيڪڙو، جڏهن تہ 2017ع کان 2023ع تائين اها شرح 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:76%;&quot;
|+ style=&quot;background:#405d73; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#d9e8f2;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | گذريل آدمشماريءَ کان سراسري سالياني واڌ
|-
| 1951ع
| 2,009
| —
|-
| 1961ع
| 5,321
| 10.23٪
|-
| 1972ع
| 6,481
| 1.81٪
|-
| 1981ع
| 11,037
| 6.09٪
|-
| 1998ع
| 22,646
| 4.32٪
|-
| 2017ع
| 36,796
| 2.59٪
|-
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''2023ع'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''44,440'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''3.20٪'''
|}

=== ٻوليون ===
قلات بنيادي طور [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ قلات سب ڊويزن جي شهري آبادي 44,440 هئي، جيڪا قلات ميونسپل ڪميٽي جي ڪُل آباديءَ جي برابر هئي؛ ان شهري آباديءَ مان 37,321 ماڻهن براهوي ۽ 5,737 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان حساب سان شهر جي لڳ ڀڳ '''83.98 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي براهوي ۽ '''12.91 سيڪڙو''' جي بلوچي هئي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 892 ماڻهن (2.01٪)، [[پشتو ٻولي|پشتو]] 196 ماڻهن (0.44٪) ۽ [[اردو]] 121 ماڻهن (0.27٪) جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون اهم مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;
| value1 = 83.98
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 2.01
| label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| color3 = Gold
| value4 = 0.44
| label4 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color4 = Aqua
| value5 = 0.27
| label5 = [[اردو]]
| color5 = Green
| value6 = 0.39
| label6 = ٻيون
| color6 = Silver
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c5470; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جون مادري ٻوليون — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 37,321
| '''83.98٪'''
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 5,737
| '''12.91٪'''
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 892
| 2.01٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 196
| 0.44٪
|-
| [[اردو]]
| 121
| 0.27٪
|-
| ٻيون ٻوليون
| 173
| 0.39٪
|-
! ڪُل
! 44,440
! 100٪
|}

=== مذهب ===
قلات جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمان]] آهي، جڏهن تہ شهر ۾ هڪ تاريخي [[هندومت|هندو]] برادري پڻ آباد آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب قلات جي 44,440 شهري آباديءَ مان '''43,205 مسلمان'''، '''1,053 هندو''' ۽ '''111 عيسائي''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن انگن موجب مسلمان لڳ ڀڳ 97.22 سيڪڙو، هندو 2.37 سيڪڙو ۽ عيسائي 0.25 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

[[File:Kalat Kali Temple at Kalat City.jpg|thumb|left|قلات شهر ۾ [[ڪالي]] ديويءَ جو هندو مندر]]

قلات جي هندو برادريءَ جي موجودگيءَ جا تاريخي حوالا ويهين صديءَ جي شروعاتي آدمشمارين ۾ پڻ ملن ٿا. 1911ع جي هندستاني آدمشماريءَ جي بلوچستان رپورٽ ۾ قلات شهر جي هندن کي علائقي جي قديم هندو برادرين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ درج ڪيو ويو آهي تہ انهن مان ڪجهه خاندان پاڻ کي روايتي '''سيوا گهراڻي''' سان ڳنڍيندا هئا.&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763
 |jstor=ssaoa.crl.25393763
 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan: pt. 1, Report; pt. 2, Tables
 |author1=India Census Commissioner
 |year=1911
 |volume=4
 |page=175
 |access-date=24 November 2024
 |quote=قلات شهر جا هندو، جيڪي بيشڪ هن برادريءَ جي قديم ترين گروهن مان آهن، پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جون شاخون سمجهن ٿا، جنهن بروهي وفاق جي وجود ۾ اچڻ کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي.
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن نسلياتي ماخذن ۾ قلات سان لاڳاپيل ڪجهه هندو واپاري خاندانن کي [[هندڪو]] ڳالهائيندڙ پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا ۽ بلوچستان جي ٻين قبائلي علائقن ۾ واپار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;HindkoMerchants&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1966
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا، جتي هو عام طور پنهنجا خاندان رهائيندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu
 |title=The Social Organization of the Marri Baluch
 |year=1977
 |publisher=Indus Publications
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ [[ڪالي]] ديويءَ سان منسوب هڪ تاريخي هندو مندر پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kalat_Kali_Temple_at_Kalat_City.jpg
 |title=Kalat Kali Temple at Kalat City
 |website=Wikimedia Commons
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:84%;&quot;
|+ style=&quot;background:#66556f; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جا مذهبي گروهه'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مذهبي گروهه
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f3e6d4;&quot; | 1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume XIV: Baluchistan
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dfeaf3;&quot; | 2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;
|-
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
|-
| [[اسلام]]
| 2,049
| {{Percentage|2049|2463|2}}
| 35,547
| {{Percentage|35547|36796|2}}
| 43,205
| {{Percentage|43205|44440|2}}
|-
| [[هندومت]]
| 381
| {{Percentage|381|2463|2}}
| 1,179
| {{Percentage|1179|36796|2}}
| 1,053
| {{Percentage|1053|44440|2}}
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽس
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 55
| {{Percentage|55|36796|2}}
| 3
| {{Percentage|3|44440|2}}
|-
| [[سک مت]]
| 33
| {{Percentage|33|2463|2}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 0
| 0٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 0
| 0٪
| 13
| {{Percentage|13|36796|2}}
| 111
| {{Percentage|111|44440|2}}
|-
| [[احمديت]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage|2|36796|2}}
| 0
| 0٪
|-
| ٻيا
| 0
| 0٪
| 0
| 0٪
| 68
| {{Percentage|68|44440|2}}
|-
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 2,463
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 36,796
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 44,440
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
|}

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>f25i7qhszfphfx59ll6ige4q9ahqwq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409205</id>
      <parentid>409204</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48850" sha1="a8dxc7c3i4pousnpu0qjqkzx0q476up" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== نالو ==
'''قلات''' نالو تاريخي طور شهر جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل آهي. اوڻيهين صديءَ جي هڪ ماخذ موجب [[بلوچي ٻولي]] ۾ ''قلات'' لفظ عام طور ''قلعي'' لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هن شهر لاءِ اهو نالو خاص طور مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=mehrab+khan+son+of+baloch+khan&amp;pg=PA479#v=onepage&amp;q=Kalat-i-Baloch&amp;f=false
 |access-date=19 October 2025
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا. قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾، جيڪا فارسيءَ کان متاثر آهي، قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

قلات مختلف تاريخي دورن ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو ويو آهي، جن ۾ '''قلاتِ بلوچ'''، '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ نصير''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 October 2025
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ بلوچ''' نالو شهر کي [[افغانستان]] جي [[قلات غلزئي]] کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; سبير بدل خان موجب، لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ميرواڙين اڳوڻن سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي، جنهن کي هو قلات تي پهرين بلوچ حڪمراني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Khan
 |first=Sabir Badal
 |url=https://books.google.com/books?id=8N1JCgAAQBAJ&amp;dq=rind+lashari+war&amp;pg=PA27#v=snippet&amp;q=mirwari&amp;f=false
 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore
 |date=2013
 |publisher=Università di Napoli, &quot;l'Orientale&quot;
 |page=24
 |language=en
 |quote=ميرواڙين لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ هندو سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي پهرين بلوچ حڪمراني قائم ڪئي.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ سيوا''' نالو شهر جي هڪ روايتي باني يا حڪمران '''سيوا''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=قلات شهر، بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن اسلامي ۽ نوآبادياتي ماخذن ۾ '''قلاتِ نچاري''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[خانات قلات]] جي دور ۾ شهر بلوچ ۽ بروهي سردارن جو اهم سياسي مرڪز رهيو. هڪ جديد تحقيقي مقالي موجب قلات بلوچ سردارن جي گاديءَ طور وڏي اهميت رکندو هو ۽ مختلف علائقن جا سردار هتي ٿيندڙ جرڳن ۾ شرڪت لاءِ ايندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Syed
 |first1=Karim Haider
 |last2=Khan
 |first2=Imran
 |title=Geographical Importance of Former Princely State of Kalat in Federation of Pakistan
 |journal=Pakistan Geographical Review
 |date=December 2020
 |volume=75
 |issue=2
 |pages=284–300
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/10_V75_No2_2020.pdf
 |access-date=5 June 2026
 |publisher=University of the Punjab, Lahore
 |quote=قلات بلوچ سردارن جي گادي رهيو آهي. هر سال هزارين سردار قلات ايندا هئا ۽ اتي ٿيندڙ جرڳن کان متاثر ٿي پنهنجي علائقن ۾ واپس وڃي جرڳا منعقد ڪندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

[[مير ناصر خان ٻيون|مير ناصر خان ثاني]] جي دور ۾ شهر جي مرڪز ۾ واقع شاهي قلعي، '''ميري'''، کي '''قلاتِ نصير''' پڻ چيو ويندو هو. پراڻن ماخذن موجب ''ميري'' مان مراد ''مير جي رهائشگاهه'' هئي ۽ ان قلعي اندر خان قلات جي رهائش واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=شهر مٿان ميري يا قلعو واقع آهي، جيڪو هڪ نمايان عمارت آهي ۽ جنهن ۾ خان رهندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#40566f; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جا تاريخي نالا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f4;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مطلب يا نسبت
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | استعمال
|-
| '''قلات'''
| قلعو
| شهر جو عام ۽ موجوده نالو
|-
| '''قلاتِ بلوچ'''
| بلوچن جو قلات
| افغانستان جي قلات غلزئي کان فرق ڪرڻ لاءِ
|-
| '''قلاتِ سيوا'''
| سيوا سان منسوب قلعو
| شهر جي روايتي باني يا حڪمران سان نسبت
|-
| '''قلاتِ نچاري'''
| نچاري قبيلن سان نسبت
| پراڻن تاريخي ماخذن ۾
|-
| '''قلاتِ نصير'''
| ناصر/نصير سان نسبت
| خان جي ميري يا شاهي قلعي لاءِ استعمال ٿيل نالو
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

== آبهوا ==
قلات جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب '''ٿڌي بياباني آبهوا''' (''BWk'') آهي. شهر جي اوچائي لڳ ڀڳ 2,000 ميٽر هجڻ سبب هتي سياري ۾ سخت سردي، جڏهن تہ اونهاري ۾ ڏينهن گرم پر بلوچستان جي هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً معتدل رهندا آهن.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/balochistan/kalat-28068/
 |title=Climate: Kalat
 |website=Climate-Data.org
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جو قلات آبزرويٽري اسٽيشن 29°02′ اتر ۽ 66°35′ اوڀر تي قائم آهي.&lt;ref name=&quot;PMDObservatory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/observatories.html
 |title=Observatories
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قلات جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''14.1 °C''' آهي، جڏهن تہ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ '''163 ملي ميٽر''' ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt; برسات سڄي سال تمام گهٽ پوي ٿي. انگن موجب '''جون''' سڀ کان خشڪ مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري طور رڳو '''1 ملي ميٽر''' برسات پوي ٿي، جڏهن تہ '''جنوري''' نسبتاً سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري برسات لڳ ڀڳ '''36 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

سال جو گرم ترين مهينو '''جولاءِ''' آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''24.8 °C''' آهي؛ جڏهن تہ '''جنوري''' سرد ترين مهينو آهي ۽ ان جو روزاني سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''3.4 °C''' رهي ٿو. جنوري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد '''−3.5 °C''' تائين پهچي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد '''32.6 °C''' رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

قلات ۾ سياري دوران گرمي پد نقطه انجماد کان گهڻو هيٺ پڻ هليو وڃي ٿو. [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''−17 °C''' هو، جيڪو '''20 جنوري 1978ع''' تي رڪارڊ ٿيو؛ جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''38 °C'''، '''19 جون 1977ع''' تي رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Events
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/historical-events.html
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes

| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| year high C = 22.3

| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C = 14.1

| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| year low C = 6.0

| record high C = 38
| record low C = -17

| rain colour = green

| source 1 = Climate-Data.org&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;
| source 2 = پاڪستان موسميات کاتو (تاريخي انتهائي گرمي پد)&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#41687a; color:white; padding:7px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي آبهوا جا اهم انگ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | موسمي عنصر
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | قدر
! style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | تفصيل
|-
| ساليانو سراسري گرمي پد
| '''14.1 °C'''
| ٿڌي بياباني آبهوا
|-
| سالياني سراسري برسات
| '''163 ملي ميٽر'''
| برسات تمام گهٽ
|-
| گرم ترين مهينو
| '''جولاءِ'''
| سراسري 24.8 °C
|-
| سرد ترين مهينو
| '''جنوري'''
| سراسري 3.4 °C
|-
| سڀ کان خشڪ مهينو
| '''جون'''
| لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر برسات
|-
| نسبتاً سڀ کان برساتي مهينو
| '''جنوري'''
| لڳ ڀڳ 36 ملي ميٽر برسات
|-
| رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| '''−17 °C'''
| 20 جنوري 1978ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|-
| رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| '''38 °C'''
| 19 جون 1977ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|}


== آبادي ۽ آباديائي بناوٽ ==

=== آبادي ===
[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب '''قلات ميونسپل ڪميٽي''' جي ڪُل آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو. شهر ۾ 5,198 گهر ڳڻيا ويا ۽ سراسري گهريلو ماپ 8.55 فرد في گهر هئي. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 36,796 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح '''3.20 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Historical populations
|1951|2,009
|1961|5,321
|1972|6,481
|1981|11,037
|1998|22,646
|2017|36,796
|2023|44,440
|title=قلات شهر جي تاريخي آبادي
|align=center
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf
 |title=Area &amp; Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;
}}

قلات جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 2,009 هئي، جيڪا 1981ع تائين 11,037 ۽ 1998ع تائين 22,646 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;histpop&quot;/&gt; 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني واڌ لڳ ڀڳ 2.59 سيڪڙو، جڏهن تہ 2017ع کان 2023ع تائين اها شرح 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:76%;&quot;
|+ style=&quot;background:#405d73; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#d9e8f2;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | گذريل آدمشماريءَ کان سراسري سالياني واڌ
|-
| 1951ع
| 2,009
| —
|-
| 1961ع
| 5,321
| 10.23٪
|-
| 1972ع
| 6,481
| 1.81٪
|-
| 1981ع
| 11,037
| 6.09٪
|-
| 1998ع
| 22,646
| 4.32٪
|-
| 2017ع
| 36,796
| 2.59٪
|-
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''2023ع'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''44,440'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''3.20٪'''
|}

=== ٻوليون ===
قلات بنيادي طور [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ قلات سب ڊويزن جي شهري آبادي 44,440 هئي، جيڪا قلات ميونسپل ڪميٽي جي ڪُل آباديءَ جي برابر هئي؛ ان شهري آباديءَ مان 37,321 ماڻهن براهوي ۽ 5,737 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان حساب سان شهر جي لڳ ڀڳ '''83.98 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي براهوي ۽ '''12.91 سيڪڙو''' جي بلوچي هئي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 892 ماڻهن (2.01٪)، [[پشتو ٻولي|پشتو]] 196 ماڻهن (0.44٪) ۽ [[اردو]] 121 ماڻهن (0.27٪) جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون اهم مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;
| value1 = 83.98
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 2.01
| label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| color3 = Gold
| value4 = 0.44
| label4 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color4 = Aqua
| value5 = 0.27
| label5 = [[اردو]]
| color5 = Green
| value6 = 0.39
| label6 = ٻيون
| color6 = Silver
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c5470; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جون مادري ٻوليون — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 37,321
| '''83.98٪'''
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 5,737
| '''12.91٪'''
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 892
| 2.01٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 196
| 0.44٪
|-
| [[اردو]]
| 121
| 0.27٪
|-
| ٻيون ٻوليون
| 173
| 0.39٪
|-
! ڪُل
! 44,440
! 100٪
|}

=== مذهب ===
قلات جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمان]] آهي، جڏهن تہ شهر ۾ هڪ تاريخي [[هندومت|هندو]] برادري پڻ آباد آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب قلات جي 44,440 شهري آباديءَ مان '''43,205 مسلمان'''، '''1,053 هندو''' ۽ '''111 عيسائي''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن انگن موجب مسلمان لڳ ڀڳ 97.22 سيڪڙو، هندو 2.37 سيڪڙو ۽ عيسائي 0.25 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

[[File:Kalat Kali Temple at Kalat City.jpg|thumb|left|قلات شهر ۾ [[قلات جو ڪالي ديوي وارو مندر| ڪالي]] ديويءَ جو هندو مندر]]

قلات جي هندو برادريءَ جي موجودگيءَ جا تاريخي حوالا ويهين صديءَ جي شروعاتي آدمشمارين ۾ پڻ ملن ٿا. 1911ع جي هندستاني آدمشماريءَ جي بلوچستان رپورٽ ۾ قلات شهر جي هندن کي علائقي جي قديم هندو برادرين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ درج ڪيو ويو آهي تہ انهن مان ڪجهه خاندان پاڻ کي روايتي '''سيوا گهراڻي''' سان ڳنڍيندا هئا.&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763
 |jstor=ssaoa.crl.25393763
 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan: pt. 1, Report; pt. 2, Tables
 |author1=India Census Commissioner
 |year=1911
 |volume=4
 |page=175
 |access-date=24 November 2024
 |quote=قلات شهر جا هندو، جيڪي بيشڪ هن برادريءَ جي قديم ترين گروهن مان آهن، پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جون شاخون سمجهن ٿا، جنهن بروهي وفاق جي وجود ۾ اچڻ کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي.
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن نسلياتي ماخذن ۾ قلات سان لاڳاپيل ڪجهه هندو واپاري خاندانن کي [[هندڪو]] ڳالهائيندڙ پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا ۽ بلوچستان جي ٻين قبائلي علائقن ۾ واپار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;HindkoMerchants&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1966
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا، جتي هو عام طور پنهنجا خاندان رهائيندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu
 |title=The Social Organization of the Marri Baluch
 |year=1977
 |publisher=Indus Publications
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ [[ڪالي]] ديويءَ سان منسوب هڪ تاريخي هندو مندر پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kalat_Kali_Temple_at_Kalat_City.jpg
 |title=Kalat Kali Temple at Kalat City
 |website=Wikimedia Commons
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:84%;&quot;
|+ style=&quot;background:#66556f; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جا مذهبي گروهه'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مذهبي گروهه
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f3e6d4;&quot; | 1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume XIV: Baluchistan
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dfeaf3;&quot; | 2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;
|-
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
|-
| [[اسلام]]
| 2,049
| {{Percentage|2049|2463|2}}
| 35,547
| {{Percentage|35547|36796|2}}
| 43,205
| {{Percentage|43205|44440|2}}
|-
| [[هندومت]]
| 381
| {{Percentage|381|2463|2}}
| 1,179
| {{Percentage|1179|36796|2}}
| 1,053
| {{Percentage|1053|44440|2}}
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽس
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 55
| {{Percentage|55|36796|2}}
| 3
| {{Percentage|3|44440|2}}
|-
| [[سک مت]]
| 33
| {{Percentage|33|2463|2}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 0
| 0٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 0
| 0٪
| 13
| {{Percentage|13|36796|2}}
| 111
| {{Percentage|111|44440|2}}
|-
| [[احمديت]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage|2|36796|2}}
| 0
| 0٪
|-
| ٻيا
| 0
| 0٪
| 0
| 0٪
| 68
| {{Percentage|68|44440|2}}
|-
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 2,463
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 36,796
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 44,440
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
|}

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>a8dxc7c3i4pousnpu0qjqkzx0q476up</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409207</id>
      <parentid>409205</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49871" sha1="1xdf1dkqkbwvdgtbjtipbv4alksb700" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== نالو ==
'''قلات''' نالو تاريخي طور شهر جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل آهي. اوڻيهين صديءَ جي هڪ ماخذ موجب [[بلوچي ٻولي]] ۾ ''قلات'' لفظ عام طور ''قلعي'' لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هن شهر لاءِ اهو نالو خاص طور مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=mehrab+khan+son+of+baloch+khan&amp;pg=PA479#v=onepage&amp;q=Kalat-i-Baloch&amp;f=false
 |access-date=19 October 2025
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا. قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾، جيڪا فارسيءَ کان متاثر آهي، قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

قلات مختلف تاريخي دورن ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو ويو آهي، جن ۾ '''قلاتِ بلوچ'''، '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ نصير''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 October 2025
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ بلوچ''' نالو شهر کي [[افغانستان]] جي [[قلات غلزئي]] کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; سبير بدل خان موجب، لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ميرواڙين اڳوڻن سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي، جنهن کي هو قلات تي پهرين بلوچ حڪمراني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Khan
 |first=Sabir Badal
 |url=https://books.google.com/books?id=8N1JCgAAQBAJ&amp;dq=rind+lashari+war&amp;pg=PA27#v=snippet&amp;q=mirwari&amp;f=false
 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore
 |date=2013
 |publisher=Università di Napoli, &quot;l'Orientale&quot;
 |page=24
 |language=en
 |quote=ميرواڙين لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ هندو سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي پهرين بلوچ حڪمراني قائم ڪئي.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ سيوا''' نالو شهر جي هڪ روايتي باني يا حڪمران '''سيوا''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=قلات شهر، بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن اسلامي ۽ نوآبادياتي ماخذن ۾ '''قلاتِ نچاري''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[خانات قلات]] جي دور ۾ شهر بلوچ ۽ بروهي سردارن جو اهم سياسي مرڪز رهيو. هڪ جديد تحقيقي مقالي موجب قلات بلوچ سردارن جي گاديءَ طور وڏي اهميت رکندو هو ۽ مختلف علائقن جا سردار هتي ٿيندڙ جرڳن ۾ شرڪت لاءِ ايندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Syed
 |first1=Karim Haider
 |last2=Khan
 |first2=Imran
 |title=Geographical Importance of Former Princely State of Kalat in Federation of Pakistan
 |journal=Pakistan Geographical Review
 |date=December 2020
 |volume=75
 |issue=2
 |pages=284–300
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/10_V75_No2_2020.pdf
 |access-date=5 June 2026
 |publisher=University of the Punjab, Lahore
 |quote=قلات بلوچ سردارن جي گادي رهيو آهي. هر سال هزارين سردار قلات ايندا هئا ۽ اتي ٿيندڙ جرڳن کان متاثر ٿي پنهنجي علائقن ۾ واپس وڃي جرڳا منعقد ڪندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

[[مير ناصر خان ٻيون|مير ناصر خان ثاني]] جي دور ۾ شهر جي مرڪز ۾ واقع شاهي قلعي، '''ميري'''، کي '''قلاتِ نصير''' پڻ چيو ويندو هو. پراڻن ماخذن موجب ''ميري'' مان مراد ''مير جي رهائشگاهه'' هئي ۽ ان قلعي اندر خان قلات جي رهائش واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=شهر مٿان ميري يا قلعو واقع آهي، جيڪو هڪ نمايان عمارت آهي ۽ جنهن ۾ خان رهندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#40566f; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جا تاريخي نالا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f4;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مطلب يا نسبت
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | استعمال
|-
| '''قلات'''
| قلعو
| شهر جو عام ۽ موجوده نالو
|-
| '''قلاتِ بلوچ'''
| بلوچن جو قلات
| افغانستان جي قلات غلزئي کان فرق ڪرڻ لاءِ
|-
| '''قلاتِ سيوا'''
| سيوا سان منسوب قلعو
| شهر جي روايتي باني يا حڪمران سان نسبت
|-
| '''قلاتِ نچاري'''
| نچاري قبيلن سان نسبت
| پراڻن تاريخي ماخذن ۾
|-
| '''قلاتِ نصير'''
| ناصر/نصير سان نسبت
| خان جي ميري يا شاهي قلعي لاءِ استعمال ٿيل نالو
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

== آبهوا ==
قلات جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب '''ٿڌي بياباني آبهوا''' (''BWk'') آهي. شهر جي اوچائي لڳ ڀڳ 2,000 ميٽر هجڻ سبب هتي سياري ۾ سخت سردي، جڏهن تہ اونهاري ۾ ڏينهن گرم پر بلوچستان جي هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً معتدل رهندا آهن.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/balochistan/kalat-28068/
 |title=Climate: Kalat
 |website=Climate-Data.org
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جو قلات آبزرويٽري اسٽيشن 29°02′ اتر ۽ 66°35′ اوڀر تي قائم آهي.&lt;ref name=&quot;PMDObservatory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/observatories.html
 |title=Observatories
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قلات جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''14.1 °C''' آهي، جڏهن تہ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ '''163 ملي ميٽر''' ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt; برسات سڄي سال تمام گهٽ پوي ٿي. انگن موجب '''جون''' سڀ کان خشڪ مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري طور رڳو '''1 ملي ميٽر''' برسات پوي ٿي، جڏهن تہ '''جنوري''' نسبتاً سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري برسات لڳ ڀڳ '''36 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

سال جو گرم ترين مهينو '''جولاءِ''' آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''24.8 °C''' آهي؛ جڏهن تہ '''جنوري''' سرد ترين مهينو آهي ۽ ان جو روزاني سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''3.4 °C''' رهي ٿو. جنوري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد '''−3.5 °C''' تائين پهچي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد '''32.6 °C''' رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

قلات ۾ سياري دوران گرمي پد نقطه انجماد کان گهڻو هيٺ پڻ هليو وڃي ٿو. [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''−17 °C''' هو، جيڪو '''20 جنوري 1978ع''' تي رڪارڊ ٿيو؛ جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''38 °C'''، '''19 جون 1977ع''' تي رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Events
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/historical-events.html
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes

| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| year high C = 22.3

| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C = 14.1

| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| year low C = 6.0

| record high C = 38
| record low C = -17

| rain colour = green

| source 1 = Climate-Data.org&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;
| source 2 = پاڪستان موسميات کاتو (تاريخي انتهائي گرمي پد)&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#41687a; color:white; padding:7px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي آبهوا جا اهم انگ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | موسمي عنصر
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | قدر
! style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | تفصيل
|-
| ساليانو سراسري گرمي پد
| '''14.1 °C'''
| ٿڌي بياباني آبهوا
|-
| سالياني سراسري برسات
| '''163 ملي ميٽر'''
| برسات تمام گهٽ
|-
| گرم ترين مهينو
| '''جولاءِ'''
| سراسري 24.8 °C
|-
| سرد ترين مهينو
| '''جنوري'''
| سراسري 3.4 °C
|-
| سڀ کان خشڪ مهينو
| '''جون'''
| لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر برسات
|-
| نسبتاً سڀ کان برساتي مهينو
| '''جنوري'''
| لڳ ڀڳ 36 ملي ميٽر برسات
|-
| رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| '''−17 °C'''
| 20 جنوري 1978ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|-
| رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| '''38 °C'''
| 19 جون 1977ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|}


== آبادي ۽ آباديائي بناوٽ ==

=== آبادي ===
[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب '''قلات ميونسپل ڪميٽي''' جي ڪُل آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو. شهر ۾ 5,198 گهر ڳڻيا ويا ۽ سراسري گهريلو ماپ 8.55 فرد في گهر هئي. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 36,796 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح '''3.20 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Historical populations
|1951|2,009
|1961|5,321
|1972|6,481
|1981|11,037
|1998|22,646
|2017|36,796
|2023|44,440
|title=قلات شهر جي تاريخي آبادي
|align=center
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf
 |title=Area &amp; Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;
}}

قلات جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 2,009 هئي، جيڪا 1981ع تائين 11,037 ۽ 1998ع تائين 22,646 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;histpop&quot;/&gt; 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني واڌ لڳ ڀڳ 2.59 سيڪڙو، جڏهن تہ 2017ع کان 2023ع تائين اها شرح 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:76%;&quot;
|+ style=&quot;background:#405d73; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#d9e8f2;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | گذريل آدمشماريءَ کان سراسري سالياني واڌ
|-
| 1951ع
| 2,009
| —
|-
| 1961ع
| 5,321
| 10.23٪
|-
| 1972ع
| 6,481
| 1.81٪
|-
| 1981ع
| 11,037
| 6.09٪
|-
| 1998ع
| 22,646
| 4.32٪
|-
| 2017ع
| 36,796
| 2.59٪
|-
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''2023ع'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''44,440'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''3.20٪'''
|}

=== ٻوليون ===
قلات بنيادي طور [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ قلات سب ڊويزن جي شهري آبادي 44,440 هئي، جيڪا قلات ميونسپل ڪميٽي جي ڪُل آباديءَ جي برابر هئي؛ ان شهري آباديءَ مان 37,321 ماڻهن براهوي ۽ 5,737 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان حساب سان شهر جي لڳ ڀڳ '''83.98 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي براهوي ۽ '''12.91 سيڪڙو''' جي بلوچي هئي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 892 ماڻهن (2.01٪)، [[پشتو ٻولي|پشتو]] 196 ماڻهن (0.44٪) ۽ [[اردو]] 121 ماڻهن (0.27٪) جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون اهم مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;
| value1 = 83.98
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 2.01
| label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| color3 = Gold
| value4 = 0.44
| label4 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color4 = Aqua
| value5 = 0.27
| label5 = [[اردو]]
| color5 = Green
| value6 = 0.39
| label6 = ٻيون
| color6 = Silver
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c5470; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جون مادري ٻوليون — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 37,321
| '''83.98٪'''
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 5,737
| '''12.91٪'''
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 892
| 2.01٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 196
| 0.44٪
|-
| [[اردو]]
| 121
| 0.27٪
|-
| ٻيون ٻوليون
| 173
| 0.39٪
|-
! ڪُل
! 44,440
! 100٪
|}

=== مذهب ===
قلات جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمان]] آهي، جڏهن تہ شهر ۾ هڪ تاريخي [[هندومت|هندو]] برادري پڻ آباد آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب قلات جي 44,440 شهري آباديءَ مان '''43,205 مسلمان'''، '''1,053 هندو''' ۽ '''111 عيسائي''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن انگن موجب مسلمان لڳ ڀڳ 97.22 سيڪڙو، هندو 2.37 سيڪڙو ۽ عيسائي 0.25 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

[[File:Kalat Kali Temple at Kalat City.jpg|thumb|left|قلات شهر ۾ [[قلات جو ڪالي ديوي وارو مندر| ڪالي]] ديويءَ جو هندو مندر]]

قلات جي هندو برادريءَ جي موجودگيءَ جا تاريخي حوالا ويهين صديءَ جي شروعاتي آدمشمارين ۾ پڻ ملن ٿا. 1911ع جي هندستاني آدمشماريءَ جي بلوچستان رپورٽ ۾ قلات شهر جي هندن کي علائقي جي قديم هندو برادرين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ درج ڪيو ويو آهي تہ انهن مان ڪجهه خاندان پاڻ کي روايتي '''سيوا گهراڻي''' سان ڳنڍيندا هئا.&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763
 |jstor=ssaoa.crl.25393763
 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan: pt. 1, Report; pt. 2, Tables
 |author1=India Census Commissioner
 |year=1911
 |volume=4
 |page=175
 |access-date=24 November 2024
 |quote=قلات شهر جا هندو، جيڪي بيشڪ هن برادريءَ جي قديم ترين گروهن مان آهن، پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جون شاخون سمجهن ٿا، جنهن بروهي وفاق جي وجود ۾ اچڻ کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي.
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن نسلياتي ماخذن ۾ قلات سان لاڳاپيل ڪجهه هندو واپاري خاندانن کي [[هندڪو]] ڳالهائيندڙ پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا ۽ بلوچستان جي ٻين قبائلي علائقن ۾ واپار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;HindkoMerchants&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1966
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا، جتي هو عام طور پنهنجا خاندان رهائيندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu
 |title=The Social Organization of the Marri Baluch
 |year=1977
 |publisher=Indus Publications
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ [[ڪالي]] ديويءَ سان منسوب هڪ تاريخي هندو مندر پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kalat_Kali_Temple_at_Kalat_City.jpg
 |title=Kalat Kali Temple at Kalat City
 |website=Wikimedia Commons
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:84%;&quot;
|+ style=&quot;background:#66556f; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جا مذهبي گروهه'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مذهبي گروهه
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f3e6d4;&quot; | 1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume XIV: Baluchistan
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dfeaf3;&quot; | 2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;
|-
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
|-
| [[اسلام]]
| 2,049
| {{Percentage|2049|2463|2}}
| 35,547
| {{Percentage|35547|36796|2}}
| 43,205
| {{Percentage|43205|44440|2}}
|-
| [[هندومت]]
| 381
| {{Percentage|381|2463|2}}
| 1,179
| {{Percentage|1179|36796|2}}
| 1,053
| {{Percentage|1053|44440|2}}
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽس
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 55
| {{Percentage|55|36796|2}}
| 3
| {{Percentage|3|44440|2}}
|-
| [[سک مت]]
| 33
| {{Percentage|33|2463|2}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 0
| 0٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 0
| 0٪
| 13
| {{Percentage|13|36796|2}}
| 111
| {{Percentage|111|44440|2}}
|-
| [[احمديت]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage|2|36796|2}}
| 0
| 0٪
|-
| ٻيا
| 0
| 0٪
| 0
| 0٪
| 68
| {{Percentage|68|44440|2}}
|-
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 2,463
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 36,796
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 44,440
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
|}

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

==طعام==
[[File:Kak_Bread.jpg|thumb|220px|ڪاڪ يا ڪارنو ]]
ھتي جي مشھور روايتي طعامن ۾ [[ڪاڪ، طعام|ڪاڪ]] يا [[ڪارنو، طعام|ڪارنو]] نالي ھڪ مٺي يا نمڪين ماني آھي. ان کان سواءِ [[گئان]] مان ٺھندڙ [[شينئي وارو شوربو]] ھڪ مشھور طعام آھي جيڪو ماني سان کائبو آهي.
[[File:Guan_wild_pistachio.jpg|thumb|220px|ڪھو جي وڻ ۾ ٿيندڙ گئان]]
[[File:Shenai.jpg|thumb|220px|شينئي وارو شوربو]]

== پڻ ڏسو ==
* [[قيقان ۾ معاويه اول جون مهمون]] (قلات)
* [[خانات قلات]]
* [[قلات ضلعو]]
* [[قلات ڊويزن]]
* [[قلات ڪالي مندر]]
* [[بلوچستان جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* [https://web.archive.org/web/20011030054949/http://www.bdd.sdnpk.org/kalat.htm قلات ضلعو — بلوچستان حڪومت جو منصوبابندي ۽ ترقي کاتو]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://balochistan.gov.pk/ بلوچستان حڪومت]
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://web.archive.org/web/20011110180454/http://www.geocities.com/pak_history/baluchistan.html بلوچستان جي سرزمين ۽ ماڻهو] — محفوظ ڪيل تاريخي ويب صفحو

{{Commons category|Kalat, Pakistan}}

[[زمرو:قلات ضلعي جا آباد هنڌ]]
[[زمرو:خانات قلات]]
[[زمرو:قلات، بلوچستان]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>1xdf1dkqkbwvdgtbjtipbv4alksb700</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409208</id>
      <parentid>409207</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* طعام */</comment>
      <origin>409208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57059" sha1="lrwn3w7d6v96fwr1i8wm0lak0l5pk71" xml:space="preserve">{{Short description|بلوچستان، پاڪستان جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name = قلات
| other_name = قلاتِ بلوچ، قلاتِ سيوا
| native_name = Kalat 
| settlement_type = [[شهر]]
| image_skyline = Kalat Palace.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = [[خانات قلات]] سان لاڳاپيل قلات جو تاريخي محل
| pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan
| pushpin_label = قلات
| pushpin_map_caption = بلوچستان، پاڪستان ۾ قلات جو مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{PAK}}
| subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
| subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[قلات ضلعو]]
| subdivision_type3 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name3 = [[قلات ڊويزن]]
| government_type = ميونسپل ڪميٽي
| leader_title = ميئر
| area_total_km2 = 489
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_total = 44,440
| coordinates = {{coord|29.030|N|66.589|E|region:PK|display=inline,title}}
| elevation_m = 2007
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset = +5
| area_code = +92844
}}

'''قلات''' ( انگريزي: ''Kalat'' يا ''Qalat'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[قلات ضلعو|قلات ضلعي]] جو صدر مقام آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kalat
 |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/kalat
 |publisher=[[بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 2,007 ميٽر (6,585 فوٽ) اوچائيءَ تي واقع آهي. قلات صدين تائين خطي جو اهم سياسي مرڪز رهيو ۽ تاريخي [[رياست قلات]] ۽ [[خانات قلات]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات شهر ــ بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، 29° 2′ اتر ۽ 66° 35′ اوڀر تي واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاڻن ٿا.
}}&lt;/ref&gt;


تاريخي ماخذن ۾ شهر کي '''قلاتِ بلوچ''' (''Kalat-i-Baloch'' يا ''Kalat-e-Baluch'') ۽ '''قلاتِ سيوا''' (''Kalat-i-Sewa'') جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=Kalat-i-Baloch
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا؛ قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾ قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن تاريخي ماخذن ۾ '''قيقان''' (''Qīqān'') يا '''ڪيڪان''' (''Kaikan'') نالي علائقي کي پڻ قلات سان سڃاتو ويو آهي، جيتوڻيڪ هن سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف صورتون ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ&amp;q=Qiqan+kalat&amp;pg=PA73
 |title=A Book of Conquest
 |first=Manan Ahmed
 |last=Asif
 |date=19 September 2016
 |publisher=Harvard University Press
 |isbn=9780674660113
 |via=Google Books
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Panhwar2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |author-link=M. H. Panhwar
 |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD
 |publisher=Soomra National Council, Pakistan
 |year=2003
 |url=https://books.google.com/books?id=-BtuAAAAMAAJ
 |access-date=31 August 2026
 |page=24
 |language=en
 |quote=ڪيڪان (ڪزڪنان) — قلات.
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي سياسي اهميت خاص طور [[خانات قلات]] جي مرڪز طور وڌي، جتان خانن بلوچستان جي وڏي حصي تي مختلف دورن ۾ حڪمراني ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي ماخذن ۾ قلات کي هڪ قلعي بند شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جي مٿان '''ميري''' يا قلعو واقع هو ۽ ان جي اندر خان جو محل هو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
 |quote=قلات بلوچستان جي گادي ۽ بلوچ پهاڙي علائقن جو هڪ نمايان قلعي بند شهر هو؛ شهر مٿان ميري يا قلعو هو، جنهن جي ڀتين اندر خان جو محل واقع هو.
}}&lt;/ref&gt; 1839ع ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوج شهر ۽ قلعي تي حملو ڪيو، جنهن دوران قلات جو حڪمران [[محراب خان قلات|محراب خان]] مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kalat
 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Kalat
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي پراڻي شهر جي ٻاهرين ڀت ۽ دروازو؛ تصوير 1906ع ۾ ورتي وئي]]

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب قلات ميونسپل ڪميٽي جي آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا؛ 2017ع ۾ شهر جي آبادي 36,796 هئي. 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:70%;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آبادي — 2023ع جي آدمشماري'''
|-
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#dceef2;&quot; | مرد
! style=&quot;background:#f5e1ea;&quot; | عورتون
! style=&quot;background:#eee5f5;&quot; | ٽرانسجينڊر
! style=&quot;background:#e5f3df;&quot; | 2017ع جي آبادي
! style=&quot;background:#fff0cc;&quot; | سالياني واڌ
|-
| '''44,440'''
| 22,965
| 21,474
| 1
| 36,796
| 3.20٪
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; font-size:90%;&quot; | ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]، ستين آدمشماري 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
|}

== نالو ==
'''قلات''' نالو تاريخي طور شهر جي قلعي بند حيثيت سان لاڳاپيل آهي. اوڻيهين صديءَ جي هڪ ماخذ موجب [[بلوچي ٻولي]] ۾ ''قلات'' لفظ عام طور ''قلعي'' لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هن شهر لاءِ اهو نالو خاص طور مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Bengal
 |first1=Asiatic Society of
 |title=Journal of the Asiatic Society of Bengal
 |date=1843
 |publisher=Volume 12, Part 1
 |pages=472, 474
 |url=https://books.google.com/books?id=dKBJAAAAcAAJ&amp;q=mehrab+khan+son+of+baloch+khan&amp;pg=PA479#v=onepage&amp;q=Kalat-i-Baloch&amp;f=false
 |access-date=19 October 2025
 |language=en
 |quote=افغان هن هنڌ کي رڳو قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاڻن ٿا. قلاتِ نصير بلوچستان جي گادي آهي. بلوچي ٻوليءَ ۾، جيڪا فارسيءَ کان متاثر آهي، قلات جو لفظ عام طور قلعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ هتي اهو خاص طور هن قلعي لاءِ استعمال ٿيل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

قلات مختلف تاريخي دورن ۾ ڪيترن نالن سان سڃاتو ويو آهي، جن ۾ '''قلاتِ بلوچ'''، '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ نصير''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kalāt — Balochistan
 |url=https://www.britannica.com/place/Kalat-Pakistan
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |access-date=20 October 2025
 |language=en
 |quote=هي شهر مقامي طور قلاتِ بلوچ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيئن ان کي افغانستان جي قلاتِ غلزئي کان ڌار سڃاڻي سگهجي؛ پنهنجي روايتي بانيءَ جي نسبت سان ان کي قلاتِ سيوا پڻ چيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ بلوچ''' نالو شهر کي [[افغانستان]] جي [[قلات غلزئي]] کان ڌار سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; سبير بدل خان موجب، لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ميرواڙين اڳوڻن سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي، جنهن کي هو قلات تي پهرين بلوچ حڪمراني طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Khan
 |first=Sabir Badal
 |url=https://books.google.com/books?id=8N1JCgAAQBAJ&amp;dq=rind+lashari+war&amp;pg=PA27#v=snippet&amp;q=mirwari&amp;f=false
 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore
 |date=2013
 |publisher=Università di Napoli, &quot;l'Orientale&quot;
 |page=24
 |language=en
 |quote=ميرواڙين لڳ ڀڳ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ هندو سيوا حڪمرانن کي هٽائي قلات ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي پهرين بلوچ حڪمراني قائم ڪئي.
}}&lt;/ref&gt;

'''قلاتِ سيوا''' نالو شهر جي هڪ روايتي باني يا حڪمران '''سيوا''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;s1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=قلات شهر، بلوچستان ۾ رياست قلات جي گاديءَ جو هنڌ، مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt; پراڻن اسلامي ۽ نوآبادياتي ماخذن ۾ '''قلاتِ نچاري''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[خانات قلات]] جي دور ۾ شهر بلوچ ۽ بروهي سردارن جو اهم سياسي مرڪز رهيو. هڪ جديد تحقيقي مقالي موجب قلات بلوچ سردارن جي گاديءَ طور وڏي اهميت رکندو هو ۽ مختلف علائقن جا سردار هتي ٿيندڙ جرڳن ۾ شرڪت لاءِ ايندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Syed
 |first1=Karim Haider
 |last2=Khan
 |first2=Imran
 |title=Geographical Importance of Former Princely State of Kalat in Federation of Pakistan
 |journal=Pakistan Geographical Review
 |date=December 2020
 |volume=75
 |issue=2
 |pages=284–300
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/10_V75_No2_2020.pdf
 |access-date=5 June 2026
 |publisher=University of the Punjab, Lahore
 |quote=قلات بلوچ سردارن جي گادي رهيو آهي. هر سال هزارين سردار قلات ايندا هئا ۽ اتي ٿيندڙ جرڳن کان متاثر ٿي پنهنجي علائقن ۾ واپس وڃي جرڳا منعقد ڪندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

[[مير ناصر خان ٻيون|مير ناصر خان ثاني]] جي دور ۾ شهر جي مرڪز ۾ واقع شاهي قلعي، '''ميري'''، کي '''قلاتِ نصير''' پڻ چيو ويندو هو. پراڻن ماخذن موجب ''ميري'' مان مراد ''مير جي رهائشگاهه'' هئي ۽ ان قلعي اندر خان قلات جي رهائش واقع هئي.&lt;ref name=&quot;Journal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=lYVDAAAAYAAJ&amp;q=hindu+baloch+kalat&amp;pg=PA305
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1908
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=شهر مٿان ميري يا قلعو واقع آهي، جيڪو هڪ نمايان عمارت آهي ۽ جنهن ۾ خان رهندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#40566f; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جا تاريخي نالا'''
|-
! style=&quot;background:#dbe7f4;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مطلب يا نسبت
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | استعمال
|-
| '''قلات'''
| قلعو
| شهر جو عام ۽ موجوده نالو
|-
| '''قلاتِ بلوچ'''
| بلوچن جو قلات
| افغانستان جي قلات غلزئي کان فرق ڪرڻ لاءِ
|-
| '''قلاتِ سيوا'''
| سيوا سان منسوب قلعو
| شهر جي روايتي باني يا حڪمران سان نسبت
|-
| '''قلاتِ نچاري'''
| نچاري قبيلن سان نسبت
| پراڻن تاريخي ماخذن ۾
|-
| '''قلاتِ نصير'''
| ناصر/نصير سان نسبت
| خان جي ميري يا شاهي قلعي لاءِ استعمال ٿيل نالو
|}

== تاريخ ==
{{Main|خانات قلات}}

=== شروعاتي تاريخ ۽ سيوا روايت ===
قلات ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي شروعاتي سياسي تاريخ بابت معلومات محدود آهي ۽ ان جو وڏو حصو مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. پراڻن ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا'''، '''قلاتِ نچاري''' ۽ '''قلاتِ بلوچ''' سميت مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |quote=قلات، جيڪو بروهين جي تاريخ سان سندن شروعات کان وٺي ڳنڍيل رهيو آهي، مختلف وقتن تي قلاتِ سيوا، قلاتِ نچاري ۽ قلاتِ بلوچ جي نالن سان سڏيو ويو.
}}&lt;/ref&gt; ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam'' پڻ قلاتِ سيوا کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪري ٿي ۽ قلاتِ نچاري جي نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=هن شهر کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جنهن جو نالو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}

مقامي روايتن موجب قلات تي بروهين جي اقتدار کان اڳ '''سيوا''' نالي هندو حڪمرانن يا خاندان جو راڄ هو. بلوچستان جي سرڪاري تاريخ پڻ سيوا خاندان کي هندو خاندان طور بيان ڪري ٿي، جنهن بلوچستان جي ڪجهه حصن، خاص ڪري قلات واري علائقي تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://balochistan.gov.pk/about/history/
 |website=Government of Balochistan
 |publisher=Government of Balochistan
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات کي مقامي طور '''قلاتِ سيوا''' پڻ چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |year=1908
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |quote=قلات مقامي ماڻهن وٽ قلاتِ بلوچ ۽ قلاتِ سيوا جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو؛ پوئين نالي کي ان جي روايتي بانيءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

سيوا حڪمرانن جي دور بابت تاريخي تفصيل واضح ناهن؛ ان ڪري انهن جي حڪومت کي ڪنهن مقرر هزارين سالن جي عرصي سان منسوب ڪرڻ بدران تاريخي روايت طور بيان ڪيو وڃي ٿو. پراڻن نوآبادياتي ماخذن ۾ قلات جي هندو آباديءَ بابت پڻ اهو درج آهي ته ڪجهه خاندان پاڻ کي قديم سيوا حڪمرانن جو اولاد سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ميرواڙي ۽ احمدزئي حڪمران ===
[[File:Kalat Palace.jpg|thumb|قلات ۾ خانن سان لاڳاپيل شاهي محل]]

پندرهين صديءَ ڌاري قلات '''ميرواڙين''' جي قبضي ۾ آيو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب قلات لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ ۾ ميرواڙين جي هٿ آيو ۽ ان کان پوءِ شهر احمدزئي خانن جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; تاريخي روايتن ۾ ميرواڙين ۽ اڳوڻن سيوا حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي منتقلي بابت مختلف بيان ملن ٿا؛ ڪن روايتن ۾ سيوا حڪمرانن طرفان اقتدار ڇڏڻ ۽ ٻين ۾ کين طاقت سان هٽائڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931, Volume IV: Baluchistan
 |year=1933
 |publisher=Government of India
}}&lt;/ref&gt;

ميرواڙي اقتدار کان پوءِ قلات ڪجهه عرصي لاءِ [[مغل سلطنت]] جي اثر هيٺ پڻ رهيو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مير حسن ميرواڙي قلات جو حڪمران هو. سندس 1666ع ۾ وفات کان پوءِ قبائلي سردارن '''مير احمد خان اول''' کي اڳواڻ چونڊيو، جنهن سان احمدزئي خانن جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
 |url=https://www.uob.ac.pk/Journals/Balochistan-Review/data/BR%2002%202015/61-72%20The%20History%20of%20Kalat%20Affairs%201666%20to%201871%2C%20Pervez%20Ahmed.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

احمدزئي خانن جي دور ۾ قلات هڪ قبائلي وفاق جي سياسي مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ خانن آهستي آهستي پاڙيسري قبيلن ۽ علائقن تي پنهنجو اثر وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ahmed
 |first1=Pervez
 |last2=Jaffar
 |first2=Shazia
 |last3=Nasir
 |first3=Abdul
 |title=The History of Kalat Affairs 1666 to 1871
 |journal=Balochistan Review
 |publisher=University of Balochistan
 |year=2015
 |pages=61–72
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ ۾ [[ناصر خان اول]] جي دور کي خانات قلات جي سياسي طاقت جي اهم دورن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== برطانوي دور ===
[[File:Gate of Kelat.jpg|thumb|قلات جي تاريخي قلعي بند شهر جو دروازو؛ پراڻي قلات ۾ خان جو قلعو يا ''ميري'' شهر مٿان واقع هو]]

اوڻيهين صديءَ ۾ [[برطانوي هندستان]] ۽ قلات جا لاڳاپا [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهم بڻيا. 1839ع ۾ جنرل ولشائر جي اڳواڻيءَ ۾ برطانوي فوج قلات تي حملو ڪري شهر ۽ قلعي تي قبضو ڪيو. ان ويڙهه ۾ ان وقت جو خان، '''[[محراب خان قلات|مير محراب خان]]'''، مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt;

1840ع ۾ قلات ٻيهر مقامي قبائلي قوتن جي هٿ آيو ۽ پوءِ خان جي حڪومت بحال ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer&quot;/&gt; ايندڙ ڏهاڪن دوران برطانوي حڪومت ۽ خانن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا مختلف معاهدن ذريعي منظم ٿيندا رهيا.

1876ع ۾ خان قلات ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ '''معاهدو قلات''' (''Treaty of Kalat'') ٿيو. ان تحت قلات ۾ هڪ مستقل برطانوي پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪرڻ، خان ۽ سردارن وچ ۾ تڪرارن جي حل ۾ برطانوي ثالثي ۽ مواصلاتي ڍانچي بابت برطانوي اختيارن سميت ڪيترائي انتظام ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The British Advent in Balochistan
 |journal=Pakistan Journal of History and Culture
 |volume=XXVIII
 |issue=2
 |year=2007
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/The_British_Advent.pdf
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان معاهدي کان پوءِ قلات تي برطانوي سياسي اثر نمايان طور وڌيو، جڏهن ته خان جي اندروني حڪمرانيءَ جو ادارو برقرار رهيو.

=== 1947ع کان 1948ع: پاڪستان سان الحاق ===

[[برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] جي موقعي تي قلات جي آئيني حيثيت ۽ مستقبل بابت خان '''[[احمد يار خان]]'''، [[محمد علي جناح]] ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ ڳالهيون ٿيون. 11 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ۽ قلات وچ ۾ هڪ '''اسٽينڊ اسٽل معاهدو''' (''Standstill Agreement'') جو اعلان ڪيو ويو، جنهن سان گڏ دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=The Dawn of Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1340676
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ قلات جي پاڪستان سان الحاق بابت ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. خان ۽ قلات جي سياسي ادارن ۾ ان معاملي تي اختلاف موجود هئا ۽ شروعاتي طور الحاق بابت اتفاق نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1948ع ۾ [[خاران رياست|خاران]]، [[لسٻيلو رياست|لسٻيلو]] ۽ [[مڪران رياست|مڪران]] جي حڪمرانن پاڪستان سان الڳ الڳ الحاق جون درخواستون ڏنيون، جيڪي پاڪستان قبول ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Baloch accession
 |url=https://www.dawn.com/news/1743018
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=19 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

27 مارچ 1948ع تي خان قلات '''مير احمد يار خان''' پاڪستان سان الحاق جي دستاويز (''Instrument of Accession'') تي صحيح ڪئي؛ ٻئي ڏينهن سندس طرفان قلات جي پاڪستان سان الحاق جو اعلان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1948: Seventy-five years ago: Kalat accedes to Pakistan
 |url=https://www.dawn.com/news/1744738
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=29 March 2023
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; دستاويز کي پاڪستان جي گورنر جنرل محمد علي جناح 31 مارچ 1948ع تي قبول ڪيو، جنهن کان پوءِ قلات پاڪستان جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Leaders of Pakistan Movement, Volume I
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/Dr_Sajid/Books_Sajid/Leaders%20of%20Pak%20Movment%2C%20Vol.I%20-Complete.pdf
 |page=101
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات جي الحاق جون حالتون بعد ۾ تاريخي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيون آهن. مختلف مؤرخن ۽ سياسي ڌرين ان عمل جي رضاکاراڻي نوعيت، ان وقت جي سياسي دٻاءَ ۽ قلات جي آئيني حيثيت بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

الحاق کان ڪجهه مهينا پوءِ خان جي ننڍي ڀاءُ '''شهزادي عبدالڪريم''' ان فيصلي جي مخالفت ڪندي بغاوت ڪئي، جيڪا بلوچستان ۾ پاڪستان جي مرڪزي حڪومت خلاف شروعاتي هٿياربند مزاحمتن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Winning Over The Princely States
 |url=https://www.dawn.com/news/1704833/winning-over-the-princely-states
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== رياست جو خاتمو ===
پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به قلات ڪجهه عرصي تائين هڪ الڳ رياستي انتظام هيٺ رهيو. 1952ع ۾ قلات، خاران، لسٻيلو ۽ مڪران کي گڏ ڪري '''[[بلوچستان اسٽيٽس يونين]]''' قائم ڪئي وئي. 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت هن يونين ۽ قلات جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪري انهن کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Non-fiction: The Times of the Baloch
 |url=https://www.dawn.com/news/1820156
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ان سان خان قلات جي سياسي حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ '''خان آف قلات''' جو لقب احمدزئي خاندان ۾ روايتي ۽ رسمي لقب طور برقرار رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:82%;&quot;
|+ style=&quot;background:#465d75; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|-
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| قديم/اوائلي دور
| سيوا حڪمرانن بابت مقامي روايتون
| قلاتِ سيوا نالو انهن روايتن سان ڳنڍيل آهي
|-
| لڳ ڀڳ 15هين صدي
| ميرواڙين جو قلات تي اقتدار
| قلات بعد ۾ احمدزئي خانن جو سياسي مرڪز بڻيو
|-
| '''1666ع'''
| مير احمد خان اول جي حڪمرانيءَ جي شروعات
| احمدزئي خانات قلات جي شروعات
|-
| '''1839ع'''
| برطانوي فوج جو قلات تي حملو
| مير محراب خان جنگ ۾ مارجي ويو
|-
| '''1876ع'''
| معاهدو قلات
| قلات تي برطانوي سياسي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو
|-
| '''11 آگسٽ 1947ع'''
| پاڪستان ۽ قلات جو Standstill Agreement
| مستقبل جي لاڳاپن بابت وڌيڪ ڳالهين تي اتفاق
|-
| '''27 مارچ 1948ع'''
| مير احمد يار خان جو Instrument of Accession تي صحيح ڪرڻ
| قلات جو پاڪستان سان الحاق
|-
| '''31 مارچ 1948ع'''
| پاڪستان طرفان الحاق جي قبوليت
| الحاق باضابطه طور اثرائتو ٿيو
|-
| '''1952ع'''
| بلوچستان اسٽيٽس يونين جو قيام
| قلات، خاران، مڪران ۽ لسٻيلو هڪ انتظامي يونين ۾ شامل
|-
| '''1955ع'''
| ون يونٽ جو نفاذ
| قلات جي الڳ رياستي حيثيت جو خاتمو
|}

== آبهوا ==
قلات جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب '''ٿڌي بياباني آبهوا''' (''BWk'') آهي. شهر جي اوچائي لڳ ڀڳ 2,000 ميٽر هجڻ سبب هتي سياري ۾ سخت سردي، جڏهن تہ اونهاري ۾ ڏينهن گرم پر بلوچستان جي هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً معتدل رهندا آهن.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/balochistan/kalat-28068/
 |title=Climate: Kalat
 |website=Climate-Data.org
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جو قلات آبزرويٽري اسٽيشن 29°02′ اتر ۽ 66°35′ اوڀر تي قائم آهي.&lt;ref name=&quot;PMDObservatory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/observatories.html
 |title=Observatories
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قلات جو ساليانو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''14.1 °C''' آهي، جڏهن تہ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ '''163 ملي ميٽر''' ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt; برسات سڄي سال تمام گهٽ پوي ٿي. انگن موجب '''جون''' سڀ کان خشڪ مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري طور رڳو '''1 ملي ميٽر''' برسات پوي ٿي، جڏهن تہ '''جنوري''' نسبتاً سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو آهي، جنهن ۾ سراسري برسات لڳ ڀڳ '''36 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

سال جو گرم ترين مهينو '''جولاءِ''' آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''24.8 °C''' آهي؛ جڏهن تہ '''جنوري''' سرد ترين مهينو آهي ۽ ان جو روزاني سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ '''3.4 °C''' رهي ٿو. جنوري ۾ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد '''−3.5 °C''' تائين پهچي ٿو، جڏهن تہ جولاءِ ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد '''32.6 °C''' رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;

قلات ۾ سياري دوران گرمي پد نقطه انجماد کان گهڻو هيٺ پڻ هليو وڃي ٿو. [[پاڪستان موسميات کاتو|پاڪستان موسميات کاتي]] جي تاريخي رڪارڊ موجب شهر ۾ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''−17 °C''' هو، جيڪو '''20 جنوري 1978ع''' تي رڪارڊ ٿيو؛ جڏهن تہ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد '''38 °C'''، '''19 جون 1977ع''' تي رڪارڊ ٿيو.&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;&gt;{{cite web
 |title=Historical Events
 |url=https://rmcbalochistan.pmd.gov.pk/historical-events.html
 |website=Regional Meteorological Centre, Balochistan
 |publisher=[[پاڪستان موسميات کاتو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
| width        = auto
| location     = قلات
| metric first = Yes
| single line  = Yes

| Jan high C = 10.3
| Feb high C = 12.1
| Mar high C = 17.1
| Apr high C = 22.1
| May high C = 27.4
| Jun high C = 31.9
| Jul high C = 32.6
| Aug high C = 31.7
| Sep high C = 28.6
| Oct high C = 23.3
| Nov high C = 17.5
| Dec high C = 13.1
| year high C = 22.3

| Jan mean C = 3.4
| Feb mean C = 5.3
| Mar mean C = 9.8
| Apr mean C = 14.3
| May mean C = 18.9
| Jun mean C = 22.7
| Jul mean C = 24.8
| Aug mean C = 23.4
| Sep mean C = 19.4
| Oct mean C = 13.8
| Nov mean C = 8.6
| Dec mean C = 4.9
| year mean C = 14.1

| Jan low C = -3.5
| Feb low C = -1.5
| Mar low C = 2.6
| Apr low C = 6.6
| May low C = 10.5
| Jun low C = 13.5
| Jul low C = 17.0
| Aug low C = 15.2
| Sep low C = 10.3
| Oct low C = 4.3
| Nov low C = -0.2
| Dec low C = -3.3
| year low C = 6.0

| record high C = 38
| record low C = -17

| rain colour = green

| source 1 = Climate-Data.org&lt;ref name=&quot;ClimateData&quot;/&gt;
| source 2 = پاڪستان موسميات کاتو (تاريخي انتهائي گرمي پد)&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:75%;&quot;
|+ style=&quot;background:#41687a; color:white; padding:7px; font-size:110%;&quot; | '''قلات جي آبهوا جا اهم انگ'''
|-
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | موسمي عنصر
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | قدر
! style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | تفصيل
|-
| ساليانو سراسري گرمي پد
| '''14.1 °C'''
| ٿڌي بياباني آبهوا
|-
| سالياني سراسري برسات
| '''163 ملي ميٽر'''
| برسات تمام گهٽ
|-
| گرم ترين مهينو
| '''جولاءِ'''
| سراسري 24.8 °C
|-
| سرد ترين مهينو
| '''جنوري'''
| سراسري 3.4 °C
|-
| سڀ کان خشڪ مهينو
| '''جون'''
| لڳ ڀڳ 1 ملي ميٽر برسات
|-
| نسبتاً سڀ کان برساتي مهينو
| '''جنوري'''
| لڳ ڀڳ 36 ملي ميٽر برسات
|-
| رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| '''−17 °C'''
| 20 جنوري 1978ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|-
| رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| '''38 °C'''
| 19 جون 1977ع&lt;ref name=&quot;PMDExtremes&quot;/&gt;
|}


== آبادي ۽ آباديائي بناوٽ ==

=== آبادي ===
[[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب '''قلات ميونسپل ڪميٽي''' جي ڪُل آبادي '''44,440''' هئي، جنهن ۾ 22,965 مرد، 21,474 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو. شهر ۾ 5,198 گهر ڳڻيا ويا ۽ سراسري گهريلو ماپ 8.55 فرد في گهر هئي. 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 36,796 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح '''3.20 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;&gt;{{cite web
 |title=TABLE 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_balochistan_districts.pdf
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{{Historical populations
|1951|2,009
|1961|5,321
|1972|6,481
|1981|11,037
|1998|22,646
|2017|36,796
|2023|44,440
|title=قلات شهر جي تاريخي آبادي
|align=center
|percentages=pagr
|source=&lt;ref name=&quot;histpop&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf
 |title=Area &amp; Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;
}}

قلات جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي رڳو 2,009 هئي، جيڪا 1981ع تائين 11,037 ۽ 1998ع تائين 22,646 ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;histpop&quot;/&gt; 1998ع کان 2017ع تائين سراسري سالياني واڌ لڳ ڀڳ 2.59 سيڪڙو، جڏهن تہ 2017ع کان 2023ع تائين اها شرح 3.20 سيڪڙو رهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Pop&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse; min-width:76%;&quot;
|+ style=&quot;background:#405d73; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جي آباديءَ ۾ واڌ'''
|-
! style=&quot;background:#d9e8f2;&quot; | آدمشماري
! style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | گذريل آدمشماريءَ کان سراسري سالياني واڌ
|-
| 1951ع
| 2,009
| —
|-
| 1961ع
| 5,321
| 10.23٪
|-
| 1972ع
| 6,481
| 1.81٪
|-
| 1981ع
| 11,037
| 6.09٪
|-
| 1998ع
| 22,646
| 4.32٪
|-
| 2017ع
| 36,796
| 2.59٪
|-
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''2023ع'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''44,440'''
| style=&quot;background:#eef6e9;&quot; | '''3.20٪'''
|}

=== ٻوليون ===
قلات بنيادي طور [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ قلات سب ڊويزن جي شهري آبادي 44,440 هئي، جيڪا قلات ميونسپل ڪميٽي جي ڪُل آباديءَ جي برابر هئي؛ ان شهري آباديءَ مان 37,321 ماڻهن براهوي ۽ 5,737 ماڻهن [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان حساب سان شهر جي لڳ ڀڳ '''83.98 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي براهوي ۽ '''12.91 سيڪڙو''' جي بلوچي هئي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 892 ماڻهن (2.01٪)، [[پشتو ٻولي|پشتو]] 196 ماڻهن (0.44٪) ۽ [[اردو]] 121 ماڻهن (0.27٪) جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = قلات جون اهم مادري ٻوليون (2023ع)&lt;ref name=&quot;PBS2023Lang&quot;/&gt;
| value1 = 83.98
| label1 = [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| color1 = Slategray
| value2 = 12.91
| label2 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| color2 = Lightgreen
| value3 = 2.01
| label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| color3 = Gold
| value4 = 0.44
| label4 = [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| color4 = Aqua
| value5 = 0.27
| label5 = [[اردو]]
| color5 = Green
| value6 = 0.39
| label6 = ٻيون
| color6 = Silver
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:72%;&quot;
|+ style=&quot;background:#5c5470; color:white; padding:7px;&quot; | '''قلات جون مادري ٻوليون — 2023ع'''
|-
! style=&quot;background:#e4dfec;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | ڳالهائيندڙ
! style=&quot;background:#e3efdc;&quot; | سيڪڙو
|-
| [[براهوي ٻولي|براهوي]]
| 37,321
| '''83.98٪'''
|-
| [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| 5,737
| '''12.91٪'''
|-
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 892
| 2.01٪
|-
| [[پشتو ٻولي|پشتو]]
| 196
| 0.44٪
|-
| [[اردو]]
| 121
| 0.27٪
|-
| ٻيون ٻوليون
| 173
| 0.39٪
|-
! ڪُل
! 44,440
! 100٪
|}

=== مذهب ===
قلات جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمان]] آهي، جڏهن تہ شهر ۾ هڪ تاريخي [[هندومت|هندو]] برادري پڻ آباد آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب قلات جي 44,440 شهري آباديءَ مان '''43,205 مسلمان'''، '''1,053 هندو''' ۽ '''111 عيسائي''' هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_balochistan_districts.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; انهن انگن موجب مسلمان لڳ ڀڳ 97.22 سيڪڙو، هندو 2.37 سيڪڙو ۽ عيسائي 0.25 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;

[[File:Kalat Kali Temple at Kalat City.jpg|thumb|left|قلات شهر ۾ [[قلات جو ڪالي ديوي وارو مندر| ڪالي]] ديويءَ جو هندو مندر]]

قلات جي هندو برادريءَ جي موجودگيءَ جا تاريخي حوالا ويهين صديءَ جي شروعاتي آدمشمارين ۾ پڻ ملن ٿا. 1911ع جي هندستاني آدمشماريءَ جي بلوچستان رپورٽ ۾ قلات شهر جي هندن کي علائقي جي قديم هندو برادرين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ درج ڪيو ويو آهي تہ انهن مان ڪجهه خاندان پاڻ کي روايتي '''سيوا گهراڻي''' سان ڳنڍيندا هئا.&lt;ref name=&quot;baluchistan1911A&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763
 |jstor=ssaoa.crl.25393763
 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan: pt. 1, Report; pt. 2, Tables
 |author1=India Census Commissioner
 |year=1911
 |volume=4
 |page=175
 |access-date=24 November 2024
 |quote=قلات شهر جا هندو، جيڪي بيشڪ هن برادريءَ جي قديم ترين گروهن مان آهن، پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جون شاخون سمجهن ٿا، جنهن بروهي وفاق جي وجود ۾ اچڻ کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي.
}}&lt;/ref&gt;

پراڻن نسلياتي ماخذن ۾ قلات سان لاڳاپيل ڪجهه هندو واپاري خاندانن کي [[هندڪو]] ڳالهائيندڙ پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا ۽ بلوچستان جي ٻين قبائلي علائقن ۾ واپار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;HindkoMerchants&quot;&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=yuyZAAAAIAAJ&amp;q=kalat+hindu+merchants+marri
 |title=Viking Fund Publications in Anthropology
 |issue=43
 |year=1966
 |publisher=Viking Fund
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا، جتي هو عام طور پنهنجا خاندان رهائيندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=K3pCAAAAYAAJ&amp;q=kalat+hindko+hindu
 |title=The Social Organization of the Marri Baluch
 |year=1977
 |publisher=Indus Publications
 |access-date=17 August 2008
 |quote=واپار جو هڪ حصو هندن جي هڪ ننڍڙي واپاري برادريءَ جي هٿ ۾ هو. اهي هندو هندڪو ڳالهائيندا هئا ۽ قلات کي پنهنجو وطن سمجهندا هئا.
}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ [[ڪالي]] ديويءَ سان منسوب هڪ تاريخي هندو مندر پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kalat_Kali_Temple_at_Kalat_City.jpg
 |title=Kalat Kali Temple at Kalat City
 |website=Wikimedia Commons
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:84%;&quot;
|+ style=&quot;background:#66556f; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات شهر جا مذهبي گروهه'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e7e0ef;&quot; | مذهبي گروهه
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f3e6d4;&quot; | 1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume XIV: Baluchistan
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;{{rp|13–14}}
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dfeaf3;&quot; | 2017ع&lt;ref name=&quot;Census2017C&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10509.pdf
 |title=TABLE 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017
 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]
 |access-date=27 January 2023
}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | 2023ع&lt;ref name=&quot;PBS2023Religion&quot;/&gt;
|-
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
! آبادي
! ٪
|-
| [[اسلام]]
| 2,049
| {{Percentage|2049|2463|2}}
| 35,547
| {{Percentage|35547|36796|2}}
| 43,205
| {{Percentage|43205|44440|2}}
|-
| [[هندومت]]
| 381
| {{Percentage|381|2463|2}}
| 1,179
| {{Percentage|1179|36796|2}}
| 1,053
| {{Percentage|1053|44440|2}}
|-
| شيڊيولڊ ڪاسٽس
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 55
| {{Percentage|55|36796|2}}
| 3
| {{Percentage|3|44440|2}}
|-
| [[سک مت]]
| 33
| {{Percentage|33|2463|2}}
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 0
| 0٪
|-
| [[عيسائيت]]
| 0
| 0٪
| 13
| {{Percentage|13|36796|2}}
| 111
| {{Percentage|111|44440|2}}
|-
| [[احمديت]]
| {{N/a}}
| {{N/a}}
| 2
| {{Percentage|2|36796|2}}
| 0
| 0٪
|-
| ٻيا
| 0
| 0٪
| 0
| 0٪
| 68
| {{Percentage|68|44440|2}}
|-
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 2,463
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 36,796
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 44,440
! style=&quot;background:#f3f3f3;&quot; | 100٪
|}

==سياحت==
ھن شھر لڳ خان آف قلات جي پراڻي ڪچي اڏوات واري محل جا آثار واقع آهن جيڪو 1935ع م بلوچستان م آيل تباھڪن زلزلي ۾ ڊھي پيو ھو. اتي خان آف قلات جو خانداني قبرستان پڻ واقع آهي جتي نواب نصير خان غازي، خان محمود خان، شاھي محل مسجد، خان آف قلات جو نئون محل پڻ واقع آهي. ان محل ۾ قائداعظم ۽ محترمه فاطمه جناح پڻ مھمان ٿي رھيا ھئا ۽ ان جون استعمال ڪيل چيزون اڄ بہ محفوظ ۽ نمائش لاء رکيل آھن. اتي ھڪ تارازي وارو ڪمرو پڻ آهي چتي جناح ۽ سندس ڀيڻ کي سون ۽ چاندي ۾ توري اھو کين خان آف قلات پاران تحفي ۾ ڏنو ويو هو. خان آف قلات محترمه فاطمه جناح کي ڏيڍ لک روپين جو ھڪ ھار پڻ تحفي ۾ ڏنو. قائداعظم پاڪستان ٺھڻ کان اڳ خان آف قلات ۽ نواب آف بھاولپور جو قانوني صلاحڪار پڻ رھيو ھو. اھي سڀ سياحن جولي دلچسپي جو مرڪز آھن. قلات جي وچ شھر ۾ [[قلات ڪالي مندر|ڪالي ماتا جو مندر]] آھي جيڪو ھزار سال کان وڌيڪَ پراڻو آھي. قلات جي ھندن جو خيال آهي ته ڪالي ماتا جي جنم ڀومي ڪلات جو علائقو آھي ۽ ڪلات بپڻ ڪالي لفظ مان نڪتل آھي. ھن مندر کي پنڊت سنڀاليندو آهي جيڪو شادي نہ ڪندو آھي.

== طعام ==
قلات جي کاڌي پيتي جون روايتون [[بلوچي کاڌا|بلوچي]] ۽ [[بروهي ماڻهو|بروهي]] ثقافت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. بلوچستان جي ٻين جابلو علائقن وانگر قلات جي روايتي خوراڪ ۾ ڪڻڪ جي ماني، گوشت ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن ۽ ميون جو استعمال اهم رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;JDSSFood&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Khan
 |first1=Sarfraz
 |last2=Rahim Bakhsh
 |title=Traditional Food Delicacies across the Balochistan
 |journal=Journal of Development and Social Sciences
 |date=December 2020
 |volume=1
 |issue=4
 |url=https://jdss.org.pk/issues/v1/4/traditional-food-delicacies-across-the-balochistan.pdf
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪاڪ يا ڪرنو ===
[[File:Kak Bread.jpg|thumb|left|220px|روايتي [[ڪاڪ]] يا پٿر تي پچايل ماني]]

'''[[ڪاڪ (ماني)|ڪاڪ]]'''، جنهن کي '''ڪرنو''' (''Korno/Kurnoo'') پڻ چيو وڃي ٿو، بلوچستان جي مشهور روايتي مانين مان هڪ آهي. اها خاص طور بلوچ ۽ بلوچستان جي جابلو ۽ خانه بدوش برادرين جي خوراڪي روايت سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;JDSSFood&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICHPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan National Register of the Intangible Cultural Heritage
 |url=https://heritage.pakistan.gov.pk/SiteImage/Misc/files/ICH%20Pakistan%20Low.pdf
 |publisher=Government of Pakistan
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=ڪاڪ، جنهن کي پٿر جي ماني پڻ چيو وڃي ٿو، بلوچستان صوبي جو مقامي روايتي طعام آهي. ان لاءِ مانيءَ جي اٽي کي سنهو ڪري اڳواٽ گرم ڪيل پٿر تي ويڙهيو ويندو آهي، جنهن کان پوءِ پٿر کي تنور يا ڪوئلن تي پچايو ويندو آهي.
}}&lt;/ref&gt;

ڪاڪ ٺاهڻ جي روايتي طريقي ۾ وچولي ماپ جو گول پٿر باهه ۾ گرم ڪيو ويندو آهي. پوءِ ڪڻڪ جي اٽي کي گرم پٿر جي چوڌاري ويڙهي ان کي باهه يا ڪوئلن جي ڀرسان رکيو ويندو آهي، جيستائين ماني اندران ۽ ٻاهران پچي وڃي.&lt;ref name=&quot;JDSSFood&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Khan
 |first1=Sarfraz
 |last2=Rahim Bakhsh
 |title=Traditional Food Delicacies across the Balochistan
 |journal=Journal of Development and Social Sciences
 |date=December 2020
 |volume=1
 |issue=4
 |url=https://jdss.org.pk/issues/v1/4/traditional-food-delicacies-across-the-balochistan.pdf
 |access-date=31 August 2026
 |quote=ڪاڪ گول پٿر کي باهه ۾ گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. جڏهن پٿر مناسب نموني گرم ٿي وڃي ٿو تہ ڪڻڪ جو اٽو ان جي چوڌاري ويڙهيو وڃي ٿو ۽ ان کي باهه جي ڀرسان رکيو وڃي ٿو، جيئن ماني اندران توڙي ٻاهران پچي وڃي.
}}&lt;/ref&gt; پچڻ کان پوءِ اها نسبتاً سخت ماني بڻجي وڃي ٿي، جنهن سبب ان کي '''پٿر جي ماني''' پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ICHPakistan&quot;/&gt;

هن قسم جي ماني تاريخي طور خاص ڪري ريڍارن، مسافرن، شڪارين ۽ خانه بدوش ماڻهن لاءِ موزون رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ ان کي کليل ميدان ۽ جابلو علائقن ۾ محدود سامان سان تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;JDSSFood&quot;/&gt; پاڪستان جي غيرمادي ثقافتي ورثي جي قومي رجسٽر ۾ پڻ '''ڪاڪ''' کي بلوچستان جي روايتي طعامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ICHPakistan&quot;/&gt;

=== گئان ۽ مقامي جهنگلي خوراڪ ===
[[File:Guan wild pistachio.jpg|thumb|220px|'''گئان'''، بلوچستان ۾ ملندڙ جهنگلي پستا]]

قلات سميت بلوچستان جي جابلو علائقن جي خوراڪي روايتن ۾ مقامي جهنگلي ٻوٽن ۽ ميون جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. '''گئان''' يا '''گوان''' (''Gwan/Guwan'') جهنگلي پستي سان لاڳاپيل مقامي نالو آهي. نباتاتي تحقيق ۾ بلوچي لفظ ''gwan'' کي جهنگلي پستي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PistachioStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Pistachio (Pistacia vera L.) Domestication and Dispersal Out of Central Asia
 |journal=Agronomy
 |year=2022
 |volume=12
 |issue=8
 |page=1758
 |doi=10.3390/agronomy12081758
 |url=https://www.mdpi.com/2073-4395/12/8/1758
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=فارسيءَ ۾ پستا ۽ ٻين پستا نسلن لاءِ جدا اصطلاح آهن، جڏهن تہ بلوچيءَ ۾ ''گوان'' جهنگلي پستي لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي.
}}&lt;/ref&gt;

بلوچستان جي جهنگلي خوراڪي ٻوٽن بابت ethnobotanical تحقيق ۾ '''[[Pistacia atlantica]]''' لاءِ ''Gwan''، ''Badwar'' ۽ ٻين مقامي نالن جو ذڪر ملي ٿو. ان جا ميوا خوراڪ طور استعمال ڪيا وڃن ٿا ۽ ڪجهه علائقن ۾ انهن کي ڳڙ سان پيهي مقامي مٺي خوراڪ پڻ تيار ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;WildFoods&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Documenting the wild edible plant's resources used by Pushtoons, Balochis and Brahvis as survival strategy in the arid Province of Balochistan, NW Pakistan
 |url=https://assets-eu.researchsquare.com/files/rs-2480438/v1/1081026f-bf6d-412e-a1c5-4371c100d02b.pdf
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=Pistacia atlantica جا مقامي نالا شراوان شنئي، گوان، بدوار، يادون، گر ۽ ڪاسور آهن. ان جا ميوا کاڌي طور استعمال ٿين ٿا ۽ انهن کي ڳڙ سان پيهي مقامي مٺي خوراڪ پڻ تيار ڪئي وڃي ٿي.
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shenai.jpg|thumb|left|220px|گئان مان تيار ڪيل مقامي شينئي وارو شوربو]]

مقامي خوراڪي روايت ۾ گئان کي پيهي يا ڪُٽي ان مان مختلف کاڌا تيار ڪيا وڃن ٿا. قلات ۾ ان سان منسوب هڪ مقامي تياري '''شينئي وارو شوربو''' پڻ سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا مانيءَ سان کاڌي ويندي آهي. بلوچستان جي نباتاتي تحقيق جهنگلي پستي جي خوراڪي استعمال جي تصديق ڪري ٿي، جيتوڻيڪ قلات جي هن مخصوص شوربي جي تياري بابت تفصيلي شايع ٿيل علمي دستاويز محدود آهن.&lt;ref name=&quot;WildFoods&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:78%;&quot;
|+ style=&quot;background:#7a6240; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات سان لاڳاپيل روايتي خوراڪ'''
|-
! style=&quot;background:#eee1cc;&quot; | طعام / جزو
! style=&quot;background:#e3eedb;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#dce8f1;&quot; | بنيادي جزا
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | روايتي استعمال
|-
| '''[[ڪاڪ (ماني)|ڪاڪ / ڪرنو]]'''
| ماني
| ڪڻڪ جو اٽو
| گرم پٿر تي پچائي تيار ٿيندڙ سخت روايتي ماني&lt;ref name=&quot;JDSSFood&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICHPakistan&quot;/&gt;
|-
| '''گئان / گوان'''
| جهنگلي ميوو
| ''[[Pistacia atlantica]]''
| ميوو سڌو يا مختلف مقامي خوراڪن ۾ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref name=&quot;WildFoods&quot;/&gt;
|-
| '''شينئي وارو شوربو'''
| مقامي شوربو
| گئان ۽ مقامي جزا
| مانيءَ سان کائڻ جي مقامي روايت
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[قيقان ۾ معاويه اول جون مهمون]] (قلات)
* [[خانات قلات]]
* [[قلات ضلعو]]
* [[قلات ڊويزن]]
* [[قلات ڪالي مندر]]
* [[بلوچستان جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* [https://web.archive.org/web/20011030054949/http://www.bdd.sdnpk.org/kalat.htm قلات ضلعو — بلوچستان حڪومت جو منصوبابندي ۽ ترقي کاتو]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://balochistan.gov.pk/ بلوچستان حڪومت]
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://web.archive.org/web/20011110180454/http://www.geocities.com/pak_history/baluchistan.html بلوچستان جي سرزمين ۽ ماڻهو] — محفوظ ڪيل تاريخي ويب صفحو

{{Commons category|Kalat, Pakistan}}

[[زمرو:قلات ضلعي جا آباد هنڌ]]
[[زمرو:خانات قلات]]
[[زمرو:قلات، بلوچستان]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]
[[زمرو:قلات ضلعو]]
[[زمرو:بلوچستان جا شهر]]</text>
      <sha1>lrwn3w7d6v96fwr1i8wm0lak0l5pk71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جهلم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46263</id>
    <revision>
      <id>409136</id>
      <parentid>313721</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32426" sha1="q0gjm4k5ttdmi0reqwgb26ftzz6t4qx" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== جھلم نالو ==
انجم سلطان شھباز جي لکيل ڪتاب تاريخ جھلم مطابق : جھلم لفظ ٻن لفظن جو مرڪب آهي: جل ۽ ھم . '''جل’'' جي معنیٰ اھي '''صاف پاڻي'''. لفظ '''ھم''' جي معنیٰ آهي: '''آسماني برف'''. اھڙيءَ طرح ا جھلم معني برف جو صاف پاڻي. اھو نالو ان ڪري پيو جو جھلم درياء ھماليہ جي برفاني علائقي مان نڪري وھي ٿو ۽ ان درياءَ جي ڪري ھن شھر تي نالو جھلم پئجي ويو.&lt;ref&gt;[http://www.jhelumpolice.gov.pk/aboutjlm.html The District Jhelum]{{dead link|date=April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum Tareekh-e-Jhelum], page 92 by Anjum Sultan Shahbaz
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jhelumpolice.gov.pk/aboutjlm.htm The District Jhelum] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415090046/http://www.jhelumpolice.gov.pk/aboutjlm.htm |date=15 April 2009}}&lt;/ref&gt;ڪجهه ليکڪن ھڪ ٻي روايت جو پڻ ذڪر ڪيو آهي تہ جڏهن [[دارا اعظم]] جنگ کٽي جھلم درياء جي ڪناري تي پھتو تہ اتي جھنڊو کوڙيو ھئائين ۽ ان مقام کي '''جاء علم'' سڏيو ھئائين جيڪي بگڙجي جھلم ٿي ويو. بظاهر اھا روايت تمام ڪمزور لڳي ٿي.

== جھلم جي تاريخ ==
=== قديم دؤر ===
گجر، جٽ ۽ اھير&lt;ref&gt;{{acite book|url=https://books.google.com/books?id=43Fzt-G_-XYC&amp;pg=PA3&amp;dq=great+abhiras&amp;hl=en&amp;ei=3ymQTeabHImmcKyBvY0K&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDsQ6AEwBA# |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography – Subodh Kapoor |publisher=Books.google.co.in |date= |accessdate=2013-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google1&quot;&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=43Fzt-G_-XYC&amp;pg=PA3&amp;dq=great+abhiras&amp;hl=en&amp;ei=3ymQTeabHImmcKyBvY0K&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDsQ6AEwBA#|title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography|first=Subodh|last=Kapoor|date=16 July 2017|publisher=Cosmo Publications|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;v. 8&quot;&gt;[[Arrian]], ''[[Anabasis Alexandri]]'', [http://websfor.org/alexander/arrian/book5a.asp v. 8], [http://websfor.org/alexander/arrian/book5b.asp 20, 29]; [[Quintus Curtius Rufus|Curtius Rufus]], ''Historiae Alexandri Magni'', [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/quintecurce/huit.htm viii. 12–14], [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/quintecurce/neuf.htm ix. 1], [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/quintecurce/dix.htm x. 1]&lt;/ref&gt;جيڪي ھاڻي لوڻياٺي پاسي ۽ اتر واري زميني پليٽ تي رھن ٿا، جھلم جا اصل رھاڪو ھيا .&lt;ref name=&quot;IGI&quot;&gt;{{cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_158.gif |title=Jhelum District Imperial Gazetteer of India, v. 14, p. 152 |publisher=Dsal.uchicago.edu |date= |accessdate=2013-01-25}}&lt;/ref&gt; جھلم جي تاريخ مھاڀارت جي نيم ڏندڪٿائي دور تائين ڦھليل آھي. ھندن جي روايتن مطابق پنج پانڊون ڀائرن جلاوطنيءَ دوران ھن شھر ڀرسان لوڻياٺي علائقي ۾ پناھ ورتي هئي. سڪندراعظم ۽ راجا پورس وچ ۾ جنگ بہ ھن شھر ڀرسان ھيڊيپس واري ميدان تي لڳي &lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite encyclopedia
  | last = Chisholm
  | first = Hugh
  | authorlink = Hugh Chisholm
  | title = Alexander III (Alexander the Great)
  | encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]]
  | volume = 1
  | pages =
  | publisher =
  | location =
  | year = 1910
  | url =
  | accessdate =} &lt;/ref&gt;

=== وچولو دؤر ===

1005 م محمود غزنوي ھي علائقو فتح ڪيو. ان بعد دھلي جي سلطنت ۽ مغل سلطنت جي ڪنٽرول ۾ رھيو. بابر نامه مطابق مغلن ھتان جي جٽج ۽ گاکارن کي زبردستي مسلمان بڻائڻ جي پاليسي تي عمل ڪيو ۽ آھي قبيلا اسلام ۾ داخل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Biography of Abdur Rahim Khankhana&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.poemhunter.com/abdur-rahim-khankhana/biography/poet-33381/
 |title       = Biography of Abdur Rahim Khankhana
 |accessdate  = 2006-10-28
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20060117163845/http://www.poemhunter.com/abdur-rahim-khankhana/biography/poet-33381/
 |archivedate = 17 January 2006
 |df          = dmy-all
}}&lt;/ref&gt; انھن قبيلن کي مسلمان بنائڻ جو سھرو مغلن تي آهي.&lt;ref&gt;^ a b c Robert L. Canfield, Turko-Persia in historical perspective, Cambridge University Press, 1991. pg 20: &quot;The Mughals – Persianized Turks who invaded from Central Asia and claimed descent from both Timur and Genghis – strengthened the Persianate culture of Muslim India&quot;&lt;/ref&gt;اورنگزيب جي وفات بعد مغل ايمپائر ڪمزور ٿي وئي تہ دراني ايمپائر ھن علائقي تي قبضو ڪيو پر جلد ئي سکن  کين علائقي مان نيڪال ڪيو.

=== سکن جو دؤر ===

مغلن کان پوءِ جھلم سک ايمپائر جي قبضي ۾ آيو جيڪي 1849 تائين حاڪم رھيا.

[[فائل:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|سکن جي دؤر ۾ جھلم فورٽ]]

=== برٽش دؤر ===

[[فائل:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|upright|ماربل جي [[رحل]]{{ٻيا نالا|انگريزي=lectern}}جيڪا 35 برٽش فوجين جي ياد ۾ سينٽ جان چرچ اندر نصب ڪئي وئي جيڪي 1857 ۾ باغي فوجين سان وڙھندي مارجي ويا ھئا جن ۾ ڪيپٽن فرانسس اسپرنگ پڻ شامل ھو]]
1849 ۾ انگريزن ھن علائقي کي پنھنجي قبض ۾ آندو.1857 جھلم شھر م انگريزي فوج جي مقامي ماڻهن تي مشتمل چوڏهين نيٽو انفنٽري بغاوت ڪئي. انگريز سرڪار راولپنڊي مان ڪمڪ موڪلي انھن سان مقابلو ڪيو جيڪي اتان ڀڄي ڪشمير طرف لڪا پر ڪشميري اختياري کين گرفتار ڪيو.
انگريزن جھلم کي [[اتر اولھ ريلوي آف برٽش انڊيا]] ذريعي انڊين ايمپائر جي ٻين ڏورانهن  شھرن جھڙوڪ ڪلڪتو (1367 ميل)، بمبئي (1413 ميل) ۽ ڪراچي(849 ميل) سان ڳنڍي ڇڏيو. 1901 ۾ ھن شھر جي آدمشماري 14951 ھئي.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_165.gif |title='&amp;#39;Imperial Gazetteer of India'&amp;#39;, v. 14, p. 159-160 |publisher=Dsal.uchicago.edu |date= |accessdate=2013-01-25}}&lt;/ref&gt;امپيريل گزيٽيئر مطابق جھلم جو پراڻو شھر بوسيفالا ھيو جيڪو درياء جھلم جي ٻئي ڪناري تي واقع ھيو. سکن جي دؤر ۾ اتي مھاڻن جا پنج سؤ کن گھر ھيا ۽ اھو پراڻو شھر سکن لاءِ غيراھم ھيو.انگريزن ڪينٽونميٽ جي لاءِ موجوده شھر واري زمين جي چونڊ ڪئي جتان وري ٽن ميلن جي فاصلي تي شھري انتظاميه جو صدر مقام ٺاھيو. ڪجهه سال ھي شھر لاء ڊويزن جي  ڪمشنر جي آفيس پڻ رکي وئي پر 1859 ۾ ان کي روالپنڊي منتقل ڪيو ويو. برٽش حڪومت ۾ ھن شھر ترقي ڪئي ۽ خوشحال ٿيو.ڇانوڻي ۾ چرچ ۽ پوسٽ آفيس قائم ڪيا ويا.  جھلم ڇانوڻي جي گيريزن جي نارمل قوت ھڪ مقامي ڪيولري ۽ چار مقامي انفنٽري ھئي.1897 ۾ ھتي ميونسپالٽي جو قيام عمل ۾ آيو. 3-1902 ۾ ختم ٿيندڙ گذريل ڏھن سالن دوران ميونسپلٽي جي آمدني 32100 ۽ خرچ 31900 ھيو. شھر ۾ ٻہ اينگلو ورنيڪيولر اسڪول، ھڪ ميونسپل ھاء اسڪول ۽ ھڪ مڊل اسڪول ھيا. مڊل اسڪول آمريڪي پريسبائٽيرين تبليغي طرفان سنڀاليل ھيو.شھر ۾ سول اسپتال موجود ھئي ان کان علاوه ھڪ اسپتال عيسائي تبليغ ڪندڙن جي سنڀال ۾ ھئي. &lt;ref&gt;The London Gazette, 19 May 1858 http://www.london-gazette.co.uk/issues/22141/pages/2492/page.pdf&lt;/ref&gt; سينٽ جان چرچ  جھلم درياء جي ڪناري جھلم ڪينٽونميٽ ۾ واقع آهي. اھو پروٽيسٽنٽ چرچ 1860 ۾ ٺھيو. برٽش دؤر ۾ اھو استعمال ھيٺ رھيو پر پاڪستان ٺھڻ بعد زبون ٿي وڃڻ جي ڪري بند ڪيو ويو پر 2012 ۾ ان جي مرمت کان پوءِ ٻيھر کوليو ويو.
درياء جھلم تي ھن شھر لڳ ھڪ ريلوي پل 1873 ۾ برٽش انجنيئر وليم سينٽ جان گيلوي ٺاھي جنھن ھڪ ٻي پل ستلج نديءَ تي بہ ٺاھي ھئي جنھن جو نالو گريٽ ايمپريس برج ھو.

=== پاڪستان جي قيام بعد ===

پاڪستان جي قيام کان پوءِ ھتان جي اقليتي ھندو ۽ سک آبادي انڊيا لڏي وئي ۽ انھن جي جاءِ تي مسلمان مھاجرن جو ڪجهه تعداد انڊيا مان ھتي لڏي آيو ھو.

== جھلم جو انتظام ==

[[فائل:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[درياء جھلم]] جو[[سرائي عالمگير]] واري پاسي پل جي ھيٺان وارو نظارو]]

شھر انتظامي طور تي ست يونين ڪائونسلن ۾ ورھايل آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum – Government of Pakistan |publisher=Nrb.gov.pk |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |archivedate=9 February 2012 |df=dmy}}&lt;/ref&gt; جن جا نالا آھن:
*يو سي جھلم -I
*يو سي جھلم-II
*يو سي جھلم-III
*يو سي جھلم-IV
*يو سي جھلم-V
*يو سي جھلم-VI
*يو سي جھلم-VII

شھر ۾ ضلعي ۽ تحصيل جھلم جي عملدارن جون آفيسون واقع آھن.

[[فائل:Shabir plaza.JPG|thumb|
شبير پلازه، شاندار چوڪ]]
[[فائل:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|گنبذ واري مسجد]]

== جھلم جي مردم نگاري ==

{{PakistanCensusPop
|title=Jhelum City Population
|1961=52685
|1972=70157
|1981=106462
|1998=145847
|estimate=188803
|estyear=2012
|align-fn=center
|footnote=Source:&lt;ref name=&quot;worldgazetteer1&quot;&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |title=Jhelum City |author=World-Gazetteer.com |accessdate=2010-09-19 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718113726/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |archivedate=18 July 2011 |df=}}&lt;/ref&gt;
}}

جھلم شھر جي آبادي 2012 ۾ 188800 ھئي.  &lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; آبادي جي لحاظ کان پاڪستان م. 32ھين نمبر تي آهي. شھر جي پکيڙ 22 چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي گھاٽائي 261 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي واڌ جي شرح  1.51 سيڪڙو آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |title=Population growth rate |publisher=World-gazetteer.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20131017035730/world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |archivedate=17 October 2013 |df=}}&lt;/ref&gt; شھر جي 98.47 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي. اقليتن ۾ 1.36 سيڪڙو عيسائي آھن. ھن شھر ۾ رھندڙ ذاتين ۾ [[گاکار]]، [[جنجوعا]]، [[گجر]]، [[پنھور]]، [[آرائين]]، [[مغل]]، [[گوندل]]، [[اعواڻ]]، [[سيد]]، [[جٽ]]، [[ڪشميري]]، [[ڪياني]] ۽ [[کوکر]] شامل آهن.1981 ۾ جھلم جي خواندگي واري شرح 38.9 سيڪڙو ھئي . ھن وقت جھلم جي خواندگي جي شرح 79 سيڪڙو آهي جيڪا پاڪستان م اسلام آباد ۽ راولپنڊي کان پوءِ سڀ کان وڏي آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-09-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113174308/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |archivedate=13 November 2010 |df=}}&lt;/ref&gt; خواندگي جي شرح ۾ اھو اضافو ٻڌائي ٿو تہ تعليم ھن شھر ۾ تيزي سان وڌي آھي.شھري علائقي ۾ مرد ۽ عورتون سڀ تعليم يافتہ آھن. پنجاب صوبي جي اھا شرح 58 سيڪڙو آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;/&gt; ھتان جي 84 سيڪڙو ماڻھن کي بجلي جي ۽ 96 سيڪڙو ماڻهن کي پاڻي جون سهولتون ميسر آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |title=District Profile |publisher=Dawn.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080829223211/http://dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |archivedate=29 August 2008 |df=}}&lt;/ref&gt; جھلم جي انساني ترقي جو اشاريو 0.77 سيڪڙو آھي جيڪو پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪَ آھي.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>q0gjm4k5ttdmi0reqwgb26ftzz6t4qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409137</id>
      <parentid>409136</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34756" sha1="tt0xfj61i0zpgvi5q3aq1yuja6ycok9" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== جھلم جي تاريخ ==
=== قديم دؤر ===
گجر، جٽ ۽ اھير&lt;ref&gt;{{acite book|url=https://books.google.com/books?id=43Fzt-G_-XYC&amp;pg=PA3&amp;dq=great+abhiras&amp;hl=en&amp;ei=3ymQTeabHImmcKyBvY0K&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDsQ6AEwBA# |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography – Subodh Kapoor |publisher=Books.google.co.in |date= |accessdate=2013-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google1&quot;&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=43Fzt-G_-XYC&amp;pg=PA3&amp;dq=great+abhiras&amp;hl=en&amp;ei=3ymQTeabHImmcKyBvY0K&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDsQ6AEwBA#|title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography|first=Subodh|last=Kapoor|date=16 July 2017|publisher=Cosmo Publications|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;v. 8&quot;&gt;[[Arrian]], ''[[Anabasis Alexandri]]'', [http://websfor.org/alexander/arrian/book5a.asp v. 8], [http://websfor.org/alexander/arrian/book5b.asp 20, 29]; [[Quintus Curtius Rufus|Curtius Rufus]], ''Historiae Alexandri Magni'', [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/quintecurce/huit.htm viii. 12–14], [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/quintecurce/neuf.htm ix. 1], [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/quintecurce/dix.htm x. 1]&lt;/ref&gt;جيڪي ھاڻي لوڻياٺي پاسي ۽ اتر واري زميني پليٽ تي رھن ٿا، جھلم جا اصل رھاڪو ھيا .&lt;ref name=&quot;IGI&quot;&gt;{{cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_158.gif |title=Jhelum District Imperial Gazetteer of India, v. 14, p. 152 |publisher=Dsal.uchicago.edu |date= |accessdate=2013-01-25}}&lt;/ref&gt; جھلم جي تاريخ مھاڀارت جي نيم ڏندڪٿائي دور تائين ڦھليل آھي. ھندن جي روايتن مطابق پنج پانڊون ڀائرن جلاوطنيءَ دوران ھن شھر ڀرسان لوڻياٺي علائقي ۾ پناھ ورتي هئي. سڪندراعظم ۽ راجا پورس وچ ۾ جنگ بہ ھن شھر ڀرسان ھيڊيپس واري ميدان تي لڳي &lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{cite encyclopedia
  | last = Chisholm
  | first = Hugh
  | authorlink = Hugh Chisholm
  | title = Alexander III (Alexander the Great)
  | encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]]
  | volume = 1
  | pages =
  | publisher =
  | location =
  | year = 1910
  | url =
  | accessdate =} &lt;/ref&gt;

=== وچولو دؤر ===

1005 م محمود غزنوي ھي علائقو فتح ڪيو. ان بعد دھلي جي سلطنت ۽ مغل سلطنت جي ڪنٽرول ۾ رھيو. بابر نامه مطابق مغلن ھتان جي جٽج ۽ گاکارن کي زبردستي مسلمان بڻائڻ جي پاليسي تي عمل ڪيو ۽ آھي قبيلا اسلام ۾ داخل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Biography of Abdur Rahim Khankhana&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.poemhunter.com/abdur-rahim-khankhana/biography/poet-33381/
 |title       = Biography of Abdur Rahim Khankhana
 |accessdate  = 2006-10-28
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20060117163845/http://www.poemhunter.com/abdur-rahim-khankhana/biography/poet-33381/
 |archivedate = 17 January 2006
 |df          = dmy-all
}}&lt;/ref&gt; انھن قبيلن کي مسلمان بنائڻ جو سھرو مغلن تي آهي.&lt;ref&gt;^ a b c Robert L. Canfield, Turko-Persia in historical perspective, Cambridge University Press, 1991. pg 20: &quot;The Mughals – Persianized Turks who invaded from Central Asia and claimed descent from both Timur and Genghis – strengthened the Persianate culture of Muslim India&quot;&lt;/ref&gt;اورنگزيب جي وفات بعد مغل ايمپائر ڪمزور ٿي وئي تہ دراني ايمپائر ھن علائقي تي قبضو ڪيو پر جلد ئي سکن  کين علائقي مان نيڪال ڪيو.

=== سکن جو دؤر ===

مغلن کان پوءِ جھلم سک ايمپائر جي قبضي ۾ آيو جيڪي 1849 تائين حاڪم رھيا.

[[فائل:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|سکن جي دؤر ۾ جھلم فورٽ]]

=== برٽش دؤر ===

[[فائل:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|upright|ماربل جي [[رحل]]{{ٻيا نالا|انگريزي=lectern}}جيڪا 35 برٽش فوجين جي ياد ۾ سينٽ جان چرچ اندر نصب ڪئي وئي جيڪي 1857 ۾ باغي فوجين سان وڙھندي مارجي ويا ھئا جن ۾ ڪيپٽن فرانسس اسپرنگ پڻ شامل ھو]]
1849 ۾ انگريزن ھن علائقي کي پنھنجي قبض ۾ آندو.1857 جھلم شھر م انگريزي فوج جي مقامي ماڻهن تي مشتمل چوڏهين نيٽو انفنٽري بغاوت ڪئي. انگريز سرڪار راولپنڊي مان ڪمڪ موڪلي انھن سان مقابلو ڪيو جيڪي اتان ڀڄي ڪشمير طرف لڪا پر ڪشميري اختياري کين گرفتار ڪيو.
انگريزن جھلم کي [[اتر اولھ ريلوي آف برٽش انڊيا]] ذريعي انڊين ايمپائر جي ٻين ڏورانهن  شھرن جھڙوڪ ڪلڪتو (1367 ميل)، بمبئي (1413 ميل) ۽ ڪراچي(849 ميل) سان ڳنڍي ڇڏيو. 1901 ۾ ھن شھر جي آدمشماري 14951 ھئي.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_165.gif |title='&amp;#39;Imperial Gazetteer of India'&amp;#39;, v. 14, p. 159-160 |publisher=Dsal.uchicago.edu |date= |accessdate=2013-01-25}}&lt;/ref&gt;امپيريل گزيٽيئر مطابق جھلم جو پراڻو شھر بوسيفالا ھيو جيڪو درياء جھلم جي ٻئي ڪناري تي واقع ھيو. سکن جي دؤر ۾ اتي مھاڻن جا پنج سؤ کن گھر ھيا ۽ اھو پراڻو شھر سکن لاءِ غيراھم ھيو.انگريزن ڪينٽونميٽ جي لاءِ موجوده شھر واري زمين جي چونڊ ڪئي جتان وري ٽن ميلن جي فاصلي تي شھري انتظاميه جو صدر مقام ٺاھيو. ڪجهه سال ھي شھر لاء ڊويزن جي  ڪمشنر جي آفيس پڻ رکي وئي پر 1859 ۾ ان کي روالپنڊي منتقل ڪيو ويو. برٽش حڪومت ۾ ھن شھر ترقي ڪئي ۽ خوشحال ٿيو.ڇانوڻي ۾ چرچ ۽ پوسٽ آفيس قائم ڪيا ويا.  جھلم ڇانوڻي جي گيريزن جي نارمل قوت ھڪ مقامي ڪيولري ۽ چار مقامي انفنٽري ھئي.1897 ۾ ھتي ميونسپالٽي جو قيام عمل ۾ آيو. 3-1902 ۾ ختم ٿيندڙ گذريل ڏھن سالن دوران ميونسپلٽي جي آمدني 32100 ۽ خرچ 31900 ھيو. شھر ۾ ٻہ اينگلو ورنيڪيولر اسڪول، ھڪ ميونسپل ھاء اسڪول ۽ ھڪ مڊل اسڪول ھيا. مڊل اسڪول آمريڪي پريسبائٽيرين تبليغي طرفان سنڀاليل ھيو.شھر ۾ سول اسپتال موجود ھئي ان کان علاوه ھڪ اسپتال عيسائي تبليغ ڪندڙن جي سنڀال ۾ ھئي. &lt;ref&gt;The London Gazette, 19 May 1858 http://www.london-gazette.co.uk/issues/22141/pages/2492/page.pdf&lt;/ref&gt; سينٽ جان چرچ  جھلم درياء جي ڪناري جھلم ڪينٽونميٽ ۾ واقع آهي. اھو پروٽيسٽنٽ چرچ 1860 ۾ ٺھيو. برٽش دؤر ۾ اھو استعمال ھيٺ رھيو پر پاڪستان ٺھڻ بعد زبون ٿي وڃڻ جي ڪري بند ڪيو ويو پر 2012 ۾ ان جي مرمت کان پوءِ ٻيھر کوليو ويو.
درياء جھلم تي ھن شھر لڳ ھڪ ريلوي پل 1873 ۾ برٽش انجنيئر وليم سينٽ جان گيلوي ٺاھي جنھن ھڪ ٻي پل ستلج نديءَ تي بہ ٺاھي ھئي جنھن جو نالو گريٽ ايمپريس برج ھو.

=== پاڪستان جي قيام بعد ===

پاڪستان جي قيام کان پوءِ ھتان جي اقليتي ھندو ۽ سک آبادي انڊيا لڏي وئي ۽ انھن جي جاءِ تي مسلمان مھاجرن جو ڪجهه تعداد انڊيا مان ھتي لڏي آيو ھو.

== جھلم جو انتظام ==

[[فائل:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[درياء جھلم]] جو[[سرائي عالمگير]] واري پاسي پل جي ھيٺان وارو نظارو]]

شھر انتظامي طور تي ست يونين ڪائونسلن ۾ ورھايل آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum – Government of Pakistan |publisher=Nrb.gov.pk |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |archivedate=9 February 2012 |df=dmy}}&lt;/ref&gt; جن جا نالا آھن:
*يو سي جھلم -I
*يو سي جھلم-II
*يو سي جھلم-III
*يو سي جھلم-IV
*يو سي جھلم-V
*يو سي جھلم-VI
*يو سي جھلم-VII

شھر ۾ ضلعي ۽ تحصيل جھلم جي عملدارن جون آفيسون واقع آھن.

[[فائل:Shabir plaza.JPG|thumb|
شبير پلازه، شاندار چوڪ]]
[[فائل:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|گنبذ واري مسجد]]

== جھلم جي مردم نگاري ==

{{PakistanCensusPop
|title=Jhelum City Population
|1961=52685
|1972=70157
|1981=106462
|1998=145847
|estimate=188803
|estyear=2012
|align-fn=center
|footnote=Source:&lt;ref name=&quot;worldgazetteer1&quot;&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |title=Jhelum City |author=World-Gazetteer.com |accessdate=2010-09-19 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718113726/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |archivedate=18 July 2011 |df=}}&lt;/ref&gt;
}}

جھلم شھر جي آبادي 2012 ۾ 188800 ھئي.  &lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; آبادي جي لحاظ کان پاڪستان م. 32ھين نمبر تي آهي. شھر جي پکيڙ 22 چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي گھاٽائي 261 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي واڌ جي شرح  1.51 سيڪڙو آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |title=Population growth rate |publisher=World-gazetteer.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20131017035730/world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |archivedate=17 October 2013 |df=}}&lt;/ref&gt; شھر جي 98.47 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي. اقليتن ۾ 1.36 سيڪڙو عيسائي آھن. ھن شھر ۾ رھندڙ ذاتين ۾ [[گاکار]]، [[جنجوعا]]، [[گجر]]، [[پنھور]]، [[آرائين]]، [[مغل]]، [[گوندل]]، [[اعواڻ]]، [[سيد]]، [[جٽ]]، [[ڪشميري]]، [[ڪياني]] ۽ [[کوکر]] شامل آهن.1981 ۾ جھلم جي خواندگي واري شرح 38.9 سيڪڙو ھئي . ھن وقت جھلم جي خواندگي جي شرح 79 سيڪڙو آهي جيڪا پاڪستان م اسلام آباد ۽ راولپنڊي کان پوءِ سڀ کان وڏي آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-09-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113174308/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |archivedate=13 November 2010 |df=}}&lt;/ref&gt; خواندگي جي شرح ۾ اھو اضافو ٻڌائي ٿو تہ تعليم ھن شھر ۾ تيزي سان وڌي آھي.شھري علائقي ۾ مرد ۽ عورتون سڀ تعليم يافتہ آھن. پنجاب صوبي جي اھا شرح 58 سيڪڙو آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;/&gt; ھتان جي 84 سيڪڙو ماڻھن کي بجلي جي ۽ 96 سيڪڙو ماڻهن کي پاڻي جون سهولتون ميسر آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |title=District Profile |publisher=Dawn.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080829223211/http://dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |archivedate=29 August 2008 |df=}}&lt;/ref&gt; جھلم جي انساني ترقي جو اشاريو 0.77 سيڪڙو آھي جيڪو پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪَ آھي.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>tt0xfj61i0zpgvi5q3aq1yuja6ycok9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409138</id>
      <parentid>409137</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53737" sha1="gbukio9cu0vlez1lg7chg3yxmmz0ajp" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''Imperial Gazetteer'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جھلم جو انتظام ==

[[فائل:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[درياء جھلم]] جو[[سرائي عالمگير]] واري پاسي پل جي ھيٺان وارو نظارو]]

شھر انتظامي طور تي ست يونين ڪائونسلن ۾ ورھايل آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum – Government of Pakistan |publisher=Nrb.gov.pk |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |archivedate=9 February 2012 |df=dmy}}&lt;/ref&gt; جن جا نالا آھن:
*يو سي جھلم -I
*يو سي جھلم-II
*يو سي جھلم-III
*يو سي جھلم-IV
*يو سي جھلم-V
*يو سي جھلم-VI
*يو سي جھلم-VII

شھر ۾ ضلعي ۽ تحصيل جھلم جي عملدارن جون آفيسون واقع آھن.

[[فائل:Shabir plaza.JPG|thumb|
شبير پلازه، شاندار چوڪ]]
[[فائل:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|گنبذ واري مسجد]]

== جھلم جي مردم نگاري ==

{{PakistanCensusPop
|title=Jhelum City Population
|1961=52685
|1972=70157
|1981=106462
|1998=145847
|estimate=188803
|estyear=2012
|align-fn=center
|footnote=Source:&lt;ref name=&quot;worldgazetteer1&quot;&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |title=Jhelum City |author=World-Gazetteer.com |accessdate=2010-09-19 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718113726/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |archivedate=18 July 2011 |df=}}&lt;/ref&gt;
}}

جھلم شھر جي آبادي 2012 ۾ 188800 ھئي.  &lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; آبادي جي لحاظ کان پاڪستان م. 32ھين نمبر تي آهي. شھر جي پکيڙ 22 چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي گھاٽائي 261 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي واڌ جي شرح  1.51 سيڪڙو آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |title=Population growth rate |publisher=World-gazetteer.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20131017035730/world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |archivedate=17 October 2013 |df=}}&lt;/ref&gt; شھر جي 98.47 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي. اقليتن ۾ 1.36 سيڪڙو عيسائي آھن. ھن شھر ۾ رھندڙ ذاتين ۾ [[گاکار]]، [[جنجوعا]]، [[گجر]]، [[پنھور]]، [[آرائين]]، [[مغل]]، [[گوندل]]، [[اعواڻ]]، [[سيد]]، [[جٽ]]، [[ڪشميري]]، [[ڪياني]] ۽ [[کوکر]] شامل آهن.1981 ۾ جھلم جي خواندگي واري شرح 38.9 سيڪڙو ھئي . ھن وقت جھلم جي خواندگي جي شرح 79 سيڪڙو آهي جيڪا پاڪستان م اسلام آباد ۽ راولپنڊي کان پوءِ سڀ کان وڏي آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-09-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113174308/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |archivedate=13 November 2010 |df=}}&lt;/ref&gt; خواندگي جي شرح ۾ اھو اضافو ٻڌائي ٿو تہ تعليم ھن شھر ۾ تيزي سان وڌي آھي.شھري علائقي ۾ مرد ۽ عورتون سڀ تعليم يافتہ آھن. پنجاب صوبي جي اھا شرح 58 سيڪڙو آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;/&gt; ھتان جي 84 سيڪڙو ماڻھن کي بجلي جي ۽ 96 سيڪڙو ماڻهن کي پاڻي جون سهولتون ميسر آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |title=District Profile |publisher=Dawn.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080829223211/http://dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |archivedate=29 August 2008 |df=}}&lt;/ref&gt; جھلم جي انساني ترقي جو اشاريو 0.77 سيڪڙو آھي جيڪو پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪَ آھي.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>gbukio9cu0vlez1lg7chg3yxmmz0ajp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409139</id>
      <parentid>409138</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53755" sha1="44rr4widch7b8f0ikopvz6jysn0x8ir" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''Imperial Gazetteer'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جھلم جو انتظام ==

[[فائل:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[درياء جھلم]] جو[[سرائي عالمگير]] واري پاسي پل جي ھيٺان وارو نظارو]]

شھر انتظامي طور تي ست يونين ڪائونسلن ۾ ورھايل آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum – Government of Pakistan |publisher=Nrb.gov.pk |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |archivedate=9 February 2012 |df=dmy}}&lt;/ref&gt; جن جا نالا آھن:
*يو سي جھلم -I
*يو سي جھلم-II
*يو سي جھلم-III
*يو سي جھلم-IV
*يو سي جھلم-V
*يو سي جھلم-VI
*يو سي جھلم-VII

شھر ۾ ضلعي ۽ تحصيل جھلم جي عملدارن جون آفيسون واقع آھن.

[[فائل:Shabir plaza.JPG|thumb|
شبير پلازه، شاندار چوڪ]]
[[فائل:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|گنبذ واري مسجد]]

== جھلم جي مردم نگاري ==

{{PakistanCensusPop
|title=Jhelum City Population
|1961=52685
|1972=70157
|1981=106462
|1998=145847
|estimate=188803
|estyear=2012
|align-fn=center
|footnote=Source:&lt;ref name=&quot;worldgazetteer1&quot;&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |title=Jhelum City |author=World-Gazetteer.com |accessdate=2010-09-19 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718113726/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |archivedate=18 July 2011 |df=}}&lt;/ref&gt;
}}

جھلم شھر جي آبادي 2012 ۾ 188800 ھئي.  &lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; آبادي جي لحاظ کان پاڪستان م. 32ھين نمبر تي آهي. شھر جي پکيڙ 22 چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي گھاٽائي 261 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي واڌ جي شرح  1.51 سيڪڙو آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |title=Population growth rate |publisher=World-gazetteer.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20131017035730/world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |archivedate=17 October 2013 |df=}}&lt;/ref&gt; شھر جي 98.47 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي. اقليتن ۾ 1.36 سيڪڙو عيسائي آھن. ھن شھر ۾ رھندڙ ذاتين ۾ [[گاکار]]، [[جنجوعا]]، [[گجر]]، [[پنھور]]، [[آرائين]]، [[مغل]]، [[گوندل]]، [[اعواڻ]]، [[سيد]]، [[جٽ]]، [[ڪشميري]]، [[ڪياني]] ۽ [[کوکر]] شامل آهن.1981 ۾ جھلم جي خواندگي واري شرح 38.9 سيڪڙو ھئي . ھن وقت جھلم جي خواندگي جي شرح 79 سيڪڙو آهي جيڪا پاڪستان م اسلام آباد ۽ راولپنڊي کان پوءِ سڀ کان وڏي آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-09-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113174308/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |archivedate=13 November 2010 |df=}}&lt;/ref&gt; خواندگي جي شرح ۾ اھو اضافو ٻڌائي ٿو تہ تعليم ھن شھر ۾ تيزي سان وڌي آھي.شھري علائقي ۾ مرد ۽ عورتون سڀ تعليم يافتہ آھن. پنجاب صوبي جي اھا شرح 58 سيڪڙو آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;/&gt; ھتان جي 84 سيڪڙو ماڻھن کي بجلي جي ۽ 96 سيڪڙو ماڻهن کي پاڻي جون سهولتون ميسر آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |title=District Profile |publisher=Dawn.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080829223211/http://dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |archivedate=29 August 2008 |df=}}&lt;/ref&gt; جھلم جي انساني ترقي جو اشاريو 0.77 سيڪڙو آھي جيڪو پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪَ آھي.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>44rr4widch7b8f0ikopvz6jysn0x8ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409140</id>
      <parentid>409139</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53766" sha1="l3pglkmx96it2jnws79ts1if6npxfsn" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جھلم جو انتظام ==

[[فائل:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[درياء جھلم]] جو[[سرائي عالمگير]] واري پاسي پل جي ھيٺان وارو نظارو]]

شھر انتظامي طور تي ست يونين ڪائونسلن ۾ ورھايل آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum – Government of Pakistan |publisher=Nrb.gov.pk |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum |archivedate=9 February 2012 |df=dmy}}&lt;/ref&gt; جن جا نالا آھن:
*يو سي جھلم -I
*يو سي جھلم-II
*يو سي جھلم-III
*يو سي جھلم-IV
*يو سي جھلم-V
*يو سي جھلم-VI
*يو سي جھلم-VII

شھر ۾ ضلعي ۽ تحصيل جھلم جي عملدارن جون آفيسون واقع آھن.

[[فائل:Shabir plaza.JPG|thumb|
شبير پلازه، شاندار چوڪ]]
[[فائل:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|گنبذ واري مسجد]]

== جھلم جي مردم نگاري ==

{{PakistanCensusPop
|title=Jhelum City Population
|1961=52685
|1972=70157
|1981=106462
|1998=145847
|estimate=188803
|estyear=2012
|align-fn=center
|footnote=Source:&lt;ref name=&quot;worldgazetteer1&quot;&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |title=Jhelum City |author=World-Gazetteer.com |accessdate=2010-09-19 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718113726/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |archivedate=18 July 2011 |df=}}&lt;/ref&gt;
}}

جھلم شھر جي آبادي 2012 ۾ 188800 ھئي.  &lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; آبادي جي لحاظ کان پاڪستان م. 32ھين نمبر تي آهي. شھر جي پکيڙ 22 چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي گھاٽائي 261 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي واڌ جي شرح  1.51 سيڪڙو آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |title=Population growth rate |publisher=World-gazetteer.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20131017035730/world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |archivedate=17 October 2013 |df=}}&lt;/ref&gt; شھر جي 98.47 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي. اقليتن ۾ 1.36 سيڪڙو عيسائي آھن. ھن شھر ۾ رھندڙ ذاتين ۾ [[گاکار]]، [[جنجوعا]]، [[گجر]]، [[پنھور]]، [[آرائين]]، [[مغل]]، [[گوندل]]، [[اعواڻ]]، [[سيد]]، [[جٽ]]، [[ڪشميري]]، [[ڪياني]] ۽ [[کوکر]] شامل آهن.1981 ۾ جھلم جي خواندگي واري شرح 38.9 سيڪڙو ھئي . ھن وقت جھلم جي خواندگي جي شرح 79 سيڪڙو آهي جيڪا پاڪستان م اسلام آباد ۽ راولپنڊي کان پوءِ سڀ کان وڏي آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-09-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113174308/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |archivedate=13 November 2010 |df=}}&lt;/ref&gt; خواندگي جي شرح ۾ اھو اضافو ٻڌائي ٿو تہ تعليم ھن شھر ۾ تيزي سان وڌي آھي.شھري علائقي ۾ مرد ۽ عورتون سڀ تعليم يافتہ آھن. پنجاب صوبي جي اھا شرح 58 سيڪڙو آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;/&gt; ھتان جي 84 سيڪڙو ماڻھن کي بجلي جي ۽ 96 سيڪڙو ماڻهن کي پاڻي جون سهولتون ميسر آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |title=District Profile |publisher=Dawn.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080829223211/http://dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |archivedate=29 August 2008 |df=}}&lt;/ref&gt; جھلم جي انساني ترقي جو اشاريو 0.77 سيڪڙو آھي جيڪو پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪَ آھي.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>l3pglkmx96it2jnws79ts1if6npxfsn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409141</id>
      <parentid>409140</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62973" sha1="lv0b6smy6ng4l3faggj5jyuzirmt0go" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== جھلم جي مردم نگاري ==

{{PakistanCensusPop
|title=Jhelum City Population
|1961=52685
|1972=70157
|1981=106462
|1998=145847
|estimate=188803
|estyear=2012
|align-fn=center
|footnote=Source:&lt;ref name=&quot;worldgazetteer1&quot;&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |title=Jhelum City |author=World-Gazetteer.com |accessdate=2010-09-19 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718113726/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=442609372 |archivedate=18 July 2011 |df=}}&lt;/ref&gt;
}}

جھلم شھر جي آبادي 2012 ۾ 188800 ھئي.  &lt;ref name=&quot;pop&quot;/&gt; آبادي جي لحاظ کان پاڪستان م. 32ھين نمبر تي آهي. شھر جي پکيڙ 22 چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي گھاٽائي 261 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي. آبادي جي واڌ جي شرح  1.51 سيڪڙو آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |title=Population growth rate |publisher=World-gazetteer.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20131017035730/world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-172&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan |archivedate=17 October 2013 |df=}}&lt;/ref&gt; شھر جي 98.47 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي. اقليتن ۾ 1.36 سيڪڙو عيسائي آھن. ھن شھر ۾ رھندڙ ذاتين ۾ [[گاکار]]، [[جنجوعا]]، [[گجر]]، [[پنھور]]، [[آرائين]]، [[مغل]]، [[گوندل]]، [[اعواڻ]]، [[سيد]]، [[جٽ]]، [[ڪشميري]]، [[ڪياني]] ۽ [[کوکر]] شامل آهن.1981 ۾ جھلم جي خواندگي واري شرح 38.9 سيڪڙو ھئي . ھن وقت جھلم جي خواندگي جي شرح 79 سيڪڙو آهي جيڪا پاڪستان م اسلام آباد ۽ راولپنڊي کان پوءِ سڀ کان وڏي آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |title=Archived copy |accessdate=2010-09-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113174308/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pslm_prov2006-07/2.14a.pdf |archivedate=13 November 2010 |df=}}&lt;/ref&gt; خواندگي جي شرح ۾ اھو اضافو ٻڌائي ٿو تہ تعليم ھن شھر ۾ تيزي سان وڌي آھي.شھري علائقي ۾ مرد ۽ عورتون سڀ تعليم يافتہ آھن. پنجاب صوبي جي اھا شرح 58 سيڪڙو آھي.&lt;ref name=&quot;statpak.gov.pk&quot;/&gt; ھتان جي 84 سيڪڙو ماڻھن کي بجلي جي ۽ 96 سيڪڙو ماڻهن کي پاڻي جون سهولتون ميسر آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |title=District Profile |publisher=Dawn.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080829223211/http://dawn.com/weekly/herald/herald33.htm |archivedate=29 August 2008 |df=}}&lt;/ref&gt; جھلم جي انساني ترقي جو اشاريو 0.77 سيڪڙو آھي جيڪو پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪَ آھي.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>lv0b6smy6ng4l3faggj5jyuzirmt0go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409142</id>
      <parentid>409141</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74302" sha1="4ic3waqgbtrjzoyfk3g3w2mn47okaiw" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>4ic3waqgbtrjzoyfk3g3w2mn47okaiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409143</id>
      <parentid>409142</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91438" sha1="i1eaoj4a27bw3wfd0z2ca0am4wagxsk" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>i1eaoj4a27bw3wfd0z2ca0am4wagxsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409144</id>
      <parentid>409143</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109858" sha1="irze18af7yk6ddxuz3hxib9vd8hiben" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Khewra Salt Mines Museum.jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر لوڻ مان ٺهيل اڏاوت]]

کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>irze18af7yk6ddxuz3hxib9vd8hiben</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409145</id>
      <parentid>409144</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* کيوڙا لوڻ جي کاڻ */</comment>
      <origin>409145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109897" sha1="qpwhwbps1kg6kjddbzt5sc60iz0wker" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]
```0

کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>qpwhwbps1kg6kjddbzt5sc60iz0wker</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409146</id>
      <parentid>409145</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* کيوڙا لوڻ جي کاڻ */</comment>
      <origin>409146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109887" sha1="d296ql5wvtw5mpm6ojybqspqmil339m" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>d296ql5wvtw5mpm6ojybqspqmil339m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409147</id>
      <parentid>409146</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117593" sha1="tk5mi7rcpuche4acabo5y42hcyupgyr" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}
```0

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>tk5mi7rcpuche4acabo5y42hcyupgyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409148</id>
      <parentid>409147</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117582" sha1="auga7c6e633omf4xtl4gj63bxuyhowp" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>auga7c6e633omf4xtl4gj63bxuyhowp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409149</id>
      <parentid>409148</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131083" sha1="fxroz544ssy18i4xg9rkgp88xgjp8aw" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
```0

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>fxroz544ssy18i4xg9rkgp88xgjp8aw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409150</id>
      <parentid>409149</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131072" sha1="a3ioga1m8i28olhjrzgjlscvv2zqqkx" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>a3ioga1m8i28olhjrzgjlscvv2zqqkx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409151</id>
      <parentid>409150</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145226" sha1="dew4y736kxlj8lenmlm4mjaalw70q9f" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== معيشت ==
جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي.

=== واپار ۽ خدمتون ===
جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Economy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

[[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]]

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf
 |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! استعمال جو قسم
! اڏاوتن جو تعداد
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| رهائشي
| 47,921
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| دڪان / تجارتي
| 5,974
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| رهائشي ۽ تجارتي گڏيل
| 2,722
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| صنعتي
| 312
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا استعمال
| 2,422
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل اڏاوتون
| '''59,802'''
|}

=== صنعت ===
جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! صنعت / ادارو
! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد
! معاشي شعبو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سوڊا ايش
| 1
| ڪيميائي صنعت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تمباڪو
| 1
| زرعي بنياد واري صنعت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيمينٽ
| 1
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| پيٽروليم
| 1
| توانائي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| سرن جا بٺا
| 83
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| اٽي جون ملون
| 16
| خوراڪ جي پروسيسنگ
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل'''
| '''104'''
| —
|}

انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو.

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-CMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/
 |title=Industry Statistics
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ زرعي واپار ===
جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture
 |title=Agriculture (Flora &amp; Fauna)
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! ايراضي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آبپاشي هيٺ پوکيل زمين
| 316,815 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين
| 282,983 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| ٻيلا
| 110,491 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پوک لائق پر غيرآباد زمين
| 149,971 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| پوک لاءِ دستياب نہ
| 281,490 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل ايراضي
| '''858,767 ايڪڙ'''
|}

ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو.

=== مالداري ===
مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو.

=== معدنيات ۽ سالٽ رينج ===
جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي.

کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو.

=== پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار ===
جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن.

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم سرگرميون
! جاگرافيائي حيثيت
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واپار ۽ خدمتون'''
| پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون
| خاص طور جهلم شهر
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک
| شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صنعت'''
| سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا
| ضلعي جي مختلف علائقن ۾&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''معدنيات'''
| لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون
| خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''مالداري'''
| کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت'''
| سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''پرڏيهه ۾ روزگار'''
| پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني
| ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|}
```0

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>dew4y736kxlj8lenmlm4mjaalw70q9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409152</id>
      <parentid>409151</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163599" sha1="c6w1uwnyj84k1saqrj6r2laafq1jj3e" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== صحت ==
جهلم شهر [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جي سرڪاري صحت نظام جو مرڪزي حوالگي ۽ ثانوي علاج وارو مرڪز آهي. شهر ۾ '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر (ڊي ايڇ ڪيو) اسپتال جهلم''' ضلعي جي مکيه سرڪاري اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ '''ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال (سي ايم ايڇ) جهلم''' پڻ موجود آهي. ضلعي جي وسيع سرڪاري صحت نيٽ ورڪ ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻين قسمن جون بنيادي صحت سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري صحت جي انتظامي ذميواري '''ڊسٽرڪٽ هيلٿ اٿارٽي جهلم''' وٽ آهي. اٿارٽي جي ذميوارين ۾ صحت مرڪزن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ، ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي جون خالي جايون ڀرڻ، دوائن ۽ طبي سامان جي فراهمي، صحت عملي جي تربيت، صحت مرڪزن ۽ فيلڊ عملي جي نگراني ۽ ترقياتي منصوبن تي عمل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/health_department
 |title=District Health Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== صحت جو سرڪاري ڍانچو ===
پنجاب حڪومت جي جهلم ضلعي پروفائيل موجب ضلعي ۾ مختلف درجن جون مجموعي طور '''88 سرڪاري صحت سهولتون''' درج آهن. انهن ۾ هڪ ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال، ٻه تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، ڇهه رورل هيلٿ سينٽر، 49 بيسڪ هيلٿ يونٽ، هڪ ٽي بي اسپتال ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سميت ٻين قسمن جون 29 سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جو سرڪاري صحت ڍانچو'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! صحت سهولت
! تعداد
! بنيادي ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال'''
| 1
| ثانوي، ماهراڻي ۽ ضلعي سطح جي حوالگي واري صحت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون'''
| 2
| تعلقي سطح جو اسپتال ۽ حوالگي وارو علاج
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''رورل هيلٿ سينٽر (RHC)'''
| 6
| ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرائمري ۽ ايمرجنسي صحت جون خدمتون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بيسڪ هيلٿ يونٽ (BHU)'''
| 49
| بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي بي اسپتال'''
| 1
| [[تپ دق]] سان لاڳاپيل علاج
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ٻيون سهولتون'''
| 29
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻيون بنيادي سهولتون
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''88'''
| —
|}

اهي انگ '''سڄي جهلم ضلعي''' جا آهن ۽ انهن کي رڳو جهلم شهر اندر موجود اسپتالن ۽ صحت مرڪزن جو تعداد نہ سمجهيو وڃي. ضلعي سطح تي [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون آهن، جڏهن تہ دينه، ڊوميلي، جلالپور شريف، لِلا ۽ ٻين هنڌن تي رورل هيلٿ سينٽر قائم آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.punjab.gov.pk/node/906
 |title=Jhelum – Emergency Medical Services
 |publisher=Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ===
'''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال جهلم''' شهر جي سڀ کان اهم سرڪاري عام اسپتال ۽ ضلعي جي ثانوي حوالگي واري صحت سهولت آهي. پنجاب جي صحت کاتي جي نظام ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتالن جو ڪم عام علاج کان علاوه ماهراڻيون خدمتون، داخل مريضن جو علاج، جديد تشخيص، ايمرجنسي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ هيٺين سطح جي صحت مرڪزن کان موڪليل مريضن لاءِ حوالگي جون خدمتون مهيا ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/Services
 |title=Health Services
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڊي ايڇ ڪيو جهلم ۾ طبي، جراحي، ٻارن، زنانہ ۽ ويم، ايمرجنسي ۽ ٻين ماهراڻين شعبن سان گڏ تشخيصي ۽ داخل مريضن جون سهولتون موجود آهن. سرڪاري پنجاب ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ پڻ '''DHQ Hospital, Jhelum''' کي جهلم تعلقي جي اهم ايمرجنسي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

اسپتال جي بنيادي ڍانچي کي پنجاب حڪومت جي ثانوي صحت سهولتن جي اپ گريڊيشن پروگرام تحت جديد بڻايو ويو. پنجاب جي صحت کاتي جي '''پراجيڪٽ مئنيجمينٽ يونٽ''' موجب ڊي ايڇ ڪيو جهلم انهن ثانوي اسپتالن مان هو جن ۾ عمارت، طبي سهولتن، انساني وسيلن، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اسپتال انتظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PMU-DHQ-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pmuhealth.gop.pk/home-2/
 |title=DHQ Hospital Jhelum
 |publisher=Project Management Unit, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دل جي علاج جون خدمتون ===
جهلم جي صحت جي نظام ۾ هڪ اهم واڌ '''2026ع''' ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال اندر جديد '''ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن ليبارٽري (ڪيٿ ليب)''' جو قيام هو. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي موجب ڪيٿ ليب جو افتتاح '''3 جنوري 2026ع''' تي ڪيو ويو ۽ اها ضلعي سطح تي دل جي بيمارين جي جديد تشخيص ۽ علاج مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/NewsDetail/213
 |title=Cath Lab inaugurated in District Jhelum
 |date=3 January 2026
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿ ليب ۾ '''اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ، عارضي پيس ميڪر''' ۽ دل جي ايمرجنسي علاج جون سهولتون مهيا ڪيون ويون آهن. صحت کاتي موجب مرڪز ۾ ڊجيٽل ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن سسٽم، ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر يونٽ ۽ تربيت يافته ڪارڊيولوجسٽ، اينسٿيٽسٽ ۽ نرسنگ عملي جون خدمتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/News/1000
 |title=Jhelum Cath Lab
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن سهولت جو مقصد جهلم کان سواءِ [[دينه، پاڪستان|دينه]]، [[سوهاوا]]، [[پنڊ دادن خان]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي دل جي مريضن کي راولپنڊي يا ٻين وڏن شهرن ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت گهٽائڻ ۽ وقت سر علاج تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #c62828;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb); color:#b71c1c; padding:9px;&quot; | '''ڊي ايڇ ڪيو جهلم جي ڪيٿ ليب جون اهم خدمتون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#c62828; color:white;&quot;
! خدمت
! طبي مقصد
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''اينجيوگرافي'''
| دل جي ڪورونري شريانن جي تشخيص
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''اينجيوپلاسٽي'''
| بند يا تنگ ٿيل ڪورونري شريانن جو علاج
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''پرائمري پي سي آءِ'''
| دل جي شديد دوري ۾ هنگامي ڪورونري مداخلت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''پيس ميڪر'''
| دل جي ڌڙڪن جي مخصوص خرابين جو علاج
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر'''
| دل جي هنگامي مريضن جي فوري سنڀال
|}

=== بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت ===
جهلم ضلعي ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال حوالگي واري نظام جي مٿئين ضلعي سطح تي ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ''' ۽ '''رورل هيلٿ سينٽر''' بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. پنجاب جي صحت کاتي موجب بي ايڇ يو عام طور پرائمري صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج لاءِ بنيادي مرڪز هوندو آهي، جڏهن تہ آر ايڇ سي وڌيڪ وسيع طبي، ايمرجنسي ۽ حوالگي واريون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

سرڪاري ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ جهلم ضلعي لاءِ '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم، آر ايڇ سي خلاصپور، آر ايڇ سي دينه، ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا، آر ايڇ سي ڊوميلي، آر ايڇ سي جلالپور شريف، آر ايڇ سي لِلا''' ۽ '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا اهم سرڪاري حوالگي ۽ ايمرجنسي صحت مرڪز'''&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! صحت مرڪز
! درجو
! علائقو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم'''
| ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال
| جهلم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''آر ايڇ سي خلاصپور'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| جهلم تعلقو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''آر ايڇ سي دينه'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| دينه
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| سوهاوا
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''آر ايڇ سي ڊوميلي'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| سوهاوا تعلقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| پنڊ دادن خان
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آر ايڇ سي جلالپور شريف'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''آر ايڇ سي لِلا'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|}

=== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت ===
ضلعي صحت اٿارٽي جي پروگرام ۾ ماءُ، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جي صحت سان لاڳاپيل خدمتون پڻ شامل آهن. انهن ۾ حفاظتي ٽڪا، حمل ۽ ويم سان لاڳاپيل بنيادي خدمتون، ٻارن جي صحت، فيلڊ هيلٿ ورڪرن جون سرگرميون ۽ غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

پنجاب جي صحت کاتي موجب ڊي ايڇ ڪيو ۽ ٽي ايڇ ڪيو اسپتالن کي بنيادي ۽ جامع '''ايمرجنسي آبسٽٽرڪ ۽ نيو بورن ڪيئر (EmONC)''' مهيا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پيچيده ڪيس هيٺين سطح جي بي ايڇ يو، آر ايڇ سي ۽ ٻين صحت مرڪزن کان انهن اسپتالن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

جهلم جي ضلعي صحت اٿارٽي جي غذائيت پروگرام تحت '''14 آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام (OTP) مرڪز''' ۽ هڪ '''اسٽيبلائيزيشن سينٽر (SC)''' فعال هجڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. سرڪاري رڪارڊ موجب انهن مان چار غذائي مرڪز جهلم، ٽي دينه، ٽي سوهاوا ۽ چار پنڊ دادن خان تعلقي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt; هي انگ ضلعي پورٽل تي موجود پروگرام جي رپورٽ جا آهن ۽ موجوده سال جي لائيو انگن طور نہ سمجهيا وڃن.

=== وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام ===
ضلعي صحت نظام ۾ [[پوليو]]، [[ڊينگي بخار|ڊينگي]]، [[تپ دق]]، [[هيپاٽائيٽس]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جي نگراني ۽ روڪٿام پڻ شامل آهي. حفاظتي ٽڪن جو معمول وارو '''اي پي آءِ (Expanded Programme on Immunization)''' ۽ قومي ۽ ضمني پوليو مهمون ضلعي صحت اٿارٽي جي بنيادي بچاءَ وارين سرگرمين جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي تشخيص ۽ علاج لاءِ مخصوص مرڪز پڻ قائم آهي. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي جي موجوده پروگرام موجب جهلم جي ڊي ايڇ ڪيو اسپتال انهن سرڪاري مرڪزن مان هڪ آهي جتي ايڇ آءِ وي لاءِ تشخيصي ۽ علاج جون خدمتون مفت فراهم ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/home/verticalprogramaids
 |title=AIDS Control Program
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال ===
'''[[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]''' (سي ايم ايڇ جهلم) [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع فوجي اسپتال آهي. اها پاڪستان جي فوجي طبي نظام جو حصو آهي ۽ جهلم ڇانوڻي ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ اهم طبي سهولت جي حيثيت رکي ٿي. سي ايم ايڇ جهلم ۾ مختلف طبي ۽ جراحي شعبن جون خدمتون موجود آهن. شهر ۾ ڊي ايڇ ڪيو ۽ سي ايم ايڇ جي موجودگي سبب سرڪاري سول ۽ فوجي صحت جا ٻه وڏا اسپتالي مرڪز قائم آهن.

=== صحت جي نظام جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي صحت نظام جا اهم حصا'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم ادارو / سهولت
! ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ضلعي ثانوي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم
| ايمرجنسي، داخل مريض، ماهراڻو علاج، تشخيص ۽ حوالگي&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''دل جون بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ڪيٿ ليب
| اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ ۽ پيس ميڪر&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''پرائمري صحت'''
| 49 بي ايڇ يو ۽ 6 آر ايڇ سي
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي ۽ بچاءَ واري صحت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''تعلقي سطح'''
| 2 ٽي ايڇ ڪيو اسپتالون
| سوهاوا ۽ پنڊ دادن خان ۾ حوالگي ۽ اسپتالي علاج&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو، ٽي ايڇ ڪيو، آر ايڇ سي ۽ بي ايڇ يو
| حمل، ويم، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جون خدمتون&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''غذائيت'''
| 14 او ٽي پي مرڪز ۽ 1 اسٽيبلائيزيشن سينٽر
| شديد غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''وچڙندڙ بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ۽ ضلعي صحت نيٽ ورڪ
| اي پي آءِ، پوليو، ڊينگي، ٽي بي ۽ ايڇ آءِ وي پروگرام&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''فوجي صحت'''
| [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]
| فوجي طبي ۽ اسپتالي خدمتون
|}

== معيشت ==
جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي.

=== واپار ۽ خدمتون ===
جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Economy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

[[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]]

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf
 |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! استعمال جو قسم
! اڏاوتن جو تعداد
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| رهائشي
| 47,921
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| دڪان / تجارتي
| 5,974
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| رهائشي ۽ تجارتي گڏيل
| 2,722
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| صنعتي
| 312
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا استعمال
| 2,422
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل اڏاوتون
| '''59,802'''
|}

=== صنعت ===
جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! صنعت / ادارو
! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد
! معاشي شعبو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سوڊا ايش
| 1
| ڪيميائي صنعت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تمباڪو
| 1
| زرعي بنياد واري صنعت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيمينٽ
| 1
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| پيٽروليم
| 1
| توانائي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| سرن جا بٺا
| 83
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| اٽي جون ملون
| 16
| خوراڪ جي پروسيسنگ
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل'''
| '''104'''
| —
|}

انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو.

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-CMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/
 |title=Industry Statistics
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ زرعي واپار ===
جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture
 |title=Agriculture (Flora &amp; Fauna)
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! ايراضي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آبپاشي هيٺ پوکيل زمين
| 316,815 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين
| 282,983 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| ٻيلا
| 110,491 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پوک لائق پر غيرآباد زمين
| 149,971 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| پوک لاءِ دستياب نہ
| 281,490 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل ايراضي
| '''858,767 ايڪڙ'''
|}

ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو.

=== مالداري ===
مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو.

=== معدنيات ۽ سالٽ رينج ===
جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي.

کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو.

=== پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار ===
جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن.

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم سرگرميون
! جاگرافيائي حيثيت
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واپار ۽ خدمتون'''
| پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون
| خاص طور جهلم شهر
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک
| شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صنعت'''
| سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا
| ضلعي جي مختلف علائقن ۾&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''معدنيات'''
| لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون
| خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''مالداري'''
| کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت'''
| سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''پرڏيهه ۾ روزگار'''
| پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني
| ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|}
```0

== جھلم جي معيشت ==

ھن شھر جي اردگرد کوڙ صنعتون واقع آھن جن ۾ تماڪ جو فيڪٽريون، ڪاٺ جي صنعت، ماربل ۽ شيشي جون صنعتون ۽ ڪڻڪ جي اٽي واريون مليون شامل آهن   &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html |title=Tehsil Municipal Administration Jhelum – Industries of Jhelum |publisher=Tmajhelum.com |date= |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html |archivedate=11 May 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>c6w1uwnyj84k1saqrj6r2laafq1jj3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409153</id>
      <parentid>409152</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162991" sha1="kf1qjrv1f6nxww2oerx7m0vvci8ben0" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== صحت ==
جهلم شهر [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جي سرڪاري صحت نظام جو مرڪزي حوالگي ۽ ثانوي علاج وارو مرڪز آهي. شهر ۾ '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر (ڊي ايڇ ڪيو) اسپتال جهلم''' ضلعي جي مکيه سرڪاري اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ '''ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال (سي ايم ايڇ) جهلم''' پڻ موجود آهي. ضلعي جي وسيع سرڪاري صحت نيٽ ورڪ ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻين قسمن جون بنيادي صحت سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري صحت جي انتظامي ذميواري '''ڊسٽرڪٽ هيلٿ اٿارٽي جهلم''' وٽ آهي. اٿارٽي جي ذميوارين ۾ صحت مرڪزن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ، ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي جون خالي جايون ڀرڻ، دوائن ۽ طبي سامان جي فراهمي، صحت عملي جي تربيت، صحت مرڪزن ۽ فيلڊ عملي جي نگراني ۽ ترقياتي منصوبن تي عمل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/health_department
 |title=District Health Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== صحت جو سرڪاري ڍانچو ===
پنجاب حڪومت جي جهلم ضلعي پروفائيل موجب ضلعي ۾ مختلف درجن جون مجموعي طور '''88 سرڪاري صحت سهولتون''' درج آهن. انهن ۾ هڪ ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال، ٻه تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، ڇهه رورل هيلٿ سينٽر، 49 بيسڪ هيلٿ يونٽ، هڪ ٽي بي اسپتال ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سميت ٻين قسمن جون 29 سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جو سرڪاري صحت ڍانچو'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! صحت سهولت
! تعداد
! بنيادي ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال'''
| 1
| ثانوي، ماهراڻي ۽ ضلعي سطح جي حوالگي واري صحت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون'''
| 2
| تعلقي سطح جو اسپتال ۽ حوالگي وارو علاج
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''رورل هيلٿ سينٽر (RHC)'''
| 6
| ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرائمري ۽ ايمرجنسي صحت جون خدمتون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بيسڪ هيلٿ يونٽ (BHU)'''
| 49
| بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي بي اسپتال'''
| 1
| [[تپ دق]] سان لاڳاپيل علاج
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ٻيون سهولتون'''
| 29
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻيون بنيادي سهولتون
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''88'''
| —
|}

اهي انگ '''سڄي جهلم ضلعي''' جا آهن ۽ انهن کي رڳو جهلم شهر اندر موجود اسپتالن ۽ صحت مرڪزن جو تعداد نہ سمجهيو وڃي. ضلعي سطح تي [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون آهن، جڏهن تہ دينه، ڊوميلي، جلالپور شريف، لِلا ۽ ٻين هنڌن تي رورل هيلٿ سينٽر قائم آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.punjab.gov.pk/node/906
 |title=Jhelum – Emergency Medical Services
 |publisher=Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ===
'''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال جهلم''' شهر جي سڀ کان اهم سرڪاري عام اسپتال ۽ ضلعي جي ثانوي حوالگي واري صحت سهولت آهي. پنجاب جي صحت کاتي جي نظام ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتالن جو ڪم عام علاج کان علاوه ماهراڻيون خدمتون، داخل مريضن جو علاج، جديد تشخيص، ايمرجنسي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ هيٺين سطح جي صحت مرڪزن کان موڪليل مريضن لاءِ حوالگي جون خدمتون مهيا ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/Services
 |title=Health Services
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڊي ايڇ ڪيو جهلم ۾ طبي، جراحي، ٻارن، زنانہ ۽ ويم، ايمرجنسي ۽ ٻين ماهراڻين شعبن سان گڏ تشخيصي ۽ داخل مريضن جون سهولتون موجود آهن. سرڪاري پنجاب ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ پڻ '''DHQ Hospital, Jhelum''' کي جهلم تعلقي جي اهم ايمرجنسي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

اسپتال جي بنيادي ڍانچي کي پنجاب حڪومت جي ثانوي صحت سهولتن جي اپ گريڊيشن پروگرام تحت جديد بڻايو ويو. پنجاب جي صحت کاتي جي '''پراجيڪٽ مئنيجمينٽ يونٽ''' موجب ڊي ايڇ ڪيو جهلم انهن ثانوي اسپتالن مان هو جن ۾ عمارت، طبي سهولتن، انساني وسيلن، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اسپتال انتظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PMU-DHQ-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pmuhealth.gop.pk/home-2/
 |title=DHQ Hospital Jhelum
 |publisher=Project Management Unit, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دل جي علاج جون خدمتون ===
جهلم جي صحت جي نظام ۾ هڪ اهم واڌ '''2026ع''' ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال اندر جديد '''ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن ليبارٽري (ڪيٿ ليب)''' جو قيام هو. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي موجب ڪيٿ ليب جو افتتاح '''3 جنوري 2026ع''' تي ڪيو ويو ۽ اها ضلعي سطح تي دل جي بيمارين جي جديد تشخيص ۽ علاج مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/NewsDetail/213
 |title=Cath Lab inaugurated in District Jhelum
 |date=3 January 2026
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿ ليب ۾ '''اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ، عارضي پيس ميڪر''' ۽ دل جي ايمرجنسي علاج جون سهولتون مهيا ڪيون ويون آهن. صحت کاتي موجب مرڪز ۾ ڊجيٽل ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن سسٽم، ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر يونٽ ۽ تربيت يافته ڪارڊيولوجسٽ، اينسٿيٽسٽ ۽ نرسنگ عملي جون خدمتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/News/1000
 |title=Jhelum Cath Lab
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن سهولت جو مقصد جهلم کان سواءِ [[دينه، پاڪستان|دينه]]، [[سوهاوا]]، [[پنڊ دادن خان]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي دل جي مريضن کي راولپنڊي يا ٻين وڏن شهرن ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت گهٽائڻ ۽ وقت سر علاج تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #c62828;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb); color:#b71c1c; padding:9px;&quot; | '''ڊي ايڇ ڪيو جهلم جي ڪيٿ ليب جون اهم خدمتون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#c62828; color:white;&quot;
! خدمت
! طبي مقصد
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''اينجيوگرافي'''
| دل جي ڪورونري شريانن جي تشخيص
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''اينجيوپلاسٽي'''
| بند يا تنگ ٿيل ڪورونري شريانن جو علاج
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''پرائمري پي سي آءِ'''
| دل جي شديد دوري ۾ هنگامي ڪورونري مداخلت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''پيس ميڪر'''
| دل جي ڌڙڪن جي مخصوص خرابين جو علاج
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر'''
| دل جي هنگامي مريضن جي فوري سنڀال
|}

=== بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت ===
جهلم ضلعي ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال حوالگي واري نظام جي مٿئين ضلعي سطح تي ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ''' ۽ '''رورل هيلٿ سينٽر''' بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. پنجاب جي صحت کاتي موجب بي ايڇ يو عام طور پرائمري صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج لاءِ بنيادي مرڪز هوندو آهي، جڏهن تہ آر ايڇ سي وڌيڪ وسيع طبي، ايمرجنسي ۽ حوالگي واريون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

سرڪاري ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ جهلم ضلعي لاءِ '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم، آر ايڇ سي خلاصپور، آر ايڇ سي دينه، ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا، آر ايڇ سي ڊوميلي، آر ايڇ سي جلالپور شريف، آر ايڇ سي لِلا''' ۽ '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا اهم سرڪاري حوالگي ۽ ايمرجنسي صحت مرڪز'''&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! صحت مرڪز
! درجو
! علائقو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم'''
| ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال
| جهلم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''آر ايڇ سي خلاصپور'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| جهلم تعلقو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''آر ايڇ سي دينه'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| دينه
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| سوهاوا
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''آر ايڇ سي ڊوميلي'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| سوهاوا تعلقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| پنڊ دادن خان
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آر ايڇ سي جلالپور شريف'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''آر ايڇ سي لِلا'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|}

=== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت ===
ضلعي صحت اٿارٽي جي پروگرام ۾ ماءُ، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جي صحت سان لاڳاپيل خدمتون پڻ شامل آهن. انهن ۾ حفاظتي ٽڪا، حمل ۽ ويم سان لاڳاپيل بنيادي خدمتون، ٻارن جي صحت، فيلڊ هيلٿ ورڪرن جون سرگرميون ۽ غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

پنجاب جي صحت کاتي موجب ڊي ايڇ ڪيو ۽ ٽي ايڇ ڪيو اسپتالن کي بنيادي ۽ جامع '''ايمرجنسي آبسٽٽرڪ ۽ نيو بورن ڪيئر (EmONC)''' مهيا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پيچيده ڪيس هيٺين سطح جي بي ايڇ يو، آر ايڇ سي ۽ ٻين صحت مرڪزن کان انهن اسپتالن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

جهلم جي ضلعي صحت اٿارٽي جي غذائيت پروگرام تحت '''14 آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام (OTP) مرڪز''' ۽ هڪ '''اسٽيبلائيزيشن سينٽر (SC)''' فعال هجڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. سرڪاري رڪارڊ موجب انهن مان چار غذائي مرڪز جهلم، ٽي دينه، ٽي سوهاوا ۽ چار پنڊ دادن خان تعلقي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt; هي انگ ضلعي پورٽل تي موجود پروگرام جي رپورٽ جا آهن ۽ موجوده سال جي لائيو انگن طور نہ سمجهيا وڃن.

=== وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام ===
ضلعي صحت نظام ۾ [[پوليو]]، [[ڊينگي بخار|ڊينگي]]، [[تپ دق]]، [[هيپاٽائيٽس]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جي نگراني ۽ روڪٿام پڻ شامل آهي. حفاظتي ٽڪن جو معمول وارو '''اي پي آءِ (Expanded Programme on Immunization)''' ۽ قومي ۽ ضمني پوليو مهمون ضلعي صحت اٿارٽي جي بنيادي بچاءَ وارين سرگرمين جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي تشخيص ۽ علاج لاءِ مخصوص مرڪز پڻ قائم آهي. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي جي موجوده پروگرام موجب جهلم جي ڊي ايڇ ڪيو اسپتال انهن سرڪاري مرڪزن مان هڪ آهي جتي ايڇ آءِ وي لاءِ تشخيصي ۽ علاج جون خدمتون مفت فراهم ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/home/verticalprogramaids
 |title=AIDS Control Program
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال ===
'''[[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]''' (سي ايم ايڇ جهلم) [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع فوجي اسپتال آهي. اها پاڪستان جي فوجي طبي نظام جو حصو آهي ۽ جهلم ڇانوڻي ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ اهم طبي سهولت جي حيثيت رکي ٿي. سي ايم ايڇ جهلم ۾ مختلف طبي ۽ جراحي شعبن جون خدمتون موجود آهن. شهر ۾ ڊي ايڇ ڪيو ۽ سي ايم ايڇ جي موجودگي سبب سرڪاري سول ۽ فوجي صحت جا ٻه وڏا اسپتالي مرڪز قائم آهن.

=== صحت جي نظام جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي صحت نظام جا اهم حصا'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم ادارو / سهولت
! ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ضلعي ثانوي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم
| ايمرجنسي، داخل مريض، ماهراڻو علاج، تشخيص ۽ حوالگي&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''دل جون بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ڪيٿ ليب
| اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ ۽ پيس ميڪر&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''پرائمري صحت'''
| 49 بي ايڇ يو ۽ 6 آر ايڇ سي
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي ۽ بچاءَ واري صحت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''تعلقي سطح'''
| 2 ٽي ايڇ ڪيو اسپتالون
| سوهاوا ۽ پنڊ دادن خان ۾ حوالگي ۽ اسپتالي علاج&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو، ٽي ايڇ ڪيو، آر ايڇ سي ۽ بي ايڇ يو
| حمل، ويم، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جون خدمتون&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''غذائيت'''
| 14 او ٽي پي مرڪز ۽ 1 اسٽيبلائيزيشن سينٽر
| شديد غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''وچڙندڙ بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ۽ ضلعي صحت نيٽ ورڪ
| اي پي آءِ، پوليو، ڊينگي، ٽي بي ۽ ايڇ آءِ وي پروگرام&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''فوجي صحت'''
| [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]
| فوجي طبي ۽ اسپتالي خدمتون
|}

== معيشت ==
جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي.

=== واپار ۽ خدمتون ===
جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Economy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

[[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]]

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf
 |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! استعمال جو قسم
! اڏاوتن جو تعداد
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| رهائشي
| 47,921
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| دڪان / تجارتي
| 5,974
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| رهائشي ۽ تجارتي گڏيل
| 2,722
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| صنعتي
| 312
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا استعمال
| 2,422
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل اڏاوتون
| '''59,802'''
|}

=== صنعت ===
جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! صنعت / ادارو
! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد
! معاشي شعبو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سوڊا ايش
| 1
| ڪيميائي صنعت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تمباڪو
| 1
| زرعي بنياد واري صنعت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيمينٽ
| 1
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| پيٽروليم
| 1
| توانائي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| سرن جا بٺا
| 83
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| اٽي جون ملون
| 16
| خوراڪ جي پروسيسنگ
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل'''
| '''104'''
| —
|}

انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو.

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-CMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/
 |title=Industry Statistics
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ زرعي واپار ===
جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture
 |title=Agriculture (Flora &amp; Fauna)
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! ايراضي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آبپاشي هيٺ پوکيل زمين
| 316,815 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين
| 282,983 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| ٻيلا
| 110,491 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پوک لائق پر غيرآباد زمين
| 149,971 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| پوک لاءِ دستياب نہ
| 281,490 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل ايراضي
| '''858,767 ايڪڙ'''
|}

ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو.

=== مالداري ===
مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو.

=== معدنيات ۽ سالٽ رينج ===
جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي.

کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو.

=== پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار ===
جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن.

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم سرگرميون
! جاگرافيائي حيثيت
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واپار ۽ خدمتون'''
| پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون
| خاص طور جهلم شهر
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک
| شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صنعت'''
| سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا
| ضلعي جي مختلف علائقن ۾&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''معدنيات'''
| لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون
| خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''مالداري'''
| کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت'''
| سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''پرڏيهه ۾ روزگار'''
| پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني
| ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|}
```0

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>kf1qjrv1f6nxww2oerx7m0vvci8ben0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409154</id>
      <parentid>409153</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166776" sha1="hvh5et4cfns5pftwnu8br0f67y5t081" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== صحت ==
جهلم شهر [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جي سرڪاري صحت نظام جو مرڪزي حوالگي ۽ ثانوي علاج وارو مرڪز آهي. شهر ۾ '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر (ڊي ايڇ ڪيو) اسپتال جهلم''' ضلعي جي مکيه سرڪاري اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ '''ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال (سي ايم ايڇ) جهلم''' پڻ موجود آهي. ضلعي جي وسيع سرڪاري صحت نيٽ ورڪ ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻين قسمن جون بنيادي صحت سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري صحت جي انتظامي ذميواري '''ڊسٽرڪٽ هيلٿ اٿارٽي جهلم''' وٽ آهي. اٿارٽي جي ذميوارين ۾ صحت مرڪزن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ، ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي جون خالي جايون ڀرڻ، دوائن ۽ طبي سامان جي فراهمي، صحت عملي جي تربيت، صحت مرڪزن ۽ فيلڊ عملي جي نگراني ۽ ترقياتي منصوبن تي عمل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/health_department
 |title=District Health Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== صحت جو سرڪاري ڍانچو ===
پنجاب حڪومت جي جهلم ضلعي پروفائيل موجب ضلعي ۾ مختلف درجن جون مجموعي طور '''88 سرڪاري صحت سهولتون''' درج آهن. انهن ۾ هڪ ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال، ٻه تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، ڇهه رورل هيلٿ سينٽر، 49 بيسڪ هيلٿ يونٽ، هڪ ٽي بي اسپتال ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سميت ٻين قسمن جون 29 سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جو سرڪاري صحت ڍانچو'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! صحت سهولت
! تعداد
! بنيادي ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال'''
| 1
| ثانوي، ماهراڻي ۽ ضلعي سطح جي حوالگي واري صحت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون'''
| 2
| تعلقي سطح جو اسپتال ۽ حوالگي وارو علاج
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''رورل هيلٿ سينٽر (RHC)'''
| 6
| ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرائمري ۽ ايمرجنسي صحت جون خدمتون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بيسڪ هيلٿ يونٽ (BHU)'''
| 49
| بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي بي اسپتال'''
| 1
| [[تپ دق]] سان لاڳاپيل علاج
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ٻيون سهولتون'''
| 29
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻيون بنيادي سهولتون
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''88'''
| —
|}

اهي انگ '''سڄي جهلم ضلعي''' جا آهن ۽ انهن کي رڳو جهلم شهر اندر موجود اسپتالن ۽ صحت مرڪزن جو تعداد نہ سمجهيو وڃي. ضلعي سطح تي [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون آهن، جڏهن تہ دينه، ڊوميلي، جلالپور شريف، لِلا ۽ ٻين هنڌن تي رورل هيلٿ سينٽر قائم آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.punjab.gov.pk/node/906
 |title=Jhelum – Emergency Medical Services
 |publisher=Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ===
'''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال جهلم''' شهر جي سڀ کان اهم سرڪاري عام اسپتال ۽ ضلعي جي ثانوي حوالگي واري صحت سهولت آهي. پنجاب جي صحت کاتي جي نظام ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتالن جو ڪم عام علاج کان علاوه ماهراڻيون خدمتون، داخل مريضن جو علاج، جديد تشخيص، ايمرجنسي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ هيٺين سطح جي صحت مرڪزن کان موڪليل مريضن لاءِ حوالگي جون خدمتون مهيا ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/Services
 |title=Health Services
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڊي ايڇ ڪيو جهلم ۾ طبي، جراحي، ٻارن، زنانہ ۽ ويم، ايمرجنسي ۽ ٻين ماهراڻين شعبن سان گڏ تشخيصي ۽ داخل مريضن جون سهولتون موجود آهن. سرڪاري پنجاب ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ پڻ '''DHQ Hospital, Jhelum''' کي جهلم تعلقي جي اهم ايمرجنسي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

اسپتال جي بنيادي ڍانچي کي پنجاب حڪومت جي ثانوي صحت سهولتن جي اپ گريڊيشن پروگرام تحت جديد بڻايو ويو. پنجاب جي صحت کاتي جي '''پراجيڪٽ مئنيجمينٽ يونٽ''' موجب ڊي ايڇ ڪيو جهلم انهن ثانوي اسپتالن مان هو جن ۾ عمارت، طبي سهولتن، انساني وسيلن، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اسپتال انتظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PMU-DHQ-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pmuhealth.gop.pk/home-2/
 |title=DHQ Hospital Jhelum
 |publisher=Project Management Unit, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دل جي علاج جون خدمتون ===
جهلم جي صحت جي نظام ۾ هڪ اهم واڌ '''2026ع''' ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال اندر جديد '''ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن ليبارٽري (ڪيٿ ليب)''' جو قيام هو. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي موجب ڪيٿ ليب جو افتتاح '''3 جنوري 2026ع''' تي ڪيو ويو ۽ اها ضلعي سطح تي دل جي بيمارين جي جديد تشخيص ۽ علاج مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/NewsDetail/213
 |title=Cath Lab inaugurated in District Jhelum
 |date=3 January 2026
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿ ليب ۾ '''اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ، عارضي پيس ميڪر''' ۽ دل جي ايمرجنسي علاج جون سهولتون مهيا ڪيون ويون آهن. صحت کاتي موجب مرڪز ۾ ڊجيٽل ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن سسٽم، ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر يونٽ ۽ تربيت يافته ڪارڊيولوجسٽ، اينسٿيٽسٽ ۽ نرسنگ عملي جون خدمتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/News/1000
 |title=Jhelum Cath Lab
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن سهولت جو مقصد جهلم کان سواءِ [[دينه، پاڪستان|دينه]]، [[سوهاوا]]، [[پنڊ دادن خان]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي دل جي مريضن کي راولپنڊي يا ٻين وڏن شهرن ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت گهٽائڻ ۽ وقت سر علاج تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #c62828;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb); color:#b71c1c; padding:9px;&quot; | '''ڊي ايڇ ڪيو جهلم جي ڪيٿ ليب جون اهم خدمتون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#c62828; color:white;&quot;
! خدمت
! طبي مقصد
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''اينجيوگرافي'''
| دل جي ڪورونري شريانن جي تشخيص
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''اينجيوپلاسٽي'''
| بند يا تنگ ٿيل ڪورونري شريانن جو علاج
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''پرائمري پي سي آءِ'''
| دل جي شديد دوري ۾ هنگامي ڪورونري مداخلت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''پيس ميڪر'''
| دل جي ڌڙڪن جي مخصوص خرابين جو علاج
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر'''
| دل جي هنگامي مريضن جي فوري سنڀال
|}

=== بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت ===
جهلم ضلعي ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال حوالگي واري نظام جي مٿئين ضلعي سطح تي ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ''' ۽ '''رورل هيلٿ سينٽر''' بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. پنجاب جي صحت کاتي موجب بي ايڇ يو عام طور پرائمري صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج لاءِ بنيادي مرڪز هوندو آهي، جڏهن تہ آر ايڇ سي وڌيڪ وسيع طبي، ايمرجنسي ۽ حوالگي واريون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

سرڪاري ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ جهلم ضلعي لاءِ '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم، آر ايڇ سي خلاصپور، آر ايڇ سي دينه، ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا، آر ايڇ سي ڊوميلي، آر ايڇ سي جلالپور شريف، آر ايڇ سي لِلا''' ۽ '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا اهم سرڪاري حوالگي ۽ ايمرجنسي صحت مرڪز'''&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! صحت مرڪز
! درجو
! علائقو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم'''
| ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال
| جهلم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''آر ايڇ سي خلاصپور'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| جهلم تعلقو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''آر ايڇ سي دينه'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| دينه
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| سوهاوا
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''آر ايڇ سي ڊوميلي'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| سوهاوا تعلقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| پنڊ دادن خان
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آر ايڇ سي جلالپور شريف'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''آر ايڇ سي لِلا'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|}

=== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت ===
ضلعي صحت اٿارٽي جي پروگرام ۾ ماءُ، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جي صحت سان لاڳاپيل خدمتون پڻ شامل آهن. انهن ۾ حفاظتي ٽڪا، حمل ۽ ويم سان لاڳاپيل بنيادي خدمتون، ٻارن جي صحت، فيلڊ هيلٿ ورڪرن جون سرگرميون ۽ غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

پنجاب جي صحت کاتي موجب ڊي ايڇ ڪيو ۽ ٽي ايڇ ڪيو اسپتالن کي بنيادي ۽ جامع '''ايمرجنسي آبسٽٽرڪ ۽ نيو بورن ڪيئر (EmONC)''' مهيا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پيچيده ڪيس هيٺين سطح جي بي ايڇ يو، آر ايڇ سي ۽ ٻين صحت مرڪزن کان انهن اسپتالن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

جهلم جي ضلعي صحت اٿارٽي جي غذائيت پروگرام تحت '''14 آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام (OTP) مرڪز''' ۽ هڪ '''اسٽيبلائيزيشن سينٽر (SC)''' فعال هجڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. سرڪاري رڪارڊ موجب انهن مان چار غذائي مرڪز جهلم، ٽي دينه، ٽي سوهاوا ۽ چار پنڊ دادن خان تعلقي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt; هي انگ ضلعي پورٽل تي موجود پروگرام جي رپورٽ جا آهن ۽ موجوده سال جي لائيو انگن طور نہ سمجهيا وڃن.

=== وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام ===
ضلعي صحت نظام ۾ [[پوليو]]، [[ڊينگي بخار|ڊينگي]]، [[تپ دق]]، [[هيپاٽائيٽس]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جي نگراني ۽ روڪٿام پڻ شامل آهي. حفاظتي ٽڪن جو معمول وارو '''اي پي آءِ (Expanded Programme on Immunization)''' ۽ قومي ۽ ضمني پوليو مهمون ضلعي صحت اٿارٽي جي بنيادي بچاءَ وارين سرگرمين جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي تشخيص ۽ علاج لاءِ مخصوص مرڪز پڻ قائم آهي. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي جي موجوده پروگرام موجب جهلم جي ڊي ايڇ ڪيو اسپتال انهن سرڪاري مرڪزن مان هڪ آهي جتي ايڇ آءِ وي لاءِ تشخيصي ۽ علاج جون خدمتون مفت فراهم ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/home/verticalprogramaids
 |title=AIDS Control Program
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال ===
'''[[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]''' (سي ايم ايڇ جهلم) [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع فوجي اسپتال آهي. اها پاڪستان جي فوجي طبي نظام جو حصو آهي ۽ جهلم ڇانوڻي ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ اهم طبي سهولت جي حيثيت رکي ٿي. سي ايم ايڇ جهلم ۾ مختلف طبي ۽ جراحي شعبن جون خدمتون موجود آهن. شهر ۾ ڊي ايڇ ڪيو ۽ سي ايم ايڇ جي موجودگي سبب سرڪاري سول ۽ فوجي صحت جا ٻه وڏا اسپتالي مرڪز قائم آهن.

=== صحت جي نظام جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي صحت نظام جا اهم حصا'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم ادارو / سهولت
! ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ضلعي ثانوي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم
| ايمرجنسي، داخل مريض، ماهراڻو علاج، تشخيص ۽ حوالگي&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''دل جون بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ڪيٿ ليب
| اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ ۽ پيس ميڪر&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''پرائمري صحت'''
| 49 بي ايڇ يو ۽ 6 آر ايڇ سي
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي ۽ بچاءَ واري صحت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''تعلقي سطح'''
| 2 ٽي ايڇ ڪيو اسپتالون
| سوهاوا ۽ پنڊ دادن خان ۾ حوالگي ۽ اسپتالي علاج&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو، ٽي ايڇ ڪيو، آر ايڇ سي ۽ بي ايڇ يو
| حمل، ويم، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جون خدمتون&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''غذائيت'''
| 14 او ٽي پي مرڪز ۽ 1 اسٽيبلائيزيشن سينٽر
| شديد غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''وچڙندڙ بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ۽ ضلعي صحت نيٽ ورڪ
| اي پي آءِ، پوليو، ڊينگي، ٽي بي ۽ ايڇ آءِ وي پروگرام&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''فوجي صحت'''
| [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]
| فوجي طبي ۽ اسپتالي خدمتون
|}

== معيشت ==
جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي.

=== واپار ۽ خدمتون ===
جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Economy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

[[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]]

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf
 |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! استعمال جو قسم
! اڏاوتن جو تعداد
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| رهائشي
| 47,921
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| دڪان / تجارتي
| 5,974
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| رهائشي ۽ تجارتي گڏيل
| 2,722
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| صنعتي
| 312
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا استعمال
| 2,422
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل اڏاوتون
| '''59,802'''
|}

=== صنعت ===
جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! صنعت / ادارو
! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد
! معاشي شعبو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سوڊا ايش
| 1
| ڪيميائي صنعت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تمباڪو
| 1
| زرعي بنياد واري صنعت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيمينٽ
| 1
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| پيٽروليم
| 1
| توانائي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| سرن جا بٺا
| 83
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| اٽي جون ملون
| 16
| خوراڪ جي پروسيسنگ
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل'''
| '''104'''
| —
|}

انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو.

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-CMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/
 |title=Industry Statistics
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ زرعي واپار ===
جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture
 |title=Agriculture (Flora &amp; Fauna)
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! ايراضي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آبپاشي هيٺ پوکيل زمين
| 316,815 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين
| 282,983 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| ٻيلا
| 110,491 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پوک لائق پر غيرآباد زمين
| 149,971 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| پوک لاءِ دستياب نہ
| 281,490 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل ايراضي
| '''858,767 ايڪڙ'''
|}

ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو.

=== مالداري ===
مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو.

=== معدنيات ۽ سالٽ رينج ===
جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي.

کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو.

=== پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار ===
جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن.

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم سرگرميون
! جاگرافيائي حيثيت
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واپار ۽ خدمتون'''
| پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون
| خاص طور جهلم شهر
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک
| شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صنعت'''
| سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا
| ضلعي جي مختلف علائقن ۾&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''معدنيات'''
| لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون
| خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''مالداري'''
| کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت'''
| سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''پرڏيهه ۾ روزگار'''
| پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني
| ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|}
```0

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== نامور شخصيتون ==
{{main list|جهلم سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست}}

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان سياست، فوج، ادب، قانون، فن ۽ راندين جي ڪيترين نامور شخصيتن جو تعلق رهيو آهي. انهن مان ڪجهه اهم شخصيتون هي آهن:

* '''[[اندر ڪمار گجرال]]''' — ڀارت جو ٻارهون [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ 1919ع ۾ جهلم ۾ ڄائو.
* '''[[رابعه قاري]]''' — پاڪستاني قانوندان؛ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان عورت بئريسٽرن مان هڪ ۽ پاڪستان جي پهرين مسلمان عورت بئريسٽر طور سڃاتي وڃي ٿي.
* '''[[محمد اڪرم]]''' — [[پاڪستان آرمي]] جو ميجر ۽ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ ۽ شهر ۾ سندس نالي سان يادگار قائم آهي.
* '''[[ضمير جعفري]]''' — اردو شاعر، اديب، مزاح نگار ۽ فوجي آفيسر؛ جهلم سان گهرو تعلق رکندڙ. شهر جو [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] سندس نالي سان منسوب آهي.
* '''[[گلاب سنگهه]]''' — [[ڄمون ۽ ڪشمير جي رياست]] جو باني مهاراجا؛ 1792ع ۾ جهلم ضلعي جي اندرائو علائقي ۾ ڄائو.
* '''[[هري سنگهه نلوا]]''' — [[سک سلطنت]] جو مشهور فوجي جنرل؛ 1791ع ۾ گجرانوالا ۾ ڄائو، پر جهلم ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سک دور جي فوجي تاريخ سان نمايان تعلق رکي ٿو.
* '''[[راجا محمد سرور]]''' — پاڪستان آرمي جو ڪيپٽن ۽ پاڪستان جو پهريون [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم واري پوٺوهاري خطي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[محمد شريف (جنرل)|محمد شريف]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ پاڪستان جي [[چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي|جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي]] جو پهريون چيئرمين؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[آصف نواز جنجوعه]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ اڳوڻو [[چيف آف آرمي اسٽاف (پاڪستان)|چيف آف آرمي اسٽاف]]؛ جهلم ضلعي جي [[چڪري راجگان]] ۾ ڄائو.
* '''[[محمد محمود عالم]]''' — [[پاڪستان هوائي فوج]] جو فائٽر پائلٽ؛ سندس خانداني پاڙون جهلم واري علائقي سان لاڳاپيل هيون.
* '''[[فواد چوڌري]]''' — پاڪستاني سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير؛ جهلم ضلعي جي سياسي خاندان سان تعلق رکندڙ ۽ جهلم مان قومي اسيمبليءَ جي نمائندگي ڪري چڪو آهي.
* '''[[چوڌري الطاف حسين]]''' — پاڪستاني سياستدان، اڳوڻو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو گورنر ۽ جهلم جي اهم سياسي شخصيت.
* '''[[راجا غضنفر علي خان]]''' — پاڪستان تحريڪ سان لاڳاپيل سياستدان، پاڪستان جي شروعاتي وفاقي وزيرن ۽ سفارتڪارن مان هڪ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[گلسٽان محمود]]''' — پاڪستاني ڪرڪيٽر؛ جهلم ۾ ڄائو ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ کيڏيو.
* '''[[نعمان اعجاز]]''' — پاڪستاني ٽيليويزن ۽ فلم اداڪار؛ جهلم ضلعي سان خانداني تعلق رکندڙ.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>hvh5et4cfns5pftwnu8br0f67y5t081</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409155</id>
      <parentid>409154</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* نامور شخصيتون */</comment>
      <origin>409155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166772" sha1="5a2lt3wjvfo0ranqrk7xe6pmlaa12ix" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== صحت ==
جهلم شهر [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جي سرڪاري صحت نظام جو مرڪزي حوالگي ۽ ثانوي علاج وارو مرڪز آهي. شهر ۾ '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر (ڊي ايڇ ڪيو) اسپتال جهلم''' ضلعي جي مکيه سرڪاري اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ '''ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال (سي ايم ايڇ) جهلم''' پڻ موجود آهي. ضلعي جي وسيع سرڪاري صحت نيٽ ورڪ ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻين قسمن جون بنيادي صحت سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري صحت جي انتظامي ذميواري '''ڊسٽرڪٽ هيلٿ اٿارٽي جهلم''' وٽ آهي. اٿارٽي جي ذميوارين ۾ صحت مرڪزن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ، ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي جون خالي جايون ڀرڻ، دوائن ۽ طبي سامان جي فراهمي، صحت عملي جي تربيت، صحت مرڪزن ۽ فيلڊ عملي جي نگراني ۽ ترقياتي منصوبن تي عمل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/health_department
 |title=District Health Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== صحت جو سرڪاري ڍانچو ===
پنجاب حڪومت جي جهلم ضلعي پروفائيل موجب ضلعي ۾ مختلف درجن جون مجموعي طور '''88 سرڪاري صحت سهولتون''' درج آهن. انهن ۾ هڪ ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال، ٻه تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، ڇهه رورل هيلٿ سينٽر، 49 بيسڪ هيلٿ يونٽ، هڪ ٽي بي اسپتال ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سميت ٻين قسمن جون 29 سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جو سرڪاري صحت ڍانچو'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! صحت سهولت
! تعداد
! بنيادي ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال'''
| 1
| ثانوي، ماهراڻي ۽ ضلعي سطح جي حوالگي واري صحت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون'''
| 2
| تعلقي سطح جو اسپتال ۽ حوالگي وارو علاج
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''رورل هيلٿ سينٽر (RHC)'''
| 6
| ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرائمري ۽ ايمرجنسي صحت جون خدمتون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بيسڪ هيلٿ يونٽ (BHU)'''
| 49
| بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي بي اسپتال'''
| 1
| [[تپ دق]] سان لاڳاپيل علاج
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ٻيون سهولتون'''
| 29
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻيون بنيادي سهولتون
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''88'''
| —
|}

اهي انگ '''سڄي جهلم ضلعي''' جا آهن ۽ انهن کي رڳو جهلم شهر اندر موجود اسپتالن ۽ صحت مرڪزن جو تعداد نہ سمجهيو وڃي. ضلعي سطح تي [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون آهن، جڏهن تہ دينه، ڊوميلي، جلالپور شريف، لِلا ۽ ٻين هنڌن تي رورل هيلٿ سينٽر قائم آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.punjab.gov.pk/node/906
 |title=Jhelum – Emergency Medical Services
 |publisher=Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ===
'''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال جهلم''' شهر جي سڀ کان اهم سرڪاري عام اسپتال ۽ ضلعي جي ثانوي حوالگي واري صحت سهولت آهي. پنجاب جي صحت کاتي جي نظام ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتالن جو ڪم عام علاج کان علاوه ماهراڻيون خدمتون، داخل مريضن جو علاج، جديد تشخيص، ايمرجنسي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ هيٺين سطح جي صحت مرڪزن کان موڪليل مريضن لاءِ حوالگي جون خدمتون مهيا ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/Services
 |title=Health Services
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڊي ايڇ ڪيو جهلم ۾ طبي، جراحي، ٻارن، زنانہ ۽ ويم، ايمرجنسي ۽ ٻين ماهراڻين شعبن سان گڏ تشخيصي ۽ داخل مريضن جون سهولتون موجود آهن. سرڪاري پنجاب ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ پڻ '''DHQ Hospital, Jhelum''' کي جهلم تعلقي جي اهم ايمرجنسي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

اسپتال جي بنيادي ڍانچي کي پنجاب حڪومت جي ثانوي صحت سهولتن جي اپ گريڊيشن پروگرام تحت جديد بڻايو ويو. پنجاب جي صحت کاتي جي '''پراجيڪٽ مئنيجمينٽ يونٽ''' موجب ڊي ايڇ ڪيو جهلم انهن ثانوي اسپتالن مان هو جن ۾ عمارت، طبي سهولتن، انساني وسيلن، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اسپتال انتظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PMU-DHQ-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pmuhealth.gop.pk/home-2/
 |title=DHQ Hospital Jhelum
 |publisher=Project Management Unit, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دل جي علاج جون خدمتون ===
جهلم جي صحت جي نظام ۾ هڪ اهم واڌ '''2026ع''' ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال اندر جديد '''ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن ليبارٽري (ڪيٿ ليب)''' جو قيام هو. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي موجب ڪيٿ ليب جو افتتاح '''3 جنوري 2026ع''' تي ڪيو ويو ۽ اها ضلعي سطح تي دل جي بيمارين جي جديد تشخيص ۽ علاج مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/NewsDetail/213
 |title=Cath Lab inaugurated in District Jhelum
 |date=3 January 2026
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿ ليب ۾ '''اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ، عارضي پيس ميڪر''' ۽ دل جي ايمرجنسي علاج جون سهولتون مهيا ڪيون ويون آهن. صحت کاتي موجب مرڪز ۾ ڊجيٽل ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن سسٽم، ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر يونٽ ۽ تربيت يافته ڪارڊيولوجسٽ، اينسٿيٽسٽ ۽ نرسنگ عملي جون خدمتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/News/1000
 |title=Jhelum Cath Lab
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن سهولت جو مقصد جهلم کان سواءِ [[دينه، پاڪستان|دينه]]، [[سوهاوا]]، [[پنڊ دادن خان]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي دل جي مريضن کي راولپنڊي يا ٻين وڏن شهرن ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت گهٽائڻ ۽ وقت سر علاج تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #c62828;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb); color:#b71c1c; padding:9px;&quot; | '''ڊي ايڇ ڪيو جهلم جي ڪيٿ ليب جون اهم خدمتون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#c62828; color:white;&quot;
! خدمت
! طبي مقصد
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''اينجيوگرافي'''
| دل جي ڪورونري شريانن جي تشخيص
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''اينجيوپلاسٽي'''
| بند يا تنگ ٿيل ڪورونري شريانن جو علاج
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''پرائمري پي سي آءِ'''
| دل جي شديد دوري ۾ هنگامي ڪورونري مداخلت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''پيس ميڪر'''
| دل جي ڌڙڪن جي مخصوص خرابين جو علاج
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر'''
| دل جي هنگامي مريضن جي فوري سنڀال
|}

=== بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت ===
جهلم ضلعي ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال حوالگي واري نظام جي مٿئين ضلعي سطح تي ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ''' ۽ '''رورل هيلٿ سينٽر''' بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. پنجاب جي صحت کاتي موجب بي ايڇ يو عام طور پرائمري صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج لاءِ بنيادي مرڪز هوندو آهي، جڏهن تہ آر ايڇ سي وڌيڪ وسيع طبي، ايمرجنسي ۽ حوالگي واريون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

سرڪاري ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ جهلم ضلعي لاءِ '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم، آر ايڇ سي خلاصپور، آر ايڇ سي دينه، ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا، آر ايڇ سي ڊوميلي، آر ايڇ سي جلالپور شريف، آر ايڇ سي لِلا''' ۽ '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا اهم سرڪاري حوالگي ۽ ايمرجنسي صحت مرڪز'''&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! صحت مرڪز
! درجو
! علائقو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم'''
| ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال
| جهلم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''آر ايڇ سي خلاصپور'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| جهلم تعلقو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''آر ايڇ سي دينه'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| دينه
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| سوهاوا
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''آر ايڇ سي ڊوميلي'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| سوهاوا تعلقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| پنڊ دادن خان
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آر ايڇ سي جلالپور شريف'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''آر ايڇ سي لِلا'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|}

=== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت ===
ضلعي صحت اٿارٽي جي پروگرام ۾ ماءُ، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جي صحت سان لاڳاپيل خدمتون پڻ شامل آهن. انهن ۾ حفاظتي ٽڪا، حمل ۽ ويم سان لاڳاپيل بنيادي خدمتون، ٻارن جي صحت، فيلڊ هيلٿ ورڪرن جون سرگرميون ۽ غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

پنجاب جي صحت کاتي موجب ڊي ايڇ ڪيو ۽ ٽي ايڇ ڪيو اسپتالن کي بنيادي ۽ جامع '''ايمرجنسي آبسٽٽرڪ ۽ نيو بورن ڪيئر (EmONC)''' مهيا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پيچيده ڪيس هيٺين سطح جي بي ايڇ يو، آر ايڇ سي ۽ ٻين صحت مرڪزن کان انهن اسپتالن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

جهلم جي ضلعي صحت اٿارٽي جي غذائيت پروگرام تحت '''14 آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام (OTP) مرڪز''' ۽ هڪ '''اسٽيبلائيزيشن سينٽر (SC)''' فعال هجڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. سرڪاري رڪارڊ موجب انهن مان چار غذائي مرڪز جهلم، ٽي دينه، ٽي سوهاوا ۽ چار پنڊ دادن خان تعلقي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt; هي انگ ضلعي پورٽل تي موجود پروگرام جي رپورٽ جا آهن ۽ موجوده سال جي لائيو انگن طور نہ سمجهيا وڃن.

=== وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام ===
ضلعي صحت نظام ۾ [[پوليو]]، [[ڊينگي بخار|ڊينگي]]، [[تپ دق]]، [[هيپاٽائيٽس]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جي نگراني ۽ روڪٿام پڻ شامل آهي. حفاظتي ٽڪن جو معمول وارو '''اي پي آءِ (Expanded Programme on Immunization)''' ۽ قومي ۽ ضمني پوليو مهمون ضلعي صحت اٿارٽي جي بنيادي بچاءَ وارين سرگرمين جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي تشخيص ۽ علاج لاءِ مخصوص مرڪز پڻ قائم آهي. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي جي موجوده پروگرام موجب جهلم جي ڊي ايڇ ڪيو اسپتال انهن سرڪاري مرڪزن مان هڪ آهي جتي ايڇ آءِ وي لاءِ تشخيصي ۽ علاج جون خدمتون مفت فراهم ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/home/verticalprogramaids
 |title=AIDS Control Program
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال ===
'''[[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]''' (سي ايم ايڇ جهلم) [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع فوجي اسپتال آهي. اها پاڪستان جي فوجي طبي نظام جو حصو آهي ۽ جهلم ڇانوڻي ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ اهم طبي سهولت جي حيثيت رکي ٿي. سي ايم ايڇ جهلم ۾ مختلف طبي ۽ جراحي شعبن جون خدمتون موجود آهن. شهر ۾ ڊي ايڇ ڪيو ۽ سي ايم ايڇ جي موجودگي سبب سرڪاري سول ۽ فوجي صحت جا ٻه وڏا اسپتالي مرڪز قائم آهن.

=== صحت جي نظام جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي صحت نظام جا اهم حصا'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم ادارو / سهولت
! ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ضلعي ثانوي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم
| ايمرجنسي، داخل مريض، ماهراڻو علاج، تشخيص ۽ حوالگي&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''دل جون بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ڪيٿ ليب
| اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ ۽ پيس ميڪر&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''پرائمري صحت'''
| 49 بي ايڇ يو ۽ 6 آر ايڇ سي
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي ۽ بچاءَ واري صحت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''تعلقي سطح'''
| 2 ٽي ايڇ ڪيو اسپتالون
| سوهاوا ۽ پنڊ دادن خان ۾ حوالگي ۽ اسپتالي علاج&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو، ٽي ايڇ ڪيو، آر ايڇ سي ۽ بي ايڇ يو
| حمل، ويم، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جون خدمتون&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''غذائيت'''
| 14 او ٽي پي مرڪز ۽ 1 اسٽيبلائيزيشن سينٽر
| شديد غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''وچڙندڙ بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ۽ ضلعي صحت نيٽ ورڪ
| اي پي آءِ، پوليو، ڊينگي، ٽي بي ۽ ايڇ آءِ وي پروگرام&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''فوجي صحت'''
| [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]
| فوجي طبي ۽ اسپتالي خدمتون
|}

== معيشت ==
جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي.

=== واپار ۽ خدمتون ===
جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Economy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

[[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]]

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf
 |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! استعمال جو قسم
! اڏاوتن جو تعداد
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| رهائشي
| 47,921
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| دڪان / تجارتي
| 5,974
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| رهائشي ۽ تجارتي گڏيل
| 2,722
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| صنعتي
| 312
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا استعمال
| 2,422
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل اڏاوتون
| '''59,802'''
|}

=== صنعت ===
جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! صنعت / ادارو
! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد
! معاشي شعبو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سوڊا ايش
| 1
| ڪيميائي صنعت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تمباڪو
| 1
| زرعي بنياد واري صنعت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيمينٽ
| 1
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| پيٽروليم
| 1
| توانائي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| سرن جا بٺا
| 83
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| اٽي جون ملون
| 16
| خوراڪ جي پروسيسنگ
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل'''
| '''104'''
| —
|}

انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو.

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-CMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/
 |title=Industry Statistics
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ زرعي واپار ===
جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture
 |title=Agriculture (Flora &amp; Fauna)
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! ايراضي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آبپاشي هيٺ پوکيل زمين
| 316,815 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين
| 282,983 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| ٻيلا
| 110,491 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پوک لائق پر غيرآباد زمين
| 149,971 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| پوک لاءِ دستياب نہ
| 281,490 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل ايراضي
| '''858,767 ايڪڙ'''
|}

ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو.

=== مالداري ===
مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو.

=== معدنيات ۽ سالٽ رينج ===
جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي.

کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو.

=== پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار ===
جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن.

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم سرگرميون
! جاگرافيائي حيثيت
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واپار ۽ خدمتون'''
| پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون
| خاص طور جهلم شهر
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک
| شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صنعت'''
| سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا
| ضلعي جي مختلف علائقن ۾&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''معدنيات'''
| لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون
| خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''مالداري'''
| کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت'''
| سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''پرڏيهه ۾ روزگار'''
| پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني
| ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|}
```0

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== نامور شخصيتون ==
{{main |جهلم سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست}}

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان سياست، فوج، ادب، قانون، فن ۽ راندين جي ڪيترين نامور شخصيتن جو تعلق رهيو آهي. انهن مان ڪجهه اهم شخصيتون هي آهن:

* '''[[اندر ڪمار گجرال]]''' — ڀارت جو ٻارهون [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ 1919ع ۾ جهلم ۾ ڄائو.
* '''[[رابعه قاري]]''' — پاڪستاني قانوندان؛ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان عورت بئريسٽرن مان هڪ ۽ پاڪستان جي پهرين مسلمان عورت بئريسٽر طور سڃاتي وڃي ٿي.
* '''[[محمد اڪرم]]''' — [[پاڪستان آرمي]] جو ميجر ۽ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ ۽ شهر ۾ سندس نالي سان يادگار قائم آهي.
* '''[[ضمير جعفري]]''' — اردو شاعر، اديب، مزاح نگار ۽ فوجي آفيسر؛ جهلم سان گهرو تعلق رکندڙ. شهر جو [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] سندس نالي سان منسوب آهي.
* '''[[گلاب سنگهه]]''' — [[ڄمون ۽ ڪشمير جي رياست]] جو باني مهاراجا؛ 1792ع ۾ جهلم ضلعي جي اندرائو علائقي ۾ ڄائو.
* '''[[هري سنگهه نلوا]]''' — [[سک سلطنت]] جو مشهور فوجي جنرل؛ 1791ع ۾ گجرانوالا ۾ ڄائو، پر جهلم ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سک دور جي فوجي تاريخ سان نمايان تعلق رکي ٿو.
* '''[[راجا محمد سرور]]''' — پاڪستان آرمي جو ڪيپٽن ۽ پاڪستان جو پهريون [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم واري پوٺوهاري خطي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[محمد شريف (جنرل)|محمد شريف]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ پاڪستان جي [[چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي|جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي]] جو پهريون چيئرمين؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[آصف نواز جنجوعه]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ اڳوڻو [[چيف آف آرمي اسٽاف (پاڪستان)|چيف آف آرمي اسٽاف]]؛ جهلم ضلعي جي [[چڪري راجگان]] ۾ ڄائو.
* '''[[محمد محمود عالم]]''' — [[پاڪستان هوائي فوج]] جو فائٽر پائلٽ؛ سندس خانداني پاڙون جهلم واري علائقي سان لاڳاپيل هيون.
* '''[[فواد چوڌري]]''' — پاڪستاني سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير؛ جهلم ضلعي جي سياسي خاندان سان تعلق رکندڙ ۽ جهلم مان قومي اسيمبليءَ جي نمائندگي ڪري چڪو آهي.
* '''[[چوڌري الطاف حسين]]''' — پاڪستاني سياستدان، اڳوڻو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو گورنر ۽ جهلم جي اهم سياسي شخصيت.
* '''[[راجا غضنفر علي خان]]''' — پاڪستان تحريڪ سان لاڳاپيل سياستدان، پاڪستان جي شروعاتي وفاقي وزيرن ۽ سفارتڪارن مان هڪ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[گلسٽان محمود]]''' — پاڪستاني ڪرڪيٽر؛ جهلم ۾ ڄائو ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ کيڏيو.
* '''[[نعمان اعجاز]]''' — پاڪستاني ٽيليويزن ۽ فلم اداڪار؛ جهلم ضلعي سان خانداني تعلق رکندڙ.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>5a2lt3wjvfo0ranqrk7xe6pmlaa12ix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409156</id>
      <parentid>409155</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167176" sha1="e6u2dybeupbpwmwi7q1pqpybr4jxznn" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== صحت ==
جهلم شهر [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جي سرڪاري صحت نظام جو مرڪزي حوالگي ۽ ثانوي علاج وارو مرڪز آهي. شهر ۾ '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر (ڊي ايڇ ڪيو) اسپتال جهلم''' ضلعي جي مکيه سرڪاري اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ '''ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال (سي ايم ايڇ) جهلم''' پڻ موجود آهي. ضلعي جي وسيع سرڪاري صحت نيٽ ورڪ ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻين قسمن جون بنيادي صحت سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري صحت جي انتظامي ذميواري '''ڊسٽرڪٽ هيلٿ اٿارٽي جهلم''' وٽ آهي. اٿارٽي جي ذميوارين ۾ صحت مرڪزن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ، ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي جون خالي جايون ڀرڻ، دوائن ۽ طبي سامان جي فراهمي، صحت عملي جي تربيت، صحت مرڪزن ۽ فيلڊ عملي جي نگراني ۽ ترقياتي منصوبن تي عمل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/health_department
 |title=District Health Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== صحت جو سرڪاري ڍانچو ===
پنجاب حڪومت جي جهلم ضلعي پروفائيل موجب ضلعي ۾ مختلف درجن جون مجموعي طور '''88 سرڪاري صحت سهولتون''' درج آهن. انهن ۾ هڪ ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال، ٻه تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، ڇهه رورل هيلٿ سينٽر، 49 بيسڪ هيلٿ يونٽ، هڪ ٽي بي اسپتال ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سميت ٻين قسمن جون 29 سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جو سرڪاري صحت ڍانچو'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! صحت سهولت
! تعداد
! بنيادي ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال'''
| 1
| ثانوي، ماهراڻي ۽ ضلعي سطح جي حوالگي واري صحت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون'''
| 2
| تعلقي سطح جو اسپتال ۽ حوالگي وارو علاج
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''رورل هيلٿ سينٽر (RHC)'''
| 6
| ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرائمري ۽ ايمرجنسي صحت جون خدمتون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بيسڪ هيلٿ يونٽ (BHU)'''
| 49
| بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي بي اسپتال'''
| 1
| [[تپ دق]] سان لاڳاپيل علاج
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ٻيون سهولتون'''
| 29
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻيون بنيادي سهولتون
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''88'''
| —
|}

اهي انگ '''سڄي جهلم ضلعي''' جا آهن ۽ انهن کي رڳو جهلم شهر اندر موجود اسپتالن ۽ صحت مرڪزن جو تعداد نہ سمجهيو وڃي. ضلعي سطح تي [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون آهن، جڏهن تہ دينه، ڊوميلي، جلالپور شريف، لِلا ۽ ٻين هنڌن تي رورل هيلٿ سينٽر قائم آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.punjab.gov.pk/node/906
 |title=Jhelum – Emergency Medical Services
 |publisher=Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ===
'''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال جهلم''' شهر جي سڀ کان اهم سرڪاري عام اسپتال ۽ ضلعي جي ثانوي حوالگي واري صحت سهولت آهي. پنجاب جي صحت کاتي جي نظام ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتالن جو ڪم عام علاج کان علاوه ماهراڻيون خدمتون، داخل مريضن جو علاج، جديد تشخيص، ايمرجنسي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ هيٺين سطح جي صحت مرڪزن کان موڪليل مريضن لاءِ حوالگي جون خدمتون مهيا ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/Services
 |title=Health Services
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڊي ايڇ ڪيو جهلم ۾ طبي، جراحي، ٻارن، زنانہ ۽ ويم، ايمرجنسي ۽ ٻين ماهراڻين شعبن سان گڏ تشخيصي ۽ داخل مريضن جون سهولتون موجود آهن. سرڪاري پنجاب ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ پڻ '''DHQ Hospital, Jhelum''' کي جهلم تعلقي جي اهم ايمرجنسي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

اسپتال جي بنيادي ڍانچي کي پنجاب حڪومت جي ثانوي صحت سهولتن جي اپ گريڊيشن پروگرام تحت جديد بڻايو ويو. پنجاب جي صحت کاتي جي '''پراجيڪٽ مئنيجمينٽ يونٽ''' موجب ڊي ايڇ ڪيو جهلم انهن ثانوي اسپتالن مان هو جن ۾ عمارت، طبي سهولتن، انساني وسيلن، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اسپتال انتظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PMU-DHQ-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pmuhealth.gop.pk/home-2/
 |title=DHQ Hospital Jhelum
 |publisher=Project Management Unit, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دل جي علاج جون خدمتون ===
جهلم جي صحت جي نظام ۾ هڪ اهم واڌ '''2026ع''' ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال اندر جديد '''ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن ليبارٽري (ڪيٿ ليب)''' جو قيام هو. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي موجب ڪيٿ ليب جو افتتاح '''3 جنوري 2026ع''' تي ڪيو ويو ۽ اها ضلعي سطح تي دل جي بيمارين جي جديد تشخيص ۽ علاج مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/NewsDetail/213
 |title=Cath Lab inaugurated in District Jhelum
 |date=3 January 2026
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿ ليب ۾ '''اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ، عارضي پيس ميڪر''' ۽ دل جي ايمرجنسي علاج جون سهولتون مهيا ڪيون ويون آهن. صحت کاتي موجب مرڪز ۾ ڊجيٽل ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن سسٽم، ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر يونٽ ۽ تربيت يافته ڪارڊيولوجسٽ، اينسٿيٽسٽ ۽ نرسنگ عملي جون خدمتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/News/1000
 |title=Jhelum Cath Lab
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن سهولت جو مقصد جهلم کان سواءِ [[دينه، پاڪستان|دينه]]، [[سوهاوا]]، [[پنڊ دادن خان]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي دل جي مريضن کي راولپنڊي يا ٻين وڏن شهرن ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت گهٽائڻ ۽ وقت سر علاج تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #c62828;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb); color:#b71c1c; padding:9px;&quot; | '''ڊي ايڇ ڪيو جهلم جي ڪيٿ ليب جون اهم خدمتون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#c62828; color:white;&quot;
! خدمت
! طبي مقصد
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''اينجيوگرافي'''
| دل جي ڪورونري شريانن جي تشخيص
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''اينجيوپلاسٽي'''
| بند يا تنگ ٿيل ڪورونري شريانن جو علاج
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''پرائمري پي سي آءِ'''
| دل جي شديد دوري ۾ هنگامي ڪورونري مداخلت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''پيس ميڪر'''
| دل جي ڌڙڪن جي مخصوص خرابين جو علاج
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر'''
| دل جي هنگامي مريضن جي فوري سنڀال
|}

=== بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت ===
جهلم ضلعي ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال حوالگي واري نظام جي مٿئين ضلعي سطح تي ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ''' ۽ '''رورل هيلٿ سينٽر''' بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. پنجاب جي صحت کاتي موجب بي ايڇ يو عام طور پرائمري صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج لاءِ بنيادي مرڪز هوندو آهي، جڏهن تہ آر ايڇ سي وڌيڪ وسيع طبي، ايمرجنسي ۽ حوالگي واريون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

سرڪاري ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ جهلم ضلعي لاءِ '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم، آر ايڇ سي خلاصپور، آر ايڇ سي دينه، ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا، آر ايڇ سي ڊوميلي، آر ايڇ سي جلالپور شريف، آر ايڇ سي لِلا''' ۽ '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا اهم سرڪاري حوالگي ۽ ايمرجنسي صحت مرڪز'''&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! صحت مرڪز
! درجو
! علائقو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم'''
| ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال
| جهلم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''آر ايڇ سي خلاصپور'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| جهلم تعلقو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''آر ايڇ سي دينه'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| دينه
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| سوهاوا
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''آر ايڇ سي ڊوميلي'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| سوهاوا تعلقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| پنڊ دادن خان
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آر ايڇ سي جلالپور شريف'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''آر ايڇ سي لِلا'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|}

=== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت ===
ضلعي صحت اٿارٽي جي پروگرام ۾ ماءُ، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جي صحت سان لاڳاپيل خدمتون پڻ شامل آهن. انهن ۾ حفاظتي ٽڪا، حمل ۽ ويم سان لاڳاپيل بنيادي خدمتون، ٻارن جي صحت، فيلڊ هيلٿ ورڪرن جون سرگرميون ۽ غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

پنجاب جي صحت کاتي موجب ڊي ايڇ ڪيو ۽ ٽي ايڇ ڪيو اسپتالن کي بنيادي ۽ جامع '''ايمرجنسي آبسٽٽرڪ ۽ نيو بورن ڪيئر (EmONC)''' مهيا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پيچيده ڪيس هيٺين سطح جي بي ايڇ يو، آر ايڇ سي ۽ ٻين صحت مرڪزن کان انهن اسپتالن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

جهلم جي ضلعي صحت اٿارٽي جي غذائيت پروگرام تحت '''14 آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام (OTP) مرڪز''' ۽ هڪ '''اسٽيبلائيزيشن سينٽر (SC)''' فعال هجڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. سرڪاري رڪارڊ موجب انهن مان چار غذائي مرڪز جهلم، ٽي دينه، ٽي سوهاوا ۽ چار پنڊ دادن خان تعلقي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt; هي انگ ضلعي پورٽل تي موجود پروگرام جي رپورٽ جا آهن ۽ موجوده سال جي لائيو انگن طور نہ سمجهيا وڃن.

=== وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام ===
ضلعي صحت نظام ۾ [[پوليو]]، [[ڊينگي بخار|ڊينگي]]، [[تپ دق]]، [[هيپاٽائيٽس]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جي نگراني ۽ روڪٿام پڻ شامل آهي. حفاظتي ٽڪن جو معمول وارو '''اي پي آءِ (Expanded Programme on Immunization)''' ۽ قومي ۽ ضمني پوليو مهمون ضلعي صحت اٿارٽي جي بنيادي بچاءَ وارين سرگرمين جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي تشخيص ۽ علاج لاءِ مخصوص مرڪز پڻ قائم آهي. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي جي موجوده پروگرام موجب جهلم جي ڊي ايڇ ڪيو اسپتال انهن سرڪاري مرڪزن مان هڪ آهي جتي ايڇ آءِ وي لاءِ تشخيصي ۽ علاج جون خدمتون مفت فراهم ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/home/verticalprogramaids
 |title=AIDS Control Program
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال ===
'''[[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]''' (سي ايم ايڇ جهلم) [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع فوجي اسپتال آهي. اها پاڪستان جي فوجي طبي نظام جو حصو آهي ۽ جهلم ڇانوڻي ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ اهم طبي سهولت جي حيثيت رکي ٿي. سي ايم ايڇ جهلم ۾ مختلف طبي ۽ جراحي شعبن جون خدمتون موجود آهن. شهر ۾ ڊي ايڇ ڪيو ۽ سي ايم ايڇ جي موجودگي سبب سرڪاري سول ۽ فوجي صحت جا ٻه وڏا اسپتالي مرڪز قائم آهن.

=== صحت جي نظام جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي صحت نظام جا اهم حصا'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم ادارو / سهولت
! ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ضلعي ثانوي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم
| ايمرجنسي، داخل مريض، ماهراڻو علاج، تشخيص ۽ حوالگي&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''دل جون بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ڪيٿ ليب
| اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ ۽ پيس ميڪر&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''پرائمري صحت'''
| 49 بي ايڇ يو ۽ 6 آر ايڇ سي
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي ۽ بچاءَ واري صحت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''تعلقي سطح'''
| 2 ٽي ايڇ ڪيو اسپتالون
| سوهاوا ۽ پنڊ دادن خان ۾ حوالگي ۽ اسپتالي علاج&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو، ٽي ايڇ ڪيو، آر ايڇ سي ۽ بي ايڇ يو
| حمل، ويم، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جون خدمتون&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''غذائيت'''
| 14 او ٽي پي مرڪز ۽ 1 اسٽيبلائيزيشن سينٽر
| شديد غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''وچڙندڙ بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ۽ ضلعي صحت نيٽ ورڪ
| اي پي آءِ، پوليو، ڊينگي، ٽي بي ۽ ايڇ آءِ وي پروگرام&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''فوجي صحت'''
| [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]
| فوجي طبي ۽ اسپتالي خدمتون
|}

== معيشت ==
جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي.

=== واپار ۽ خدمتون ===
جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Economy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

[[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]]

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf
 |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! استعمال جو قسم
! اڏاوتن جو تعداد
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| رهائشي
| 47,921
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| دڪان / تجارتي
| 5,974
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| رهائشي ۽ تجارتي گڏيل
| 2,722
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| صنعتي
| 312
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا استعمال
| 2,422
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل اڏاوتون
| '''59,802'''
|}

=== صنعت ===
جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! صنعت / ادارو
! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد
! معاشي شعبو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سوڊا ايش
| 1
| ڪيميائي صنعت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تمباڪو
| 1
| زرعي بنياد واري صنعت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيمينٽ
| 1
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| پيٽروليم
| 1
| توانائي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| سرن جا بٺا
| 83
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| اٽي جون ملون
| 16
| خوراڪ جي پروسيسنگ
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل'''
| '''104'''
| —
|}

انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو.

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-CMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/
 |title=Industry Statistics
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ زرعي واپار ===
جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture
 |title=Agriculture (Flora &amp; Fauna)
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! ايراضي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آبپاشي هيٺ پوکيل زمين
| 316,815 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين
| 282,983 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| ٻيلا
| 110,491 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پوک لائق پر غيرآباد زمين
| 149,971 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| پوک لاءِ دستياب نہ
| 281,490 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل ايراضي
| '''858,767 ايڪڙ'''
|}

ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو.

=== مالداري ===
مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو.

=== معدنيات ۽ سالٽ رينج ===
جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي.

کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو.

=== پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار ===
جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن.

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم سرگرميون
! جاگرافيائي حيثيت
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واپار ۽ خدمتون'''
| پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون
| خاص طور جهلم شهر
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک
| شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صنعت'''
| سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا
| ضلعي جي مختلف علائقن ۾&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''معدنيات'''
| لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون
| خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''مالداري'''
| کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت'''
| سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''پرڏيهه ۾ روزگار'''
| پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني
| ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|}
```0

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== نامور شخصيتون ==
{{main |جهلم سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست}}

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان سياست، فوج، ادب، قانون، فن ۽ راندين جي ڪيترين نامور شخصيتن جو تعلق رهيو آهي. انهن مان ڪجهه اهم شخصيتون هي آهن:

* '''[[اندر ڪمار گجرال]]''' — ڀارت جو ٻارهون [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ 1919ع ۾ جهلم ۾ ڄائو.
* '''[[رابعه قاري]]''' — پاڪستاني قانوندان؛ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان عورت بئريسٽرن مان هڪ ۽ پاڪستان جي پهرين مسلمان عورت بئريسٽر طور سڃاتي وڃي ٿي.
* '''[[محمد اڪرم]]''' — [[پاڪستان آرمي]] جو ميجر ۽ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ ۽ شهر ۾ سندس نالي سان يادگار قائم آهي.
* '''[[ضمير جعفري]]''' — اردو شاعر، اديب، مزاح نگار ۽ فوجي آفيسر؛ جهلم سان گهرو تعلق رکندڙ. شهر جو [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] سندس نالي سان منسوب آهي.
* '''[[گلاب سنگهه]]''' — [[ڄمون ۽ ڪشمير جي رياست]] جو باني مهاراجا؛ 1792ع ۾ جهلم ضلعي جي اندرائو علائقي ۾ ڄائو.
* '''[[هري سنگهه نلوا]]''' — [[سک سلطنت]] جو مشهور فوجي جنرل؛ 1791ع ۾ گجرانوالا ۾ ڄائو، پر جهلم ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سک دور جي فوجي تاريخ سان نمايان تعلق رکي ٿو.
* '''[[راجا محمد سرور]]''' — پاڪستان آرمي جو ڪيپٽن ۽ پاڪستان جو پهريون [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم واري پوٺوهاري خطي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[محمد شريف (جنرل)|محمد شريف]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ پاڪستان جي [[چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي|جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي]] جو پهريون چيئرمين؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[آصف نواز جنجوعه]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ اڳوڻو [[چيف آف آرمي اسٽاف (پاڪستان)|چيف آف آرمي اسٽاف]]؛ جهلم ضلعي جي [[چڪري راجگان]] ۾ ڄائو.
* '''[[محمد محمود عالم]]''' — [[پاڪستان هوائي فوج]] جو فائٽر پائلٽ؛ سندس خانداني پاڙون جهلم واري علائقي سان لاڳاپيل هيون.
* '''[[فواد چوڌري]]''' — پاڪستاني سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير؛ جهلم ضلعي جي سياسي خاندان سان تعلق رکندڙ ۽ جهلم مان قومي اسيمبليءَ جي نمائندگي ڪري چڪو آهي.
* '''[[چوڌري الطاف حسين]]''' — پاڪستاني سياستدان، اڳوڻو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو گورنر ۽ جهلم جي اهم سياسي شخصيت.
* '''[[راجا غضنفر علي خان]]''' — پاڪستان تحريڪ سان لاڳاپيل سياستدان، پاڪستان جي شروعاتي وفاقي وزيرن ۽ سفارتڪارن مان هڪ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[گلسٽان محمود]]''' — پاڪستاني ڪرڪيٽر؛ جهلم ۾ ڄائو ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ کيڏيو.
* '''[[نعمان اعجاز]]''' — پاڪستاني ٽيليويزن ۽ فلم اداڪار؛ جهلم ضلعي سان خانداني تعلق رکندڙ.

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|جاگرافي|ايشيا|پاڪستان}}

* [[راولپنڊي ڊويزن]]
* [[پوٺوهار پليٽو]]
* [[جهلم ضلعو]]
* [[جهلم ندي]]
* [[جهلم تعلقو]]
* [[ملٽري ڪاليج جهلم]]
* [[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]
* [[جهلم جي ڪاليجن جي فهرست]]
* [[روهتاس قلعو]]
* [[سالٽ رينج]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]</text>
      <sha1>e6u2dybeupbpwmwi7q1pqpybr4jxznn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409157</id>
      <parentid>409156</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168017" sha1="k7zgch70e588kz5006crr9o6z7l4np1" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== صحت ==
جهلم شهر [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جي سرڪاري صحت نظام جو مرڪزي حوالگي ۽ ثانوي علاج وارو مرڪز آهي. شهر ۾ '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر (ڊي ايڇ ڪيو) اسپتال جهلم''' ضلعي جي مکيه سرڪاري اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ '''ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال (سي ايم ايڇ) جهلم''' پڻ موجود آهي. ضلعي جي وسيع سرڪاري صحت نيٽ ورڪ ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻين قسمن جون بنيادي صحت سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري صحت جي انتظامي ذميواري '''ڊسٽرڪٽ هيلٿ اٿارٽي جهلم''' وٽ آهي. اٿارٽي جي ذميوارين ۾ صحت مرڪزن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ، ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي جون خالي جايون ڀرڻ، دوائن ۽ طبي سامان جي فراهمي، صحت عملي جي تربيت، صحت مرڪزن ۽ فيلڊ عملي جي نگراني ۽ ترقياتي منصوبن تي عمل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/health_department
 |title=District Health Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== صحت جو سرڪاري ڍانچو ===
پنجاب حڪومت جي جهلم ضلعي پروفائيل موجب ضلعي ۾ مختلف درجن جون مجموعي طور '''88 سرڪاري صحت سهولتون''' درج آهن. انهن ۾ هڪ ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال، ٻه تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، ڇهه رورل هيلٿ سينٽر، 49 بيسڪ هيلٿ يونٽ، هڪ ٽي بي اسپتال ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سميت ٻين قسمن جون 29 سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جو سرڪاري صحت ڍانچو'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! صحت سهولت
! تعداد
! بنيادي ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال'''
| 1
| ثانوي، ماهراڻي ۽ ضلعي سطح جي حوالگي واري صحت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون'''
| 2
| تعلقي سطح جو اسپتال ۽ حوالگي وارو علاج
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''رورل هيلٿ سينٽر (RHC)'''
| 6
| ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرائمري ۽ ايمرجنسي صحت جون خدمتون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بيسڪ هيلٿ يونٽ (BHU)'''
| 49
| بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي بي اسپتال'''
| 1
| [[تپ دق]] سان لاڳاپيل علاج
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ٻيون سهولتون'''
| 29
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻيون بنيادي سهولتون
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''88'''
| —
|}

اهي انگ '''سڄي جهلم ضلعي''' جا آهن ۽ انهن کي رڳو جهلم شهر اندر موجود اسپتالن ۽ صحت مرڪزن جو تعداد نہ سمجهيو وڃي. ضلعي سطح تي [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون آهن، جڏهن تہ دينه، ڊوميلي، جلالپور شريف، لِلا ۽ ٻين هنڌن تي رورل هيلٿ سينٽر قائم آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.punjab.gov.pk/node/906
 |title=Jhelum – Emergency Medical Services
 |publisher=Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ===
'''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال جهلم''' شهر جي سڀ کان اهم سرڪاري عام اسپتال ۽ ضلعي جي ثانوي حوالگي واري صحت سهولت آهي. پنجاب جي صحت کاتي جي نظام ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتالن جو ڪم عام علاج کان علاوه ماهراڻيون خدمتون، داخل مريضن جو علاج، جديد تشخيص، ايمرجنسي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ هيٺين سطح جي صحت مرڪزن کان موڪليل مريضن لاءِ حوالگي جون خدمتون مهيا ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/Services
 |title=Health Services
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڊي ايڇ ڪيو جهلم ۾ طبي، جراحي، ٻارن، زنانہ ۽ ويم، ايمرجنسي ۽ ٻين ماهراڻين شعبن سان گڏ تشخيصي ۽ داخل مريضن جون سهولتون موجود آهن. سرڪاري پنجاب ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ پڻ '''DHQ Hospital, Jhelum''' کي جهلم تعلقي جي اهم ايمرجنسي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

اسپتال جي بنيادي ڍانچي کي پنجاب حڪومت جي ثانوي صحت سهولتن جي اپ گريڊيشن پروگرام تحت جديد بڻايو ويو. پنجاب جي صحت کاتي جي '''پراجيڪٽ مئنيجمينٽ يونٽ''' موجب ڊي ايڇ ڪيو جهلم انهن ثانوي اسپتالن مان هو جن ۾ عمارت، طبي سهولتن، انساني وسيلن، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اسپتال انتظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PMU-DHQ-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pmuhealth.gop.pk/home-2/
 |title=DHQ Hospital Jhelum
 |publisher=Project Management Unit, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دل جي علاج جون خدمتون ===
جهلم جي صحت جي نظام ۾ هڪ اهم واڌ '''2026ع''' ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال اندر جديد '''ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن ليبارٽري (ڪيٿ ليب)''' جو قيام هو. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي موجب ڪيٿ ليب جو افتتاح '''3 جنوري 2026ع''' تي ڪيو ويو ۽ اها ضلعي سطح تي دل جي بيمارين جي جديد تشخيص ۽ علاج مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/NewsDetail/213
 |title=Cath Lab inaugurated in District Jhelum
 |date=3 January 2026
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿ ليب ۾ '''اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ، عارضي پيس ميڪر''' ۽ دل جي ايمرجنسي علاج جون سهولتون مهيا ڪيون ويون آهن. صحت کاتي موجب مرڪز ۾ ڊجيٽل ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن سسٽم، ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر يونٽ ۽ تربيت يافته ڪارڊيولوجسٽ، اينسٿيٽسٽ ۽ نرسنگ عملي جون خدمتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/News/1000
 |title=Jhelum Cath Lab
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن سهولت جو مقصد جهلم کان سواءِ [[دينه، پاڪستان|دينه]]، [[سوهاوا]]، [[پنڊ دادن خان]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي دل جي مريضن کي راولپنڊي يا ٻين وڏن شهرن ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت گهٽائڻ ۽ وقت سر علاج تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #c62828;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb); color:#b71c1c; padding:9px;&quot; | '''ڊي ايڇ ڪيو جهلم جي ڪيٿ ليب جون اهم خدمتون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#c62828; color:white;&quot;
! خدمت
! طبي مقصد
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''اينجيوگرافي'''
| دل جي ڪورونري شريانن جي تشخيص
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''اينجيوپلاسٽي'''
| بند يا تنگ ٿيل ڪورونري شريانن جو علاج
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''پرائمري پي سي آءِ'''
| دل جي شديد دوري ۾ هنگامي ڪورونري مداخلت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''پيس ميڪر'''
| دل جي ڌڙڪن جي مخصوص خرابين جو علاج
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر'''
| دل جي هنگامي مريضن جي فوري سنڀال
|}

=== بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت ===
جهلم ضلعي ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال حوالگي واري نظام جي مٿئين ضلعي سطح تي ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ''' ۽ '''رورل هيلٿ سينٽر''' بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. پنجاب جي صحت کاتي موجب بي ايڇ يو عام طور پرائمري صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج لاءِ بنيادي مرڪز هوندو آهي، جڏهن تہ آر ايڇ سي وڌيڪ وسيع طبي، ايمرجنسي ۽ حوالگي واريون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

سرڪاري ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ جهلم ضلعي لاءِ '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم، آر ايڇ سي خلاصپور، آر ايڇ سي دينه، ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا، آر ايڇ سي ڊوميلي، آر ايڇ سي جلالپور شريف، آر ايڇ سي لِلا''' ۽ '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا اهم سرڪاري حوالگي ۽ ايمرجنسي صحت مرڪز'''&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! صحت مرڪز
! درجو
! علائقو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم'''
| ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال
| جهلم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''آر ايڇ سي خلاصپور'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| جهلم تعلقو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''آر ايڇ سي دينه'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| دينه
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| سوهاوا
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''آر ايڇ سي ڊوميلي'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| سوهاوا تعلقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| پنڊ دادن خان
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آر ايڇ سي جلالپور شريف'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''آر ايڇ سي لِلا'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|}

=== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت ===
ضلعي صحت اٿارٽي جي پروگرام ۾ ماءُ، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جي صحت سان لاڳاپيل خدمتون پڻ شامل آهن. انهن ۾ حفاظتي ٽڪا، حمل ۽ ويم سان لاڳاپيل بنيادي خدمتون، ٻارن جي صحت، فيلڊ هيلٿ ورڪرن جون سرگرميون ۽ غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

پنجاب جي صحت کاتي موجب ڊي ايڇ ڪيو ۽ ٽي ايڇ ڪيو اسپتالن کي بنيادي ۽ جامع '''ايمرجنسي آبسٽٽرڪ ۽ نيو بورن ڪيئر (EmONC)''' مهيا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پيچيده ڪيس هيٺين سطح جي بي ايڇ يو، آر ايڇ سي ۽ ٻين صحت مرڪزن کان انهن اسپتالن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

جهلم جي ضلعي صحت اٿارٽي جي غذائيت پروگرام تحت '''14 آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام (OTP) مرڪز''' ۽ هڪ '''اسٽيبلائيزيشن سينٽر (SC)''' فعال هجڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. سرڪاري رڪارڊ موجب انهن مان چار غذائي مرڪز جهلم، ٽي دينه، ٽي سوهاوا ۽ چار پنڊ دادن خان تعلقي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt; هي انگ ضلعي پورٽل تي موجود پروگرام جي رپورٽ جا آهن ۽ موجوده سال جي لائيو انگن طور نہ سمجهيا وڃن.

=== وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام ===
ضلعي صحت نظام ۾ [[پوليو]]، [[ڊينگي بخار|ڊينگي]]، [[تپ دق]]، [[هيپاٽائيٽس]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جي نگراني ۽ روڪٿام پڻ شامل آهي. حفاظتي ٽڪن جو معمول وارو '''اي پي آءِ (Expanded Programme on Immunization)''' ۽ قومي ۽ ضمني پوليو مهمون ضلعي صحت اٿارٽي جي بنيادي بچاءَ وارين سرگرمين جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي تشخيص ۽ علاج لاءِ مخصوص مرڪز پڻ قائم آهي. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي جي موجوده پروگرام موجب جهلم جي ڊي ايڇ ڪيو اسپتال انهن سرڪاري مرڪزن مان هڪ آهي جتي ايڇ آءِ وي لاءِ تشخيصي ۽ علاج جون خدمتون مفت فراهم ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/home/verticalprogramaids
 |title=AIDS Control Program
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال ===
'''[[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]''' (سي ايم ايڇ جهلم) [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع فوجي اسپتال آهي. اها پاڪستان جي فوجي طبي نظام جو حصو آهي ۽ جهلم ڇانوڻي ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ اهم طبي سهولت جي حيثيت رکي ٿي. سي ايم ايڇ جهلم ۾ مختلف طبي ۽ جراحي شعبن جون خدمتون موجود آهن. شهر ۾ ڊي ايڇ ڪيو ۽ سي ايم ايڇ جي موجودگي سبب سرڪاري سول ۽ فوجي صحت جا ٻه وڏا اسپتالي مرڪز قائم آهن.

=== صحت جي نظام جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي صحت نظام جا اهم حصا'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم ادارو / سهولت
! ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ضلعي ثانوي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم
| ايمرجنسي، داخل مريض، ماهراڻو علاج، تشخيص ۽ حوالگي&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''دل جون بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ڪيٿ ليب
| اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ ۽ پيس ميڪر&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''پرائمري صحت'''
| 49 بي ايڇ يو ۽ 6 آر ايڇ سي
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي ۽ بچاءَ واري صحت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''تعلقي سطح'''
| 2 ٽي ايڇ ڪيو اسپتالون
| سوهاوا ۽ پنڊ دادن خان ۾ حوالگي ۽ اسپتالي علاج&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو، ٽي ايڇ ڪيو، آر ايڇ سي ۽ بي ايڇ يو
| حمل، ويم، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جون خدمتون&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''غذائيت'''
| 14 او ٽي پي مرڪز ۽ 1 اسٽيبلائيزيشن سينٽر
| شديد غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''وچڙندڙ بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ۽ ضلعي صحت نيٽ ورڪ
| اي پي آءِ، پوليو، ڊينگي، ٽي بي ۽ ايڇ آءِ وي پروگرام&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''فوجي صحت'''
| [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]
| فوجي طبي ۽ اسپتالي خدمتون
|}

== معيشت ==
جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي.

=== واپار ۽ خدمتون ===
جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Economy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

[[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]]

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf
 |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! استعمال جو قسم
! اڏاوتن جو تعداد
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| رهائشي
| 47,921
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| دڪان / تجارتي
| 5,974
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| رهائشي ۽ تجارتي گڏيل
| 2,722
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| صنعتي
| 312
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا استعمال
| 2,422
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل اڏاوتون
| '''59,802'''
|}

=== صنعت ===
جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! صنعت / ادارو
! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد
! معاشي شعبو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سوڊا ايش
| 1
| ڪيميائي صنعت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تمباڪو
| 1
| زرعي بنياد واري صنعت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيمينٽ
| 1
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| پيٽروليم
| 1
| توانائي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| سرن جا بٺا
| 83
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| اٽي جون ملون
| 16
| خوراڪ جي پروسيسنگ
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل'''
| '''104'''
| —
|}

انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو.

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-CMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/
 |title=Industry Statistics
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ زرعي واپار ===
جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture
 |title=Agriculture (Flora &amp; Fauna)
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! ايراضي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آبپاشي هيٺ پوکيل زمين
| 316,815 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين
| 282,983 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| ٻيلا
| 110,491 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پوک لائق پر غيرآباد زمين
| 149,971 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| پوک لاءِ دستياب نہ
| 281,490 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل ايراضي
| '''858,767 ايڪڙ'''
|}

ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو.

=== مالداري ===
مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو.

=== معدنيات ۽ سالٽ رينج ===
جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي.

کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو.

=== پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار ===
جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن.

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم سرگرميون
! جاگرافيائي حيثيت
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واپار ۽ خدمتون'''
| پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون
| خاص طور جهلم شهر
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک
| شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صنعت'''
| سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا
| ضلعي جي مختلف علائقن ۾&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''معدنيات'''
| لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون
| خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''مالداري'''
| کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت'''
| سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''پرڏيهه ۾ روزگار'''
| پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني
| ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|}
```0

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== نامور شخصيتون ==
{{main |جهلم سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست}}

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان سياست، فوج، ادب، قانون، فن ۽ راندين جي ڪيترين نامور شخصيتن جو تعلق رهيو آهي. انهن مان ڪجهه اهم شخصيتون هي آهن:

* '''[[اندر ڪمار گجرال]]''' — ڀارت جو ٻارهون [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ 1919ع ۾ جهلم ۾ ڄائو.
* '''[[رابعه قاري]]''' — پاڪستاني قانوندان؛ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان عورت بئريسٽرن مان هڪ ۽ پاڪستان جي پهرين مسلمان عورت بئريسٽر طور سڃاتي وڃي ٿي.
* '''[[محمد اڪرم]]''' — [[پاڪستان آرمي]] جو ميجر ۽ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ ۽ شهر ۾ سندس نالي سان يادگار قائم آهي.
* '''[[ضمير جعفري]]''' — اردو شاعر، اديب، مزاح نگار ۽ فوجي آفيسر؛ جهلم سان گهرو تعلق رکندڙ. شهر جو [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] سندس نالي سان منسوب آهي.
* '''[[گلاب سنگهه]]''' — [[ڄمون ۽ ڪشمير جي رياست]] جو باني مهاراجا؛ 1792ع ۾ جهلم ضلعي جي اندرائو علائقي ۾ ڄائو.
* '''[[هري سنگهه نلوا]]''' — [[سک سلطنت]] جو مشهور فوجي جنرل؛ 1791ع ۾ گجرانوالا ۾ ڄائو، پر جهلم ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سک دور جي فوجي تاريخ سان نمايان تعلق رکي ٿو.
* '''[[راجا محمد سرور]]''' — پاڪستان آرمي جو ڪيپٽن ۽ پاڪستان جو پهريون [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم واري پوٺوهاري خطي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[محمد شريف (جنرل)|محمد شريف]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ پاڪستان جي [[چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي|جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي]] جو پهريون چيئرمين؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[آصف نواز جنجوعه]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ اڳوڻو [[چيف آف آرمي اسٽاف (پاڪستان)|چيف آف آرمي اسٽاف]]؛ جهلم ضلعي جي [[چڪري راجگان]] ۾ ڄائو.
* '''[[محمد محمود عالم]]''' — [[پاڪستان هوائي فوج]] جو فائٽر پائلٽ؛ سندس خانداني پاڙون جهلم واري علائقي سان لاڳاپيل هيون.
* '''[[فواد چوڌري]]''' — پاڪستاني سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير؛ جهلم ضلعي جي سياسي خاندان سان تعلق رکندڙ ۽ جهلم مان قومي اسيمبليءَ جي نمائندگي ڪري چڪو آهي.
* '''[[چوڌري الطاف حسين]]''' — پاڪستاني سياستدان، اڳوڻو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو گورنر ۽ جهلم جي اهم سياسي شخصيت.
* '''[[راجا غضنفر علي خان]]''' — پاڪستان تحريڪ سان لاڳاپيل سياستدان، پاڪستان جي شروعاتي وفاقي وزيرن ۽ سفارتڪارن مان هڪ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[گلسٽان محمود]]''' — پاڪستاني ڪرڪيٽر؛ جهلم ۾ ڄائو ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ کيڏيو.
* '''[[نعمان اعجاز]]''' — پاڪستاني ٽيليويزن ۽ فلم اداڪار؛ جهلم ضلعي سان خانداني تعلق رکندڙ.

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|جاگرافي|ايشيا|پاڪستان}}

* [[راولپنڊي ڊويزن]]
* [[پوٺوهار پليٽو]]
* [[جهلم ضلعو]]
* [[جهلم ندي]]
* [[جهلم تعلقو]]
* [[ملٽري ڪاليج جهلم]]
* [[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]
* [[جهلم جي ڪاليجن جي فهرست]]
* [[روهتاس قلعو]]
* [[سالٽ رينج]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|Jhelum}}
* [https://jhelum.punjab.gov.pk/ جهلم ضلعي جو سرڪاري پورٽل]
* [https://dpomjr.punjabpolice.gov.pk/ جهلم ضلعي پوليس جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum پنجاب لوڪل گورنمينٽ ۽ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي تي جهلم ضلعو]
* [https://web.archive.org/web/20081121161718/http://www.tmajhelum.com/ تحصيل ميونسپل ايڊمنسٽريشن جهلم جي محفوظ ڪيل ويب سائيٽ]
* {{Wikivoyage inline|Jhelum}}

{{Pakistani cities}}
{{Neighbourhoods of Jhelum}}
{{Pakistan topics}}

{{Authority control}}

[[زمرو:جهلم| ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آباد جايون]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]</text>
      <sha1>k7zgch70e588kz5006crr9o6z7l4np1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409158</id>
      <parentid>409157</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168035" sha1="lngbxjmw9p6zkqedvl8hbg8tw4tswc0" xml:space="preserve">{{Short description|پنجاب، پاڪستان جو شهر ۽ جهلم ضلعي جو صدر مقام}}
{{Infobox settlement
| name                    = جهلم
| native_name             = جہلم
| native_name_lang        = ur
| other_name              = Jhelum، Jehlum
| settlement_type         = [[شهر]]
| image_skyline           = {{multiple image
 |total_width=280px
 |perrow=1/2/2
 |border=infobox
 |caption_align=center
 |image1=River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg
 |caption1=[[جهلم ندي]] ۽ شهر
 |image2=Major Akram Shaheed Memorial.JPG
 |caption2=[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد]] يادگار
 |image3=Railway Station Jhelum Inner View.jpg
 |caption3=[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]
 |image4=Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg
 |caption4=[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد
 |image5=Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG
 |caption5=جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 }}
| imagesize               = 280px
| image_alt               = جهلم شهر جا مختلف منظر
| nickname                = فوجين جو شهر&lt;br&gt;شهيدن ۽ غازين جي سرزمين
| image_map               = Map of Jhelum.jpg
| mapsize                 = 250px
| map_alt                 = جهلم شهر جو نقشو
| map_caption             = جهلم شهر جو نقشو
| pushpin_map             = Punjab Pakistan#Pakistan
| pushpin_label           = جهلم
| pushpin_label_position  = left
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = پنجاب ۽ پاڪستان ۾ جهلم جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|32|56|33|N|73|43|32|E|type:city_region:PK|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[راولپنڊي ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[جهلم ضلعو]]
| seat_type               = مقامي حڪومت
| seat                    = جهلم ميونسپل ڪارپوريشن
| parts_type              = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]]
| parts                   = 7
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 22.5
| elevation_m             = 233
| population_total        = 312426
| population_as_of        = 2023
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Punjab
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
| population_blank1_title = [[رهواسين جو نالو]]
| population_blank1       = جهلمي
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code             = 49600
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code               = 0544
}}

'''جهلم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Jhelum، Jehlum}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري تي واقع هڪ اهم شهر ۽ [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام آهي. انتظامي طور هي [[راولپنڊي ڊويزن]] ۾ شامل آهي. ضلعي حڪومت جهلم پڻ جهلم کي ضلعي جو مکيه شهر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; شهر تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي لنگهه تي ۽ جهلم نديءَ جي سامهون [[سرائي عالمگير]] جي ڀرسان واقع آهي؛ ٻنهي ڪنارن کي روڊ ۽ ريلوي پل ڳنڍين ٿا.

[[File:Jehlum River Bridge in Jehlum.jpg|thumb|left|[[جهلم ندي]] تي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جون متوازي پليون؛ ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي]]

[[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب جهلم جي گڏيل شهري آبادي '''312,426''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt; هن انگ ۾ '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جا 291,022 ۽ '''جهلم ڇانوڻي''' جا 21,404 رهواسي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙيءَ طرح پراڻي 1998ع واري 145 هزار جي لڳ ڀڳ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ شهر جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. 2023ع ۾ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 291,022 هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانس جينڊر ماڻهو شامل هئا؛ 2017ع ۾ ساڳئي ميونسپل ڪارپوريشن جي تقابلي آبادي 174,196 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي شهري آبادي، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! شهري انتظامي حصو
! آبادي 2017ع
! آبادي 2023ع
! مرد 2023ع
! عورتون 2023ع
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 174,196
| '''291,022'''
| 148,656
| 142,340
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 16,275
| '''21,404'''
| 11,226
| 10,178
|- style=&quot;background:#fff8e1; font-weight:bold;&quot;
| '''گڏيل شهري آبادي'''
| '''190,471'''
| '''312,426'''
| '''159,882'''
| '''152,518'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: [[پاڪستان شماريات بيورو]]، ستين آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|}

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|[[سرائي عالمگير]] واري پاسي کان جهلم ندي ۽ جهلم شهر ڏانهن ويندڙ پل]]

جهلم جي شهري سڃاڻپ [[جهلم ندي]] سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب جهلم شهر درياهه جي ڪناري تي ضلعي جو مرڪزي شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Gov-Geography&quot; /&gt; جديد شهر جي سامهون درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي سرائي عالمگير واقع آهي. جهلم نديءَ تي شهر وٽ موجود پل [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي اهم لنگهه جو حصو آهي؛ وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويز ڪيل تصويرن ۾ موجوده اين-5 جون ٻه متوازي پليون جهلم ۽ سرائي عالمگير جي وچ ۾ ڏيکاريل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jehlum_River_Bridge_in_Jehlum.jpg
 |title=Jehlum River Bridge in Jehlum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جو نالو قديم تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. شهر جي ڀرپاسي وارو علائقو ان [[جهلم ندي|قديم هائيڊيسپس ندي]] سان لاڳاپيل آهي، جتي 326 ق.م. ۾ مقدوني بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ۽ مقامي حڪمران [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ مشهور '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' لڳي هئي. جنگ کان پوءِ سڪندر هن علائقي ۾ ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ نالو رکيو ويو؛ قديم شهر جي صحيح هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف رهيو آهي ۽ ان کي جديد جهلم سان قطعي طور هڪ ئي هنڌ قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار]]

جهلم کي پاڪستان ۾ '''”فوجين جو شهر“''' ۽ '''”شهيدن ۽ غازين جي سرزمين“''' جهڙن لقبن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. انهن لقبن جو پسمنظر علائقي مان فوجي ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت آهي. برطانوي راڄ دوران پنجاب جي ڪجهه علائقن، خاص طور اتر پنجاب، کي نوآبادياتي ''[[مارشل ريس]]'' واري نظريي تحت فوجي ڀرتيءَ لاءِ ترجيح ڏني ويندي هئي؛ جهلم انهن علائقن مان هڪ هو. اها فوجي روايت پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ بہ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7024719.stm
 |title=Rise of Pakistan's 'quiet man'
 |author=Syed Shoaib Hasan
 |publisher=BBC News
 |date=17 June 2009
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ پڻ هٿياربند فوجن ۽ سول سروس کي جهلم ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن فوجي روايت جي شهر اندر نمايان علامتن مان '''[[ميجر محمد اڪرم|ميجر اڪرم شهيد يادگار]]''' آهي. ميجر محمد اڪرم کي 1971ع جي جنگ ۾ سندس ڪارروائيءَ تي پاڪستان جو اعليٰ ترين فوجي اعزاز [[نشان حيدر]] ڏنو ويو. سندس يادگار جهلم شهر ۾ قائم آهي ۽ وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان جي ثقافتي يادگار PB-U-26 طور پڻ دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Major_Akram_Shaheed_Memorial,_Jhelum
 |title=Major Akram Shaheed Memorial, Jhelum
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع]]

شهر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريل رابطا نظام سان ڳنڍيل آهي. [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] شهر مان گذري ٿو، جڏهن تہ '''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jhelum_Railway_Station
 |title=Jhelum Railway Station
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم جي اهڙي هنڌ ــ درياهه، گرينڊ ٽرنڪ روڊ ۽ مرڪزي ريلوي لائين جي سنگم ڀرسان ــ شهر کي اتر پنجاب جي علائقائي آمدرفت ۾ اهم حيثيت ڏني آهي.

[[File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|thumb|left|[[جهلم ڇانوڻي]] جي مسجد، جيڪا 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿي]]

جهلم جي شهري علائقي ۾ پراڻو مرڪزي شهر، سول لائينز، تجارتي علائقا ۽ '''[[جهلم ڇانوڻي]]''' شامل آهن. ڇانوڻي شهر جي فوجي ڪردار جو هڪ نمايان حصو آهي ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ان کي جهلم ميونسپل ڪارپوريشن کان الڳ شهري آبادي طور ڳڻيو ويو، جنهن جي آبادي 21,404 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[روهتاس قلعو]] شهر کان ڏکڻ-اولهه طرف واقع سورهين صديءَ جو قلعو آهي، جيڪو [[شير شاهه سوري]] جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جهلم ضلعي ۾ [[ٽيلا جوڳيان]] جو تاريخي ۽ مذهبي ماڳ پڻ واقع آهي. اهي ماڳ شهر جي بلڪل اندر نہ پر جهلم جي وسيع تاريخي علائقي ۾ آهن، تنهنڪري انهن کي شهر جا اندروني يادگار قرار ڏيڻ بدران ڀرپاسي جا اهم ماڳ سمجهيو وڃي ٿو.

[[File:St John's Church Jhelum-3.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]، جهلم جي نوآبادياتي دور جي تعميراتي ورثي مان هڪ]]

شهر اندر موجود تاريخي عمارتن ۾ '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' پڻ شامل آهي، جيڪو برطانوي دور جي مذهبي ۽ تعميراتي ورثي جي نمائندگي ڪري ٿو. جهلم جي شهري منظرنامي ۾ پراڻين نوآبادياتي عمارتن سان گڏ جديد تعليمي، فوجي، تجارتي ۽ رهائشي علائقا شامل آهن.

تعليم جي ميدان ۾ [[پنجاب يونيورسٽي]] جو '''جهلم ڪيمپس''' شهر ۾ قائم آهي، جيڪو علائقي جي اعليٰ تعليم جي اهم ادارن مان هڪ آهي. ضلعي حڪومت جي انگن موجب جهلم ضلعي ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ صحت جي ادارن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن جو وڏو انتظامي مرڪز جهلم شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينوراما]]

جهلم ضلعي جي سرڪاري پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي خدمتن، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي ضلعي جي اهم روزگار وارن شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile&quot; /&gt; شهر پاڻ ضلعي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. پراڻن ميونسپل رڪارڊن ۾ تمباڪو، ڪاٺ، سنگ مرمر، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |title=Industries of Jhelum
 |publisher=Tehsil Municipal Administration Jhelum
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511074658/http://www.tmajhelum.com/industry.html
 |archive-date=11 May 2013
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#bbdefb,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر — هڪ نظر ۾'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! خصوصيت
! تفصيل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صوبو'''
| [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ڊويزن'''
| [[راولپنڊي ڊويزن]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[جهلم ضلعو]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''درياهه'''
| [[جهلم ندي]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2023ع جي گڏيل شهري آبادي'''
| '''312,426'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ميونسپل ڪارپوريشن'''
| 291,022 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''جهلم ڇانوڻي'''
| 21,404 ماڻهو&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-MC&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''اوچائي'''
| لڳ ڀڳ 233 ميٽر
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''اهم شاهراهه'''
| [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] / [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ريلوي رابطو'''
| [[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''مشهور لقب'''
| فوجين جو شهر؛ شهيدن ۽ غازين جي سرزمين&lt;ref name=&quot;BBC-Jhelum-Soldiers&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''ويجها تاريخي ماڳ'''
| [[روهتاس قلعو]]، [[ٽيلا جوڳيان]]، هائيڊيسپس جي جنگ سان لاڳاپيل علائقو
|}

== نالي جو بڻ ==
''Concise Oxford Dictionary of World-Place Names'' موجب '''جهلم''' نالو ٻن لفظن، '''جل''' ۽ '''هم'''، مان نڪتل ڄاڻايو ويو آهي. ''جل'' جي معنيٰ '''صاف يا پاڪ پاڻي''' ۽ ''هم'' جي معنيٰ '''برف''' بيان ڪئي وئي آهي. ان لحاظ کان نالي جو مطلب اهڙي پاڻيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو برف سان ڍڪيل [[هماليه]] مان نڪري [[جهلم ندي]] وسيلي وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Heath&quot;&gt;{{cite dictionary
 |last1=Heath
 |first1=John E.
 |author-link=John Everett-Heath
 |title=Jhelum
 |dictionary=Concise Oxford Dictionary of World-Place Names
 |year=2020
 |publisher=Oxford University Press
 |location=Oxford
 |isbn=978-01-91-90563-6
 |edition=6th
 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-9993
 |url-access=limited
}}&lt;/ref&gt;

مقامي مورخ '''انجم سلطان شهباز''' پنهنجي ڪتاب ''تاريخِ جهلم'' ۾ جهلم جي نالي بابت مختلف روايتون درج ڪيون آهن. سندس بيان موجب هڪ مشهور وضاحت اها آهي تہ قديم دور ۾ علائقو ''جلهَم'' يا ''جهلم آباد'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ موجوده نالو ''جل'' ۽ ''هم'' جي ميلاپ مان ٺهيو. ان روايت ۾ بہ نالي کي جهلم نديءَ جي هماليائي برفاني سرچشمن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot;&gt;{{cite book
 |first=Anjum Sultan
 |last=Shahbaz
 |title=Tareekh-e-Jhelum
 |publisher=Book Corner, Main Bazar, Jhelum
 |url=https://openlibrary.org/b/OL23138105M/Tareekh-e-Jhelum
 |series=History of Jhelum
 |date=14 September 2012
 |edition=2nd
 |page=92
 |ol=23138105M
 |access-date=24 July 2021
}}&lt;/ref&gt;

انجم سلطان شهباز هڪ ٻي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن مطابق ڪنهن قديم حڪمران، جنهن کي روايت ۾ '''دارا اعظم''' چيو ويو آهي، جنگين کان پوءِ جهلم نديءَ جي ڪناري تي پنهنجو جهنڊو کوڙيو ۽ هنڌ کي '''جاءِ عَلَم'''، يعني ''جهنڊي جي جاءِ''، سڏيو؛ پوءِ وقت سان گڏ اهو نالو بگڙي ''جهلم'' بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; هي وضاحت تاريخي ۽ لساني لحاظ کان قطعي ثابت ٿيل ناهي، تنهنڪري ان کي نالي جي مستند بڻ بدران هڪ مقامي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

ساڳئي ڪتاب ۾ هڪ ٻي روايت بہ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ چيو ويو آهي تہ اسلام جي شروعاتي دور سان منسوب هڪ مسافر يا مبلغ شهر کي درياهه جي ڪناري تي ڏسي اهڙو عربي جملو چيو، جنهن مان ''جهيلم'' جهڙو نالو نڪتو. هيءَ روايت بہ تاريخي ماخذن سان مضبوط نموني تصديق ٿيل ناهي ۽ ان کي روايتي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt;

انجم سلطان شهباز اهو پڻ ڄاڻائي ٿو تہ [[احمد شاهه ابدالي]] پنهنجي تحريرن ۾ شهر لاءِ ''Jheelum'' جهڙو اچار استعمال ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Shahbaz-Tareekh-Jhelum&quot; /&gt; جهلم جي نالي جون اهي مختلف صورتون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون تہ شهر جو نالو وقت سان گڏ مقامي ٻولين، فارسي-اردو لکڻي ۽ انگريزي رومن املا ۾ مختلف انداز سان لکيو ويو.

== تاريخ ==

جهلم شهر جي تاريخ کي سمجهڻ وقت موجوده شهر ۽ وسيع [[جهلم ضلعو|جهلم علائقي]] جي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. [[جهلم ندي]] جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان آباد ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان اهم رهيو آهي، پر موجوده جهلم شهر جي وڏي شهري واڌ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران ٿي. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب موجوده شهر نسبتاً جديد بڻ جو هو؛ سکن جي آخري دور ۾ هتي درياهه سان لاڳاپيل ننڍڙي آبادي هئي، جڏهن تہ 1849ع ۾ پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ هتي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز قائم ٿيڻ سان جديد شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:River Jhelum at Jhelum City from Old Railway bridge at Jhelum City.jpg|thumb|[[جهلم ندي]]، جنهن جي ڪنارن وارو علائقو قديم زماني کان پنجاب جي تاريخي آمدرفت ۽ فوجي ڪارروائين سان ڳنڍيل رهيو آهي]]

=== قديم دور ===
جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي قديم تاريخ جو سڀ کان مشهور واقعو '''[[هائيڊيسپس جي جنگ]]''' آهي، جيڪا 326 ق.م. ۾ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي فوجن وچ ۾ قديم هائيڊيسپس، يعني موجوده [[جهلم ندي]]، جي ڪناري واري علائقي ۾ لڳي.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Hydaspes
 |title=Battle of the Hydaspes
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني مؤرخ [[آريان]] پورس جي حڪومت ۽ هائيڊيسپس پار سڪندر جي فوجي مهم جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Arrian-Hydaspes&quot;&gt;{{cite book
 |author=Arrian
 |title=The Anabasis of Alexander
 |volume=Book V
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/46976
 |publisher=Project Gutenberg
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جنگ کان پوءِ سڪندر ٻه شهر قائم ڪيا، جن مان هڪ '''[[اليگزينڊريا بوڪيفالا]]''' سندس مشهور گهوڙي [[بوسيفالس]] جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. پراڻن برطانوي گزيٽيئرن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو هو تہ بوڪيفالا موجوده جهلم جي سامهون، درياهه جي اوڀرندي ڪناري تي واقع هوندو؛ پر ان قديم شهر جي صحيح آثار قديمه واري جڳهه اڃا تائين قطعي طور طئي ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان ڪري موجوده جهلم شهر کي سڌو سنئون بوڪيفالا قرار ڏيڻ بدران ٻنهي کي هڪ ئي تاريخي علائقي سان لاڳاپيل سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

[[راجا پورس]] جي بادشاهت عام طور [[پؤراوا]] رياست سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪا جهلم ۽ [[چناب ندي|چناب]] جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل هئي. سڪندر جي فتح کان پوءِ بہ پورس کي سندس بادشاهت جو وڏو حصو واپس ڏنو ويو ۽ ڪجهه وڌيڪ علائقا بہ سندس اختيار ۾ ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;

جهلم ضلعي جي پراڻي آباديءَ بابت نوآبادياتي گزيٽيئر ۽ پنجاب حڪومت جي موجوده ضلعي پروفائيل ۾ [[جنجوعا]] ۽ [[جٽ]] برادرين کي علائقي جي قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[گکڙ]] ۽ [[اعواڻ]] بعد جي دورن ۾ علائقي ۾ اثرائتا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهڙي قبيلائي تاريخ کي جديد نسلي اصليت جو قطعي ثبوت نہ سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ پراڻن گزيٽيئرن جون اهڙيون درجابنديون گهڻو ڪري نوآبادياتي دور جي سماجي تشريح تي ٻڌل هيون.

=== شروعاتي مسلمان ۽ وچولو دور ===
اتر پنجاب ۽ جهلم وارو علائقو وچئين دور ۾ مختلف افغان، ترڪ ۽ هندستاني سلطنتن جي اثر هيٺ رهيو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمود غزنوي]] جي مهمن کان پوءِ پنجاب جو وڏو حصو [[غزنوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. بعد ۾ علائقو مختلف وقتن تي [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل رهيو.

جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ [[گکڙ]] سردارن جو سياسي اثر خاص طور وچئين دور ۾ نمايان رهيو. پراڻي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب گکڙن اتر جهلم ۽ پاڙيسري [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] واري علائقي ۾ ڊگهي عرصي تائين مقامي طاقت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-District&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=152–159
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي شروعات ۾ [[بابر]] پڻ پنجاب جي هن حصي مان گذريو ۽ پنهنجي يادگيرين ۾ گکڙن ۽ ٻين مقامي گروهن جو ذڪر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |title=The Bābur-nāma in English
 |translator=Annette Susannah Beveridge
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://archive.org/details/baburnamainengli01babu
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻي متن ۾ موجود اها دعويٰ تہ مغلن جٽن ۽ گکڙن کي منظم طريقي سان زبردستي مسلمان بڻايو، معتبر تاريخي ماخذن مان واضح طور ثابت نٿي ٿئي؛ علائقي ۾ اسلام جي پکڙجڻ جو عمل ڪيترن صدين تي پکڙيل هو ۽ ان ۾ سياسي اقتدار سان گڏ [[تصوف|صوفي]] تحريڪن، مقامي سماجي رابطن ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جو پڻ ڪردار رهيو.

[[File:Rohtas Fort (Jhelum, Pakistan) - World Heritage Site.jpeg|thumb|left|[[روهتاس قلعو]]، جيڪو [[شير شاهه سوري]] 1541ع کان پوءِ جهلم واري اهم فوجي لنگهه تي تعمير ڪرايو]]

سورهين صديءَ ۾ جهلم جي وسيع علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي. [[شير شاهه سوري]]، مغل شهنشاهه [[همايون]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، 1541ع کان '''[[روهتاس قلعو]]''' تعمير ڪرايو. يونيسڪو موجب قلعو اتر پنجاب جي هڪ انتهائي اهم فوجي هنڌ تي ٺاهيو ويو ۽ اهو وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; قلعو موجوده جهلم شهر کان ٻاهر، پر جهلم ضلعي اندر واقع آهي، تنهنڪري اهو شهر جي تاريخي پسمنظر سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.

مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ ارڙهين صديءَ دوران جهلم وارو علائقو [[دراني سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. افغانستان ۽ پنجاب جي وچ واري رستي تي واقع هجڻ سبب هن خطي تي افغان، مقامي گکڙ ۽ پوءِ سک قوتن وچ ۾ مقابلو جاري رهيو.

=== سک دور ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سک سلطنت]] جي توسيع سان جهلم وارو علائقو [[رنجيت سنگهه]] جي حڪومت هيٺ اچي ويو. ان دور ۾ موجوده جهلم شهر اڃا وڏو شهري مرڪز نہ هو. ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' موجب سک حڪومت جي آخر تائين موجوده شهر واري هنڌ تي بنيادي طور مهاڻن ۽ درياهي آمدرفت سان لاڳاپيل هڪ ننڍڙي آبادي هئي ۽ 1849ع ۾ برطانوي الحاق وقت اتي لڳ ڀڳ '''500 گهر''' هئا.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:A Fort in Jhelum City.jpg|thumb|جهلم شهر ۾ سک دور سان منسوب قلعو]]

جهلم شهر ۾ موجود هڪ ننڍڙو قلعو وڪيميڊيا ڪامنز جي دستاويزن ۾ سک دور جي اڏاوت طور سڃاتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-SikhFort&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Fort_in_Jhelum_City.jpg
 |title=A Fort in Jhelum City
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان عمارت بابت تفصيلي آثار قديمه واري تحقيق محدود آهي، اها شهر ۾ سک دور جي موجوده مادي ورثي مان هڪ مثال سمجهي وڃي ٿي.

=== برطانوي دور ۽ جديد شهر جو قيام ===
1849ع ۾ [[ٻي اينگلو-سک جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ پنجاب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي هيٺ آيو. ساڳئي سال جهلم ضلعو قائم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ شروعاتي ضلعي حدون موجوده ضلعن کان گهڻيون مختلف هيون. پنجاب جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي منصوبي موجب 1849ع ۾ قائم ٿيل ابتدائي جهلم ضلعي جو هيڊڪوارٽر پهرين [[پنڊ دادن خان]] هو؛ 1850ع ۾ جهلم تعلقو ٺهڻ سان انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اختيارين موجوده جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظام جي مرڪز طور ترقي ڏني. ڪجهه سالن تائين هتي ڊويزنل ڪمشنر جو هيڊڪوارٽر پڻ رهيو، پر 1859ع ۾ اها آفيس [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان باوجود جهلم ضلعي جي انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز طور وڌندو رهيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #5d4037;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#d7ccc8,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#3e2723; padding:9px;&quot; | '''برطانوي دور ۾ جهلم شهر جي ترقيءَ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#5d4037; color:white;&quot;
! سال
! واقعو
! اهميت
|- style=&quot;background:#efebe9;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جي برطانوي الحاق کان پوءِ جهلم کي فوجي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي وئي
| جديد جهلم شهر جي شهري ترقيءَ جي شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1854ع'''
| جهلم ضلعي جيل قائم ٿيو
| شهر جي سول انتظامي ادارن جي توسيع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://prisons.punjab.gov.pk/district_jail_history
 |title=District Jail History
 |publisher=Punjab Prisons, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1857ع'''
| [[1857ع جي هندستاني بغاوت|بغاوت]] دوران جهلم ۾ 14هين بنگال نيٽو انفنٽري جي سپاهين ۽ برطانوي فوج وچ ۾ شديد جنگ
| شهر جي برطانوي فوجي تاريخ جو اهم واقعو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير ٿيو
| ڇانوڻي جي اهم نوآبادياتي عمارت&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/church
 |title=St. John's Church
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي
| جديد شهري مقامي حڪومت جو قيام&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع واري ڏهاڪي'''
| جهلم نديءَ تي ريلوي پل ۽ ريلوي رابطا مڪمل ٿيڻ لڳا
| شهر کي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| جهلم هڪ قائم ٿيل انتظامي، فوجي ۽ واپاري شهر بڻجي چڪو هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|}

=== 1857ع جي بغاوت ===
[[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر سنگ مرمر جي يادگاري رحل، جيڪا 1857ع جي جهلم واري ويڙهه ۾ مارجي ويل برطانوي فوجين جي ياد سان لاڳاپيل آهي]]

[[1857ع جي هندستاني بغاوت]] دوران جهلم پنجاب ۾ اهم فوجي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيو. 7 جولاءِ 1857ع تي جهلم ۾ مقرر '''14هين بنگال نيٽو انفنٽري''' جي سپاهين کي هٿيار ڦٽا ڪرائڻ جي ڪوشش دوران بغاوت ٿي. راولپنڊي مان ليفٽيننٽ ڪرنل چارلس ايلس جي ڪمان هيٺ برطانوي ۽ وفادار مقامي دستا موڪليا ويا ۽ شديد ويڙهه ٿي.&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22141/page/2492
 |title=The London Gazette, 19 May 1858
 |publisher=The London Gazette
 |date=19 May 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويڙهه ۾ 24هين ريجمينٽ آف فوٽ جا ڪيترائي فوجي مارجي ويا يا زخمن سبب فوت ٿيا. بعد ۾ [[سينٽ جان چرچ، جهلم]] اندر 35 برطانوي فوجين جي ياد ۾ سنگ مرمر جي هڪ رحل نصب ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lectern_-_Jhelum_by_Khalid_Mahmood.jpg
 |title=Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; بغاوت ڪندڙ سپاهين مان ڪيترائي جهلم پار ڪري [[ڪشمير]] ڏانهن وڃڻ جي ڪوشش ڪئي؛ وڏي تعداد کي بعد ۾ گرفتار ڪيو ويو.

هن ويڙهه ۾ بنگال هارس آرٽلري جي گنر '''وليئم ڪونولي''' کي سندس ڪارروائيءَ تي [[وڪٽوريا ڪراس]] ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/22154/page/3660
 |title=The London Gazette
 |publisher=The London Gazette
 |date=18 June 1858
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي بغاوت سان مقامي طور '''مرزا دلدار بيگ'''، جنهن کي خاکي شاهه جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، جو نالو بہ ڳنڍيو وڃي ٿو. بعد جي مقامي روايتن ۾ کيس برطانوي مخالف مزاحمت جي شخصيت طور ياد ڪيو ويو، جيتوڻيڪ سندس ڪردار بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا ناهن.

=== سينٽ جان چرچ ===
[[File:St. John's Church Jhelum1.JPG|thumb|[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]، جيڪو 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ٿيو]]

'''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]''' 1860ع ۾ جهلم ڇانوڻي ۾ تعمير ڪيو ويو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب هي شهر جي اهم تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt; چرچ جي اندر 1857ع واري ويڙهه ۾ مارجي ويل 24هين ريجمينٽ جي فوجين جي يادگار رحل موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Commons-Lectern&quot; /&gt;

چرچ ڪيترن ڏهاڪن تائين استعمال ۾ رهيو، پوءِ هڪ عرصي لاءِ بند ۽ خراب حالت ۾ رهيو؛ بعد ۾ ان جي مرمت ڪري ٻيهر کوليو ويو. چرچ ۽ ان جو بلند گوٿڪ طرز جو ٽاور اڄ بہ جهلم جي نوآبادياتي دور جي شهري منظرنامي جو نمايان حصو آهن.

=== ريلوي، پل ۽ واپار ===
برطانوي دور ۾ جهلم جي تيز ترقيءَ جو هڪ وڏو سبب ريلوي هو. شهر [[پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي]] ۽ پوءِ [[نارٿ ويسٽرن ريلوي]] وسيلي اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍجي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جهلم ريل ذريعي ڪلڪتي کان 1,367 ميل، بمبئي کان لڳ ڀڳ 1,403 ميل ۽ ڪراچي کان 849 ميل پري درج ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

[[File:Railway Station Jhelum Inner View.jpg|thumb|left|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]، برطانوي دور ۾ قائم ٿيل ريلوي نظام جو حصو]]

جهلم نديءَ تي تاريخي ريلوي پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي ۾ انجنيئر '''وليئم سينٽ جان گيلوي''' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. انجنيئرنگ رڪارڊ موجب پل جي تعمير 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي ۽ ان جي ڊگهي لوهي ڍانچي ذريعي پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي کي درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=The Bridge over the River Jhelum, Punjab Northern State Railway
 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers
 |volume=54
 |year=1878
 |pages=94–107
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jhelum River Bridge.JPG|thumb|جهلم نديءَ تي پل؛ تاريخي ريلوي لنگهه شهر کي [[سرائي عالمگير]] سان ڳنڍي ٿو]]

ريلوي جي اچڻ کان اڳ جهلم ڪشمير کان درياهه وسيلي هيٺ آندل ڪاٺ جو اهم گڏ ڪرڻ ۽ واپار جو مرڪز هو. ''Imperial Gazetteer'' موجب شهر ۾ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي. بعد ۾ سنڌ ساگر ريلوي شاخ مڪمل ٿيڻ سان لوڻ جي واپار جا پراڻا رستا بدلجي ويا، پر جهلم ضلعي جي واپار جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

=== ميونسپل ۽ شهري ترقي ===
جهلم ميونسپلٽي '''1867ع''' ۾ قائم ڪئي وئي، نہ تہ 1897ع ۾ جيئن ڪجهه پراڻن ثانوي متنن ۾ لکيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; 1902–03ع تائين ختم ٿيندڙ ڏهن سالن دوران ميونسپلٽي جي سراسري سالياني آمدني لڳ ڀڳ 32,100 رپيا ۽ خرچ 31,900 رپيا هئا. 1903–04ع ۾ ميونسپل آمدني 34,200 رپيا هئي، جنهن جو وڏو حصو آڪٽراءِ مان ايندو هو.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;

1901ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي '''14,951''' هئي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt; ان وقت جهلم ۾ اينگلو-ورنڪيولر اسڪول، ميونسپل هاءِ اسڪول، آمريڪن پريسبيٽيرين مشن پاران هلندڙ مڊل اسڪول، سول اسپتال ۽ مشن اسپتال موجود هئا. ڇانوڻي، سول اسٽيشن، ريلوي ۽ ميونسپل ادارن گڏجي موجوده جهلم جي بنيادي شهري ڍانچي کي شڪل ڏني.

برطانوي دور ۾ جهلم ضلعي مان فوج ۾ ڀرتي بہ غيرمعمولي طور وڏي هئي. پهرين عالمي جنگ دوران جهلم انهن پنجاب ضلعن مان هو جتان برطانوي هندستاني فوج لاءِ وڏي تعداد ۾ فوجي ڀرتي ٿيا.&lt;ref name=&quot;Yong-Army-Punjab&quot;&gt;{{cite book
 |last=Yong
 |first=Tan Tai
 |title=The Garrison State: The Military, Government and Society in Colonial Punjab, 1849–1947
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2005
 |isbn=9780761933366
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; اهو ئي فوجي پسمنظر بعد ۾ جهلم جي '''فوجين جو شهر''' واري سڃاڻپ جو اهم سبب بڻيو.

=== 1947ع ۽ پاڪستان جو قيام ===
[[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان اڳ جهلم ضلعي ۾ مسلمان اڪثريت سان گڏ هندو ۽ سک برادريون پڻ آباد هيون. [[پاڪستان]] جي قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي کان پوءِ جهلم پاڪستان جي اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. ورهاڱي دوران شهر ۽ ضلعي جي وڏي حصي مان هندو ۽ سک آبادي هندستان ڏانهن لڏي وئي، جڏهن تہ اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان آيل مسلمان مهاجر جهلم ۽ ڀرپاسي ۾ آباد ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ جهلم ضلعي جو انتظامي ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. پنجاب حڪومت جي رڪارڊ موجب آزاديءَ وقت ضلعي ۾ جهلم، پنڊ دادن خان ۽ چڪوال تعلقا شامل هئا. 1985ع ۾ [[چڪوال ضلعو]] ٺهڻ کان پوءِ جهلم ضلعي جون حدون گهٽجي ويون؛ پوءِ [[سوهاوا تعلقو]] ۽ 2003ع ۾ [[دينه تعلقو]] قائم ٿيڻ سان موجوده چار تعلقن واري ضلعي جو انتظامي ڍانچو ٺهيو.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-History&quot; /&gt;

[[File:Major Akram Shaheed Memorial.JPG|thumb|left|جهلم ۾ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار؛ پاڪستان جي قيام کان پوءِ بہ شهر جي فوجي سڃاڻپ برقرار رهي]]

پاڪستان جي قيام کان پوءِ جهلم جي فوجي اهميت برقرار رهي. شهر جي ڀرسان جهلم ڇانوڻي ۽ وسيع ضلعي مان [[پاڪستان هٿياربند فوجون|پاڪستان جي هٿياربند فوجن]] ۾ ڀرتيءَ جي ڊگهي روايت جاري رهي، جنهن سبب شهر کي '''فوجين جو شهر''' ۽ '''شهيدن ۽ غازين جي سرزمين''' جهڙا لقب ملندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-People&quot; /&gt;

شهر ۾ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار پاڪستاني دور جي نمايان يادگارن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Major_Akram_Shaheed_Memorial.JPG
 |title=Major Akram Shaheed Memorial
 |publisher=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ جهلم هڪ ضلعي انتظامي مرڪز، ڇانوڻي، واپاري شهر ۽ علائقائي تعليمي مرڪز طور وڌندو رهيو.

=== تاريخي ارتقا جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:96%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #3949ab;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#d1c4e9,#c8e6c9,#fff9c4,#ffccbc); color:#1a237e; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي تاريخ جا اهم مرحلا'''
|- style=&quot;background:#3949ab; color:white;&quot;
! دور / سال
! واقعو
! جهلم تي اثر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''326 ق.م.'''
| [[هائيڊيسپس جي جنگ]]؛ سڪندر اعظم ۽ راجا پورس جي وچ ۾ جنگ
| جهلم نديءَ واري علائقي کي قديم عالمي تاريخ ۾ نمايان حيثيت ملي&lt;ref name=&quot;Britannica-Hydaspes&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''وچيون صديون'''
| غزنوي، دهلي سلطنت، مقامي گکڙ ۽ مغل اثر
| اتر پنجاب جي فوجي ۽ سياسي سرحدي خطي طور اهميت
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''1541ع کان پوءِ'''
| [[روهتاس قلعو]] تعمير
| جهلم واري فوجي لنگهه جي اسٽريٽجڪ اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات'''
| سک حڪومت
| موجوده شهر اڃا ننڍڙي درياهي آبادي هو&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1849ع'''
| پنجاب جو برطانوي الحاق
| جديد جهلم کي ڇانوڻي ۽ سول انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني وئي
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''7 جولاءِ 1857ع'''
| [[جهلم جي جنگ (1857ع)|جهلم جي بغاوت/ويڙهه]]
| 1857ع جي بغاوت دوران پنجاب جي اهم فوجي مقابلي مان هڪ&lt;ref name=&quot;LondonGazette-Jhelum1857&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1860ع'''
| [[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]] تعمير
| نوآبادياتي شهري ورثي جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-StJohn&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''1867ع'''
| ميونسپلٽي قائم
| مقامي شهري انتظام جي باقاعده شروعات&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1870ع وارو ڏهاڪو'''
| ريلوي پل ۽ ريلوي نظام جي توسيع
| جهلم کي پنجاب ۽ هندستان جي وڏن شهرن سان ڳنڍيو ويو
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''1901ع'''
| آبادي 14,951
| قائم ٿيل فوجي، واپاري ۽ انتظامي شهر&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Town&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1947ع'''
| پاڪستان جو قيام ۽ پنجاب جي ورهاڱي
| آباديءَ جي مذهبي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي ۽ جهلم جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''1947ع کان پوءِ'''
| ضلعي حدن ۾ تبديليون، فوجي ۽ شهري واڌ
| جديد جهلم ضلعي جي انتظامي ۽ علائقائي مرڪز طور ترقي
|}

== جاگرافي ==

جهلم شهر [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي اترئين حصي ۾ لڳ ڀڳ '''32°56′ اتر ويڪرائي ڦاڪ''' ۽ '''73°44′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ''' تي واقع آهي. شهر [[جهلم ندي]] جي اولهه ڪناري تي آباد آهي، جڏهن تہ درياهه جي ٻئي پاسي [[سرائي عالمگير]] واقع آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي جاگرافيءَ واري پروفائيل موجب جهلم شهر ضلعي جو مکيه شهري مرڪز آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي جو وڏو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] ۽ [[لوڻياٺي جبلن|سالٽ رينج]] سان لاڳاپيل زميني بناوٽ تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/geography
 |title=Geography
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جاگرافيءَ تي [[جهلم ندي]] جو سڀ کان وڌيڪ اثر آهي. شهر درياهه جي ڪناري واري نسبتاً هموار زمين تي وڌيو آهي، جڏهن تہ ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه حصن ڏانهن زمين پوٺوهاري اوچن پٽن، گهارين ۽ [[سالٽ رينج]] جي جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿيندي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; درياهه شهر لاءِ تاريخي طور پاڻي، آمدرفت ۽ واپار جو ذريعو رهيو آهي، پر ساڳئي وقت تيز برساتن ۽ درياهي چاڙهه دوران ٻوڏ جو خطرو پڻ پيدا ڪري ٿو.

[[File:Jhelum, Pakistan - panoramio (32).jpg|thumb|left|جهلم ضلعي جي [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري حصي جو پوٺوهاري منظر؛ ضلعي جي اتر ۽ اولهه حصن ۾ هموار ميدانن بدران گهارين ۽ اوچن پٽن واري زميني بناوٽ ملي ٿي]]

شهر جي سراسري اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''233 ميٽر''' آهي. شهر جو ايراضيءَ وارو انگ عام طور لڳ ڀڳ '''22.5 چورس ڪلوميٽر''' ڏنو وڃي ٿو. جهلم جو مرڪزي آباد علائقو درياهه، پراڻي گرينڊ ٽرنڪ روڊ، ريلوي لائين ۽ ڇانوڻي جي چوڌاري ترقي ڪري چڪو آهي.

=== علائقائي هنڌ ۽ رابطا ===
جهلم [[اسلام آباد]] ۽ [[لاهور]] جي وچ واري اهم اتر-ڏکڻ آمدرفت واري لنگهه تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد صورت آهي، شهر مان گذري ٿي ۽ جهلم کي اتر طرف [[راولپنڊي]] ۽ اسلام آباد، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر طرف [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ لاهور سان ڳنڍي ٿي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:84%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #0277bd;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b3e5fc,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#01579b; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي علائقائي جاگرافيائي حيثيت'''
|- style=&quot;background:#0277bd; color:white;&quot;
! رخ
! اهم شهر / علائقو
! بنيادي رابطو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| اتر / اتر-اولهه
| [[راولپنڊي]]، [[اسلام آباد]]
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5]] ۽ ريلوي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| اوڀر، درياهه جي ٻئي ڪناري
| [[سرائي عالمگير]]
| جهلم نديءَ جون روڊ ۽ ريل پليون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڏکڻ-اوڀر
| [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]]، [[لاهور]]
| اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| اولهه
| [[چڪوال]]
| علائقائي روڊ نيٽ ورڪ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| اتر-اوڀر
| [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]]
| علائقائي شاهراهون
|}

ضلعي جي سطح تي جهلم جي اتر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، اولهه ۾ [[چڪوال ضلعو]]، اتر-اوڀر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اوڀر ۾ [[گجرات ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بهاوالدين]] ۽ [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ [[خوشاب ضلعو]] واقع آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt; اهي حدون جهلم ضلعي جون آهن؛ جهلم شهر انهن سڀني ضلعن سان سڌي سرحد نٿو رکي.

=== زميني بناوٽ ===
جهلم ضلعي جي زميني بناوٽ هڪجهڙي ناهي. پنجاب حڪومت موجب ضلعي جو اترئين ۽ اولهه وارو حصو [[پوٺوهار پليٽو]] جي اوچن پٽن، گهارين ۽ ٽٽل زمين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[سالٽ رينج]] هڪ اهم جابلو سلسلو بڻائي ٿي. سالٽ رينج ڪيترن متوازي ٽڪرين ۽ گهارين تي مشتمل آهي، جن مان موسمي نالا ۽ ننڍا وهڪرا وهي درياهن ڏانهن وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Geography-Gov&quot; /&gt;

[[File:MapofJlm.JPG|thumb|جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جو نقشو؛ شهر جي اوڀر پاسي [[جهلم ندي]] ۽ ڏکڻ-اولهه پاسي ڇانوڻي ڏيکاريل آهي]]

جهلم شهر پاڻ ضلعي جي وڌيڪ هموار درياهي پٽي ۾ واقع آهي. درياهه جي ڪنارن جي ڀيٽ ۾ ضلعي جي اولهندي حصي ۾ زمين وڌيڪ اوچي، پٿريلي ۽ گهارين سان ڪٽيل آهي. ان فرق جي ڪري ضلعي اندر زراعت، آباديءَ جي گهڻائي ۽ پاڻيءَ جي فراهمي جا نمونا به مختلف آهن.

=== آبهوا ===
جهلم جي آبهوا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب [[مرطوب نيم استوائي آبهوا]] جي '''Cwa''' قسم سان ٺهڪي اچي ٿي، جنهن تي ڏکڻ ايشيائي [[مون سون]] جو نمايان اثر آهي. اونهارا تمام گرم هوندا آهن، خاص طور مئي ۽ جون ۾، جڏهن تہ سيارا نسبتاً ٿڌا ۽ گهڻو ڪري خشڪ رهن ٿا. جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ مون سون سبب برسات سڀ کان وڌيڪ پوي ٿي.

[[ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن]] جي 1991–2020ع معياري موسمي نارملز، جيڪي [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]] جي NCEI آرڪائيو ۾ موجود آهن، موجب جهلم جو ساليانو سراسري گرمي پد '''23.9 °C''' ۽ سراسري سالياني برسات '''915.8 ملي ميٽر''' آهي.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Jhelum_41598.csv
 |title=Jhelum Climate Normals 1991–2020
 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; NOAA جي پاڪستان واري نارملز فهرست ۾ جهلم موسمي اسٽيشن جو ڪوڊ '''41598''' ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf
 |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals
 |publisher=National Centers for Environmental Information, NOAA
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنجاب حڪومت جي ضلعي موسمي پروفائيل ۾ جهلم لاءِ تاريخي انتهائي گرمي پد '''49.2 °C''' ۽ انتهائي گهٽ گرمي پد '''−0.6 °C''' درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/climate
 |title=Climate
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = جهلم (1991–2020ع)
|single line = Y
|metric first = Y
|Jan high C = 18.9
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.4
|Apr high C = 33.5
|May high C = 38.7
|Jun high C = 39.9
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 34.8
|Sep high C = 34.6
|Oct high C = 32.7
|Nov high C = 27.3
|Dec high C = 21.8
|year high C = 30.7
|Jan mean C = 12.1
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.4
|Apr mean C = 25.9
|May mean C = 31.0
|Jun mean C = 33.0
|Jul mean C = 31.2
|Aug mean C = 30.3
|Sep mean C = 29.2
|Oct mean C = 25.1
|Nov mean C = 19.1
|Dec mean C = 14.0
|year mean C = 23.9
|Jan low C = 5.3
|Feb low C = 8.5
|Mar low C = 13.2
|Apr low C = 18.3
|May low C = 23.2
|Jun low C = 26.0
|Jul low C = 26.2
|Aug low C = 25.8
|Sep low C = 23.7
|Oct low C = 17.5
|Nov low C = 10.9
|Dec low C = 6.3
|year low C = 17.1
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 41.5
|Feb precipitation mm = 58.6
|Mar precipitation mm = 58.2
|Apr precipitation mm = 43.5
|May precipitation mm = 27.1
|Jun precipitation mm = 67.3
|Jul precipitation mm = 254.5
|Aug precipitation mm = 235.0
|Sep precipitation mm = 98.0
|Oct precipitation mm = 22.9
|Nov precipitation mm = 10.1
|Dec precipitation mm = 16.1
|year precipitation mm = 915.8
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 3.9
|Feb precipitation days = 4.9
|Mar precipitation days = 4.9
|Apr precipitation days = 4.8
|May precipitation days = 4.0
|Jun precipitation days = 5.8
|Jul precipitation days = 12.0
|Aug precipitation days = 10.4
|Sep precipitation days = 5.5
|Oct precipitation days = 2.3
|Nov precipitation days = 1.2
|Dec precipitation days = 1.4
|year precipitation days = 61.1
|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 61
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 49
|May humidity = 39
|Jun humidity = 43
|Jul humidity = 67
|Aug humidity = 73
|Sep humidity = 66
|Oct humidity = 59
|Nov humidity = 63
|Dec humidity = 67
|Jun sun = 265.2
|Jul sun = 232.4
|Aug sun = 230.9
|Nov sun = 219.2
|Dec sun = 194.8
|source 1=[[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽموسفيريڪ ايڊمنسٽريشن|NOAA]]، 1991–2020ع WMO موسمي نارملز&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|source 2=[[جرمن موسمياتي خدمت]]، نمي جا انگ 1961–1995ع&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415980_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Jhelum (Jihlam), Prov. Pandschab / Pakistan
 |publisher=Deutscher Wetterdienst
 |format=PDF
 |language=de
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آبهوا جا اهم اشارا، 1991–2020ع'''&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! اشارو
! قدر
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ساليانو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| 30.7 °C
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ساليانو سراسري گرمي پد
| 23.9 °C
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ساليانو سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد
| 17.1 °C
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| سڀ کان گرم مهيني جو سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد
| جون: 39.9 °C
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد
| جنوري: 12.1 °C
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سالياني سراسري برسات
| 915.8 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| سڀ کان وڌيڪ برسات وارو مهينو
| جولاءِ: 254.5 ملي ميٽر
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| ساليانا برسات وارا ڏينهن
| لڳ ڀڳ 61.1 ڏينهن
|}

مون سون جي برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر دوران پوي ٿو. جولاءِ ۽ آگسٽ گڏجي سالياني سراسري برسات جو اڌ کان وڌيڪ حصو مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب جهلم نديءَ ۽ مقامي نالن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;WMOCLINO&quot; /&gt; پنجاب حڪومت پڻ ڄاڻائي ٿي تہ اترين علائقن مان ايندڙ تيز موسمي وهڪرا فصلن، پلن ۽ رستن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ مٽيءَ جي ڪٽائي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Climate-Gov&quot; /&gt;

=== ٻوڏ جو خطرو ===
درياهه جي ڪناري تي هجڻ سبب جهلم شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي، شهري ۽ تيز وهڪري واري ٻوڏ جي خطري هيٺ آهي. [[پنجاب صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي]] جي ''Jhelum District Disaster Management Plan'' موجب جهلم ۽ چناب جي مٿئين ۽ وچولي طاس ۾ وڏي ٻوڏ اڪثر مون سون دوران بنگال جي خليج مان ايندڙ گهٽ دٻاءَ وارن موسمي نظامن سان لاڳاپيل رهي آهي. منصوبي ۾ نيڪال جي رڪاوٽن، آبپاشي نيٽ ورڪ ۽ درياهي وهڪرن کي جهلم جي شهري ٻوڏ جي خطري کي وڌائيندڙ عنصرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pdma.punjab.gov.pk/system/files/Jhelum.pdf
 |title=Jhelum District Disaster Management Plan
 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي جديد تاريخ ۾ '''سيپٽمبر 1992ع''' واري ٻوڏ انتهائي اهم هئي. پنجاب حڪومت جي ضلعي آفت انتظام منصوبي موجب هن ٻوڏ جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي آندي.&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt; [[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي رڪارڊ موجب 10 سيپٽمبر 1992ع تي منگلا وٽ جهلم نديءَ جو وهڪرو لڳ ڀڳ '''1,030,000 ڪيوسڪ''' ۽ رسول بئراج وٽ '''952,170 ڪيوسڪ''' تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf
 |title=Annual Flood Report 2011
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[وفاقي ٻوڏ ڪميشن]] جي قومي ٻوڏ تحفظ منصوبي موجب 9–10 سيپٽمبر 1992ع دوران [[منگلا ڊيم]] مان غيرمعمولي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڇڏڻ سبب هيٺين جهلم ۾ تاريخي ٻوڏ آئي. ساڳئي منصوبي ۾ جهلم شهر جي ساڄي ڪناري تي حفاظتي بندن کي اوچو ڪرڻ ۽ درياهه جي کاٻي ڪناري تي سرائي عالمگير کان هيٺ تائين حفاظتي ڪم تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2022/08/Task-A-Dev-of-NFPP-IV.pdf
 |title=Development of National Flood Protection Plan-IV and Related Studies
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ اهم تاريخي ٻوڏون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سال
! نوعيت / اثر
! دستاويزي حيثيت
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''1929ع'''
| جهلم نديءَ ۾ وڏي ٻوڏ
| ضلعي آفت انتظام منصوبي ۾ پهرين وڏي جديد ٻوڏ طور درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''1959ع'''
| منگلا ڊيم جي تعمير کان اڳ شديد ٻوڏ
| ضلعي جي تاريخي ٻوڏن ۾ شامل&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''1992ع'''
| جهلم ۽ پنڊ دادن خان تعلقن ۾ وڏي تباهي؛ منگلا وٽ لڳ ڀڳ 1.03 ملين ڪيوسڪ وهڪرو
| علائقي جي سڀ کان شديد دستاويز ڪيل ٻوڏن مان هڪ&lt;ref name=&quot;FFC-1992-Jhelum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NFPP-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''1997ع'''
| خاص طور پنڊ دادن خان واري علائقي ۾ نقصان
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''2010ع'''
| ملڪ گير ٻوڏ دوران جهلم ضلعو پڻ متاثر
| PDMA ضلعي منصوبي ۾ درج&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''2011–2016ع'''
| بار بار گهٽ کان وچولي درجي جون ٻوڏون
| PDMA موجب مسلسل خطري وارو عرصو&lt;ref name=&quot;PDMA-Jhelum-Flood&quot; /&gt;
|}

== انتظام ==
جهلم، [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جو صدر مقام هجڻ سان گڏ [[جهلم تعلقو|جهلم تعلقي]] جو پڻ انتظامي مرڪز آهي. شهر ۾ ضلعي انتظاميا، روينيو انتظاميا، تعلقي انتظاميا ۽ مقامي حڪومت جون اهم آفيسون قائم آهن. ضلعي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر]] ڪري ٿو، جڏهن تہ تعلقي سطح تي [[اسسٽنٽ ڪمشنر]] روينيو، زمين جي انتظام، سرڪاري پاليسين جي عملدرآمد، قيمتن جي نگراني، ڊوميسائيل، مردم شماري سان لاڳاپيل معاملن ۽ مختلف سرڪاري کاتن وچ ۾ رابطي جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_administration_jhelum
 |title=District Administration
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shabir plaza.JPG|thumb|left|جهلم جو [[شاندار چوڪ]] ۽ شبير پلازه]]

مقامي حڪومت جي لحاظ کان جهلم جي شهري انتظامي حيثيت وقت سان پنجاب جي مختلف مڪاني حڪومتن جي قانونن هيٺ تبديل ٿيندي رهي آهي. پنجاب جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهلم شهر جي مقامي اداري کي '''ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم''' طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ جهلم ضلعي اندر [[دينه]]، [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] جون ميونسپل ڪاميٽيون ۽ ٻين علائقن لاءِ تعلقي ڪائونسلون پڻ الڳ مقامي حڪومتن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum
 |title=District Jhelum
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

پراڻي انتظامي ڍانچي تحت جهلم شهر کي '''ست يونين ڪائونسلن''' ۾ ورهايو ويو هو، جن کي جهلم-I کان جهلم-VII تائين نمبر ڏنا ويا هئا. اها ورهاست پاڪستان حڪومت جي اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ درج هئي.&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Jhelum
 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043508/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=12&amp;dn=Jhelum
 |archive-date=9 February 2012
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; البت، ان پراڻي ست-يونين ڪائونسلن واري ورهاست کي موجوده حدبندي سمجهڻ درست نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ پنجاب ۾ مڪاني حڪومتن جو قانوني ڍانچو ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيو آهي ۽ '''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي نئين حدبنديءَ لاءِ 2026ع ۾ الڳ ضابطا جاري ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/PLGA_2025.pdf
 |title=The Punjab Local Government Act 2025
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=20 October 2025
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/UC_Rules_2026_compressed.pdf
 |title=Punjab Local Government (Delimitation of Union Councils) Rules, 2026
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |date=11 February 2026
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جون تاريخي يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! نمبر
! يونين ڪائونسل
! انتظامي حيثيت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1
| '''جهلم-I'''
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fff8e1; vertical-align:middle;&quot; | اڳوڻي نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو جي مڪاني حڪومت واري ڍانچي تحت شهري يونين ڪائونسلون&lt;ref name=&quot;NRB-Jhelum-UCs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2
| '''جهلم-II'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 3
| '''جهلم-III'''
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 4
| '''جهلم-IV'''
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 5
| '''جهلم-V'''
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 6
| '''جهلم-VI'''
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| 7
| '''جهلم-VII'''
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | '''نوٽ:''' هي ست يونين ڪائونسلون تاريخي انتظامي ورهاست ڏيکارين ٿيون؛ موجوده يونين ڪائونسل حدبندي پنجاب جي جديد مڪاني حڪومت قانونن ۽ حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشنن جي تابع آهي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

[[File:Gumbad wali Masjid Jhelum001.jpg|thumb|جهلم شهر جي گنبذ واري مسجد]]

'''پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2025ع''' هيٺ ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪاميٽي، ٽائون ڪارپوريشن ۽ تعلقي ڪائونسل جهڙين مقامي حڪومتن ۽ يونين ڪائونسلن جي وچ ۾ اختيارن ۽ خدمتن جي ورڇ جو قانوني ڍانچو مقرر ڪيو ويو آهي. قانون تحت هڪ ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي ڪجهه ميونسپل خدمتن يا ڪمن کي گڏيل معاهدي وسيلي يونين ڪائونسل حوالي ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt; ان ڪري جهلم جي موجوده مقامي انتظام کي پراڻي 2001ع واري يونين ڪائونسل نظام کان الڳ قانوني ڍانچي ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

ضلعي سطح تي '''ڊپٽي ڪمشنر جهلم''' روينيو انتظام، سرڪاري زمين ۽ زميني رڪارڊ، سرڪاري واجبات جي وصولي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل معاملن، امن امان جي انتظامي رابطي ۽ مختلف ضلعي کاتن جي نگراني ۽ هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. سندس ماتحت ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (روينيو)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (جنرل)، ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر (فنانس اينڊ پلاننگ) ۽ ٻيا انتظامي عملدار ڪم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;

تعلقي سطح تي '''اسسٽنٽ ڪمشنر جهلم''' زمين جي روينيو جي وصولي، زمين حاصل ڪرڻ جي انتظامي معاملن، ڊوميسائيل جي جاري ٿيڻ، قيمتن جي نگراني، لينڊ رڪارڊ مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم مرڪز جي نگراني ۽ صوبائي حڪومت جي پاليسين تي عملدرآمد سميت مختلف ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt; جهلم ضلعي انتظاميا جي سرڪاري رابطا فهرست ۾ ڊپٽي ڪمشنر ۽ جهلم جي اسسٽنٽ ڪمشنر سميت ضلعي جي اهم انتظامي آفيسن کي شهر ۾ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Contacts&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/contact_us
 |title=Contact Us
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00695c;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم جو انتظامي ڍانچو'''
|- style=&quot;background:#00695c; color:white;&quot;
! انتظامي سطح
! ادارو / عملدار
! بنيادي دائرو
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ضلعو'''
| [[ڊپٽي ڪمشنر]]، جهلم
| ضلعي انتظام، روينيو، سرڪاري پاليسين ۽ کاتن وچ ۾ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقو'''
| اسسٽنٽ ڪمشنر، جهلم
| روينيو، زميني انتظام، قيمتن جي نگراني ۽ تعلقي سطح تي سرڪاري پاليسين تي عملدرآمد&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Administration&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''شهري مقامي حڪومت'''
| ميونسپل ڪارپوريشن، جهلم
| شهري ميونسپل انتظام ۽ مقامي خدمتون&lt;ref name=&quot;LGCD-Jhelum-LGs&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي نمائندگي'''
| يونين ڪائونسلون
| حدبندي ۽ اختيار پنجاب جي لاڳو مڪاني حڪومت قانون ۽ ضابطن موجب&lt;ref name=&quot;PLGA-2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-UC-Rules-2026&quot; /&gt;
|}

پنجاب حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ اينڊ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي موجب جهلم کي '''پنجاب سٽيز پروگرام''' ۾ شامل شهرن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي. هن پروگرام جو مقصد چونڊيل پنجاب جي شهرن ۾ مقامي حڪومت جي ڪارڪردگي، شهري انتظام، معاشي صلاحيت ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي کي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Cities-Programme&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/punjab-cities-programme
 |title=Punjab Cities Programme (PCP)
 |publisher=Local Government and Community Development Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مردم نگاري ==

[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب '''جهلم ميونسپل ڪارپوريشن''' جي آبادي '''291,022''' هئي، جنهن ۾ 148,656 مرد، 142,340 عورتون ۽ 26 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ ساڳئي شهري اداري جي آبادي 174,196 رڪارڊ ڪئي وئي هئي؛ سرڪاري آدمشماري جدول موجب 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح '''8.96 سيڪڙو''' رهي ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.90 فرد هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_2.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ '''جهلم ڇانوڻي''' کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس الڳ شهري آبادي طور ڳڻي ٿو. 2023ع ۾ ڇانوڻي جي آبادي 21,404 هئي، جنهن ۾ 11,226 مرد ۽ 10,178 عورتون شامل هيون؛ 2017ع ۾ اها آبادي 16,275 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt; جيڪڏهن جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۽ جهلم ڇانوڻي جي انگن کي گڏ ڪيو وڃي تہ ٻنهي شهري آبادين جي گڏيل آبادي '''312,426''' ٿئي ٿي. ان ڪري ڪجهه ذريعن ۾ جهلم شهر جي 2023ع واري آبادي 312,426 ڄاڻائي وڃي ٿي، جڏهن تہ PBS جي سرڪاري جدول ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي الڳ '''291,022''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جي آباديءَ جا تاريخي انگ'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! آدمشماري جو سال
! آبادي
! گذريل آدمشماري کان تبديلي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 1951ع
| 38,567
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 1961ع
| 52,585
| {{increase}} 36.35%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 1972ع
| 70,157
| {{increase}} 33.42%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 1981ع
| 106,462
| {{increase}} 51.75%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| 1998ع
| 147,392
| {{increase}} 38.45%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 2017ع
| 190,425
| {{increase}} 29.20%
|- style=&quot;background:#e8eaf6;&quot;
| '''2023ع'''
| '''312,426'''
| {{increase}} '''64.06%'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%; text-align:left;&quot; | '''نوٽ:''' 2023ع جو 312,426 وارو انگ جهلم ميونسپل ڪارپوريشن (291,022) ۽ جهلم ڇانوڻي (21,404) جي گڏيل آبادي ڏيکاري ٿو. مختلف آدمشمارين ۾ شهري حدن ۽ انتظامي درجي ۾ تبديلي سبب ڊگهي مدي وارن انگن جو سڌو مقابلو احتياط سان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&amp;sequence=1
 |title=Population by Administrative Units 1951–1998
 |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== آباديءَ جي واڌ ===

جهلم جي آبادي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان مسلسل وڌندي رهي آهي. 1951ع ۾ شهر جي آبادي 38,567 هئي، جيڪا 1961ع ۾ 52,585، 1972ع ۾ 70,157، 1981ع ۾ 106,462 ۽ 1998ع ۾ 147,392 تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Historical&quot; /&gt; 2023ع جي سرڪاري انگن موجب رڳو جهلم ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 291,022 ماڻهو رهندا هئا، جڏهن تہ ڀرسان جهلم ڇانوڻي کي شامل ڪرڻ سان گڏيل انگ 312,426 ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Urban-2023&quot; /&gt;

2017ع کان 2023ع جي وچ ۾ ميونسپل ڪارپوريشن جي آباديءَ ۾ تيز واڌ سرڪاري جدول ۾ ظاهر ٿئي ٿي، پر هن واڌ کي رڳو قدرتي آباديءَ جي واڌ سان منسوب ڪرڻ مناسب نہ آهي، ڇاڪاڻ تہ شهري حدن ۽ مقامي حڪومت جي انتظامي درجي ۾ تبديليون پڻ مختلف آدمشمارين جي انگن جي تقابلي بناوٽ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.

=== ٻولي ===

جهلم [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ علائقي جو اهم شهري مرڪز آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماري ۾ شهر لاءِ مادري ٻوليءَ جا انگ الڳ ميونسپل-سطح تي شايع نہ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري جهلم شهر جي لساني بناوٽ بابت وڌيڪ مناسب سرڪاري اشارو '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي''' مان ملي ٿو. تعلقي جي شهري علائقن جي 304,244 ماڻهن مان 252,642 ماڻهن پنجابي، 32,699 اردو، 13,308 پشتو، 1,694 سنڌي، 1,609 سرائڪي، 694 ڪشميري ۽ 662 هندڪو کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_punjab_districts.pdf
 |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن انگن مطابق جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ پنجابي لڳ ڀڳ '''83.04 سيڪڙو'''، اردو '''10.75 سيڪڙو''' ۽ پشتو '''4.37 سيڪڙو''' ماڻهن جي مادري ٻولي هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt; سنڌي، سرائڪي، ڪشميري، هندڪو، بلوچي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ نسبتاً ننڍيون لساني برادريون ٺاهين ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آباديءَ جون مادري ٻوليون، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Language-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00897b; color:white;&quot;
! مادري ٻولي
! ڳالهائيندڙ
! آباديءَ جو لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
| 252,642
| 83.04%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[اردو]]
| 32,699
| 10.75%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[پشتو]]
| 13,308
| 4.37%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| 1,694
| 0.56%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]
| 1,609
| 0.53%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]
| 694
| 0.23%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[هندڪو]]
| 662
| 0.22%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيون ٻوليون
| 936
| 0.31%
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

=== مذهب ===

جهلم جي موجوده آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي '''جهلم تعلقي''' جي 499,032 ماڻهن مان 489,316 مسلمان، 9,281 عيسائي، 342 احمدي، 40 هندو جاتي، 7 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 7 سک، هڪ پارسي ۽ 38 ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf
 |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي آدمشماريءَ ۾ جهلم تعلقي جي '''شهري آبادي''' 304,244 هئي، جنهن مان 295,145 مسلمان ۽ 8,673 عيسائي هئا؛ ان کان سواءِ 340 احمدي، 40 هندو جاتي، پنج شيڊيولڊ ڪاسٽ، پنج سک، هڪ پارسي ۽ 35 ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح تعلقي جي شهري آباديءَ ۾ مسلمان لڳ ڀڳ '''97.01 سيڪڙو''' ۽ عيسائي لڳ ڀڳ '''2.85 سيڪڙو''' هئا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:78%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري آبادي مذهب موجب، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Religion-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! مذهب
! آبادي
! لڳ ڀڳ سيڪڙو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 295,145
| 97.01%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[عيسائيت]]
| 8,673
| 2.85%
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| [[احمديه]]
| 340
| 0.11%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[هندومت|هندو جاتي]]
| 40
| 0.01%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| شيڊيولڊ ڪاسٽ
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| [[سک مت]]
| 5
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[زرتشتي مذهب|پارسي]]
| 1
| &lt;0.01%
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| ٻيا
| 35
| 0.01%
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 304,244
| 100%
|}

[[File:Mosque in rural Punjab.JPG|thumb|جهلم ضلعي ۾ هڪ پنجابي مسجد؛ جهلم ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ اسلام غالب مذهب آهي]]

ورهاڱي کان اڳ جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ موجوده دور کان گهڻي مختلف هئي. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ جهلم جي 21,107 ماڻهن مان 11,369 مسلمان، 7,966 هندو ۽ 1,460 سک هئا، جڏهن تہ 1941ع ۾ 33,191 ماڻهن مان 19,416 مسلمان، 8,936 هندو، 3,950 سک، 619 عيسائي ۽ 146 جين رڪارڊ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1881&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656
 |title=Census of India, 1881: Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881
 |year=1881
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/
 |title=Census of India, 1941, Volume VI: Punjab
 |year=1941
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ بنيادي تبديلي آئي، جڏهن گهڻا هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا ۽ هندستان مان مسلمان پناهگير پاڪستان آيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ad1457;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#f8bbd0,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9); color:#880e4f; padding:9px;&quot; | '''جهلم شهر جي مذهبي بناوٽ ۾ تاريخي تبديلي'''
|- style=&quot;background:#ad1457; color:white;&quot;
! مذهب
! 1881ع
! 1941ع
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| [[اسلام]]
| 11,369 (53.86%)
| 19,416 (58.50%)
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| [[هندومت]]
| 7,966 (37.74%)
| 8,936 (26.92%)
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| [[سک مت]]
| 1,460 (6.92%)
| 3,950 (11.90%)
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| [[عيسائيت]]
| —
| 619 (1.86%)
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| [[جين مت]]
| 0
| 146 (0.44%)
|- style=&quot;background:#eceff1; font-weight:bold;&quot;
| ڪل آبادي
| 21,107
| 33,191
|}

=== خواندگي ===

پراڻن ذريعن ۾ جهلم لاءِ 79 سيڪڙو خواندگيءَ جو انگ ڏنو ويندو هو، پر اهو انگ موجوده آباديءَ لاءِ استعمال ڪرڻ مناسب نہ آهي. 2023ع جي آدمشماري وڌيڪ جديد سرڪاري انگ مهيا ڪري ٿي. ان مطابق '''جهلم تعلقي''' ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''83.45 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها شرح 87.32 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 79.41 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_punjab_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ فرق پڻ نمايان آهي. جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي خواندگي '''85.22 سيڪڙو''' هئي، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ اها شرح '''80.63 سيڪڙو''' هئي. شهري مردن ۾ خواندگي 87.74 سيڪڙو ۽ شهري عورتن ۾ 82.58 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! علائقو
! مجموعي
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''83.45%'''
| 87.32%
| 79.41%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| شهري
| '''85.22%'''
| 87.74%
| 82.58%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| ٻهراڙي
| '''80.63%'''
| 86.64%
| 74.45%
|}

2023ع ۾ جهلم تعلقي اندر ڏهن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا 395,409 ماڻهو هئا، جن مان 329,958 خوانده هئا. شهري علائقن ۾ ساڳئي عمر جي 242,450 ماڻهن مان 206,624 خوانده رڪارڊ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Literacy-2023&quot; /&gt; اهي انگ پراڻن اندازن جي ڀيٽ ۾ جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ تعليم جي نسبتاً بلند سطح جي وڌيڪ جديد تصوير پيش ڪن ٿا.

== تعليم ==
[[File:PujcAnnotation 2020-05-30 171638.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس]]

جهلم شهر ۽ ڀرپاسي وارو ضلعو اتر پنجاب جي اهم تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي سرڪاري ۽ خانگي پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن کان سواءِ ڊگري ڪاليج، ڪامرس ڪاليج، قانون جي تعليم جا ادارا، [[پنجاب يونيورسٽي]] جو جهلم ڪيمپس، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو ڪيمپس ۽ تاريخي [[ملٽري ڪاليج جهلم]] موجود آهن. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب جهلم ضلعي ۾ مجموعي طور '''791 سرڪاري اسڪول''' ۽ '''12 ڪاليج''' درج آهن؛ اسڪولن مان 308 ڇوڪرن ۽ 483 ڇوڪرين لاءِ آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ سڄي جهلم ضلعي جا آهن، نه رڳو جهلم شهر جا.

=== اسڪولي تعليم ===
جهلم ضلعي ۾ سرڪاري اسڪولي تعليم جي انتظام ۽ نگراني '''ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن اٿارٽي جهلم''' ڪري ٿي. اٿارٽي پرائمري، ايليمينٽري، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪولن جي انتظام، شاگردن جي داخلا ۽ برقرار رهڻ، تعليمي معيار، امتحانن، هم نصابي سرگرمين ۽ اسڪولي ترقياتي منصوبن جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/education_authority
 |title=District Education Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري ضلعي انگن موجب اسڪولي نيٽ ورڪ ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. ڇوڪرين لاءِ سرڪاري اسڪولن جو تعداد 483 ۽ ڇوڪرن لاءِ 308 آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا سرڪاري اسڪول'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-DEA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! اسڪول جو درجو
! ڇوڪرن لاءِ
! ڇوڪرين لاءِ
! ڪل
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| هائير سيڪنڊري اسڪول
| 4
| 7
| '''11'''
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| هاءِ اسڪول
| 73
| 74
| '''147'''
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ايليمينٽري اسڪول
| 57
| 84
| '''141'''
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پرائمري اسڪول
| 174
| 318
| '''492'''
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| 308
| 483
| '''791'''
|}

پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي تہ جهلم ضلعي ۾ 12 ڪاليج آهن، جن مان ڇهه ڇوڪرن، ٽي ڇوڪرين ۽ ٽي ڪامرس سان لاڳاپيل ادارا درج ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt; پراڻن تعليمي ڊائريڪٽرين ۾ ڪاليجن جا انگ ان کان مختلف ملن ٿا، تنهنڪري موجوده ضلعي پروفائيل جا انگ وڌيڪ جديد سرڪاري انگن طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.

=== پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس ===
'''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]''' شهر ۾ اعليٰ تعليم جو اهم سرڪاري ادارو آهي. [[پنجاب يونيورسٽي]] جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب جهلم ڪيمپس ۾ آرٽس ۽ هيومينٽيز، بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز، ڪامرس، ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ قانون سان لاڳاپيل تدريسي شعبا قائم آهن.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/campus/jhelum
 |title=Jhelum Campus
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

يونيورسٽي جي 2026–27ع جي داخلا پروگرام موجب جهلم ڪيمپس ۾ '''بي ايس اڪائونٽنگ اينڊ فنانس، بي بي اي بئنڪنگ اينڊ فنانس، بي بي اي، بي ايس ڪامرس، بي ايس ڪمپيوٽر سائنس، بي ايس اليڪٽرانڪ ڪامرس، بي ايس انگلش لٽريچر، بي ايس مئنيجمينٽ''' ۽ '''ايل ايل بي''' سميت ڪيترائي انڊرگريجوئيٽ پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pu.edu.pk/home/admission_notice/698
 |title=Admission Notice for Undergraduate Programs Academic Year 2026-27
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جا اهم تعليمي شعبا'''&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! فيڪلٽي / شعبي جو ميدان
! اهم تدريسي شعبا
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| آرٽس ۽ هيومينٽيز
| انگريزي
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| بزنس، اڪنامڪس ۽ ايڊمنسٽريٽو سائنسز
| بزنس ايڊمنسٽريشن، ايڊمنسٽريٽو سائنسز
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ڪامرس
| ڪامرس، اڪائونٽنگ ۽ فنانس سان لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي
| ڪمپيوٽر سائنس ۽ لاڳاپيل پروگرام
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| قانون
| ايل ايل بي
|}

جهلم ڪيمپس قائم ڪرڻ لاءِ پنجاب حڪومت زمين فراهم ڪئي هئي. پنجاب يونيورسٽي جي نومبر 2006ع واري نيوز ليٽر موجب پنجاب حڪومت ڪيمپس لاءِ '''65 ڪنال''' زمين مختص ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-2006&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |title=Punjab University Newsletter – November 2006
 |publisher=University of the Punjab
 |date=November 2006
 |format=PDF
 |language=en
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230170031/http://www.pu.edu.pk/newsletter/pu_newsletter-nov_06.pdf
 |archive-date=30 December 2008
 |url-status=dead
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ملٽري ڪاليج جهلم ===
'''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]''' علائقي جو سڀ کان پراڻو ۽ تاريخي تعليمي ادارو آهي. نالي جي باوجود هي ادارو جهلم شهر جي مرڪزي حدن اندر نه، پر [[سرائي عالمگير]] ڀرسان [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] تي جهلم نديءَ جي ٻئي پاسي واقع آهي. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جو بنياد '''3 مارچ 1922ع''' تي پرنس آف ويلز، پرنس ايڊورڊ رکيو ۽ ان جو شروعاتي نالو '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري اسڪول''' هو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://militarycollege.edu.pk/new/history-of-mcj/
 |title=History of MCJ
 |publisher=Military College Jhelum
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اداري باقاعده تعليمي سرگرميون 15 سيپٽمبر 1925ع تي شروع ڪيون. شروعات ۾ اهو پهرين عالمي جنگ دوران خدمتون سرانجام ڏيندڙ فوجين جي پٽن لاءِ رهائشي اسڪول هو. 1943ع ۾ ان کي ڪاليج جو درجو ڏئي '''ڪنگ جارج رائل انڊين ملٽري ڪاليج''' بڻايو ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ان جو نالو '''رائل پاڪستان ملٽري ڪاليج جهلم''' رکيو ويو ۽ 1956ع ۾ موجوده نالو '''ملٽري ڪاليج جهلم''' اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

اڄ ملٽري ڪاليج جهلم اٺين کان ٻارهين جماعت تائين انگريزي ميڊيم رهائشي تعليم فراهم ڪري ٿو ۽ [[پاڪستان ملٽري اڪيڊمي]] لاءِ فيڊر ادارن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو. ان جو ڪيمپس لڳ ڀڳ '''170 ايڪڙ''' تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt; اداري جو تعليمي مقصد شاگردن جي علمي، اخلاقي، جسماني ۽ قيادتي تربيت آهي.

ملٽري ڪاليج جهلم جي اڳوڻن شاگردن ۾ پاڪستان جي هٿياربند فوجن جا ڪيترائي سينيئر آفيسر شامل رهيا آهن. اداري جي سرڪاري تاريخ موجب ان جي اڳوڻن شاگردن ۾ [[محمد اڪرم|ميجر محمد اڪرم شهيد، نشان حيدر]] ۽ اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف [[اشفاق پرويز ڪياني]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;

=== ورچوئل يونيورسٽي ===
[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]] جو '''سول لائينز ڪيمپس، جهلم''' شهر ۾ اعليٰ ۽ فاصلاتي تعليم جي سهولت فراهم ڪري ٿو. يونيورسٽي جي موجوده سرڪاري ڪيمپس ڊائريڪٽري ۾ هن کي ڪوڊ '''VJHM01''' سان ''Virtual University Civil Lines Campus, Jehlum'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو هنڌ سول لائينز ۾، چرچ جي سامهون، ميٽرو ٽريڊ سينٽر، المرڪز روڊ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vu.edu.pk/pvcs/default
 |title=Virtual Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ورچوئل يونيورسٽي جي ڊائريڪٽوريٽ آف ڪيمپسز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''Jhelum Campus''' کي يونيورسٽي جي ڪيمپس نيٽ ورڪ جو حصو ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VU-Campus-Directorate&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vu.edu.pk/AboutUs/DirectorateDetail?Directorate=Directorate+of+Campuses
 |title=Directorate of Campuses
 |publisher=Virtual University of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پراڻن ذريعن موجب ورچوئل يونيورسٽي پنهنجو جهلم ڪيمپس مارچ 2012ع ۾ شروع ڪيو هو.

=== اهم تعليمي ادارا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم تعليمي ادارا'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! ادارو
! قسم
! تعليمي سطح / شعبا
! هنڌ
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]'''
| سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| بزنس، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس، انگريزي، مئنيجمينٽ، قانون وغيره&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;
| جهلم
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ملٽري ڪاليج جهلم]]'''
| فوجي رهائشي تعليمي ادارو
| جماعت VIII کان XII؛ علمي، جسماني ۽ قيادتي تربيت&lt;ref name=&quot;MCJ-History&quot; /&gt;
| سرائي عالمگير ڀرسان
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، جهلم ڪيمپس'''
| وفاقي سرڪاري يونيورسٽي ڪيمپس
| فاصلاتي ۽ ڊجيٽل اعليٰ تعليم
| سول لائينز، جهلم&lt;ref name=&quot;VU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''سرڪاري ڊگري ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| انٽرميڊيئيٽ ۽ ڊگري سطح
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''سرڪاري گرلز ڪاليج'''
| سرڪاري ڪاليج
| عورتن لاءِ اعليٰ ثانوي ۽ ڊگري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ڪامرس ڪاليج'''
| سرڪاري / پيشاور تعليم
| ڪامرس ۽ ڪاروباري تعليم
| جهلم ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-District-Profile-Education&quot; /&gt;
|}

جهلم ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي واڌ سان گڏ شهر ۾ روايتي ڪاليجي تعليم کان علاوه ڪمپيوٽر سائنس، ڪاروباري انتظام، اڪائونٽنگ ۽ فنانس، ڪامرس، قانون ۽ آن لائين تعليم جا موقعا وڌيا آهن. خاص طور پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس جي قيام سان مقامي شاگردن لاءِ ڪيترن يونيورسٽي پروگرامن تائين شهر اندر رسائي ممڪن ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Campus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PU-Jhelum-Admissions-2026&quot; /&gt;

== صحت ==
جهلم شهر [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] جي سرڪاري صحت نظام جو مرڪزي حوالگي ۽ ثانوي علاج وارو مرڪز آهي. شهر ۾ '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر (ڊي ايڇ ڪيو) اسپتال جهلم''' ضلعي جي مکيه سرڪاري اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ '''ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال (سي ايم ايڇ) جهلم''' پڻ موجود آهي. ضلعي جي وسيع سرڪاري صحت نيٽ ورڪ ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻين قسمن جون بنيادي صحت سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

سرڪاري صحت جي انتظامي ذميواري '''ڊسٽرڪٽ هيلٿ اٿارٽي جهلم''' وٽ آهي. اٿارٽي جي ذميوارين ۾ صحت مرڪزن جي بنيادي ڍانچي کي بهتر ڪرڻ، ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي جون خالي جايون ڀرڻ، دوائن ۽ طبي سامان جي فراهمي، صحت عملي جي تربيت، صحت مرڪزن ۽ فيلڊ عملي جي نگراني ۽ ترقياتي منصوبن تي عمل شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/health_department
 |title=District Health Authority
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== صحت جو سرڪاري ڍانچو ===
پنجاب حڪومت جي جهلم ضلعي پروفائيل موجب ضلعي ۾ مختلف درجن جون مجموعي طور '''88 سرڪاري صحت سهولتون''' درج آهن. انهن ۾ هڪ ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال، ٻه تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون، ڇهه رورل هيلٿ سينٽر، 49 بيسڪ هيلٿ يونٽ، هڪ ٽي بي اسپتال ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سميت ٻين قسمن جون 29 سهولتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جو سرڪاري صحت ڍانچو'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! صحت سهولت
! تعداد
! بنيادي ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال'''
| 1
| ثانوي، ماهراڻي ۽ ضلعي سطح جي حوالگي واري صحت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون'''
| 2
| تعلقي سطح جو اسپتال ۽ حوالگي وارو علاج
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''رورل هيلٿ سينٽر (RHC)'''
| 6
| ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پرائمري ۽ ايمرجنسي صحت جون خدمتون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''بيسڪ هيلٿ يونٽ (BHU)'''
| 49
| بنيادي صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال ۽ بچاءَ جون خدمتون
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي بي اسپتال'''
| 1
| [[تپ دق]] سان لاڳاپيل علاج
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''ٻيون سهولتون'''
| 29
| ماءُ ۽ ٻار جي صحت جا مرڪز ۽ ٻيون بنيادي سهولتون
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| '''ڪل'''
| '''88'''
| —
|}

اهي انگ '''سڄي جهلم ضلعي''' جا آهن ۽ انهن کي رڳو جهلم شهر اندر موجود اسپتالن ۽ صحت مرڪزن جو تعداد نہ سمجهيو وڃي. ضلعي سطح تي [[سوهاوا]] ۽ [[پنڊ دادن خان]] ۾ تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتالون آهن، جڏهن تہ دينه، ڊوميلي، جلالپور شريف، لِلا ۽ ٻين هنڌن تي رورل هيلٿ سينٽر قائم آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.punjab.gov.pk/node/906
 |title=Jhelum – Emergency Medical Services
 |publisher=Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ===
'''ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال جهلم''' شهر جي سڀ کان اهم سرڪاري عام اسپتال ۽ ضلعي جي ثانوي حوالگي واري صحت سهولت آهي. پنجاب جي صحت کاتي جي نظام ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتالن جو ڪم عام علاج کان علاوه ماهراڻيون خدمتون، داخل مريضن جو علاج، جديد تشخيص، ايمرجنسي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ هيٺين سطح جي صحت مرڪزن کان موڪليل مريضن لاءِ حوالگي جون خدمتون مهيا ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/Services
 |title=Health Services
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڊي ايڇ ڪيو جهلم ۾ طبي، جراحي، ٻارن، زنانہ ۽ ويم، ايمرجنسي ۽ ٻين ماهراڻين شعبن سان گڏ تشخيصي ۽ داخل مريضن جون سهولتون موجود آهن. سرڪاري پنجاب ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ پڻ '''DHQ Hospital, Jhelum''' کي جهلم تعلقي جي اهم ايمرجنسي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

اسپتال جي بنيادي ڍانچي کي پنجاب حڪومت جي ثانوي صحت سهولتن جي اپ گريڊيشن پروگرام تحت جديد بڻايو ويو. پنجاب جي صحت کاتي جي '''پراجيڪٽ مئنيجمينٽ يونٽ''' موجب ڊي ايڇ ڪيو جهلم انهن ثانوي اسپتالن مان هو جن ۾ عمارت، طبي سهولتن، انساني وسيلن، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اسپتال انتظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;PMU-DHQ-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pmuhealth.gop.pk/home-2/
 |title=DHQ Hospital Jhelum
 |publisher=Project Management Unit, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== دل جي علاج جون خدمتون ===
جهلم جي صحت جي نظام ۾ هڪ اهم واڌ '''2026ع''' ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال اندر جديد '''ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن ليبارٽري (ڪيٿ ليب)''' جو قيام هو. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي موجب ڪيٿ ليب جو افتتاح '''3 جنوري 2026ع''' تي ڪيو ويو ۽ اها ضلعي سطح تي دل جي بيمارين جي جديد تشخيص ۽ علاج مهيا ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/NewsDetail/213
 |title=Cath Lab inaugurated in District Jhelum
 |date=3 January 2026
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪيٿ ليب ۾ '''اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ، عارضي پيس ميڪر''' ۽ دل جي ايمرجنسي علاج جون سهولتون مهيا ڪيون ويون آهن. صحت کاتي موجب مرڪز ۾ ڊجيٽل ڪارڊيڪ ڪيٿيٽرائيزيشن سسٽم، ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر يونٽ ۽ تربيت يافته ڪارڊيولوجسٽ، اينسٿيٽسٽ ۽ نرسنگ عملي جون خدمتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/Home/News/1000
 |title=Jhelum Cath Lab
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

هن سهولت جو مقصد جهلم کان سواءِ [[دينه، پاڪستان|دينه]]، [[سوهاوا]]، [[پنڊ دادن خان]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي دل جي مريضن کي راولپنڊي يا ٻين وڏن شهرن ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت گهٽائڻ ۽ وقت سر علاج تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #c62828;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffcdd2,#f8bbd0,#e1bee7,#bbdefb); color:#b71c1c; padding:9px;&quot; | '''ڊي ايڇ ڪيو جهلم جي ڪيٿ ليب جون اهم خدمتون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#c62828; color:white;&quot;
! خدمت
! طبي مقصد
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''اينجيوگرافي'''
| دل جي ڪورونري شريانن جي تشخيص
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''اينجيوپلاسٽي'''
| بند يا تنگ ٿيل ڪورونري شريانن جو علاج
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''پرائمري پي سي آءِ'''
| دل جي شديد دوري ۾ هنگامي ڪورونري مداخلت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''پيس ميڪر'''
| دل جي ڌڙڪن جي مخصوص خرابين جو علاج
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ايمرجنسي ڪارڊيڪ ڪيئر'''
| دل جي هنگامي مريضن جي فوري سنڀال
|}

=== بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت ===
جهلم ضلعي ۾ ڊي ايڇ ڪيو اسپتال حوالگي واري نظام جي مٿئين ضلعي سطح تي ڪم ڪري ٿي، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ '''بيسڪ هيلٿ يونٽ''' ۽ '''رورل هيلٿ سينٽر''' بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿا. پنجاب جي صحت کاتي موجب بي ايڇ يو عام طور پرائمري صحت، ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج لاءِ بنيادي مرڪز هوندو آهي، جڏهن تہ آر ايڇ سي وڌيڪ وسيع طبي، ايمرجنسي ۽ حوالگي واريون خدمتون مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

سرڪاري ايمرجنسي ميڊيڪل سروسز جي فهرست ۾ جهلم ضلعي لاءِ '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم، آر ايڇ سي خلاصپور، آر ايڇ سي دينه، ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا، آر ايڇ سي ڊوميلي، آر ايڇ سي جلالپور شريف، آر ايڇ سي لِلا''' ۽ '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:10px;&quot; | '''جهلم ضلعي جا اهم سرڪاري حوالگي ۽ ايمرجنسي صحت مرڪز'''&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! صحت مرڪز
! درجو
! علائقو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم'''
| ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال
| جهلم
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''آر ايڇ سي خلاصپور'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| جهلم تعلقو
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''آر ايڇ سي دينه'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| دينه
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال سوهاوا'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| سوهاوا
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''آر ايڇ سي ڊوميلي'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| سوهاوا تعلقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ٽي ايڇ ڪيو اسپتال پنڊ دادن خان'''
| تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال
| پنڊ دادن خان
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''آر ايڇ سي جلالپور شريف'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|- style=&quot;background:#ede7f6;&quot;
| '''آر ايڇ سي لِلا'''
| رورل هيلٿ سينٽر
| پنڊ دادن خان تعلقو
|}

=== ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت ===
ضلعي صحت اٿارٽي جي پروگرام ۾ ماءُ، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جي صحت سان لاڳاپيل خدمتون پڻ شامل آهن. انهن ۾ حفاظتي ٽڪا، حمل ۽ ويم سان لاڳاپيل بنيادي خدمتون، ٻارن جي صحت، فيلڊ هيلٿ ورڪرن جون سرگرميون ۽ غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

پنجاب جي صحت کاتي موجب ڊي ايڇ ڪيو ۽ ٽي ايڇ ڪيو اسپتالن کي بنيادي ۽ جامع '''ايمرجنسي آبسٽٽرڪ ۽ نيو بورن ڪيئر (EmONC)''' مهيا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پيچيده ڪيس هيٺين سطح جي بي ايڇ يو، آر ايڇ سي ۽ ٻين صحت مرڪزن کان انهن اسپتالن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;

جهلم جي ضلعي صحت اٿارٽي جي غذائيت پروگرام تحت '''14 آئوٽ پيشنٽ ٿراپيوٽڪ پروگرام (OTP) مرڪز''' ۽ هڪ '''اسٽيبلائيزيشن سينٽر (SC)''' فعال هجڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. سرڪاري رڪارڊ موجب انهن مان چار غذائي مرڪز جهلم، ٽي دينه، ٽي سوهاوا ۽ چار پنڊ دادن خان تعلقي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt; هي انگ ضلعي پورٽل تي موجود پروگرام جي رپورٽ جا آهن ۽ موجوده سال جي لائيو انگن طور نہ سمجهيا وڃن.

=== وچڙندڙ بيمارين جي روڪٿام ===
ضلعي صحت نظام ۾ [[پوليو]]، [[ڊينگي بخار|ڊينگي]]، [[تپ دق]]، [[هيپاٽائيٽس]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جي نگراني ۽ روڪٿام پڻ شامل آهي. حفاظتي ٽڪن جو معمول وارو '''اي پي آءِ (Expanded Programme on Immunization)''' ۽ قومي ۽ ضمني پوليو مهمون ضلعي صحت اٿارٽي جي بنيادي بچاءَ وارين سرگرمين جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;

ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي تشخيص ۽ علاج لاءِ مخصوص مرڪز پڻ قائم آهي. پنجاب جي صحت ۽ آبادي کاتي جي موجوده پروگرام موجب جهلم جي ڊي ايڇ ڪيو اسپتال انهن سرڪاري مرڪزن مان هڪ آهي جتي ايڇ آءِ وي لاءِ تشخيصي ۽ علاج جون خدمتون مفت فراهم ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pshealthpunjab.gov.pk/home/verticalprogramaids
 |title=AIDS Control Program
 |publisher=Health and Population Department, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال ===
'''[[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]''' (سي ايم ايڇ جهلم) [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع فوجي اسپتال آهي. اها پاڪستان جي فوجي طبي نظام جو حصو آهي ۽ جهلم ڇانوڻي ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ اهم طبي سهولت جي حيثيت رکي ٿي. سي ايم ايڇ جهلم ۾ مختلف طبي ۽ جراحي شعبن جون خدمتون موجود آهن. شهر ۾ ڊي ايڇ ڪيو ۽ سي ايم ايڇ جي موجودگي سبب سرڪاري سول ۽ فوجي صحت جا ٻه وڏا اسپتالي مرڪز قائم آهن.

=== صحت جي نظام جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي صحت نظام جا اهم حصا'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم ادارو / سهولت
! ڪردار
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ضلعي ثانوي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو اسپتال جهلم
| ايمرجنسي، داخل مريض، ماهراڻو علاج، تشخيص ۽ حوالگي&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#ffebee;&quot;
| '''دل جون بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ڪيٿ ليب
| اينجيوگرافي، اينجيوپلاسٽي، پرائمري پي سي آءِ ۽ پيس ميڪر&lt;ref name=&quot;Jhelum-CathLab-Facilities&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''پرائمري صحت'''
| 49 بي ايڇ يو ۽ 6 آر ايڇ سي
| ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي ۽ بچاءَ واري صحت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Health-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''تعلقي سطح'''
| 2 ٽي ايڇ ڪيو اسپتالون
| سوهاوا ۽ پنڊ دادن خان ۾ حوالگي ۽ اسپتالي علاج&lt;ref name=&quot;Punjab-Jhelum-Emergency&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''ماءُ ۽ ٻار جي صحت'''
| ڊي ايڇ ڪيو، ٽي ايڇ ڪيو، آر ايڇ سي ۽ بي ايڇ يو
| حمل، ويم، نون ڄاول ٻارن ۽ ٻارن جون خدمتون&lt;ref name=&quot;Punjab-Health-Services&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''غذائيت'''
| 14 او ٽي پي مرڪز ۽ 1 اسٽيبلائيزيشن سينٽر
| شديد غذائي کوٽ جي سڃاڻپ ۽ علاج&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''وچڙندڙ بيماريون'''
| ڊي ايڇ ڪيو ۽ ضلعي صحت نيٽ ورڪ
| اي پي آءِ، پوليو، ڊينگي، ٽي بي ۽ ايڇ آءِ وي پروگرام&lt;ref name=&quot;Jhelum-DHA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Punjab-HIV-Jhelum&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''فوجي صحت'''
| [[ڪمبائنڊ ملٽري اسپتال جهلم]]
| فوجي طبي ۽ اسپتالي خدمتون
|}

== معيشت ==
جهلم شهر جي معيشت واپار، خدمتن، سرڪاري ۽ فوجي ملازمتن، ننڍين صنعتن ۽ ڀرپاسي جي زرعي معيشت سان ڳنڍيل آهي. شهر [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]] ۽ ملڪ جي مرڪزي ريلوي نيٽ ورڪ تي واقع هجڻ ڪري جهلم ضلعي جي واپاري ۽ خدمتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ سول ۽ فوجي ملازمت، پرڏيهه ۾ روزگار ۽ زراعت کي جهلم ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ روزگار جي ذريعن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/district_profile
 |title=District Profile
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي شهري معيشت ۽ سڄي جهلم ضلعي جي معيشت ۾ فرق آهي. وڏيون صنعتي، معدني ۽ زرعي سرگرميون گهڻو ڪري شهر کان ٻاهر ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ واقع آهن، جڏهن تہ جهلم شهر واپار، پرچون، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت، انتظامي خدمتن ۽ ضلعي جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار جي مارڪيٽنگ جو مرڪز آهي.

=== واپار ۽ خدمتون ===
جهلم شهر تاريخي طور [[جهلم ندي]]، [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ۽ ريلوي لائين جي ميلاپ واري هنڌ تي ترقي ڪئي. برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهلم هڪ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو؛ شهر ۾ ڪاٺ جو وڏو ذخيرو ۽ ٻيڙين جي تعمير پڻ ٿيندي هئي، جڏهن تہ ريلوي جي اچڻ سان ان جي واپاري اهميت وڌي.&lt;ref name=&quot;IGI-Jhelum-Economy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Imperial Gazetteer of India
 |volume=14
 |pages=159–160
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1908
 |url=https://archive.org/details/imperialgazettee14grea
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

اڄ شهر جو واپاري شعبو پرچون ۽ هول سيل واپار، ٽرانسپورٽ، هوٽلن ۽ کاڌي پيتي جي ڪاروبار، بئنڪنگ، تعليمي ۽ طبي خدمتن، تعميراتي ڪاروبار ۽ ٻين ننڍن ۽ وچولي درجي جي ادارن تي مشتمل آهي. شهر جو پراڻو مرڪز، شاندار چوڪ ۽ ان سان ڳنڍيل بازارون مقامي پرچون واپار جا اهم علائقا آهن، جڏهن تہ اين-5 ۽ شهر جي وڌندڙ ٻاهرين آبادين ۾ نوان تجارتي مرڪز قائم ٿيا آهن.

[[File:Shandar Chowk Jhelum.jpg|thumb|شاندار چوڪ، جهلم شهر جي مرڪزي تجارتي علائقي جو حصو]]

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري ۾ جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ '''59,802 عمارتون/اڏاوتون''' ڳڻيون ويون، جن مان 47,921 رهائشي، 5,974 دڪان يا تجارتي، 2,722 گڏيل رهائشي ۽ تجارتي، 312 صنعتي ۽ 2,422 ٻين استعمالن هيٺ هيون.&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_26_punjab_districts.pdf
 |title=Table 26: Total Number of Structure by Types and Rural/Urban, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; اهي انگ جهلم تعلقي جي سموري شهري آباديءَ جا آهن، تنهنڪري انهن کي رڳو ميونسپل ڪارپوريشن جي حدن جا انگ نہ سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم تعلقي جي شهري علائقن ۾ اڏاوتن جو استعمال، 2023ع'''&lt;ref name=&quot;PBS-Jhelum-Structures&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! استعمال جو قسم
! اڏاوتن جو تعداد
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| رهائشي
| 47,921
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| دڪان / تجارتي
| 5,974
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| رهائشي ۽ تجارتي گڏيل
| 2,722
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| صنعتي
| 312
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٻيا استعمال
| 2,422
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل اڏاوتون
| '''59,802'''
|}

=== صنعت ===
جهلم جي وسيع ضلعي معيشت ۾ صنعتي شعبي جي اهميت پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، پيٽروليم، سرن جا بٺا ۽ اٽي جون ملون''' اهم صنعتي سرگرمين طور درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; سرڪاري پروفائيل موجب ضلعي ۾ 83 سرن جا بٺا ۽ 16 اٽي جون ملون درج آهن؛ ان کان سواءِ سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ ۽ پيٽروليم سان لاڳاپيل وڏا صنعتي ادارا پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:90%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #6a1b9a;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي جون اهم صنعتي سرگرميون'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! صنعت / ادارو
! سرڪاري پروفائيل ۾ درج تعداد
! معاشي شعبو
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سوڊا ايش
| 1
| ڪيميائي صنعت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| تمباڪو
| 1
| زرعي بنياد واري صنعت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| سيمينٽ
| 1
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| پيٽروليم
| 1
| توانائي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| سرن جا بٺا
| 83
| تعميراتي مواد
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| اٽي جون ملون
| 16
| خوراڪ جي پروسيسنگ
|- style=&quot;background:#d1c4e9; font-weight:bold;&quot;
| '''سرڪاري پروفائيل ۾ درج ڪل'''
| '''104'''
| —
|}

انهن صنعتن جي جاگرافيائي ورڇ هڪجهڙي ناهي. مثال طور سيمينٽ ۽ معدنيات سان لاڳاپيل سرگرمين جو وڏو حصو [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۽ [[سالٽ رينج]] واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ضلعي جي صنعتي انگن کي جهلم شهر جي اندر موجود ڪارخانن جو تعداد سمجهڻ درست نہ ٿيندو.

[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو ''Census of Manufacturing Industries'' ملڪ ۾ وڏي پيماني واري صنعت بابت پيداوار، روزگار، اجرت، اثاثن ۽ قدر ۾ واڌ جا انگ گڏ ڪري ٿو ۽ ان جي ضلعي وار ڊيٽا ۾ جهلم پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-CMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/
 |title=Industry Statistics
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ۽ زرعي واپار ===
جهلم شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄي ضلعي جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي. پنجاب حڪومت موجب '''ڪڻڪ جهلم ضلعي جو مکيه فصل''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/agriculture
 |title=Agriculture (Flora &amp; Fauna)
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ضلعي پروفائيل موجب جهلم ۾ '''316,815 ايڪڙ آبپاشي هيٺ زرعي زمين''' ۽ '''282,983 ايڪڙ برسات تي دارومدار رکندڙ پوک لائق زمين''' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#dcedc8,#fff9c4,#ffe0b2); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم ضلعي ۾ زمين جو استعمال'''&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! زمين جو قسم
! ايراضي
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| آبپاشي هيٺ پوکيل زمين
| 316,815 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| برسات تي دارومدار رکندڙ پوکيل زمين
| 282,983 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| ٻيلا
| 110,491 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| پوک لائق پر غيرآباد زمين
| 149,971 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| پوک لاءِ دستياب نہ
| 281,490 ايڪڙ
|- style=&quot;background:#c8e6c9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل ايراضي
| '''858,767 ايڪڙ'''
|}

ضلعي جي اترين ۽ اولهندي پوٺوهاري حصن ۾ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت وڌيڪ اهم آهي، جڏهن تہ درياهي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ تائين بهتر رسائي موجود آهي. ڪڻڪ کان علاوه مختلف علائقن ۾ چارن، ڀاڄين ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک پڻ مقامي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي. جهلم شهر انهن زرعي علائقن لاءِ واپار، اٽي جي ملن، ٽرانسپورٽ ۽ صارف مارڪيٽ جي حيثيت رکي ٿو.

=== مالداري ===
مالداري پڻ جهلم ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت جو هڪ اهم حصو آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ ضلعي جي مالوند آبادي لڳ ڀڳ '''0.964 ملين''' درج ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ڍور، مينهون، ٻڪريون ۽ رڍون ڳوٺاڻن خاندانن لاءِ کير، گوشت ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، جڏهن تہ جهلم شهر انهن شين جي واپار ۽ استعمال لاءِ اهم شهري منڊي فراهم ڪري ٿو.

=== معدنيات ۽ سالٽ رينج ===
جهلم ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ [[سالٽ رينج]] معدني وسيلن جي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي. [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] هن علائقي جي سڀ کان مشهور معدني مرڪزن مان هڪ آهي. لوڻ جي کوٽائي کان سواءِ سالٽ رينج ۾ چُن پٿر ۽ ٻين معدني خام مال جي موجودگي سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد سان لاڳاپيل صنعتن جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي آهي.

کيوڙا ۽ پنڊ دادن خان واري معدني معيشت جهلم شهر کان ٻاهر واقع آهي، پر ضلعي جي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن سان ان جو معاشي رابطو جهلم جي وسيع علائقائي معيشت جو حصو بڻجي ٿو.

=== پرڏيهه مان آمدني ۽ روزگار ===
جهلم ضلعي جي معاشي بناوٽ جي هڪ خاص خصوصيت پرڏيهه ۾ روزگار پڻ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ '''Overseas''' کي سول ملازمت، هٿياربند فوجن ۽ زراعت سان گڏ ضلعي جي اهم روزگار جي شعبن ۾ واضح طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt; ان ڪري پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جي موڪليل رقم مقامي گهريلو خرچ، رهائشي تعمير، پرچون واپار ۽ خدمتي شعبي لاءِ معاشي اهميت رکي ٿي، جيتوڻيڪ جهلم شهر لاءِ الڳ موجوده سرڪاري ريميٽنس انگ شايع ٿيل نہ آهن.

=== معاشي بناوٽ جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb); color:#e65100; padding:10px;&quot; | '''جهلم جي شهري ۽ ضلعي معيشت جا اهم شعبا'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! شعبو
! اهم سرگرميون
! جاگرافيائي حيثيت
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''واپار ۽ خدمتون'''
| پرچون، هول سيل، بئنڪنگ، تعليم، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ انتظامي خدمتون
| خاص طور جهلم شهر
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''زراعت'''
| ڪڻڪ ۽ ٻيا فصل؛ آبپاشي ۽ برساتي پوک
| شهر جي ڀرپاسي ۽ سڄو ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Agriculture&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''صنعت'''
| سوڊا ايش، تمباڪو، سيمينٽ، اٽي جون ملون ۽ سرن جا بٺا
| ضلعي جي مختلف علائقن ۾&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''معدنيات'''
| لوڻ، چُن پٿر ۽ لاڳاپيل معدني سرگرميون
| خاص طور سالٽ رينج ۽ پنڊ دادن خان وارو علائقو
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''مالداري'''
| کير، گوشت ۽ چوپائي مال سان لاڳاپيل واپار
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''سرڪاري ۽ فوجي ملازمت'''
| سول انتظاميا ۽ هٿياربند فوجن ۾ روزگار
| شهر ۽ ضلعو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''پرڏيهه ۾ روزگار'''
| پرڏيهي روزگار ۽ ان سان لاڳاپيل آمدني
| ضلعي جي معاشي بناوٽ جو اهم حصو&lt;ref name=&quot;Jhelum-Economic-Profile&quot; /&gt;
|}
```0

== آمدرفت ۽ سياحت ==
جهلم اتر پنجاب جي اهم روڊ ۽ ريلوي لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|قومي شاهراهه اين-5]]، جيڪا تاريخي [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] جي جديد شاهراهه آهي، شهر کي [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] سان اتر طرف، جڏهن تہ [[گجرات، پاڪستان|گجرات]]، [[گوجرانوالا]] ۽ [[لاهور]] سان ڏکڻ-اوڀر طرف ڳنڍي ٿي. پنجاب حڪومت جي ضلعي ٽرانسپورٽ پروفائيل موجب جهلم مان راولپنڊي، اسلام آباد، لاهور، گجرات، گوجرانوالا، [[سيالڪوٽ]]، [[منڊي بهاوالدين]]، [[سرگوڌا]]، [[چڪوال]]، [[ميرپور، آزاد ڪشمير|ميرپور]] ۽ [[فيصل آباد]] ڏانهن باقاعده بس ۽ هاءِ ايس سروسون هلن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/index.php/transportation
 |title=Transportation
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== روڊ آمدرفت ===
شهر اندر مختصر سفر لاءِ موٽر رڪشا، ٽيڪسيون، موٽر سائيڪلون ۽ ننڍيون مسافر گاڏيون عام آمدرفت جا ذريعا آهن. پراڻن ذريعن ۾ گهوڙي گاڏين ۽ هٿ سان هلندڙ رڪشن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد شهر جي روزاني آمدرفت ۾ موٽر رڪشا ۽ موٽر گاڏيون انهن جي جاءِ وٺي چڪيون آهن. جهلم جو مرڪزي بس نيٽ ورڪ شهر کي ڀرپاسي جي تعلقن ۽ پنجاب جي وڏن شهرن سان ڳنڍي ٿو، جڏهن تہ ڊگهي مفاصلي جون خانگي بس ڪمپنيون پڻ هتان پنهنجون خدمتون هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;

[[جهلم ندي]] جي ٻئي ڪناري تي واقع [[سرائي عالمگير]] سان شهر جو روڊ رابطو پلن وسيلي آهي. هي لنگهه اين-5 جو حصو هجڻ سبب نه رڳو مقامي آمدرفت پر راولپنڊي–لاهور شاهراهي ٽريفڪ لاءِ بہ اهم آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''جهلم جا اهم آمدرفت رابطا'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! ذريعو
! بنيادي رابطو
! اهميت
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''روڊ'''
| [[قومي شاهراهه 5 (پاڪستان)|اين-5 / گرينڊ ٽرنڪ روڊ]]
| اسلام آباد، راولپنڊي، گجرات، گوجرانوالا ۽ لاهور سان رابطو
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''بين الاضلاعي بسون'''
| پنجاب ۽ [[آزاد ڪشمير]] جا ڪيترائي شهر
| روزاني مسافر ۽ واپاري آمدرفت&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ريلوي'''
| [[پاڪستان ريلويز]] جي مرڪزي اتر-ڏکڻ نيٽ ورڪ
| راولپنڊي، لاهور ۽ ملڪ جي ٻين شهرن سان ريل رابطو&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx
 |title=General Information
 |publisher=Pakistan Railways, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''مقامي آمدرفت'''
| رڪشا، ٽيڪسيون ۽ مسافر وينون
| شهر ۽ ڇانوڻي اندر مختصر سفر
|}

=== ريلوي ===
[[File:Jhelum railway station.jpg|thumb|[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]]]

'''[[جهلم ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي اهم آمدرفت مرڪزن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري ضلعي پورٽل موجب موجوده اسٽيشن جي عمارت '''1928ع''' ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿي ۽ اها اڳوڻي [[نارٿ ويسٽرن ريلوي (برطانوي هندستان)|نارٿ ويسٽرن ريلوي]] جي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Transport-Gov&quot; /&gt; پاڪستان جي قيام کان پوءِ اسٽيشن [[پاڪستان ريلويز]] جي نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي وئي.

پاڪستان ريلويز جي سرڪاري فهرست ۾ جهلم کي '''راولپنڊي ڊويزن''' جي ڪمپيوٽرائيزڊ رزرويشن اسٽيشنن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanRailways-Jhelum&quot; /&gt; ريلوي لائين شهر کي اتر طرف راولپنڊي ۽ [[پشاور]]، جڏهن تہ ڏکڻ طرف لاهور ۽ ملڪ جي ٻين ريلوي مرڪزن سان ڳنڍي ٿي. شهر جي ريلوي تاريخ اوڻيهين صديءَ تائين وڃي ٿي، جڏهن برطانوي دور ۾ جهلم نديءَ تي ريلوي پل تعمير ٿيڻ سان پنجاب جي ٻنهي پاسن جو ريل رابطو قائم ٿيو.

=== هوائي رابطو ===
جهلم ۾ باقاعده تجارتي مسافر هوائي اڏو موجود ناهي. ڊگهي مفاصلي جي هوائي سفر لاءِ علائقي جا مسافر بنيادي طور [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[سيالڪوٽ انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] استعمال ڪن ٿا. پراڻن ثانوي ذريعن ۾ شهر ڀرسان '''گُرهه سليم''' نالي ننڍڙي فوجي هوائي پٽيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ان بابت معتبر موجوده سرڪاري معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان کي جهلم جي تجارتي هوائي آمدرفت جو حصو نٿو سمجهيو وڃي.

=== سياحت ===
جهلم شهر پاڻ نوآبادياتي دور جي عمارتن، درياهي منظرن ۽ فوجي يادگارن جي ڪري مقامي تاريخي سياحت رکي ٿو، جڏهن تہ وسيع [[جهلم ضلعو]] پاڪستان جي اهم تاريخي، قدرتي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن تائين رسائيءَ جو مرڪز آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ [[روهتاس قلعو]] ۽ [[ٽلا جوڳيان]] کي جهلم سان لاڳاپيل اهم سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://tourism.gov.pk/advertisements/Tourism%20in%20Pakistan%20English%20with%20PTDC%20%281%29.pdf
 |title=Tourism in Pakistan
 |publisher=Pakistan Tourism Development Corporation
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

جهلم جي سياحتي اهميت کي ٻن حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: شهر اندر موجود تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ، ۽ شهر جي ڀرپاسي يا جهلم ضلعي ۾ واقع وڏا تاريخي ۽ قدرتي ماڳ. انهن مان [[روهتاس قلعو]]، [[ٽلا جوڳيان]]، [[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]، لهڙي وارو قدرتي علائقو ۽ ويجهي [[منگلا ڊيم]] واري ڍنڍ سياحن لاءِ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/important_places
 |title=Important Places
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;

=== شهر جا تاريخي ۽ تفريحي ماڳ ===
جهلم جي پراڻي شهري حصي ۾ تنگ گهٽيون، روايتي بازارون ۽ نوآبادياتي دور جون ڪجهه عمارتون موجود آهن. [[جهلم ڇانوڻي]] ۾ واقع '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم|سينٽ جان چرچ]]''' 1860ع ۾ تعمير ٿيو ۽ شهر جي سڀ کان اهم برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. شهر ۾ 1857ع واري جهلم جي جنگ، برطانوي ڇانوڻي ۽ تاريخي ريلوي سان لاڳاپيل ورثو پڻ موجود آهي.

[[File:Major Akram Shaheed Library Jhelum.jpg|thumb|left|[[ميجر محمد اڪرم]] شهيد ميموريل پارڪ ۾ واقع ميجر اڪرم شهيد لائبريري]]

شهر جي مرڪز ڀرسان '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ''' [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ [[ميجر محمد اڪرم]] جي ياد سان لاڳاپيل آهي. پارڪ ۾ '''ميجر اڪرم شهيد لائبريري''' پڻ قائم آهي. يادگار ۽ لائبريري جهلم جي جديد فوجي ۽ سماجي تاريخ سان واسطو رکندڙ اهم شهري ماڳ آهن.

جهلم ۾ '''ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' پڻ هڪ اهم راندين ۽ تفريحي جڳهه آهي. پراڻي شهر جا بازار، شاندار چوڪ ۽ جهلم نديءَ جا ڪنارا مقامي شهري سرگرمين جا ٻيا مرڪز آهن.

=== روهتاس قلعو ===
'''[[روهتاس قلعو]]''' جهلم ضلعي جو عالمي سطح تي سڀ کان مشهور تاريخي ماڳ آهي. [[شير شاهه سوري]] سورهين صديءَ ۾ هن وڏي فوجي قلعي جي تعمير ڪرائي. يونيسڪو روهتاس کي وچ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شروعاتي مسلمان فوجي اڏاوت جو غيرمعمولي مثال قرار ڏئي ٿو؛ قلعو '''1997ع''' ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://whc.unesco.org/en/list/586/
 |title=Rohtas Fort
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلعو [[دينه، پاڪستان|دينه]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جون دفاعي ڀتيون لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ڊگهيون آهن. ان ۾ وڏا دروازا، برج، دفاعي ڀتيون، مسجد ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt; روهتاس کي شهر اندر واقع ماڳ سمجهڻ بدران '''جهلم ڀرسان/جهلم ضلعي اندر''' واقع سياحتي ماڳ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

=== ٽلا جوڳيان ===
'''[[ٽلا جوڳيان]]''' جهلم ضلعي جي [[سالٽ رينج]] ۾ واقع تاريخي جابلو ماڳ آهي. اهو ڪيترن صدين تائين جوڳين جي مذهبي مرڪز طور مشهور رهيو ۽ هندو، سک ۽ مقامي روايتن سان لاڳاپيل آهي. [[پاڪستان ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ٽلا جوڳيان کي پنجاب جي اهم سياحتي ماڳن مان شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt; جابلو مقام هجڻ ڪري هتان سالٽ رينج ۽ ڀرپاسي جا وسيع منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

=== کيوڙا لوڻ جي کاڻ ===
'''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]''' [[پنڊ دادن خان تعلقو|پنڊ دادن خان تعلقي]] ۾ سالٽ رينج جي دامن ۾ واقع آهي ۽ جهلم ضلعي جي اهم صنعتي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پورٽل موجب کاڻ ۾ يارهن سطحون آهن ۽ زير زمين سرنگهن جو وسيع نظام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;

[[File:Salt Mosque (Khewra Salt Mines).jpg|thumb|[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]] اندر رنگين لوڻ جي سرن مان ٺهيل مسجد]]


کاڻ اندر لوڻ مان ٺهيل ننڍيون اڏاوتون، زير زمين چيمبر ۽ سياحن لاءِ مخصوص رستا موجود آهن. کيوڙا جهلم شهر کان ٻاهر آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر جو ماڳ بدران '''جهلم ضلعي جي سياحتي ماڳ''' طور شمار ڪيو وڃي ٿو.

=== لهڙي قدرتي علائقو ===
'''لهڙي''' جو جابلو ۽ ٻيلائي علائقو [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] ڀرسان [[دينه تعلقو|دينه]] ۽ [[سوهاوا تعلقو|سوهاوا]] واري پاسي واقع آهي. هتي قدرتي ٻيلن، ننڍين ٽڪرين، جهنگلي حيات ۽ تفريحي جڳهن سبب علائقائي سياحت ٿيندي آهي. پنجاب حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''لهڙي (برال) ڊيم''' کي دينه کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع ننڍن ڊيمن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي؛ اهو 2006ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ان جي لائيو اسٽوريج 4,595 ايڪڙ فوٽ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/small_dams
 |title=Small Dams
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لهڙي جو علائقو، جيڪو پوٺوهاري ٽڪرين ۽ جهنگلي ٻوٽن سان ڍڪيل آهي، پڪنڪ، قدرتي سير ۽ جابلو نظارن لاءِ مقامي طور مشهور آهي. ان کي جهلم شهر اندر واقع پارڪ سمجهڻ بدران ضلعي جي اترئين جابلو علائقي جو تفريحي ماڳ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.

=== منگلا ڊيم ===
[[File:Mangladam.JPG|thumb|[[منگلا ڊيم]] جي ڍنڍ]]

'''[[منگلا ڊيم]]''' [[جهلم ندي]] تي جهلم شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر مٿي وهڪري طرف واقع هڪ وڏو بند آهي. پنجاب حڪومت موجب اهو [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] جي اهم منصوبن مان هڪ هو ۽ ان جي اصل تعمير '''1967ع''' ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/mangla_dam
 |title=Mangla Dam
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

منگلا جو اصل مقصد آبپاشي لاءِ پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ آهي، پر وڏي ذخيري، ڍنڍ ۽ ڀرپاسي جي جابلو منظرن سبب اهو تفريحي ۽ سياحتي اهميت پڻ رکي ٿو. ڊيم جي اوچائي وڌائڻ وارو منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش ۾ نمايان اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt; جغرافيائي طور ڊيم [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] واري علائقي سان پڻ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ان کي جهلم شهر اندر واقع ماڳ نہ سمجهيو وڃي.

=== رسول بئراج ===
'''[[رسول بئراج]]''' جهلم نديءَ تي شهر کان هيٺين وهڪري طرف واقع اهم آبپاشي ۽ درياهي ضابطي وارو ڍانچو آهي. بئراج مان '''رسول–قادرآباد لنڪ ڪينال''' سميت آبپاشي نظام جون اهم شاخون نڪرن ٿيون. وفاقي فلڊ ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ رسول کي جهلم نديءَ جي اهم درياهي مانيٽرنگ ۽ ڪنٽرول پوائنٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2024/05/Flood-Fighting-Plan-2024-of-Drainage-Division-MBDIBN.pdf
 |title=Flood Fighting Plan 2024
 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بئراج جي پاڻيءَ وارو وسيع علائقو مقامي سطح تي پڪنڪ ۽ تفريح لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر رسول بئراج بنيادي طور سياحتي اڏاوت نہ، پر آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم سرڪاري ڍانچو آهي.

=== اهم سياحتي ماڳن جو خلاصو ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00796b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#ffccbc); color:#004d40; padding:10px;&quot; | '''جهلم ۽ ڀرپاسي جا اهم سياحتي ماڳ'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! ماڳ
! نوعيت
! هنڌ / تعلق
! نمايان خصوصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[روهتاس قلعو]]'''
| تاريخي / عالمي ورثو
| دينه ڀرسان، جهلم ضلعو
| سورهين صديءَ جو شير شاهه سوري جو قلعو؛ يونيسڪو عالمي ورثو&lt;ref name=&quot;UNESCO-Rohtas-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[ٽلا جوڳيان]]'''
| تاريخي / مذهبي / قدرتي
| سالٽ رينج، جهلم ضلعو
| قديم جوڳي مرڪز ۽ جابلو منظر&lt;ref name=&quot;PTDC-Jhelum-Tourism&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[کيوڙا لوڻ جي کاڻ]]'''
| صنعتي / تاريخي سياحت
| پنڊ دادن خان تعلقو
| زير زمين لوڻ جون سرنگهون ۽ سياحتي چيمبر&lt;ref name=&quot;Jhelum-Important-Places&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''لهڙي قدرتي علائقو'''
| قدرتي / تفريحي
| دينه–سوهاوا وارو جابلو علائقو
| ٻيلا، ٽڪريون ۽ لهڙي (برال) ڊيم&lt;ref name=&quot;Jhelum-Lehri-Dam&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[منگلا ڊيم]]'''
| انجنيئرنگ / قدرتي سياحت
| جهلم ندي، شهر جي مٿئين وهڪري طرف
| وڏو ذخيراڻي بند ۽ ڍنڍ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Mangla&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''[[رسول بئراج]]'''
| انجنيئرنگ / مقامي تفريح
| جهلم ندي، هيٺين وهڪري طرف
| آبپاشي ۽ درياهي انتظام جو اهم ڍانچو&lt;ref name=&quot;FFC-Rasul&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''[[سينٽ جان چرچ، جهلم]]'''
| تاريخي / نوآبادياتي
| جهلم ڇانوڻي
| 1860ع جو پروٽيسٽنٽ چرچ
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''ميجر اڪرم شهيد ميموريل پارڪ'''
| يادگار / شهري تفريح
| جهلم شهر
| [[ميجر محمد اڪرم]] جي يادگار ۽ لائبريري
|}

== رانديون ==
جهلم ۾ [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[هاڪي]]، [[گولف]] ۽ [[اسڪواش]] سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ شهر جي ڀرپاسي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[ڪٻڊي]]، والي بال ۽ [[نيزه بازي]] جهڙيون روايتي رانديون پڻ مقبول آهن. پنجاب حڪومت جي جهلم بابت سرڪاري مواد ۾ ڪرڪيٽ، فٽبال، هاڪي، اسڪواش، ڪٻڊي، والي بال، نيزه بازي ۽ پٿر کڻڻ کي علائقي ۾ کيڏجندڙ راندين ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jhelum.punjab.gov.pk/the_people
 |title=The People
 |publisher=District Government Jhelum, Government of the Punjab
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mcjhelum.lgpunjab.org.pk/wp-content/uploads/2023/05/Draft-IEE-Jhelum-kala-Gujran-Park.pdf
 |title=Initial Environmental Examination: Jhelum Kala Gujran Park
 |publisher=Municipal Corporation Jhelum, Government of the Punjab
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪرڪيٽ ===
[[File:District Cricket Stadium Jeulum 003.jpg|thumb|[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ ڪرڪيٽ ميچ]]

شهر جو اهم راندين وارو ميدان '''[[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]''' آهي، جيڪو '''جهلم ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' يا '''ڊسٽرڪٽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. اسٽيڊيم جو نالو جهلم سان تعلق رکندڙ مشهور اردو شاعر [[سيد ضمير جعفري]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt; هي ميدان ضلعي ۽ علائقائي سطح جي ڪرڪيٽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي ۽ ان جي ڀرسان الطاف پارڪ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

2008ع ۾ اسٽيڊيم جي سهولتن کي علائقائي سطح جي مقابلن لاءِ بهتر بڻائڻ جو منصوبو شروع ڪيو ويو. ان منصوبي تحت اضافي ڪرڪيٽ پچون تيار ڪرڻ ۽ ميدان جي بنيادي سهولتن کي بهتر ڪرڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Stadium-Upgrade&quot;&gt;{{cite news
 |url=http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |title=District Cricket Stadium, Jhelum
 |work=The News International
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930010558/http://jang.com.pk/thenews/may2008-weekly/nos-25-05-2008/spo.htm
 |archive-date=30 September 2008
 |url-status=dead
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; ميونسپل ڪارپوريشن جهلم جي 2023ع واري ماحولياتي دستاويز ۾ پڻ ضمير جعفري اسٽيڊيم کي ڪرڪيٽ ۽ فٽبال اسٽيڊيم طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هتي ضلعي سطح جا مقابلا ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;

[[File:Jhelum Cricket Stadium Panorama.JPG|thumb|left|ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جو پينورامڪ نظارو]]

جهلم ۾ مقامي ڪرڪيٽ جي ڊگهي روايت آهي ۽ ضلعي سطح جون ٽيمون ۽ ڪلب مختلف عمرن جي مقابلن ۽ چونڊ ٽرائلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي علائقائي ۽ ضلعي ڪرڪيٽ ڍانچي تحت جهلم ۾ نوجوان رانديگرن جي چونڊ ۽ بين الاضلاعي مقابلن جون سرگرميون پڻ منعقد ٿينديون رهيون آهن.

=== گولف ===
'''ريور ويو گولف ڪلب''' جهلم ڇانوڻي ۾ [[جهلم ندي]] جي ڪناري واقع آهي. [[پاڪستان گولف فيڊريشن]] جي پنجاب سان لاڳاپيل گولف ڪلبن جي سرڪاري فهرست ۾ '''River View Golf Club, Jhelum Cantt''' کي 18-هول گولف ڪورس طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pgf.com.pk/punjab.php
 |title=Punjab
 |publisher=Pakistan Golf Federation
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب ڪلب درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ ڪري راند سان گڏ جهلم نديءَ جا منظر پڻ مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;

ريور ويو گولف ڪلب ۾ گولف جا مقابلا ۽ ٽورنامينٽ منعقد ٿيندا رهيا آهن. ڪلب جي موجودگي جهلم جي راندين واري ڍانچي کي ڪرڪيٽ ۽ روايتي راندين کان اڳتي وڌائي ٿي، جڏهن تہ ان جو درياهي هنڌ شهر جي تفريحي ماحول جو پڻ حصو آهي.

=== روايتي رانديون ===
جهلم ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ جديد راندين سان گڏ پنجاب جون روايتي رانديون پڻ رائج آهن. انهن ۾ خاص طور '''[[ڪٻڊي]]، نيزه بازي، والي بال ۽ پٿر کڻڻ''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt; نيزه بازي، جنهن ۾ گهوڙي سوار تيز رفتاريءَ سان ڊوڙندي زمين ۾ لڳل ڪاٺي يا هدف کي نيزو هڻي کڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پنجاب جي روايتي گهوڙيسواري ثقافت جو حصو آهي.

[[File:Ch Asifs Hussains Horse.jpg|thumb|جهلم ۾ گهوڙي سوار؛ ضلعي جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ نيزه بازي ۽ گهوڙيسواري روايتي راندين ۾ شامل آهن]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:88%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #2e7d32;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#c8e6c9,#b2dfdb,#bbdefb,#fff9c4); color:#1b5e20; padding:9px;&quot; | '''جهلم جون اهم رانديون ۽ راندين جا ماڳ'''
|- style=&quot;background:#2e7d32; color:white;&quot;
! راند
! اهم ماڳ / حيثيت
! خاصيت
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''[[ڪرڪيٽ]]'''
| [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]
| ضلعي ۽ علائقائي سطح جا مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''[[فٽبال]]'''
| ضمير جعفري اسٽيڊيم ۽ مقامي ميدان
| مقامي ۽ ضلعي سطح تي کيڏي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''[[گولف]]'''
| ريور ويو گولف ڪلب، جهلم ڇانوڻي
| 18-هول گولف ڪورس&lt;ref name=&quot;PGF-RiverView&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''[[هاڪي]]'''
| مقامي راندين جا ميدان
| شهر ۾ کيڏجندڙ مکيه راندين مان هڪ&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| '''[[اسڪواش]]'''
| شهري ۽ ڇانوڻي واريون راندين جون سهولتون
| پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ مقبول راند طور درج&lt;ref name=&quot;Jhelum-Sports-Gov&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''[[ڪٻڊي]]'''
| خاص طور ٻهراڙي وارا علائقا
| پنجاب جي روايتي ٽيم راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| '''نيزه بازي'''
| ٻهراڙي وارا ميلا ۽ گهوڙيسواري سرگرميون
| روايتي گهوڙيسواري راند&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''والي بال ۽ پٿر کڻڻ'''
| ڳوٺاڻا علائقا
| مقامي روايتي ۽ تفريحي مقابلا&lt;ref name=&quot;MCJ-Sports&quot; /&gt;
|}

== نامور شخصيتون ==
{{main |جهلم سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست}}

جهلم ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان سياست، فوج، ادب، قانون، فن ۽ راندين جي ڪيترين نامور شخصيتن جو تعلق رهيو آهي. انهن مان ڪجهه اهم شخصيتون هي آهن:

* '''[[اندر ڪمار گجرال]]''' — ڀارت جو ٻارهون [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ 1919ع ۾ جهلم ۾ ڄائو.
* '''[[رابعه قاري]]''' — پاڪستاني قانوندان؛ ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي مسلمان عورت بئريسٽرن مان هڪ ۽ پاڪستان جي پهرين مسلمان عورت بئريسٽر طور سڃاتي وڃي ٿي.
* '''[[محمد اڪرم]]''' — [[پاڪستان آرمي]] جو ميجر ۽ [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ ۽ شهر ۾ سندس نالي سان يادگار قائم آهي.
* '''[[ضمير جعفري]]''' — اردو شاعر، اديب، مزاح نگار ۽ فوجي آفيسر؛ جهلم سان گهرو تعلق رکندڙ. شهر جو [[ضمير جعفري ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] سندس نالي سان منسوب آهي.
* '''[[گلاب سنگهه]]''' — [[ڄمون ۽ ڪشمير جي رياست]] جو باني مهاراجا؛ 1792ع ۾ جهلم ضلعي جي اندرائو علائقي ۾ ڄائو.
* '''[[هري سنگهه نلوا]]''' — [[سک سلطنت]] جو مشهور فوجي جنرل؛ 1791ع ۾ گجرانوالا ۾ ڄائو، پر جهلم ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سک دور جي فوجي تاريخ سان نمايان تعلق رکي ٿو.
* '''[[راجا محمد سرور]]''' — پاڪستان آرمي جو ڪيپٽن ۽ پاڪستان جو پهريون [[نشان حيدر]] حاصل ڪندڙ؛ جهلم واري پوٺوهاري خطي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[محمد شريف (جنرل)|محمد شريف]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ پاڪستان جي [[چيئرمين جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي|جوائنٽ چيفس آف اسٽاف ڪميٽي]] جو پهريون چيئرمين؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[آصف نواز جنجوعه]]''' — پاڪستان آرمي جو جنرل ۽ اڳوڻو [[چيف آف آرمي اسٽاف (پاڪستان)|چيف آف آرمي اسٽاف]]؛ جهلم ضلعي جي [[چڪري راجگان]] ۾ ڄائو.
* '''[[محمد محمود عالم]]''' — [[پاڪستان هوائي فوج]] جو فائٽر پائلٽ؛ سندس خانداني پاڙون جهلم واري علائقي سان لاڳاپيل هيون.
* '''[[فواد چوڌري]]''' — پاڪستاني سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير؛ جهلم ضلعي جي سياسي خاندان سان تعلق رکندڙ ۽ جهلم مان قومي اسيمبليءَ جي نمائندگي ڪري چڪو آهي.
* '''[[چوڌري الطاف حسين]]''' — پاڪستاني سياستدان، اڳوڻو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جو گورنر ۽ جهلم جي اهم سياسي شخصيت.
* '''[[راجا غضنفر علي خان]]''' — پاڪستان تحريڪ سان لاڳاپيل سياستدان، پاڪستان جي شروعاتي وفاقي وزيرن ۽ سفارتڪارن مان هڪ؛ جهلم ضلعي سان تعلق رکندڙ.
* '''[[گلسٽان محمود]]''' — پاڪستاني ڪرڪيٽر؛ جهلم ۾ ڄائو ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ کيڏيو.
* '''[[نعمان اعجاز]]''' — پاڪستاني ٽيليويزن ۽ فلم اداڪار؛ جهلم ضلعي سان خانداني تعلق رکندڙ.

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|جاگرافي|ايشيا|پاڪستان}}

* [[راولپنڊي ڊويزن]]
* [[پوٺوهار پليٽو]]
* [[جهلم ضلعو]]
* [[جهلم ندي]]
* [[جهلم تعلقو]]
* [[ملٽري ڪاليج جهلم]]
* [[پنجاب يونيورسٽي جهلم ڪيمپس]]
* [[جهلم جي ڪاليجن جي فهرست]]
* [[روهتاس قلعو]]
* [[سالٽ رينج]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]
[[زمرو:جھلم]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|Jhelum}}
* [https://jhelum.punjab.gov.pk/ جهلم ضلعي جو سرڪاري پورٽل]
* [https://dpomjr.punjabpolice.gov.pk/ جهلم ضلعي پوليس جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://lgcd.punjab.gov.pk/district-jhelum پنجاب لوڪل گورنمينٽ ۽ ڪميونٽي ڊولپمينٽ کاتي تي جهلم ضلعو]
* [https://web.archive.org/web/20081121161718/http://www.tmajhelum.com/ تحصيل ميونسپل ايڊمنسٽريشن جهلم جي محفوظ ڪيل ويب سائيٽ]
* {{Wikivoyage inline|Jhelum}}

{{Pakistani cities}}
{{Neighbourhoods of Jhelum}}
{{Pakistan topics}}

{{Authority control}}

[[زمرو:جهلم| ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آباد جايون]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]</text>
      <sha1>lngbxjmw9p6zkqedvl8hbg8tw4tswc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلڙي شاھ ڪريم تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46605</id>
    <revision>
      <id>409135</id>
      <parentid>392339</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>409135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27650" sha1="c1evs9umrh8cuigdfjn6ah3chr6oqn1" xml:space="preserve">{{Short description|ٽنڊو محمد خان ضلعي، سنڌ، پاڪستان جو تعلقو}}
{{Infobox settlement
| name                    = بلڙي شاهه ڪريم تعلقو
| native_name             = بلڙي شاهه ڪريم
| native_name_lang        = sd
| other_name              = شاهه ڪريم تعلقو
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           = Shrine of Shah Abdul Karim Bulri.jpg
| image_alt               = شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي مزار
| image_caption           = [[بلڙي شاهه ڪريم]] ۾ [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]] جي مزار
| image_map               = Pakistan - Sindh - Tando Muhammad Khan district.svg
| mapsize                 = 220px
| map_alt                 = سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان ضلعي جو هنڌ
| map_caption             = [[سنڌ]] ۾ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان ضلعي]] جو هنڌ
| pushpin_map             = Pakistan#Sindh
| pushpin_label           = بلڙي شاهه ڪريم
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_mapsize         = 220
| pushpin_map_caption     = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ تعلقي جي صدر مقام جو هنڌ
| coordinates             = {{coord|24.8637|68.3308|region:PK-SD_type:city|display=inline}}
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سنڌ]]
| subdivision_type2       = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]]
| subdivision_name2       = [[حيدرآباد ڊويزن]]
| subdivision_type3       = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name3       = [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]]
| seat_type               = صدر مقام
| seat                    = [[بلڙي شاهه ڪريم]]
| government_type         = تعلقائي ۽ مقامي انتظام
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 770
| population_total        = 247027
| population_as_of        = 2023
| population_density_km2  = 320.81
| population_urban        = 6459
| population_rural        = 240568
| population_demonym      =
| demographics_type1      = خواندگي (2023ع)
| demographics1_title1    = ڪل
| demographics1_info1     = 27.15%
| demographics1_title2    = مرد
| demographics1_info2     = 35.40%
| demographics1_title3    = عورتون
| demographics1_info3     = 18.21%
| blank_name_sec1         = ديهون
| blank_info_sec1         = 76
| blank1_name_sec1        = تپا
| blank1_info_sec1        = 17
| blank2_name_sec1        = روينيو سرڪل
| blank2_info_sec1        = 3
| blank3_name_sec1        = تاريخي طور درج ڳوٺ
| blank3_info_sec1        = 520
| blank_name_sec2         = يونين ڪائونسلون
| blank_info_sec2         = 7
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1             = +5
| postal_code_type        = پوسٽل ڪوڊ
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]]
}}

'''بلڙي شاهه ڪريم تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Bulri Shah Karim Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[حيدرآباد ڊويزن]] ۾ واقع [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. ان جو صدر مقام [[بلڙي شاهه ڪريم]] شهر آهي. 770 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ سان هي ٽنڊو محمد خان ضلعي جو ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو تعلقو آهي. [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي آبادي '''247,027''' هئي، جنهن مان 240,568 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 6,459 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;PBS-2023-BSK&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/pcr/table_1.pdf
 |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

تعلقي ۽ ان جي صدر مقام جو نالو سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي صوفي شاعر ۽ بزرگ '''[[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]]''' (1536ع–1623ع) سان منسوب آهي، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو بلڙيءَ ۾ گذاريو. سندس مزار بلڙي شاهه ڪريم ۾ واقع آهي ۽ علائقي جي اهم مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-ShahKarim&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/tmkhan/shah-karim.php
 |title=Shah Karim Bulri, Tando Muhammad Khan
 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dargah Shah Abdul Karim Bulri Sarkar (rh).png|thumb|left|[[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]] جي درگاهه؛ بلڙي شاهه ڪريم جي تاريخي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم مرڪز]]

== نالو ==
بلڙي شاهه ڪريم جو نالو [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]] جي نسبت سان مشهور ٿيو. شاهه عبدالڪريم سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي صوفي شاعرن مان هو. هو اصل ۾ مٽياريءَ واري علائقي سان تعلق رکندو هو، پر زندگيءَ جو وڏو حصو بلڙيءَ ۾ گذارڻ سبب سندس نالي سان ''بلڙي'' جو اضافو مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;EFT-ShahKarim&quot; /&gt;

شاهه عبدالڪريم جي شاعري ۽ صوفي روايت سنڌي ادب جي اوائلي ڪلاسيڪي دور سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪلام ۽ ملفوظات سندس وفات کان پوءِ سندس مريد مير دريائي ٺٽويءَ جي فارسي ڪتاب ''بيان العارفين و تنبيه الغافلين'' ۾ محفوظ ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=Sufis of Sindh
 |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
موجوده بلڙي شاهه ڪريم تعلقو تاريخي طور پراڻي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جو حصو رهيو. اپريل 2005ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ضلعي کي ورهائي [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] ۽ [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] نوان ضلعا قائم ڪيا. نئين ٽنڊو محمد خان ضلعي ۾ ٽنڊو محمد خان، بلڙي شاهه ڪريم ۽ ٽنڊو غلام حيدر تعلقا شامل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn-2005-TMK&quot;&gt;{{cite news
 |url=https://www.dawn.com/news/387890/three-new-districts-carved-out-of-hyderabad
 |title=Three new districts carved out of Hyderabad
 |work=Dawn
 |date=5 April 2005
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

بلڙيءَ جي تاريخي اهميت ان کان گهڻو پراڻي آهي. شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي رهائش ۽ تدفين سبب هي علائقو سترهين صديءَ کان سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;EFT-ShahKarim&quot; /&gt; تعلقي ۾ ٻين پراڻن مذهبي ۽ تعميراتي ماڳن جا نشان پڻ موجود آهن، جن ۾ سيد متو شاهه ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ شامل آهن.

[[File:Shrine of Shah Abdul Karim Bulri.jpg|thumb|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي مزار جو ٻاهريون منظر]]

== جاگرافي ==
بلڙي شاهه ڪريم تعلقو ٽنڊو محمد خان ضلعي جي اولهندي ۽ ڏکڻ-اولهندي حصي تي پکڙيل آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''770 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جيڪا ضلعي جي ٽن تعلقن مان سڀ کان وڏي ايراضي آهي.&lt;ref name=&quot;PBS-2023-BSK&quot; /&gt; علائقو سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين زرخيز ميدان جو حصو آهي ۽ زمين گهڻي ڀاڱي هموار ۽ زرعي نوعيت جي آهي.

تعلقي جي اتر ۽ اتر-اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا، اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه طرف [[سجاول ضلعو]]، ڏکڻ طرف [[بدين ضلعو]] ۽ اوڀر طرف ٽنڊو محمد خان ضلعي جا ٻيا تعلقا واقع آهن. ضلعي جي معيشت ۽ زمين جي استعمال تي سنڌوءَ مان نڪرندڙ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي.

[[File:Dandhi distributory - panoramio.jpg|thumb|left|سيد متو شاهه واري علائقي ۾ ڊانڍي ڊسٽريبيوٽري؛ بلڙي شاهه ڪريم جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ واهن ۽ آبپاشيءَ کي بنيادي اهميت حاصل آهي]]

=== آبپاشي ۽ زراعت ===
بلڙي شاهه ڪريم جي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن تي مشتمل آهي ۽ مقامي معيشت جو اهم بنياد زراعت آهي. ٽنڊو محمد خان ضلعي جو زرعي نظام ڦليلي، پڃاري، اڪرم واهه ۽ انهن سان لاڳاپيل شاخن ۽ ڊسٽريبيوٽرين سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;TMK-MasterPlan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/SDP-Tando-Muhammad-Khan-1.pdf
 |title=Development Master Plan of Tando Muhammad Khan
 |publisher=Directorate of Urban Policy and Strategic Planning, Government of Sindh
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Fields near muhallah Rano Kolhi, Syed Matto Shah - panoramio.jpg|thumb|سيد متو شاهه ڀرسان زرعي زمينون]]

ضلعي ۾ ڪمند، چانور، ڪڻڪ ۽ ڪپهه اهم فصلن ۾ شامل آهن، جڏهن تہ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مال پالڻ پڻ مقامي معيشت جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;TMK-MasterPlan&quot; /&gt;

== مردم نگاري ==
2017ع جي آدمشماريءَ ۾ بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي آبادي '''237,011''' هئي. 2023ع ۾ اها وڌي '''247,027''' ٿي وئي، يعني ڇهن سالن ۾ 10,016 ماڻهن جو اضافو ٿيو. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''0.69 سيڪڙو''' رهي.&lt;ref name=&quot;PBS-2023-BSK&quot; /&gt;

2023ع ۾ تعلقي ۾ 128,242 مرد، 118,780 عورتون ۽ 5 ٽرانس جينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا. آباديءَ جي گهاٽائي '''320.81 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-2023-BSK&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #1565c0;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#bbdefb,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#0d47a1; padding:9px;&quot; | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي آبادي — 2023ع'''
|- style=&quot;background:#1565c0; color:white;&quot;
! انگ
! آبادي
! ڪل آباديءَ جو حصو
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''ڪل'''
| '''247,027'''
| 100%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| مرد
| 128,242
| 51.91%
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| عورتون
| 118,780
| 48.08%
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| ٽرانس جينڊر
| 5
| —
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| ڳوٺاڻي آبادي
| 240,568
| 97.39%
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| شهري آبادي
| 6,459
| 2.61%
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: پاڪستان شماريات بيورو، آدمشماري 2023ع.&lt;ref name=&quot;PBS-2023-BSK&quot; /&gt;
|}

انگن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ تعلقو انتهائي ڳوٺاڻي نوعيت رکي ٿو؛ 2023ع ۾ تقريباً '''97.4 سيڪڙو''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي، جڏهن تہ شهري آبادي رڳو بلڙي شاهه ڪريم ٽائون ڪاميٽي ۾ 6,459 هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Urban-2023-BSK&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf
 |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and Their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== آباديءَ ۾ واڌ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #00897b;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#c8e6c9,#fff9c4); color:#004d40; padding:8px;&quot; | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي آبادي'''
|- style=&quot;background:#00796b; color:white;&quot;
! آدمشماري
! آبادي
! تبديلي
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 2017ع
| 237,011
| —
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 2023ع
| 247,027
| +10,016
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2017ع–2023ع
| —
| سراسري سالياني واڌ 0.69%
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | ماخذ: پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS-2023-BSK&quot; /&gt;
|}

== خواندگي ۽ تعليم ==
2023ع جي آدمشماري موجب بلڙي شاهه ڪريم تعلقي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي خواندگيءَ جي شرح '''27.15 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''35.40 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''18.21 سيڪڙو''' هئي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي شرح 26.73 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري بلڙي شاهه ڪريم ۾ 42.39 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;PBS-Literacy-BSK&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf
 |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:86%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #7b1fa2;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#bbdefb,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:9px;&quot; | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع'''
|- style=&quot;background:#6a1b9a; color:white;&quot;
! علائقو
! ڪل
! مرد
! عورتون
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| سڄو تعلقو
| '''27.15%'''
| 35.40%
| 18.21%
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| ٻهراڙي
| 26.73%
| 34.97%
| 17.80%
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| شهري
| 42.39%
| 51.28%
| 33.00%
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آبادي؛ پاڪستان شماريات بيورو.&lt;ref name=&quot;PBS-Literacy-BSK&quot; /&gt;
|}

2023ع ۾ تعلقي ۾ 46,271 پڙهيل ماڻهو (10 سال يا وڌيڪ عمر) هئا. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ پرائمري سطح تي 18,766، مڊل سطح تي 4,410 ۽ ميٽرڪ سطح تي 1,859 شاگرد داخل ٿيل درج ٿيا.&lt;ref name=&quot;PBS-Literacy-BSK&quot; /&gt;

== انتظامي ورهاست ==
بلڙي شاهه ڪريم تعلقو روينيو انتظام هيٺ تاريخي طور '''3 سرڪلن، 17 تپن ۽ 76 ديهن''' ۾ ورهايل رهيو آهي، جڏهن تہ مختلف انتظامي دستاويزن ۾ تقريباً '''520 ڳوٺ''' پڻ ڄاڻايا ويا آهن. مقامي حڪومت جي اڳوڻي حدبنديءَ هيٺ تعلقي جون ست يونين ڪائونسلون درج هيون.

2015ع جي مقامي حڪومت جي چونڊن ۾ بلڙي شاهه ڪريم شهر لاءِ ٻن وارڊن تي مشتمل ٽائون ڪاميٽي پڻ قائم هئي.&lt;ref name=&quot;FAFEN-TMK-2015&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf
 |title=Sindh Local Government Election Observation Report 2015
 |publisher=Free and Fair Election Network
 |year=2016
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== يونين ڪائونسلون ===
نيشنل ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي ضلعي ترقياتي پروفائيل ۾ بلڙي شاهه ڪريم تعلقي سان لاڳاپيل ست يونين ڪائونسلون درج ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;NDMA-TMK&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ndma.gov.pk/storage/publications/July2024/cn0BFCCRt1ZX9ujLQ3Px.pdf
 |title=Development Profile District Tando Muhammad Khan
 |publisher=National Disaster Management Authority
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:82%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #ef6c00;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#ffe0b2,#fff9c4,#c8e6c9,#bbdefb); color:#e65100; padding:9px;&quot; | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جون تاريخي طور درج يونين ڪائونسلون'''
|- style=&quot;background:#ef6c00; color:white;&quot;
! #
! يونين ڪائونسل
! پراڻي پروفائيل ۾ آبادي
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| 1
| [[بلڙي شاهه ڪريم]]
| 30,143
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| 2
| [[الهيار ترڪ]]
| 21,986
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| 3
| [[سعيد متو]]
| 23,232
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| 4
| [[جنهاڻ سومرو]]
| 25,689
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| 5
| [[ملاڪاتيار]]
| 23,107
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| 6
| [[سعيدپور]]
| 27,176
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| 7
| سعيد خان لنڊ
| 23,444
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fafafa; font-size:90%;&quot; | هي آباديون پراڻي ضلعي ترقياتي پروفائيل جون آهن ۽ موجوده 2023ع آدمشماريءَ جون يونين ڪائونسل وار آباديون نہ آهن.&lt;ref name=&quot;NDMA-TMK&quot; /&gt;
|}

&lt;!--
اهم تصحيح:
پراڻي متن ۾ &quot;5 يونين ڪائونسلون&quot; لکيل هو، جڏهن تہ ساڳئي فهرست ۾ 6 نالا هئا.
NDMA جي سرڪاري ضلعي پروفائيل ۾ بلڙي شاهه ڪريم سان لاڳاپيل ست نالا ملن ٿا:
Bulri Shah Karim, Allahyar Turk, Saeed Matto, Janhan Soomro,
Mullakatiar, Saeedpur ۽ Saeed Khan Lund.
موجوده لوڪل گورنمينٽ حدبنديءَ لاءِ نئون سرڪاري نوٽيفڪيشن موجود هجي تہ
ان کي تاريخي فهرست تي ترجيح ڏني وڃي.
--&gt;

=== روينيو سرڪل، تپا ۽ ديهون ===
تعلقي جي پراڻي روينيو ترتيب موجب ٽي مکيه سرڪل '''بلڙي، سعيدپور ۽ لال محموداڻي''' هئا. انهن جي ماتحت 17 تپا ۽ 76 ديهون درج ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;NDMA-TMK&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #455a64;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#cfd8dc,#b2dfdb,#fff9c4); color:#263238; padding:9px;&quot; | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي روينيو بناوٽ'''
|- style=&quot;background:#455a64; color:white;&quot;
! روينيو سرڪل
! تپا
! تپن جو تعداد
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''بلڙي سرڪل'''
| بلڙي، رائن، ڪينجهر، علو ڪاتيار، ڍانڊي، کيرسر
| 6
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''سعيدپور سرڪل'''
| سعيدپور، علي پور، ملاڪاتيار، ميران پور، ٻارچاڻي
| 5
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''لال محموداڻي سرڪل'''
| لال محموداڻي، دينپور، جادو لغاري، ناڪرجي، قبولپور، چئوديرو
| 6
|- style=&quot;background:#e8f5e9; font-weight:bold;&quot;
| ڪل
| —
| 17
|}

ضلعي جي 2025ع واري سرڪاري ترقياتي ماسٽر پلان موجب موجوده ٽنڊو محمد خان ضلعي ۾ مجموعي طور 160 کان وڌيڪ ديهون آهن؛ دستاويز روينيو ديهن ۽ مقامي حڪومت جي يونين ڪائونسلن کي الڳ انتظامي يونٽن طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;TMK-MasterPlan&quot; /&gt;

=== ديهون ===
هيٺ ڏنل فهرست تاريخي ضلعي ترقياتي پروفائيل ۽ روينيو رڪارڊ ۾ بلڙي شاهه ڪريم تعلقي سان لاڳاپيل ديهن کي گڏ ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;NDMA-TMK&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #00838f;&quot;
|+ style=&quot;background:linear-gradient(90deg,#b2ebf2,#c8e6c9,#fff9c4,#ffe0b2,#e1bee7); color:#006064; padding:10px;&quot; | '''بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جون ديهون'''
|- style=&quot;background:#00838f; color:white;&quot;
! سرڪل
! تپو
! ديهون
|- style=&quot;background:#e0f7fa;&quot;
| rowspan=&quot;6&quot; | '''بلڙي'''
| '''بلڙي'''
| [[بلڙي]]، [[کياري]]، [[بهرام پور]]، [[پکيارڪي]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''رائن'''
| [[رائن (بلڙي)|رائن]]، [[ڪنڊڙ]]، [[اميد علي جت ديھ|اميد علي جت]]، [[ساندڪي ديھ|ساندڪي]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ڪينجهر'''
| [[ڪينجهر (بلڙي)|ڪينجهر]]، [[لوڻليلو]]، [[اميرڪي]]، [[شورڪي]]
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''علو ڪاتيار'''
| [[علو ڪاتيار]]، [[قاناداڻي]]، [[ڍاٽ (بلڙي)|ڍاٽ]]، [[ڪاٺوڙ]]، [[عبدو مهيندو]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ڍانڊي'''
| [[ڍانڊي]]، [[خلاصي]]، [[سومرڪي (بلڙي)|سومرڪي]]، [[دادوڻڪي]]، [[ڀاهيرا]]، [[آريپوٽا (بلڙي)|آريپوٽا]]
|- style=&quot;background:#eceff1;&quot;
| '''کيرسر'''
| [[کيرسر]]، [[سميجاڻي (بلڙي)|سميجاڻي]]، [[ڇوڙڪي جاگير]]، [[خالصو]]، [[ڇاڙي (بلڙي)|ڇاڙي]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| rowspan=&quot;5&quot; | '''سعيدپور'''
| '''سعيدپور'''
| [[سعيدپور (بلڙي)|سعيدپور]]، [[دودي (بلڙي)|دودي]]، [[ديگي]]، [[پاکڙو (بلڙي)|پاکڙو]]، [[بيهراڻ]]، [[ڄامڙڪي (بلڙي)|ڄامڙڪي]]، [[پٽڳاهي]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''علي پور'''
| [[علي پور (بلڙي)|علي پور]]، [[قبولپور 2]]، [[سومرا (بلڙي)|سومرا]]، [[ريعتي شورو (بلڙي)|ريعتي شورو]]، [[سونھاري (بلڙي)|سونھاري]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''ملاڪاتيار'''
| [[ڪاتيار (بلڙي)|ڪاتيار]]، [[کوکر (بلڙي)|کوکر]]، [[ڪامارو (بلڙي)|ڪامارو]]، [[ٽکڙ (بلڙي)|ٽکڙ]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''ميران پور'''
| [[ميران پور (بلڙي)|ميران پور]]، [[هيران جاگير]]، [[پيرواهه]]، [[سميپوٽاڻي]]
|- style=&quot;background:#e8f5e9;&quot;
| '''ٻارچاڻي'''
| [[ٻارچاڻي (بلڙي)|ٻارچاڻي]]، [[حاجي پور (بلڙي)|حاجي پور]]، [[ڍنڊابو (بلڙي)|ڍنڊابو]]، [[ڪاس (بلڙي)|ڪاس]]
|- style=&quot;background:#fce4ec;&quot;
| rowspan=&quot;6&quot; | '''لال محموداڻي'''
| '''لال محموداڻي'''
| [[سورجاني (بلڙي)|سورجاني]]، [[کاڍو]]، [[هومڪي]]، [[ڏهرڪي (بلڙي)|ڏهرڪي]]
|- style=&quot;background:#e3f2fd;&quot;
| '''دينپور'''
| [[دينپور (بلڙي)|دينپور]]، [[کوسڪي (بلڙي)|کوسڪي]]، [[سهراڻي (بلڙي)|سهراڻي]]، [[ڪولاب ريعتي]]
|- style=&quot;background:#fff3e0;&quot;
| '''جادو لغاري'''
| [[جادو لغاري]]، [[لڌاڻ (بلڙي)|لڌاڻ]]، [[ڪمب (بلڙي)|ڪمب]]، [[جلالاڻي]]
|- style=&quot;background:#e0f2f1;&quot;
| '''ناڪرجي'''
| [[ناڪرجي]]، [[سن (بلڙي)|سن]]، [[گهنگهياري]]، [[ڀنبري (بلڙي)|ڀنبري]]
|- style=&quot;background:#fff8e1;&quot;
| '''قبولپور'''
| [[قبولپور (بلڙي)|قبولپور]]، [[آباد (بلڙي)|آباد]]، [[فتح پور (بلڙي)|فتح پور]]
|- style=&quot;background:#f3e5f5;&quot;
| '''چئوديرو'''
| [[چئوديرو (بلڙي)|چئوديرو]]، [[ڀلال (بلڙي)|ڀلال]]، [[ساٺيار (بلڙي)|ساٺيار]]، [[دولتپور (بلڙي)|دولتپور]]، [[نارڪي (بلڙي)|نارڪي]]
|}


== ثقافت ۽ تاريخي ماڳ ==
بلڙي شاهه ڪريم جي ثقافتي سڃاڻپ جو مرڪز شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي صوفي روايت آهي. سندس مزار تي ساليانو عرس ملهايو وڃي ٿو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان عقيدتمند اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;EFT-ShahKarim&quot; /&gt;

[[File:Miran Ji Landhi (Farmhouse of Talpurs) - panoramio.jpg|thumb|left|'''ميران جي لانڍي'''، ٽنڊو محمد خان ضلعي ۾ ٽالپر دور سان لاڳاپيل مقامي تعميراتي ورثي جو مثال]]

بلڙي شاهه ڪريم تعلقي جي ڳوٺ '''سيد متو شاهه''' ۽ ڀرپاسي ۾ پڻ پراڻا مذهبي ۽ ڳوٺاڻا ماڳ موجود آهن. مقامي تاريخي ماڳن ۾ ڍانڊي واري علائقي سان منسوب پراڻي مسجد ۽ شيخ لوڌي جيئي شاهه جي مزار جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

== صحت ==
تعلقي جي بنيادي صحت واري نظام ۾ بلڙي شاهه ڪريم جو رورل هيلٿ سينٽر ۽ مختلف ڳوٺاڻن علائقن جا بنيادي صحت مرڪز شامل آهن. سرڪاري صحت لاجسٽڪس رڪارڊ ۾ سعيد متو، سعيدپور، دادوڻ، جنهاڻ سومرو، ملاڪاتيار ۽ سعيد خان لنڊ جهڙن علائقن جا بنيادي صحت مرڪز درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://lmis.gov.pk/show_transactions.php?f=v&amp;m=2018-03&amp;t=IM
 |title=Health Facility Transactions
 |publisher=Logistics Management Information System, Government of Pakistan
 |language=en
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Basic Health Unit (BHU), Union Council Saeed Matto - panoramio.jpg|thumb|[[سعيد متو]] يونين ڪائونسل ۾ بنيادي صحت مرڪز]]


== معيشت ==
تعلقي جي معيشت گهڻي ڀاڱي زراعت، چوپائي مال ۽ ڳوٺاڻن واپار سان لاڳاپيل آهي. 2023ع ۾ 97 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ جو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهڻ پڻ ان جي زرعي ۽ ڳوٺاڻي ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PBS-2023-BSK&quot; /&gt; سنڌو ماٿريءَ جي زرخيز زمين ۽ واهن جي آبپاشي سبب ڪمند، چانور، ڪڻڪ ۽ ڪپهه ضلعي جا اهم فصل آهن.&lt;ref name=&quot;TMK-MasterPlan&quot; /&gt;

== ڏسو پڻ ==
* [[بلڙي شاهه ڪريم]]
* [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]]
* [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]]
* [[ٽنڊو محمد خان تعلقو]]
* [[ٽنڊو غلام حيدر تعلقو]]
* [[حيدرآباد ڊويزن]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو]
* [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ — سنڌ زمين]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/tmkhan/shah-karim.php اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ — شاهه ڪريم بلڙي]

[[زمرو:بلڙي شاهه ڪريم تعلقو]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]
[[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعو]]
[[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>c1evs9umrh8cuigdfjn6ah3chr6oqn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تيانجن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64149</id>
    <revision>
      <id>409272</id>
      <parentid>278185</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[چيانجين]] کي [[تيانجن]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>278185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7609" sha1="g7zb2wn03k84unvy11lqmwwz2t2vmzf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = {{raise|0.2em|چِيَانجَين}}
| native_name = Tianjin
| native_name_lang =en
| other_name = چيئنجن، چيئنچن
| settlement_type =چيني حڪومت جي سڌي اختيار واري ميونسپلٽي
| image_skyline = {{multiple image
| border                 = infobox
| total_width            = 280
| image_style            = border:1;
| perrow                 = 1/2/2/2
| image1                 = Panoramic View from Tianjin TV Tower East(small)(2008-08).JPG
| image2                 = 炫彩津门11Tianjin Eye and Haihe River.jpg
| image3                 = Saint Joseph Cathedral (Tianjin) far.jpg
| image4                 = Tianjin Train Station.JPG
| image5                 = Tianjin IMG 4567 Hai River - Tianjin WFC Jin Tower - Tianjin Maoye Mansion.jpg
| image6                 = CBD_of_TBNA_2011.jpg
}}
| image_caption =گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان: چيانجين ريڊيو ۽ ٽيليويزن ٽاور کان شھر جو پينورامائي منظر، سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، چيانجين عالمي مالياتي مرڪز، [[بنھائي]] واري نئين ايريا جو پينورامائي منظر، [[چيانجين ريلوي اسٽيشن]]، [[چيانجين واري اک]]
| image_map =
| image_map1 = Tianjin in China (+all claims hatched).svg
| map_caption1 = چيانجين ميونسپلٽي جو چين منجھ مقام
| coordinates = {{coord|39.1336|N|117.2054|E|type:landmark_region:CN-12_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| coor_pinpoint = [[:zh:天津世纪钟|چيانجين سينچري گھنٽاگھر]] 
| subdivision_type =ملڪ
| subdivision_name = عوامي جمهوريه چين
| established_title = قيام
| established_date = ca. 340 ق م
| seat_type = ميونسپل واري گادي
| seat = [[ھيڪسي ضلعو]]
| parts_type = انتظامي ورهاست
&lt;br /&gt;&amp;nbsp; ڪائونٽي سطح تي:&lt;br /&gt;&amp;nbsp; ٽائون شپ سطح تي:&lt;br /&gt;
| parts = &lt;br /&gt; 16 ضلعا&lt;br /&gt;240 ٽائون
| government_type = سڌي اختيار واري ميونسپلٽي
| leader_title = چيني ڪميونسٽ پارٽي جو سيڪريٽري
| leader_name =[[لي ھانگژانگ]]
| leader_title1 = ميئر
| leader_name1 =ليائو گيوئاڪسن
| total_type = ميونسپلٽي
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 11946
| area_land_km2 =  11609.91
| area_water_km2 =  186
| area_urban_km2 =11609.91
| area_metro_km2 =5609.9
| elevation_footnotes =
| elevation_m = 5
| elevation_max_m = 1,078
| elevation_max_point = [[Jiushan Peak]]
| population_total = 15,621,200
| population_as_of = 2016 estimation
| population_density_km2 = auto
| population_urban                = 15,621,200
| population_urban_footnotes      = &amp;nbsp;(2018)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas. 14th Annual Edition|last=Cox|first=W|publisher=Demographia|year=2018|location=St. Louis|pages=22|access-date=June 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archive-date=May 3, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_metro = 12,491,300
| population_metro_footnotes = 
| population_demonym = Tianjinese&lt;br /&gt;Tianjiner
| postal_code_type = [[Postal code of China|Postal code]]
| postal_code = '''3000'''00 – '''3019'''00
| area_code = [[Telephone numbers in China|22]]
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-TJ]]
| blank_name_sec1 = GDP
| blank_info_sec1 = 2019
&lt;ref &gt;{{cite web|url=http://tj.people.com.cn/n2/2018/0311/c375366-31329265-2.html|script-title=zh:天津市2017年国民经济和社会发展统计公报|publisher=Statistical Bureau of Tianjin|language=zh-cn|date=March 11, 2018|access-date=June 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622115943/http://tj.people.com.cn/n2/2018/0311/c375366-31329265-2.html|archive-date=June 22, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1 = &amp;nbsp;- Total
| blank1_info_sec1 =¥1.41 ٽرلين يوئان
&lt;br/&gt;$217 بلين ڊالر
| blank_name_sec2 = شھري گل
| blank_info_sec2 =چيني گلاب 
| website = {{url|www.tj.gov.cn}}
| leader_title2 = چيئرمين ڪانگريس
| leader_name2 = دوئان چنھوئا
| leader_title3 = چيئرمين ڪانفرنس
| leader_name3 = شينگ ميئولن
| timezone = [[چيني معياري وقت|CST]]
| utc_offset = +8
| blank2_name_sec1 = &amp;nbsp;- في ڪس
| blank2_info_sec1 =¥112,823	 &lt;br/&gt;$17,357
| blank3_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء]] (2018)
| blank3_info_sec1 = 0.850&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2020-04-17}}&lt;/ref&gt; ([[List of administrative divisions of the People's Republic of China by Human Development Index|3rd]]) – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| blank4_name_sec1 = [[Licence plates of the People's Republic of China|Vehicle registration]] 
| blank4_info_sec1 = {{lang|zh-cn|津A}}, B, C, D, F, G, H, J, K, L, M&lt;br /&gt;{{lang|zh-cn|津E}} (taxis)
| blank5_name_sec1 = Abbreviation
| blank5_info_sec1 = TJ / {{zh|c={{linktext|津}} |p=jīn |labels=no}}
}}
{{Infobox Chinese
|pic=Tianjin_(Chinese_characters).svg
|piccap= چيني ٻولي ۾ لکيل &quot;چيانجين&quot;
|picupright=0.5
|c={{linktext|lang=zh|天津}}
 |p={{Audio|Zh-Tianjin.ogg|Tiānjīn|help=no}}
 |w=T{{asper}}ien&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-chin&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
 |bpmf=ㄊㄧㄢ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄐㄧㄣ
 |gr=چيانجين
 |mi={{IPAc-cmn|t|ian|1|.|j|in|1}}&lt;br/&gt;{{nowrap|{{IPA|/tʰiɛn˨˩ tɕin˨˩/}} ([[Tianjin dialect|locally]])}}
 |psp=Tientsin
 |j=Tin1zeon1
 |ci={{IPAc-yue|t|in|1|.|z|eon|7}} ''or'' {{IPAc-yue|t|in|1|.|z|eon|1}}
 |y=Tìnjèun ''or'' Tīnjēun
 |wuu=Thie&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;-tsin&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
 |poj=Thian-tin
 |showflag=p
 |l=&quot; شھنشاھي گھاٽ&quot;
}}

'''چِيَانجَين''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Tianjin '''}}  ({{IPAc-cmn|AUD|zh-Tianjin.ogg|t|ian|1|.|j|in|1}}), [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي چئن سڌي اختيار واري ميونسپلٽين مان اترئين چين واري خطي ۾  بوھائي سمنڊ تي واقع ھڪ ميونسپلٽي جو شھر آھي جنھن جو درجو ميٽروپولس وارو آھي. 2016ع ۾ شھر جي آبادي 15,621,200
ھئي&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://citypopulation.de/php/china-tianjin-admin.php |title=Archived copy |access-date=December 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181229220432/https://citypopulation.de/php/china-tianjin-admin.php |archive-date=December 29, 2018 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt; اھو ان سال دنيا جو 29ھون ۽ چين جو چوٿون وڏو شھر ھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.enorth.com.cn/system/2016/03/02/030839382.shtml|script-title=zh:2015年天津市国民经济和社会发展统计公报-新闻中心-北方网|website=news.enorth.com.cn|access-date=March 6, 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002000942/http://news.enorth.com.cn/system/2016/03/02/030839382.shtml|archive-date=October 2, 2016}}&lt;/ref&gt; ھي شھر چين جي چئن سڌي اختيار واري ميونسپلٽين مان ھڪ ميونسپلٽي ۾ واقع آهي جنھن تي مرڪزي حڪومت سڌي طرح حڪومت ڪندي آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:چين جا شھر]]
[[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:چين جي صوبائي سطح جا علائقا]]</text>
      <sha1>g7zb2wn03k84unvy11lqmwwz2t2vmzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اٿينس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71619</id>
    <revision>
      <id>409209</id>
      <parentid>361672</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34134" sha1="qjyd1dcyu2wcsloq7a16jwxaroykxbn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = اٿينس
| native_name = Αθήνα&lt;br /&gt;''Athína''
| settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]]

| image_skyline = Athens Montage L.png
| image_size = 280px
| image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]]

| image_flag = Flag of the City of Athens.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = اٿينس جو جهنڊو

| image_seal = Coat of arms athens.svg
| seal_size = 90px
| seal_caption = اٿينس جو نشان

| nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' (&quot;شاندار شهر&quot;)&lt;br /&gt;
{{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' (&quot;واڱڻائي تاج وارو شهر&quot;)

| pushpin_map = Greece
| pushpin_relief = yes
| pushpin_label = اٿينس
| pushpin_map_caption = يونان ۾ اٿينس جي بيهڪ
| coordinates = 37°59′03″N 23°43′41″E
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[يونان]]
| subdivision_type1 = جاگرافيائي علائقو
| subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]]
| subdivision_type2 = انتظامي علائقو
| subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]]
| subdivision_type3 = علائقائي يونٽ
| subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]]

| government_type = ميئر–ڪائونسل حڪومت
| leader_title = ميئر
| leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]
| leader_party = [[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]

| named_for = [[اٿينا]]
| parts_type = ضلعا
| parts_style = para
| p1 = 7

| area_total_km2 = 38.964

| population_as_of = 2021ع
| population_total = 643452
| population_urban = 3059764
| population_metro = 3638281
| population_density_km2 = auto
| area_urban_km2 = 412
| area_metro_km2 = 2928.717

| population_demonym = اٿينين

| demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]]
| demographics1_title1 = ميٽرو
| demographics1_info1 = €115.495 ارب (2024ع)
| demographics1_title2 = في ماڻهو
| demographics1_info2 = €30,684 (2024ع)

| timezone1 = EET
| utc_offset1 = +2
| timezone1_DST = EEST
| utc_offset1_DST = +3

| elevation_min_m = 70.1
| elevation_max_m = 338

| postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx
| area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ
| area_code = 21
| registration_plate = Yxx، Zxx، Ixx

| blank_name_sec1 = سرپرست بزرگ
| blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر)
| blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو
| blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]]

| website = https://cityofathens.gr/
}}


{{Infobox settlement
| name               = اٿينس
| native_name        = {{native name|el|Αθήνα}}

| image_skyline = Athens Montage L.png
| image_size = 280px
| image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]]

| image_flag = Flag of the City of Athens.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = اٿينس جو جهنڊو

| image_seal = Coat of arms athens.svg
| seal_size = 90px
| seal_caption = اٿينس جو نشان
| nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' (&quot;شاندار شهر&quot;)&lt;br /&gt;
{{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' (&quot;واڱڻائي تاج وارو شهر&quot;)

| settlement_type    = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| nicknames          = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، &quot;شاندار شهر&quot;)&lt;br/&gt;
{{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، &quot;[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]&quot;)&lt;br/&gt;
&quot;دانائيءَ جو شهر&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |date=30 March 2022
 |title=Athens: City of Wisdom
 |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom
 |access-date=10 September 2022
 |publisher=Washington Independent Review of Books
 |archive-date=10 September 2022
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
&quot;دليل جو شهر&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |date=15 July 2022
 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith
 |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith
 |access-date=18 October 2022
 |publisher=RANE Network
}}&lt;/ref&gt;
| image_flag         = Flag of the City of Athens.svg
| flag_size          = 110
| image_seal         = Coat of arms athens.svg
| seal_size          = 90
| pushpin_map        = Greece#Europe
| pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ
| pushpin_relief     = 1
| coordinates        = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}}
| subdivision_type   = ملڪ
| subdivision_name   = {{flagicon|Greece}} [[يونان]]
| subdivision_type1  = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]]
| subdivision_name1  = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]]
| subdivision_type2  = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]]
| subdivision_name2  = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]]
| subdivision_type3  = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]]
| subdivision_name3  = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]]
| government_type    = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]]
| leader_party       = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}}
| leader_title       = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]]
| leader_name        = [[هاريس ڊوڪاس]]&lt;ref name=mayor&gt;[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior&lt;/ref&gt;
| named_for          = [[اٿينا]]
| parts_type         = ضلعا
| parts_style        = para
| p1                 = 7
| population_as_of   = 2021
| population_footnotes = &lt;ref name=census21/&gt;
| area_total_km2     = 38.964
| population_total   = 643,452
| total_type         = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي
| population_rank    = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو
| population_urban   = 3,059,764
| area_urban_km2     = 412
| population_density_urban_km2 = auto
| population_metro   = 3,638,281
| area_metro_km2     = 2,928.717
| population_density_metro_km2 = auto
| population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]]
| demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]]
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en
 |title=EU regions by GDP, Eurostat
 |access-date=18 September 2023
 |website=www.ec.europa.eu
}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = ميٽرو
| demographics1_info1 = €115.495&amp;nbsp;ارب (2024)
| demographics1_title2 = في ماڻهو
| demographics1_info2 = €30,684 (2024)
| timezone1          = [[اوڀر يورپي وقت|EET]]
| utc_offset1        = +2
| timezone1_DST      = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]]
| utc_offset1_DST    = +3
| elevation_min_m    = 70.1
| elevation_max_m    = 338
| postal_code_type   = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code        = 10x xx، 11x xx، 120 xx
| area_code_type     = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]]
| area_code          = 21
| registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]]
| blank_name_sec1    = [[سرپرست بزرگ]]
| blank_info_sec1    = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر)
| blank_name_sec2    = اهم هوائي اڏو
| blank_info_sec2    = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]]
| website            = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}}
}}

'''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Wells
 |first=John C.
 |title=Longman pronunciation dictionary
 |publisher=Longman
 |year=1990
 |isbn=0-582-05383-8
 |location=Harlow, England
 |page=48
 |chapter=Athens
}}&lt;/ref&gt;}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي&lt;ref name=&quot;census21&quot;&gt;{{Cite press release
 |title=Census 2021 GR
 |date=19 July 2022
 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]]
 |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf
 |access-date=12 September 2022
 |url-status=live
 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf
 |archive-date=9 October 2022
}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.&lt;ref name=&quot;stat01&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Population &amp; housing census 2001 (incl. area and average elevation)
 |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf
 |archive-date=21 September 2015
 |publisher=National Statistical Service of Greece
 |language=el
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Characteristics
 |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm
 |archive-date=4 January 2007
 |access-date=6 January 2007
 |website=Hellenic Interior Ministry
 |publisher=ypes.gr
}}&lt;/ref&gt;

اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،&lt;ref&gt;Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.&lt;/ref&gt; جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |last1=Greenberg
 |first1=Mike
 |last2=PhD
 |date=23 February 2021
 |title=Athena Facts: Things that not many people know about...
 |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/
 |access-date=20 February 2024
 |language=en-US
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]]

[[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens
 |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&amp;lhmma_id=3817
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&amp;lhmma_id=3817
 |archive-date=21 August 2016
 |access-date=31 December 2009
 |website=Hellenic Ministry of Culture
 |publisher=yppo.gr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |last=((CNN &amp; Associated Press))
 |date=16 January 1997
 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology
 |publisher=CNN
 |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html
 |access-date=28 March 2007
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html
 |archive-date=6 December 2007
}}&lt;/ref&gt; ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.&lt;/ref&gt; ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref name=britannica&gt;{{Cite web
 |title=Athens
 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens
 |archive-date=6 January 2009
 |access-date=31 December 2008
 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bbc&gt;[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007&lt;/ref&gt;

جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=The World According to GaWC 2020
 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html
 |archive-date=24 August 2020
 |access-date=31 August 2020
 |website=GaWC – Research Network
 |publisher=Globalization and World Cities
}}&lt;/ref&gt; شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي.

اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;ESPO&quot;&gt;{{Cite web
 |date=21 November 2022
 |title=Maritime passenger statistics
 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&amp;oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020
 |access-date=25 March 2023
 |website=Eurostat
 |publisher=[[Eurostat]]
 |archive-date=25 March 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&amp;oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=World Shipping Council- Top 50 Ports
 |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports
 |access-date=7 July 2022
 |website=World Shipping Council
 |archive-date=13 August 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي&lt;ref name=census21/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT
 |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results
 |access-date=10 June 2023
 |website=www.statistics.gr
 |archive-date=5 January 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023
 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population
 |access-date=2 March 2023
 |website=www.macrotrends.net
 |archive-date=21 September 2020
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=area/&gt;

[[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]]

[[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو.

اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن.

اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن.

اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;oly&quot;&gt;{{Cite news
 |last=((CNN &amp; Sports Illustrated))
 |date=5 September 1997
 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics
 |publisher=sportsillustrated.cnn.com
 |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/
 |access-date=28 March 2007
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/
 |archive-date=19 May 2008
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جو بنياد ==
اٿينس شھر تي اھو نالو ڪيئن پيو ان بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگھجي. مختلف ماھرن جا مختلف رايا آھن ۽ ڪنھن بہ راءِ کي حتمي نٿو چئي سگھجي. پراڻي يوناني ٻوليءَ ۾ ھن شھر کي   ايٿنائي   (Ἀθῆναι) سڏيو ويندو ھو. بعد ۾ ھن کي  َاَٿين Ἀθη (''Athḗnē'')  سڏيو ويو&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&amp;fromdoc=Perseus:text:1999.01.0135|title=Homer, Odyssey, Book 7|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=2022-03-17}}&lt;/ref&gt;.   انھيءَ ڳالھ تي بہ ڪافي بحث ٿيو آھي تہ اٿينس تي اھو نالو ايٿينا ديويءَ جي ڪري پيو يا ايٿينا ديويءَ تي اٿينس شھر جي ڪري اھو نالو پيو.  ٻوليءَ جي ماھرن جي اڪثريت جو خيال آھي تہ اٿينس شھر جي ڪري اٿينا ديوي تي اھو نالو پيو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/greekreligion0000burk|title=Greek religion|last=Burkert|first=Walter|date=1985|publisher=Cambridge, Mass. : Harvard University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-674-36280-2}}&lt;/ref&gt;. اٿينس لفظ جي بڻ بڻياد بابت ھيٺيان نظريا بہ پيش ٿيا پر انھن کي ھاڻي رد ڪيو ويو آھي&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Walbank|first=Frank William|last2=Sacks|first2=Kenneth S.|date=2016-03-07|title=Heliodorus (1), of Athens, Greek writer|url=http://dx.doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.2981|journal=Oxford Research Encyclopedia of Classics|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;.

1.  ڪرسچين روبيڪ جي خيال ۾ اٿينس لفظ جو بنياد يوناني لفظ اٿوس ( ἄθος) يا انٿوس ( ἄνθος) آھي جنھن جي معنيٰ آھي ”گل“. 

2. لڊوگ وان دودرلين  (Ludwig von Döderlein) جي چوڻ مطابق لفظ ”اٿينس“ يوناني ٻوليءَ جي لفظ ”ٿائو“ مان نڪتل آھي جنھن جي معنيٰ آھي ”ڀلي زمين“.    

== تاريخ ==
يارھين کان ستين صدي قبل مسيح واري زماني ۾ اٿينس شھر واري علائقي ۾ ھڪ وڏي غار موجود ھئي جنھن ۾ پھرين انساني آباديءَ جا اھڃاڻ ملن ٿا&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2011-12|title=Editorial Board|url=http://dx.doi.org/10.1080/00141844.2011.646498|journal=Ethnos|volume=76|issue=4|pages=ebi–ebi|doi=10.1080/00141844.2011.646498|issn=0014-1844}}&lt;/ref&gt;.  ان زماني کان وٺي ايندڙ 5000 سالن تائين ھتي آنساني آبادي وڌندي رھي&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Immerwahr|first=Sara Anderson|date=1971|title=The Neolithic and Bronze Ages|url=http://dx.doi.org/10.2307/3601979|journal=The Athenian Agora|volume=13|pages=ii|doi=10.2307/3601979|issn=1558-8610}}&lt;/ref&gt;. 1400 ق.م ۾ ھن وسنديء ھڪ شھر جو روپ اختيار ڪري ورتو ۽ ھي شھر ماسيني تھذيب (Mycenaean civilization) جو ھڪ اھم مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي ايڪروپولس قلعو (Acropolis citadel)  تعمير ڪيو ويو جنھن جا آثار اڄ بہ موجود آھن&lt;ref&gt;{{Cite chapter|url=http://dx.doi.org/10.31826/9781463220112-001|title=A History of the Akropolis of Athens|date=2009-12-31|publisher=Gorgias Press|pages=473–560|chapter=A HISTORY OF THE AKROPOLIS OF ATHENS. [PLATES XV-XVIII.]}}&lt;/ref&gt;. ٻارھين ۽ تيرھين صدي ق.م ۾ ھي شھر پنھنجي اوج وڃائي ويٺو ۽ ھتي جي وڻج واپار۾ ڪمي اچي وئي ھئي پر نائين صدي ق.م جا اھڃاڻ ٻڌائين ٿا تہ ھن شھر جون رونقون موٽي آيون ھيون ۽ ھتي جا ماڻھو خوشحال زندگي گذاري رھيا ھئا&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Osborne|first=Robin|date=2009-03-16|title=Greece in the Making 1200-479 BC|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203880173|doi=10.4324/9780203880173}}&lt;/ref&gt;. 508 ق.م ۾ ھتان جي بادشاھ  ڪليسٿينس (Cleisthenes) ملڪ ۾ سياسي سڌارا آندا ۽ جمھوري نظام متعارف ڪرايو. 508 ق.م ۾  اٿينس ۾ مضبوط سامونڊي ٻيڙا ٺھڻ لڳا ھئا ۽ اٿينس جي حڪومت فارس (ايران) کان ٿيندڙ حملن خلاف سخت مزاحمت ڪئي. پنجين صدي ق.م ۾ فارسين ۽ يونانين جي وچ ۾ ڪيتريون ئي چڪريون ٿيون جنھن ۾ ڪڏھن فارسي تہ ڪڏھن وري يوناني سوڀارا ٿيا&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/593295807|title=Nothing less than victory : decisive wars and the lessons of history|last=Lewis|first=John|date=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3430-3|location=Princeton|oclc=593295807}}&lt;/ref&gt;.  ان کان پوءِ وارن ڏھاڪن کي اٿينس جو سونھري دور چئي سگھجي ٿو. ھي شھر ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي وڏا وڏا ليکڪ، مفڪر، تاريخدان ۽ سياستدان پيدا ٿيا جن يونان سميت سڄي يورپ ۾ جمھوريت متعارف ڪرائي. ان وقت جي مشھور قلم ڌڻين ۾ اسڪائيلس (Aeschylus)، سوفاڪلز (Sophocles) ۽ يوريپائيڊس (Euripides) پنھنجي دور جا وڏا ڊراما نگار ۽ ناول نويس ھئا. ھيروٽوڊس (Herodotus) نالي وارو تاريخ نويس ۽ جاگرافيدان ھو. ٿوسائيڊائيڊس (Thucydides) بہ ھڪ وڏو تاريخ نويس ۽ فوجي جرنل ھو. مشھور حڪيم ھپوڪريٽس (Hippocrates) ۽ عظيم مفڪر ۽ فلاسافر سوڪريٽس (Socrates) بہ انھيءَ دور سان واسطو رکن ٿا.  

چوٿين صدي ق.م جي وچ ڌاري ھي شھر اتر يونان جي ميسيڊونيا بادشاھت جي اثر ھيٺ اچڻ شروع ٿيو. 338 ق.م ۾ ميسيڊونيا جي بادشاھ فلپ ٻئي (Philip II) ھن شھر تي قبضو ڪيو. اڳتي ھلي رومي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ بہ ھن شھر جي اھميت ۽ عروج قائم رھيو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ شھنشاھ ھيڊريان (Hadrian) ھن شھر ۾ لائبرري، جمنازيم ۽ آبي نالا ٺھرايا.  ھن  اولمپئن زيوس  (Olympian Zeus) جو مقبرو پڻ تعمير ڪرايو.  

چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ ھتي خونريز فساد ٿيا جنھن ڪري شھر پنھنجو عروج وڃائي ويٺو. البت نائين ۽ ڏھين صدي عيسويءَ ۾ ھن شھر ۾ خوشحالي موٽي آئي. 1458ع ۾ ھي شھر عثماني سلطنت جو حصو بنجي ويو. يونان جي آزاديءَ جي ويڙھ جي نتيجي ۾ يوناني بادشاھت قائم ٿي ۽ 1834ع ۾ اٿينس کي انھيءَ بادشاھت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. آزاديءَ جي ويڙھ دوران ھن شھر ۾ ڪافي تباھي آئي ھئي ۽ ھتان جي آبادي تمام گھڻي گھٽجي وئي ھئي. يونان جي پھرئين بادشاھ اوٽو (Otto) ھن شھر جي ٻيھر تعمير ڪرائي. انھيءَ دور ۾ ھتي ڪيتريون ئي نيون عمارتون تعمير ٿيون. اوڻويھين صديءَ ۾ تعمير ٿيل عمارتن ۽ يادگارن ۾ اٿينس يونيورسٽي (1837ع)، اٿينس جا قومي باغ (1840ع)، يونان جي قومي لائبرري (1842ع)، پراڻو شاھي محل (ھاڻوڪو پارليامينٽ ھائوس) (1843ع)، پارليامينٽ جي پراڻي عمارت (1858ع)، سٽي ھال (1874ع)،   زيپئون نمائشي ھال (1978ع)،   يوناني قومي اڪيڊمي (1885ع) ۽ نئون شاھي محل جيڪو ھاڻي صدارتي محل آھي (1997ع)  شامل آھن. ويھين صديءَ جي ٽئين ڏھاڪي ۾ يونان ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ٿيل جنگ سبب اٽڪل ڏھ لک يوناني ترڪيءَ مان لڏي اچي اٿينس ۾ رھيا جنھن سبب شھر جي آباديءَ ۾ گھڻي واڌ آئي.  ٻي علامگير جنگ دوران جرمنيءَ جي فوج ھن شھر تي قبضو ڪيو. انھيءَ قبضي دوران شھر ۾ ڪافي وڳوڙ ٿيا ۽ قابض فوجين خلاف بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي.                   

=== ھاڻوڪو اٿينس  ===
ٻي عالمگير جنگ کان پوءِ ھن شھر جي آباديءَ ۾ ٻيھر گھڻي واڌ آئي. يونان جي ڳوٺن ۽ ٻيٽن تان وڏي تعداد ۾ ماڻھو روزگار جي سلسلي ۾ ھن شھر ۾ اچي رھڻ لڳا.  1981ع ۾ يونان يورپي يونين جو ميمبر بنيو، جنھن ڪري ھتي ڪيترائي ترقياتي ڪم ٿيا پر گڏوگڏ ٽريفڪ جي پيھ ۽ ماحول جي گدلاڻ ھتان جي تاريخي يادگارن کي نقصان پھچائڻ لڳي. ماحول جي گدلاڻ ۽ وسيلن جي کوٽ سبب ھن شھر کي 1996ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزباني نہ ملي سگھي. انھن مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ يوناني حڪومت ۽ يورپي يونين گڏجي نوان پراجيڪٽ شروع ڪيا. اٿينس جو نئون ھوائي اڏو تعمير ٿيو ۽ شھر ۾ ميٽرو سروس شروع ڪئي وئي. فضائي گدلاڻ کي گھٽائڻ لاءِ شھر جي مرڪزي حصي ۾ موٽرڪارن جي امدورفت کي بہ گھٽايو ويو. انھن قدمن سبب اٿينس کي 2004ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزبانيءَ جو اعزاز مليو. اھي رانديون نھايت ڪاميابيءَ سان ھن شھر ۾ منعقد ٿيون. 2008ع ۾ ھڪ پوليس آفيسر 15 سالن جي ھڪ شاگرد کي گوليون ھڻي ماري ڇڏيو جنھن سبب شھر ۾ ھڙتالون ۽ فساد ٿيا. 

== جاگرافي ==
ھي شھر اٽيڪا (Attica) جي مرڪزي ميدان ۾ ڦھليل آھي جنھن کي اٿينس بيسن (Athens Basin) يا اٽيڪا بيسن (Attica Basin) سڏيو وڃي ٿو.  ھن ميدان جي چوڌاري چار وڏا جبل موجود آھن: اولھ ۾ ايگاليو جبل (Mount Aigaleo)، اتر ۾ پارنيٿا جبل (Mount Parnitha)، اتر اوڀر ۾ پينٽيليڪس جبل (Mount Pentelicus) ۽ اوڀر ۾ ھائيميٽس جبل (Mount Hymettus)&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.urbanheatisland.info/|title=Urban Heat Island - Your daily coverage regarding European news|website=Urban Heat Island|language=de-DE|access-date=2022-03-17}}&lt;/ref&gt;. اٿينس جو شھري علائقو 50 ڪلوميٽرن (31 ميلن) ۾ ڦھليل آھي. ھي شھر خط استوا کان 38 درجا اتر ۾ آباد آھي. ھن شھر مان ٽي تاريخي نديون گذرن ٿيون.

=== آبھوا ===
اٿينس شھر ۽ آسپاس واري علائقي ۾ اونھاري ۾ صحارا کان اٿندڙ گرم ھوائون لڳنديون آھن. انھن ھوائن جي اثر ڪري اونھاري ۾ موسم گھڻو ڪري گرم ۽ خشڪ رھندي آھي. سياري ۾ ھي شھر اولھ کان اٿندڙ ٿڌين ھوائن جي اثر ھيٺ رھندو آھي انڪري ھلڪي ٿڌ ۽ مينھن وسندو آھي. ھتي سال ۾ سراسري طور 433 ملي ميٽر (17 انچ) مينھن وسي ٿو. عام طور تي آڪٽوبر ۽ اپريل مينھوڳيءَ وارا مھينا ھوندا آھن جڏھن تہ جولاءِ ۽ آگسٽ گھڻو ڪري سال جا سڀ کان خشڪ مھينا ھوندا آھن. 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اٿينس]]
[[زمرو:يونان]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:يونان جا شهر]]
[[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]]</text>
      <sha1>qjyd1dcyu2wcsloq7a16jwxaroykxbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409210</id>
      <parentid>409209</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31032" sha1="7hb18v5nqftp634mpprpwvmxzrhjylv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = اٿينس
| native_name        = {{native name|el|Αθήνα}}

| image_skyline = Athens Montage L.png
| image_size = 280px
| image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]]

| image_flag = Flag of the City of Athens.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = اٿينس جو جهنڊو

| image_seal = Coat of arms athens.svg
| seal_size = 90px
| seal_caption = اٿينس جو نشان
| nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' (&quot;شاندار شهر&quot;)&lt;br /&gt;
{{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' (&quot;واڱڻائي تاج وارو شهر&quot;)

| settlement_type    = [[گاديءَ جو هنڌ]]
| nicknames          = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، &quot;شاندار شهر&quot;)&lt;br/&gt;
{{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، &quot;[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]&quot;)&lt;br/&gt;
&quot;دانائيءَ جو شهر&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |date=30 March 2022
 |title=Athens: City of Wisdom
 |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom
 |access-date=10 September 2022
 |publisher=Washington Independent Review of Books
 |archive-date=10 September 2022
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
&quot;دليل جو شهر&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |date=15 July 2022
 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith
 |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith
 |access-date=18 October 2022
 |publisher=RANE Network
}}&lt;/ref&gt;
| image_flag         = Flag of the City of Athens.svg
| flag_size          = 110
| image_seal         = Coat of arms athens.svg
| seal_size          = 90
| pushpin_map        = Greece#Europe
| pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ
| pushpin_relief     = 1
| coordinates        = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}}
| subdivision_type   = ملڪ
| subdivision_name   = {{flagicon|Greece}} [[يونان]]
| subdivision_type1  = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]]
| subdivision_name1  = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]]
| subdivision_type2  = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]]
| subdivision_name2  = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]]
| subdivision_type3  = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]]
| subdivision_name3  = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]]
| government_type    = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]]
| leader_party       = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}}
| leader_title       = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]]
| leader_name        = [[هاريس ڊوڪاس]]&lt;ref name=mayor&gt;[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior&lt;/ref&gt;
| named_for          = [[اٿينا]]
| parts_type         = ضلعا
| parts_style        = para
| p1                 = 7
| population_as_of   = 2021
| population_footnotes = &lt;ref name=census21/&gt;
| area_total_km2     = 38.964
| population_total   = 643,452
| total_type         = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي
| population_rank    = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو
| population_urban   = 3,059,764
| area_urban_km2     = 412
| population_density_urban_km2 = auto
| population_metro   = 3,638,281
| area_metro_km2     = 2,928.717
| population_density_metro_km2 = auto
| population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]]
| demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]]
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en
 |title=EU regions by GDP, Eurostat
 |access-date=18 September 2023
 |website=www.ec.europa.eu
}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = ميٽرو
| demographics1_info1 = €115.495&amp;nbsp;ارب (2024)
| demographics1_title2 = في ماڻهو
| demographics1_info2 = €30,684 (2024)
| timezone1          = [[اوڀر يورپي وقت|EET]]
| utc_offset1        = +2
| timezone1_DST      = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]]
| utc_offset1_DST    = +3
| elevation_min_m    = 70.1
| elevation_max_m    = 338
| postal_code_type   = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code        = 10x xx، 11x xx، 120 xx
| area_code_type     = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]]
| area_code          = 21
| registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]]
| blank_name_sec1    = [[سرپرست بزرگ]]
| blank_info_sec1    = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر)
| blank_name_sec2    = اهم هوائي اڏو
| blank_info_sec2    = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]]
| website            = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}}
}}

'''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=Wells
 |first=John C.
 |title=Longman pronunciation dictionary
 |publisher=Longman
 |year=1990
 |isbn=0-582-05383-8
 |location=Harlow, England
 |page=48
 |chapter=Athens
}}&lt;/ref&gt;}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي&lt;ref name=&quot;census21&quot;&gt;{{Cite press release
 |title=Census 2021 GR
 |date=19 July 2022
 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]]
 |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf
 |access-date=12 September 2022
 |url-status=live
 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf
 |archive-date=9 October 2022
}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.&lt;ref name=&quot;stat01&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Population &amp; housing census 2001 (incl. area and average elevation)
 |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf
 |archive-date=21 September 2015
 |publisher=National Statistical Service of Greece
 |language=el
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Characteristics
 |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm
 |archive-date=4 January 2007
 |access-date=6 January 2007
 |website=Hellenic Interior Ministry
 |publisher=ypes.gr
}}&lt;/ref&gt;

اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،&lt;ref&gt;Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.&lt;/ref&gt; جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |last1=Greenberg
 |first1=Mike
 |last2=PhD
 |date=23 February 2021
 |title=Athena Facts: Things that not many people know about...
 |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/
 |access-date=20 February 2024
 |language=en-US
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]]

[[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens
 |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&amp;lhmma_id=3817
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&amp;lhmma_id=3817
 |archive-date=21 August 2016
 |access-date=31 December 2009
 |website=Hellenic Ministry of Culture
 |publisher=yppo.gr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |last=((CNN &amp; Associated Press))
 |date=16 January 1997
 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology
 |publisher=CNN
 |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html
 |access-date=28 March 2007
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html
 |archive-date=6 December 2007
}}&lt;/ref&gt; ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.&lt;/ref&gt; ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref name=britannica&gt;{{Cite web
 |title=Athens
 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens
 |archive-date=6 January 2009
 |access-date=31 December 2008
 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bbc&gt;[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007&lt;/ref&gt;

جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=The World According to GaWC 2020
 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html
 |url-status=live
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html
 |archive-date=24 August 2020
 |access-date=31 August 2020
 |website=GaWC – Research Network
 |publisher=Globalization and World Cities
}}&lt;/ref&gt; شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي.

اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،&lt;ref name=&quot;ESPO&quot;&gt;{{Cite web
 |date=21 November 2022
 |title=Maritime passenger statistics
 |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&amp;oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020
 |access-date=25 March 2023
 |website=Eurostat
 |publisher=[[Eurostat]]
 |archive-date=25 March 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&amp;oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=World Shipping Council- Top 50 Ports
 |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports
 |access-date=7 July 2022
 |website=World Shipping Council
 |archive-date=13 August 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي&lt;ref name=census21/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT
 |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results
 |access-date=10 June 2023
 |website=www.statistics.gr
 |archive-date=5 January 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023
 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population
 |access-date=2 March 2023
 |website=www.macrotrends.net
 |archive-date=21 September 2020
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.&lt;ref name=area/&gt;

[[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]]

[[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو.

اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن.

اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن.

اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;oly&quot;&gt;{{Cite news
 |last=((CNN &amp; Sports Illustrated))
 |date=5 September 1997
 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics
 |publisher=sportsillustrated.cnn.com
 |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/
 |access-date=28 March 2007
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/
 |archive-date=19 May 2008
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جو بنياد ==
اٿينس شھر تي اھو نالو ڪيئن پيو ان بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگھجي. مختلف ماھرن جا مختلف رايا آھن ۽ ڪنھن بہ راءِ کي حتمي نٿو چئي سگھجي. پراڻي يوناني ٻوليءَ ۾ ھن شھر کي   ايٿنائي   (Ἀθῆναι) سڏيو ويندو ھو. بعد ۾ ھن کي  َاَٿين Ἀθη (''Athḗnē'')  سڏيو ويو&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&amp;fromdoc=Perseus:text:1999.01.0135|title=Homer, Odyssey, Book 7|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=2022-03-17}}&lt;/ref&gt;.   انھيءَ ڳالھ تي بہ ڪافي بحث ٿيو آھي تہ اٿينس تي اھو نالو ايٿينا ديويءَ جي ڪري پيو يا ايٿينا ديويءَ تي اٿينس شھر جي ڪري اھو نالو پيو.  ٻوليءَ جي ماھرن جي اڪثريت جو خيال آھي تہ اٿينس شھر جي ڪري اٿينا ديوي تي اھو نالو پيو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/greekreligion0000burk|title=Greek religion|last=Burkert|first=Walter|date=1985|publisher=Cambridge, Mass. : Harvard University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-674-36280-2}}&lt;/ref&gt;. اٿينس لفظ جي بڻ بڻياد بابت ھيٺيان نظريا بہ پيش ٿيا پر انھن کي ھاڻي رد ڪيو ويو آھي&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Walbank|first=Frank William|last2=Sacks|first2=Kenneth S.|date=2016-03-07|title=Heliodorus (1), of Athens, Greek writer|url=http://dx.doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.2981|journal=Oxford Research Encyclopedia of Classics|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;.

1.  ڪرسچين روبيڪ جي خيال ۾ اٿينس لفظ جو بنياد يوناني لفظ اٿوس ( ἄθος) يا انٿوس ( ἄνθος) آھي جنھن جي معنيٰ آھي ”گل“. 

2. لڊوگ وان دودرلين  (Ludwig von Döderlein) جي چوڻ مطابق لفظ ”اٿينس“ يوناني ٻوليءَ جي لفظ ”ٿائو“ مان نڪتل آھي جنھن جي معنيٰ آھي ”ڀلي زمين“.    

== تاريخ ==
يارھين کان ستين صدي قبل مسيح واري زماني ۾ اٿينس شھر واري علائقي ۾ ھڪ وڏي غار موجود ھئي جنھن ۾ پھرين انساني آباديءَ جا اھڃاڻ ملن ٿا&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2011-12|title=Editorial Board|url=http://dx.doi.org/10.1080/00141844.2011.646498|journal=Ethnos|volume=76|issue=4|pages=ebi–ebi|doi=10.1080/00141844.2011.646498|issn=0014-1844}}&lt;/ref&gt;.  ان زماني کان وٺي ايندڙ 5000 سالن تائين ھتي آنساني آبادي وڌندي رھي&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Immerwahr|first=Sara Anderson|date=1971|title=The Neolithic and Bronze Ages|url=http://dx.doi.org/10.2307/3601979|journal=The Athenian Agora|volume=13|pages=ii|doi=10.2307/3601979|issn=1558-8610}}&lt;/ref&gt;. 1400 ق.م ۾ ھن وسنديء ھڪ شھر جو روپ اختيار ڪري ورتو ۽ ھي شھر ماسيني تھذيب (Mycenaean civilization) جو ھڪ اھم مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي ايڪروپولس قلعو (Acropolis citadel)  تعمير ڪيو ويو جنھن جا آثار اڄ بہ موجود آھن&lt;ref&gt;{{Cite chapter|url=http://dx.doi.org/10.31826/9781463220112-001|title=A History of the Akropolis of Athens|date=2009-12-31|publisher=Gorgias Press|pages=473–560|chapter=A HISTORY OF THE AKROPOLIS OF ATHENS. [PLATES XV-XVIII.]}}&lt;/ref&gt;. ٻارھين ۽ تيرھين صدي ق.م ۾ ھي شھر پنھنجي اوج وڃائي ويٺو ۽ ھتي جي وڻج واپار۾ ڪمي اچي وئي ھئي پر نائين صدي ق.م جا اھڃاڻ ٻڌائين ٿا تہ ھن شھر جون رونقون موٽي آيون ھيون ۽ ھتي جا ماڻھو خوشحال زندگي گذاري رھيا ھئا&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Osborne|first=Robin|date=2009-03-16|title=Greece in the Making 1200-479 BC|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203880173|doi=10.4324/9780203880173}}&lt;/ref&gt;. 508 ق.م ۾ ھتان جي بادشاھ  ڪليسٿينس (Cleisthenes) ملڪ ۾ سياسي سڌارا آندا ۽ جمھوري نظام متعارف ڪرايو. 508 ق.م ۾  اٿينس ۾ مضبوط سامونڊي ٻيڙا ٺھڻ لڳا ھئا ۽ اٿينس جي حڪومت فارس (ايران) کان ٿيندڙ حملن خلاف سخت مزاحمت ڪئي. پنجين صدي ق.م ۾ فارسين ۽ يونانين جي وچ ۾ ڪيتريون ئي چڪريون ٿيون جنھن ۾ ڪڏھن فارسي تہ ڪڏھن وري يوناني سوڀارا ٿيا&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/593295807|title=Nothing less than victory : decisive wars and the lessons of history|last=Lewis|first=John|date=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3430-3|location=Princeton|oclc=593295807}}&lt;/ref&gt;.  ان کان پوءِ وارن ڏھاڪن کي اٿينس جو سونھري دور چئي سگھجي ٿو. ھي شھر ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي وڏا وڏا ليکڪ، مفڪر، تاريخدان ۽ سياستدان پيدا ٿيا جن يونان سميت سڄي يورپ ۾ جمھوريت متعارف ڪرائي. ان وقت جي مشھور قلم ڌڻين ۾ اسڪائيلس (Aeschylus)، سوفاڪلز (Sophocles) ۽ يوريپائيڊس (Euripides) پنھنجي دور جا وڏا ڊراما نگار ۽ ناول نويس ھئا. ھيروٽوڊس (Herodotus) نالي وارو تاريخ نويس ۽ جاگرافيدان ھو. ٿوسائيڊائيڊس (Thucydides) بہ ھڪ وڏو تاريخ نويس ۽ فوجي جرنل ھو. مشھور حڪيم ھپوڪريٽس (Hippocrates) ۽ عظيم مفڪر ۽ فلاسافر سوڪريٽس (Socrates) بہ انھيءَ دور سان واسطو رکن ٿا.  

چوٿين صدي ق.م جي وچ ڌاري ھي شھر اتر يونان جي ميسيڊونيا بادشاھت جي اثر ھيٺ اچڻ شروع ٿيو. 338 ق.م ۾ ميسيڊونيا جي بادشاھ فلپ ٻئي (Philip II) ھن شھر تي قبضو ڪيو. اڳتي ھلي رومي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ بہ ھن شھر جي اھميت ۽ عروج قائم رھيو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ شھنشاھ ھيڊريان (Hadrian) ھن شھر ۾ لائبرري، جمنازيم ۽ آبي نالا ٺھرايا.  ھن  اولمپئن زيوس  (Olympian Zeus) جو مقبرو پڻ تعمير ڪرايو.  

چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ ھتي خونريز فساد ٿيا جنھن ڪري شھر پنھنجو عروج وڃائي ويٺو. البت نائين ۽ ڏھين صدي عيسويءَ ۾ ھن شھر ۾ خوشحالي موٽي آئي. 1458ع ۾ ھي شھر عثماني سلطنت جو حصو بنجي ويو. يونان جي آزاديءَ جي ويڙھ جي نتيجي ۾ يوناني بادشاھت قائم ٿي ۽ 1834ع ۾ اٿينس کي انھيءَ بادشاھت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. آزاديءَ جي ويڙھ دوران ھن شھر ۾ ڪافي تباھي آئي ھئي ۽ ھتان جي آبادي تمام گھڻي گھٽجي وئي ھئي. يونان جي پھرئين بادشاھ اوٽو (Otto) ھن شھر جي ٻيھر تعمير ڪرائي. انھيءَ دور ۾ ھتي ڪيتريون ئي نيون عمارتون تعمير ٿيون. اوڻويھين صديءَ ۾ تعمير ٿيل عمارتن ۽ يادگارن ۾ اٿينس يونيورسٽي (1837ع)، اٿينس جا قومي باغ (1840ع)، يونان جي قومي لائبرري (1842ع)، پراڻو شاھي محل (ھاڻوڪو پارليامينٽ ھائوس) (1843ع)، پارليامينٽ جي پراڻي عمارت (1858ع)، سٽي ھال (1874ع)،   زيپئون نمائشي ھال (1978ع)،   يوناني قومي اڪيڊمي (1885ع) ۽ نئون شاھي محل جيڪو ھاڻي صدارتي محل آھي (1997ع)  شامل آھن. ويھين صديءَ جي ٽئين ڏھاڪي ۾ يونان ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ٿيل جنگ سبب اٽڪل ڏھ لک يوناني ترڪيءَ مان لڏي اچي اٿينس ۾ رھيا جنھن سبب شھر جي آباديءَ ۾ گھڻي واڌ آئي.  ٻي علامگير جنگ دوران جرمنيءَ جي فوج ھن شھر تي قبضو ڪيو. انھيءَ قبضي دوران شھر ۾ ڪافي وڳوڙ ٿيا ۽ قابض فوجين خلاف بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي.                   

=== ھاڻوڪو اٿينس  ===
ٻي عالمگير جنگ کان پوءِ ھن شھر جي آباديءَ ۾ ٻيھر گھڻي واڌ آئي. يونان جي ڳوٺن ۽ ٻيٽن تان وڏي تعداد ۾ ماڻھو روزگار جي سلسلي ۾ ھن شھر ۾ اچي رھڻ لڳا.  1981ع ۾ يونان يورپي يونين جو ميمبر بنيو، جنھن ڪري ھتي ڪيترائي ترقياتي ڪم ٿيا پر گڏوگڏ ٽريفڪ جي پيھ ۽ ماحول جي گدلاڻ ھتان جي تاريخي يادگارن کي نقصان پھچائڻ لڳي. ماحول جي گدلاڻ ۽ وسيلن جي کوٽ سبب ھن شھر کي 1996ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزباني نہ ملي سگھي. انھن مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ يوناني حڪومت ۽ يورپي يونين گڏجي نوان پراجيڪٽ شروع ڪيا. اٿينس جو نئون ھوائي اڏو تعمير ٿيو ۽ شھر ۾ ميٽرو سروس شروع ڪئي وئي. فضائي گدلاڻ کي گھٽائڻ لاءِ شھر جي مرڪزي حصي ۾ موٽرڪارن جي امدورفت کي بہ گھٽايو ويو. انھن قدمن سبب اٿينس کي 2004ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزبانيءَ جو اعزاز مليو. اھي رانديون نھايت ڪاميابيءَ سان ھن شھر ۾ منعقد ٿيون. 2008ع ۾ ھڪ پوليس آفيسر 15 سالن جي ھڪ شاگرد کي گوليون ھڻي ماري ڇڏيو جنھن سبب شھر ۾ ھڙتالون ۽ فساد ٿيا. 

== جاگرافي ==
ھي شھر اٽيڪا (Attica) جي مرڪزي ميدان ۾ ڦھليل آھي جنھن کي اٿينس بيسن (Athens Basin) يا اٽيڪا بيسن (Attica Basin) سڏيو وڃي ٿو.  ھن ميدان جي چوڌاري چار وڏا جبل موجود آھن: اولھ ۾ ايگاليو جبل (Mount Aigaleo)، اتر ۾ پارنيٿا جبل (Mount Parnitha)، اتر اوڀر ۾ پينٽيليڪس جبل (Mount Pentelicus) ۽ اوڀر ۾ ھائيميٽس جبل (Mount Hymettus)&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.urbanheatisland.info/|title=Urban Heat Island - Your daily coverage regarding European news|website=Urban Heat Island|language=de-DE|access-date=2022-03-17}}&lt;/ref&gt;. اٿينس جو شھري علائقو 50 ڪلوميٽرن (31 ميلن) ۾ ڦھليل آھي. ھي شھر خط استوا کان 38 درجا اتر ۾ آباد آھي. ھن شھر مان ٽي تاريخي نديون گذرن ٿيون.

=== آبھوا ===
اٿينس شھر ۽ آسپاس واري علائقي ۾ اونھاري ۾ صحارا کان اٿندڙ گرم ھوائون لڳنديون آھن. انھن ھوائن جي اثر ڪري اونھاري ۾ موسم گھڻو ڪري گرم ۽ خشڪ رھندي آھي. سياري ۾ ھي شھر اولھ کان اٿندڙ ٿڌين ھوائن جي اثر ھيٺ رھندو آھي انڪري ھلڪي ٿڌ ۽ مينھن وسندو آھي. ھتي سال ۾ سراسري طور 433 ملي ميٽر (17 انچ) مينھن وسي ٿو. عام طور تي آڪٽوبر ۽ اپريل مينھوڳيءَ وارا مھينا ھوندا آھن جڏھن تہ جولاءِ ۽ آگسٽ گھڻو ڪري سال جا سڀ کان خشڪ مھينا ھوندا آھن. 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اٿينس]]
[[زمرو:يونان]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:يونان جا شهر]]
[[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]]</text>
      <sha1>7hb18v5nqftp634mpprpwvmxzrhjylv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75621</id>
    <revision>
      <id>409109</id>
      <parentid>343245</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31952" sha1="34zmpdoub3eh8h9ssbi1ryd3enyt25n" xml:space="preserve">[[پاڪستان]] هڪ اسلامي ملڪ هجڻ جي ڪري هزارين مسجدن جو گهر آهي. ڪجهه مسجدون پنهنجي سائيز، خوبصورتي، فن تعمير ۽ تاريخ جي ڪري ڪافي مشهور آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://pakiholic.com/15-most-amazing-beautiful-mosques-pakistan/|title=15 Most Amazing and Beautiful Mosques in Pakistan|date=5 October 2016|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; '''[[پاڪستان]] ۾ [[مسجد|مسجدن]] جي فهرست''' ھيٺ ڏنل آھي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!نالو
! class=&quot;unsortable&quot; |تصوير
!شهر
!نمازین جي گنجائش
!ریمارڪس 
!ٺهيل
! class=&quot;unsortable&quot; |رقبو چورس ميٽر 
! class=&quot;unsortable&quot; |حوالا
|-
|- valign=&quot;center&quot;
|جامع مسجد بنڀور
|[[File:Bhambore1.JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[ڀنڀور|بنڀور]]، [[سنڌ]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[ڀنڀور|بنڀور]] هڪ قديم شهر آهي جيڪو پهرين صدي قبل مسيح سان موجود آھی ء [[سنڌ]] ، پاڪستان ۾ واقع آهي. شهر جي اڀرندي حصي ۾ بنڀور مسجد جا ٽڪرا آهن، جن تي هڪ لکت 727ع جي آهي، جيڪا سنڌ جي فتح کان 16 سال پوءِ آهي، جيڪا علائقي جي قديم ترين مسجدن جو بهترين محفوظ نمونو ظاهر ڪري ٿي. شهر جا آثار اڃا تائين محفوظ آهن.هيءَ مسجد پاڪستان جي قديم ترين مسجدن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|727ع
|
|&lt;ref name=&quot;Wesler&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=0qSExw3tH1oC&amp;pg=PA253|title=An Archaeology of Religion|last=Kit W. Wesler|date=19 April 2012|publisher=University Press of America|isbn=978-0761858454|page=253|access-date=8 September 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=14204|title=Friday Mosque of Banbhore|publisher=ArchNet|access-date=8 September 2012|quote=... the Jami' Masjid of Banbhore is one of the earliest known mosques in the Indo-Pakistan subcontinent.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sindh&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.culture.gos.pk/index.php/govt-of-sindh-museums-galleries/banbhore-museum|title=Banbhore Museum|website=Culture Department|publisher=Govt. of Sindh|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108165854/http://www.culture.gos.pk/index.php/govt-of-sindh-museums-galleries/banbhore-museum|archive-date=8 November 2012|access-date=3 September 2012}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[چقچان مسجد]]
|[[File:Side_view_of_Chaqchan_Mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[خپلو]] ، [[گلگت بلتستان]]
|{{nts|500}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;ڪشميري طرز جي چقچان مسجد، علائقي جي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ، سال 1370ع ۾ تعمير ڪئي وئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1370ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://blogs.dunyanews.tv/11753/|title=Two of the oldest mosques of Pakistan|website=Blogs.dunyanews.tv|access-date=26 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pakistanitourism.com/places-to-go/chaqchan-mosque|title=Chaqchan Mosque, Khaplu|website=www.pakistantourism.com|access-date=26 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=mQFuAAAAMAAJ&amp;q=chaqchan+mosque|title=baltistan in history|last=Afridi|first=Banat Gul|year=1988}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Amburiq Mosque|امبوريق مسجد]]
|[[File:Amburiq_Mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[شگر]] ، [[گلگت بلتستان]]
|{{nts|500}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;اها بلتستان جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي، جيڪا سيد علي همداني ٺاهي هئي. اهو پڻ سڀ کان مشهور نشانن مان هڪ آهي ۽ بلتستان ۾ هڪ اهم سياحتي ڪشش آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|14 صدي عيسويء
|
|&lt;ref name=&quot;archnet&quot;&gt;{{Citation |title=Amburq Mosque |url=https://archnet.org/sites/5514 |accessdate=2024-04-07 |archive-date=2023-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108063145/https://www.archnet.org/sites/5514 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=uom79HNFPGgC&amp;q=chaqchan+mosque&amp;pg=PA252|title=Messianic Hopes and Mystical Visions: The Nåurbakhshåiya Between Medieval|last=Shahzad Bashir|year=2003|isbn=9781570034954}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Neevin Mosque|نيوين مسجد]]
|[[File:Neevin_Masjid_3_(WCLA).jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|100}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;نيوين مسجد لاهور جي ديوار واري شهر ۾ واقع آهي، جيڪا لودي خاندان پنهنجي پهرين بادشاهه بهلول لودي جي دور حڪومت ۾ ٺاهي هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1460ع
|
|&lt;ref name=&quot;Dar&quot;&gt;{{Cite news|url=http://tns.thenews.com.pk/architectural-wonder-25-feet-under/#.WFsF3KIrLBo|title=An architectural wonder, 25 feet under|last=Dar|first=Nadeem|date=5 July 2015|access-date=21 December 2016|publisher=The News (Pakistan)|archive-date=22 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222081758/http://tns.thenews.com.pk/architectural-wonder-25-feet-under/#.WFsF3KIrLBo|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Qureishi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pakistantoday.com.pk/blog/2016/01/16/neevin-masjid-the-8th-wonder/|title=Neevin Masjid – the 8th wonder|last=Qureishi|first=Tania|date=16 January 2016|publisher=Pakistan Today|access-date=21 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Begum Shahi Mosque|بيگم شاهي مسجد]]
| 
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;بيگم شاهي مسجد 17 صدي جي شروعات واري مسجد آهي جيڪا لاهور جي والڊ سٽي ۾ واقع آهي. هيءَ مسجد 1611ع کان 1614ع جي وچ ۾ مغل شهنشاهه جهانگير جي دور ۾ پنهنجي ماءُ جي شان ۾ ٺاهي وئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1614
|
|. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2016/03/12/begum-shahi-masjid/|title=Begum Shahi Masjid|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;asher&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;TQ&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2016/03/12/features/begum-shahi-masjid/|title=Begum Shahi Masjid|date=12 March 2016|access-date=31 August 2016|agency=Pakistan Today}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=apU3AAAAIAAJ&amp;q=maryam+zamani+mosque|title=The Encyclopaedia of Islam|last=Gibb|first=H. A. R.|date=1954|publisher=Brill Archive|isbn=9004064710|access-date=30 August 2016}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Dai Anga Mosque|دائي انگا مسجد]]
|[[File:Dai_Anga_Mosque_view_from_the_main_entrance.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[لاھور|لاهور]] شهر ۾ [[لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|لاهور ريلوي اسٽيشن]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. چيو وڃي ٿو ته هيءَ مسجد 1635ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[شاهجهان]] جي بچپن واري نرس، دائي انگا جي اعزاز ۾ ٺاهي وئي هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1635 يا 1639
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_dai_anga.html|title=Dai Anga Mosque|website=Lahore Sites of Interest}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.discover-pakistan.com/dai-anga-mosque.html|title=DAI ANGA MOSQUE - 1635|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Moti Masjid (Lahore)|موتي مسجد]]
|[[File:Moti_Mosque_(inside_Lahore_Fort).JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;موتي مسجد 17هين صدي جي هڪ [[مذهب|مذهبي]] عمارت آهي جيڪا [[قلعو لاهور|لاهور جي قلعي]] اندر واقع آهي. اهو هڪ ننڍڙو، [[سنگ مرمر|سفيد سنگ مرمر جو]] ڍانچو آهي، جيڪو [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] جهانگير تعمير ڪرايو هو، ۽ لاهور فورٽ ڪمپليڪس ۾ سندس نمايان توسيع مان هڪ آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1635
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2015/06/20/a-pearl-inside-lahore-fort-moti-masjid/|title=A pearl inside Lahore Fort – Moti Masjid|last=Dar|first=Nadeem|date=20 June 2015|access-date=6 January 2017|agency=Pakistan Today}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2607 Lahore Fort Complex: Moti Masjid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525055009/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2607 |date=25 May 2011 }} at ArchNet. Retrieved 16 April 2008.&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[وزير خان مسجد]]
|[[File:Wazir_Khan_Mosque_by_Moiz.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|10000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;هيءَ مسجد [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[شاهجهان]] جي دور حڪومت ۾ ٺاهي وئي. وزير خان مسجد جي تعمير 1634 ع ۾ شروع ٿي ۽ 1641ع ۾ مڪمل ٿي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1642
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archnet.org/system/publications/contents/6585/original/DPC3347.pdf?1384798179|title=Conservation of the Wazir Khan Mosque Lahore: Preliminary Report on Condition and Risk Assessment|date=2012|access-date=25 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827000354/http://archnet.org/system/publications/contents/6585/original/DPC3347.pdf?1384798179|archive-date=27 August 2016|agency=Aga Khan Development Network|accessdate=7 April 2024|archivedate=27 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827000354/http://archnet.org/system/publications/contents/6585/original/DPC3347.pdf?1384798179}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1278/|title=Wazir Khan's Mosque, Lahore|publisher=UNESCO|access-date=4 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot; 
|[[Shahi Mosque|شاهي مسجد، چنيوٽ]]
|[[File:View_of_outside_the_crridor_of_shahi_masjid.JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[چنيوٽ]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|1200}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[Hakim Saad-Ullah Khan|حڪيم سعد الله خان]] ٺهرايو هو۔&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1646-1655
|
|
|- valign=&quot;center&quot;
|اونچي مسجد
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[File:Unchi_Masjid_2_(WCLA).jpg|160x160 عڪسلون]]&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|&lt;sub&gt;'''&lt;big&gt;[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]&lt;/big&gt;'''&lt;/sub&gt;
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[مغل سلطنت|مغل دور جي]] مسجد حڪيمان بازار سان گڏ، ڀٽي گيٽ جي ڀرسان، جيڪا لاهور جي ديوار واري شهر ۾ وڃي ٿي. لاهور جي ديوار واري شهر ۾ ٻين مسجدن جي برعڪس، ڪو به لکت موجود ناهي، جيڪو مسجد جي تعمير جي سال جي نشاندهي ڪري.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|دستیاب نا آھی۔
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://walledcitylahore.gop.pk/oonchi-masjid-of-bhatti-gate-another-wonder-lost-with-the-passage-of-time/|title=OONCHI MASJID OF BHATTI GATE — ANOTHER WONDER LOST WITH THE PASSAGE OF TIME|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهه جهان مسجد]]
|[[File:Shah_Jahan_Mosque_Center_(20673302596).jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ٺٽو]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|20000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;شاهه جهان مسجد 17 صدي جي هڪ عمارت آهي جيڪا [[ٺٽو|ٺٽي]] شهر جي مرڪزي مسجد طور ڪم ڪري ٿي. اهو [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايو هو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1647
|
|&lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Atlas of Islamic History|last=Sluglett|first=Peter|date=2015|publisher=Routledge|isbn=9781317588979}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;asher&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&amp;q=thatta&amp;pg=PA349|title=Architecture of Mughal India, Part 1, Volume 4|last=Asher|first=Catherine|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521267281|access-date=16 July 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;SHAH JAHAN MOSQUE&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.discover-pakistan.com/shah-jahan-mosque.html|title=SHAH JAHAN MOSQUE|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://visitpak.com/shah-jahan-mosque-or-shahjahani-mosque-thatta-sindh/|title=Shah Jahan Mosque, Thatta|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[مهابت خان مسجد|مھابت خان مسجد]]
|[[File:MKmosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[پشاور]] ، [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]]
|{{nts|14000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;مھابت خان مسجد [[پشاور]] ، [[پاڪستان]] ۾ 17 صدي جي [[مغل سلطنت|مغل]] دور جي مسجد آهي. هيءَ مسجد 1660ع کان 1670ع جي وچ ۾ ٺاهي وئي، جنهن جو نالو [[پشاور]] جي مغل گورنر نواب مهابت خان بن علي مردان خان جي نالي پٺيان رکيو ويو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1670ع
|
|&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1996|title=Mahabat Khan Mosque|url=https://books.google.com/books?id=PK_XAAAAMAAJ&amp;q=khan+mosque+peshawar|journal=Pharos:Research Journal of the Shaykh Zayed Islamic Centre|publisher=University of Peshawar|volume=3|issue=11|access-date=15 September 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;dawn&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/432286|title=AROUND TOWN: Masjid Mahabat Khan: Splendour of Mughal art|date=5 December 2008|access-date=15 September 2017|agency=Dawn}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.google.com.pk/search?rlz=1C1CHBF_enPK777PK777&amp;ei=VLhhW9XHKKfjsAeG6aiYAg&amp;q=Mahabat+Khan+Mosque+number+of+worshippers&amp;oq=Mahabat+Khan+Mosque+number+of+worshippers&amp;gs_l=psy-ab.3..33i21k1.524.5689.0.5830.28.18.1.0.0.0.366.2052.2-3j4.7.0....0...1.1.64.psy-ab..21.3.847...0j0i22i30k1j33i22i29i30k1.0.byi8EhNzChQ#lpqa=d,2|title=What is the capacity of the prayers that can be accommodated by the mosque?|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[بادشاهي مسجد]]
|[[File:Royal_mosque_Lahore.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|100,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[پاڪستان]] ۾ ٻي وڏي مسجد ۽ دنيا ۾ پنجين نمبر تي؛ اها 1673ع کان 1986ع تائين دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. مسجد [[قلعو لاهور|لاهور جي قلعي]] جي اولهه ۾ ديوار واري شهر لاهور جي ٻاهرئين پاسي واقع آهي، ۽ وڏي پيماني تي لاهور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور نشانين مان هڪ سمجهي ويندي آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1673
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pakistantoursguide.com/badshahi-mosque.html|title=Badshahi Mosque, Lahore|website=www.pakistantoursguide.com|access-date=26 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://archive.org/details/medievalislamicc00meri|title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|last=Meri|first=Joseph|date=31 October 2005|publisher=Routledge|page=[https://archive.org/details/medievalislamicc00meri/page/n135 91]|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://archnet.org/sites/2741|title=Badshahi Masjid|website=Archnet|access-date=24 August 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ualberta.ca&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html|title=Badshahi Mosque|publisher=Ualberta.ca|access-date=2 January 2014}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[جامع مسجد خدا آباد|جامع مسجد، خدا آباد]]
|[[File:Main_building_of_Jamia_Masjid_Khudabad.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[دادو ضلعو]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|5000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;هيءَ مسجد [[دادو ضلعو|دادو ضلعي جي]] علایقي [[خدا آباد]] ۾ آهي، جيڪا [[يار محمد ڪلهوڙو|يار محمد ڪلهوڙي]] جي دور حڪومت ۾ سال 1700ع کان 1718ع ڌاري ٺاهي وئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1700 - 1718
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.sindhidunya.com/khudabad-mosque-antique-heritage-sindh/|title=Jamia Mosque (Khudabad) in Dadu District|website=www.sindhidunya.com|access-date=13 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Shahi Eid Gah Mosque|شاهي عيد گاهه مسجد]]
|[[File:Eidgah_mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ملتان]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;شهر جي اتر اوڀر ۾ مکيه ملتان-لاهور هاءِ وي تي واقع، مسجد 20 صدي جي [[تصوف|صوفي]] احمد سعيد ڪاظمي جي مزار جي ڀرسان آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1735
|
|&lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=A Brief History of Multan|last=Yousaf|first=Mohammad|date=1971|publisher=Ferozsons}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Sunehri Mosque, Lahore|سنهري مسجد]]
|[[File:Sunehri_masjid_top_view_2.JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|5000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;سنهري مسجد والاريل شهر لاهور جي ڪشميري بازار ۾ واقع آهي. هيءَ مسجد 1753ع ۾ ٺهي هئي جڏهن [[مغل سلطنت|مغل سلطنت جو]] زوال هو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1753
|
|&lt;ref name=&quot;Sonehri Mosque&quot;&gt;{{Cite news|url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_sonehri.html|title=Sonehri Mosque|access-date=28 August 2016|agency=Lahore Sites|archive-date=28 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828125853/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_sonehri.html|dead-url=yes|accessdate=7 April 2024|archivedate=28 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160828125853/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_sonehri.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_sonehri.html|title=Sonehri Mosque|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Abbasi Mosque|عباسي مسجد]]
|[[File:Early_Morning_view_of_Abbasi_Mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[بهاولپور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|1000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;دراوڙ قلعي تي نواب بهاول خان ٺهرايو هو&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;.
|1849ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.beautifulmosque.com/Abbasi-Mosque-in-Bahawalpur-Pakistan|title=Abbasi Mosque at Derawar Fort|website=Beautifulmosque.com|access-date=26 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Built in 1849&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1230706|title=Built by Nawab Bahawal Khan in 1849|website=www.dawn.com|access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1230706|title=9 historical Pakistani mosques that will transport you to another time|last=Desk|first=Interactive|date=10 January 2016}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Al-Sadiq Mosque, Bahawalpur|الصادق مسجد، بهاولپور]]
|[[File:The_grand_mosque_Jamia_Masjid_Al-Sadiq.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[بهاولپور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|6,000
|
|19 صدي
|
|- valign=&quot;center&quot;
|[[ڀونگ شريف جي مسجد|ڀونگ مسجد]]
|[[File:BHONG_MOSQUE.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[رحيم يار خان ضلعو]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;ڀونگ مسجد لڳ ڀڳ 50 سالن (1932-1982) جي عرصي دوران ڊیزائن ۽ تعمير ڪئي وئي ۽ 1986 ۾ آرڪيٽيڪچر لاءِ آغا خان انعام حاصل ڪيو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1982ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.akdn.org/ky/architecture/project/bhong-mosque|title=Bhong Mosque|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://pakistaniat.com/2009/07/27/architecture-pakistan-bhong-mosque/|title=Architecture Pakistan: Bhong Mosque|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711034957/http://pakistaniat.com/2009/07/27/architecture-pakistan-bhong-mosque/|archive-date=2017-07-11|access-date=2013-02-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.pakpost.gov.pk/philately/stamps2004/bhong_mousque.html Pakistan Post]&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|سي ایم ایچ مسجد، جهلم
|[[File:CMH_Mosque.JPG|160x160 عڪسلون]]
|جهلم ڪينٽ ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|25,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;جهلم ڪينٽ ۾ واقع سي ايم ايڇ مسجد جو بنياد 21 مارچ 1950ع تي [[جنرل آفيسر|جنرل]] محمد [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] رکيو ۽ افتتاحي تقريب گورنر پنجاب سردار عبدالرب نشتر جي صدارت ۾ ٿي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1950ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://jhelum.pk/jhelum-the-city-of-soldiers/|title=JHELUM- THE CITY OF SOLDIERS|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[بولان مسجد]]، ڪوئيٽا
|[[File:Bolan mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ڪوئيٽا]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
|{{nts|25,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;بلوچستان جی گادی واری شھر ڪوئيٽا ۾ واقع بولان مسجد سال 2004ع ۾ تعمير ٿي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|2004ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://Quetta.pk/Quetta {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408173938/https://quetta.pk/Quetta |date=2024-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Data Darbar|داتا درٻار جي مسجد]]
|[[File:Data_Durbar_Mosque(2).jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|52,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;داتا درٻار، [[لاھور|لاهور]] جي شهر ۾ واقع آهي، [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ سڀ کان وڏو [[تصوف|صوفي]] درگاهه آهي. اهو هڪ [[تصوف|مسلمان صوفي]] [[داتا گنج بخش|ابوالحسن علي هجويري]] ، جنهن کي عام طور تي ''داتا گنج بخش'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي باقيات جي مزار لاءِ ٺهيل هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1978ع
|
|&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=cTslDwAAQBAJ&amp;q=data+darbar+-bomb+-bombers+-suicide+-attack&amp;pg=PA57|title=Religion and Development in the Asia-Pacific: Sacred Places as Development Spaces|last=Halafoff|first=Anna|last2=Clarke|first2=Matthew|date=2016|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=9781317647454|access-date=12 September 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;b&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=yIrQkw9aN90C&amp;q=data+ganj+-bomb+-bombers+-suicide+-attack&amp;pg=PA127|title=Sacred Spaces: A Journey with the Sufis of the Indus|last=Quraeshi|first=Samina|date=2010|publisher=Peabody Museum Press|isbn=9780873658591|access-date=12 September 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.pakpedia.pk/data-darbar-complex|title=Data Darbar Complex|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[فيصل مسجد]]
|[[File:Shah_Faisal_Masjid,_Islamabad.JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[Islamabad|اسلام آباد]]
|{{nts|300,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;فيصل مسجد پاڪستان جي قومي مسجد آهي ۽ سعودي بادشاهه، شاھہ فيصل جي نالي پٺيان رکيل آهي. ان جي نماز هال 100,000 نمازین کي گڏ ڪري سگھن ٿا، جڏهن ته چوڌاري پورتیکو ۽ صحن ۾ 200,000 کان وڌيڪ نمازین کي گڏ ڪري سگھن ٿا.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1986ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.sacred-destinations.com/pakistan/islamabad-faisal-mosque|title=Faisal Mosque - Islamabad, Pakistan|website=www.sacred-destinations.com|access-date=2016-11-17}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.houseofpakistan.com/2015/11/king-of-all-mosques-faisal-mosque/|title=KING OF ALL MOSQUES – FAISAL MOSQUE|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Dawat-e-Islami|فيضانِ مدينه مسجد]]
|[[File:Mosque_And_Education_Center_Run_By_Dawat-e-Islami.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ڪراچي]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|20,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;دعوت اسلامي جي طرفان هڪ مسجد ۽ مدرسو. 10,000 چورس ميٽر کان وڌيڪ ایراضی تی پکڙيل پاڪستان جي سڀ کان وڏي مسجدن مان هڪ آهي جنهن جي گنجائش 20,000 نمازین کان وڌيڪ آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1999
|
|
|- valign=&quot;center&quot;
|[[گرینڊ جامع مسجد]]
|[[File:Bahria_Town_Karachi_Grand_Mosque_1.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ڪراچي]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|800,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;گرانڊ جامع مسجد، جنهن کي بحريا ٽائون جامع مسجد ڪمپليڪس پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ ثقافتي ڪمپليڪس آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|2021
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://nation.com.pk/business/07-Jan-2015/groundbreaking-ceremony-of-grand-jamia-masjid|title=Groundbreaking ceremony|date=7 January 2015|website=The Nation|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://tribune.com.pk/story/817839/bahria-breaks-ground-on-worlds-3rd-largest-mosque/|title=Bahria breaks ground on world's 3rd largest mosque|date=7 January 2015|website=The Express Tribune|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/253767-Karachi-Foundation-stone-of-worlds-3rd-largest-m|title=Karachi: Foundation stone of world's 3rd largest mosque laid - Pakistan - Dunya News|website=dunyanews.tv|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Grand Mosque Allahabad|عظیم مسجد، الله آباد]]
|[[File:GMA_Outside_hall_front_view.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعو]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|10,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;گرانڊ مسجد الله آباد [[ڪنڊيارو]] ، [[سنڌ]] ۾ واقع آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|تعمير هيٺ
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.islahulmuslimeen.org/grand-mosque-allahabad|title=Grand Mosque, Allahabad|website=www.islahulmuslimeen.org|access-date=10 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Grand Jamia Mosque, Karachi|عظیم جامع مسجد، لاھور]]
|[[File:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|160x160 عڪسلون]]
|
|{{nts|100,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;دنيا جي ستين وڏي مسجد، ۽ سطحي ايراضيءَ جي لحاظ کان پاڪستان ۾ سڀ کان وڏي مسجد. اهو 25,000 عبادت ڪندڙن کي مرکزی ھال جي اندر رکي سگهي ٿو، جڏهن ته صحن ۽ ڪوريڊور جيڪو عبادت جي مکيه هالن ڏانهن وٺي ٿو، مجموعي طور تي 70,000 کي ويهاري سگھي ٿو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|2014
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-10-12/news/54928831_1_mosque-multan-pakistan|title=Pakistan's third largest mosque|website=timesofindia-economictimes|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://tribune.com.pk/story/775536/unparalleled-achievement-zardari-inaugurates-pakistans-largest-mosque/|title=Unparalleled achievement: Zardari inaugurates Pakistan's largest mosque|date=15 October 2014|website=The Express Tribune|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.beautifulmosque.com/grand-jamia-mosque-in-lahore-pakistan|title=Beautiful Mosque Pictures|website=www.beautifulmosque.com|access-date=2016-10-25}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Jamia Al-Kauthar Mosque|جامع مسجد الکوثر]]
|
|[[Islamabad|اسلام آباد]]
|{{nts|2500}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;جامعه الکوثر مسجد [[شيعہ|شيعه]] مدرسي الڪوثر يونيورسٽي جي ڀرسان آهي. هن مسجد جو مشهور گنبد زمين جي سطح کان اٽڪل 30 ميٽر بلند آهي، ۽ ان جو قطر 15 ميٽر آهي، جيڪو گنبد کي ملڪ جو سڀ کان وڏو گنبد بڻائي ٿو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1990
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://alkauthar.edu.pk/|title=Jamia Al-Kauthar Mosque}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://alkauthar.edu.pk/mosque/|title=Jamia Al-Kauthar Mosque}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|لال مسجد، اسلام آباد 
|[[File:Red_Mosque_Islamabad_1.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[Islamabad|اسلام آباد]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;لال مسجد 1965 ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو ان جي ڳاڙهي ديوارن ۽ اندرون تي رکيو ويو آهي. مسجد اسلام آباد جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1965ع
|
|&lt;ref name=&quot;bbc030707&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6503477.stm|title=Profile: Islamabad's Red Mosque|date=July 3, 2007|access-date=January 5, 2010|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1345068|title=The legacy of Lal Masjid|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Qasim Ali Khan Mosque|قاسم علي خان مسجد]]
|[[File:Qasim_Ali_Khan_Mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[پشاور]] ، [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;قاسم علي خان مسجد 1842ع ۾ ٺهي. هڪ روايت آهي ته هيءَ مسجد [[مغل سلطنت|مغلن جي]] دور ۾ ٺاهي وئي هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1190142|title=Facts and fiction surrounding the historic Masjid Qasim Ali Khan|last=Shinwari|first=Sher Alam|date=2015-06-24|work=Dawn|access-date=2018-12-17}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[شاهي مسجد، چترال]]
|[[File:Shahi_Mosque,_Chitral.jpg|160x160 عڪسلون]]
|چترال ، [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]]
|{{nts|20000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;اها چترال رياست جي وجود جي وقت چترال جي پرنسپل [[مسجد]] هئي. هيءَ مسجد شجاع الملڪ 1924ع ۾ ٺاهي هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1924ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.croozi.com/shahi-masjid-chitral-kpk-pakistan|title=Shahi Mosque, Chitral|website=www.croozi.com|access-date=5 July 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.alamy.com/stock-photo-shahi-masjid-chitral-built-in-1924-by-shujah-ul-mulk-then-the-mehta-116959865.html|title=Information on alamy.com|website=www.alamy.com|access-date=5 July 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Built in 1924&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.alamy.com/stock-photo-shahi-masjid-chitral-built-in-1924-by-shujah-ul-mulk-then-the-mehta-116959865.html|title=Built in 1924 by Shuja ul Mulk|website=www.alamy.com|access-date=28 May 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.dilkashpakistan.com/shahi-masjid-chitral-beautiful-pakistan/|title=Mehtar of Chitral from 1895 to 1936|website=www.dilkashpakistan.com|access-date=18 June 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[طوبي مسجد|طوبيٰ مسجد]]
|[[File:Tooba_Mosque-44.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ڪراچي]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|5000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;مسجد طوبيٰ 1969ع ۾ ڊفينس هائوسنگ سوسائٽي ڪراچي ۾ ٺاهي وئي. اها اڪثر دعوي ڪئي وئي آهي ته اها دنيا جي سڀ کان وڏي واحد گنبد واري  مسجد آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1969ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://dhatoday.com/masjid-e-tooba-all-you-need-to-know/|title=Masjid-e-Tooba – All You Need To Know!|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.discover-pakistan.com/masjid-e-tooba.html|title=MASJID-E-TOOBA|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مسجدون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]]
[[زمرو:پاڪستان جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدن جون فهرستون]]
[[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>34zmpdoub3eh8h9ssbi1ryd3enyt25n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409110</id>
      <parentid>409109</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31925" sha1="7jpijvd9makzcns9f0uwv8cyctlhwu8" xml:space="preserve">[[پاڪستان]] هڪ اسلامي ملڪ هجڻ جي ڪري هزارين مسجدن جو گهر آهي. ڪجهه مسجدون پنهنجي سائيز، خوبصورتي، فن تعمير ۽ تاريخ جي ڪري ڪافي مشهور آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://pakiholic.com/15-most-amazing-beautiful-mosques-pakistan/|title=15 Most Amazing and Beautiful Mosques in Pakistan|date=5 October 2016|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; '''[[پاڪستان]] ۾ [[مسجد|مسجدن]] جي فهرست''' ھيٺ ڏنل آھي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!نالو
! class=&quot;unsortable&quot; |تصوير
!شهر
!نمازین جي گنجائش
!ریمارڪس 
!ٺهيل
! class=&quot;unsortable&quot; |رقبو چورس ميٽر 
! class=&quot;unsortable&quot; |حوالا
|-
|- valign=&quot;center&quot;
|جامع مسجد بنڀور
|[[File:Bhambore1.JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[ڀنڀور|بنڀور]]، [[سنڌ]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[ڀنڀور|بنڀور]] هڪ قديم شهر آهي جيڪو پهرين صدي قبل مسيح سان موجود آھی ء [[سنڌ]] ، پاڪستان ۾ واقع آهي. شهر جي اڀرندي حصي ۾ بنڀور مسجد جا ٽڪرا آهن، جن تي هڪ لکت 727ع جي آهي، جيڪا سنڌ جي فتح کان 16 سال پوءِ آهي، جيڪا علائقي جي قديم ترين مسجدن جو بهترين محفوظ نمونو ظاهر ڪري ٿي. شهر جا آثار اڃا تائين محفوظ آهن.هيءَ مسجد پاڪستان جي قديم ترين مسجدن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|727ع
|
|&lt;ref name=&quot;Wesler&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=0qSExw3tH1oC&amp;pg=PA253|title=An Archaeology of Religion|last=Kit W. Wesler|date=19 April 2012|publisher=University Press of America|isbn=978-0761858454|page=253|access-date=8 September 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=14204|title=Friday Mosque of Banbhore|publisher=ArchNet|access-date=8 September 2012|quote=... the Jami' Masjid of Banbhore is one of the earliest known mosques in the Indo-Pakistan subcontinent.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sindh&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.culture.gos.pk/index.php/govt-of-sindh-museums-galleries/banbhore-museum|title=Banbhore Museum|website=Culture Department|publisher=Govt. of Sindh|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108165854/http://www.culture.gos.pk/index.php/govt-of-sindh-museums-galleries/banbhore-museum|archive-date=8 November 2012|access-date=3 September 2012}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[چقچان مسجد]]
|[[File:Side_view_of_Chaqchan_Mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[خپلو]] ، [[گلگت بلتستان]]
|{{nts|500}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;ڪشميري طرز جي چقچان مسجد، علائقي جي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ، سال 1370ع ۾ تعمير ڪئي وئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1370ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://blogs.dunyanews.tv/11753/|title=Two of the oldest mosques of Pakistan|website=Blogs.dunyanews.tv|access-date=26 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pakistanitourism.com/places-to-go/chaqchan-mosque|title=Chaqchan Mosque, Khaplu|website=www.pakistantourism.com|access-date=26 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=mQFuAAAAMAAJ&amp;q=chaqchan+mosque|title=baltistan in history|last=Afridi|first=Banat Gul|year=1988}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Amburiq Mosque|امبوريق مسجد]]
|[[File:Amburiq_Mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[شگر]] ، [[گلگت بلتستان]]
|{{nts|500}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;اها بلتستان جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي، جيڪا سيد علي همداني ٺاهي هئي. اهو پڻ سڀ کان مشهور نشانن مان هڪ آهي ۽ بلتستان ۾ هڪ اهم سياحتي ڪشش آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|14 صدي عيسويء
|
|&lt;ref name=&quot;archnet&quot;&gt;{{Citation |title=Amburq Mosque |url=https://archnet.org/sites/5514 |accessdate=2024-04-07 |archive-date=2023-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108063145/https://www.archnet.org/sites/5514 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=uom79HNFPGgC&amp;q=chaqchan+mosque&amp;pg=PA252|title=Messianic Hopes and Mystical Visions: The Nåurbakhshåiya Between Medieval|last=Shahzad Bashir|year=2003|isbn=9781570034954}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Neevin Mosque|نيوين مسجد]]
|[[File:Neevin_Masjid_3_(WCLA).jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|100}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;نيوين مسجد لاهور جي ديوار واري شهر ۾ واقع آهي، جيڪا لودي خاندان پنهنجي پهرين بادشاهه بهلول لودي جي دور حڪومت ۾ ٺاهي هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1460ع
|
|&lt;ref name=&quot;Dar&quot;&gt;{{Cite news|url=http://tns.thenews.com.pk/architectural-wonder-25-feet-under/#.WFsF3KIrLBo|title=An architectural wonder, 25 feet under|last=Dar|first=Nadeem|date=5 July 2015|access-date=21 December 2016|publisher=The News (Pakistan)|archive-date=22 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222081758/http://tns.thenews.com.pk/architectural-wonder-25-feet-under/#.WFsF3KIrLBo|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Qureishi&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pakistantoday.com.pk/blog/2016/01/16/neevin-masjid-the-8th-wonder/|title=Neevin Masjid – the 8th wonder|last=Qureishi|first=Tania|date=16 January 2016|publisher=Pakistan Today|access-date=21 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Begum Shahi Mosque|بيگم شاهي مسجد]]
| 
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;بيگم شاهي مسجد 17 صدي جي شروعات واري مسجد آهي جيڪا لاهور جي والڊ سٽي ۾ واقع آهي. هيءَ مسجد 1611ع کان 1614ع جي وچ ۾ مغل شهنشاهه جهانگير جي دور ۾ پنهنجي ماءُ جي شان ۾ ٺاهي وئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1614
|
|. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2016/03/12/begum-shahi-masjid/|title=Begum Shahi Masjid|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;asher&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;TQ&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2016/03/12/features/begum-shahi-masjid/|title=Begum Shahi Masjid|date=12 March 2016|access-date=31 August 2016|agency=Pakistan Today}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=apU3AAAAIAAJ&amp;q=maryam+zamani+mosque|title=The Encyclopaedia of Islam|last=Gibb|first=H. A. R.|date=1954|publisher=Brill Archive|isbn=9004064710|access-date=30 August 2016}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Dai Anga Mosque|دائي انگا مسجد]]
|[[File:Dai_Anga_Mosque_view_from_the_main_entrance.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[لاھور|لاهور]] شهر ۾ [[لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|لاهور ريلوي اسٽيشن]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. چيو وڃي ٿو ته هيءَ مسجد 1635ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[شاهجهان]] جي بچپن واري نرس، دائي انگا جي اعزاز ۾ ٺاهي وئي هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1635 يا 1639
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_dai_anga.html|title=Dai Anga Mosque|website=Lahore Sites of Interest}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.discover-pakistan.com/dai-anga-mosque.html|title=DAI ANGA MOSQUE - 1635|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Moti Masjid (Lahore)|موتي مسجد]]
|[[File:Moti_Mosque_(inside_Lahore_Fort).JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;موتي مسجد 17هين صدي جي هڪ [[مذهب|مذهبي]] عمارت آهي جيڪا [[قلعو لاهور|لاهور جي قلعي]] اندر واقع آهي. اهو هڪ ننڍڙو، [[سنگ مرمر|سفيد سنگ مرمر جو]] ڍانچو آهي، جيڪو [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] جهانگير تعمير ڪرايو هو، ۽ لاهور فورٽ ڪمپليڪس ۾ سندس نمايان توسيع مان هڪ آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1635
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2015/06/20/a-pearl-inside-lahore-fort-moti-masjid/|title=A pearl inside Lahore Fort – Moti Masjid|last=Dar|first=Nadeem|date=20 June 2015|access-date=6 January 2017|agency=Pakistan Today}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2607 Lahore Fort Complex: Moti Masjid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525055009/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2607 |date=25 May 2011 }} at ArchNet. Retrieved 16 April 2008.&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[وزير خان مسجد]]
|[[File:Wazir_Khan_Mosque_by_Moiz.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|10000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;هيءَ مسجد [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[شاهجهان]] جي دور حڪومت ۾ ٺاهي وئي. وزير خان مسجد جي تعمير 1634 ع ۾ شروع ٿي ۽ 1641ع ۾ مڪمل ٿي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1642
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archnet.org/system/publications/contents/6585/original/DPC3347.pdf?1384798179|title=Conservation of the Wazir Khan Mosque Lahore: Preliminary Report on Condition and Risk Assessment|date=2012|access-date=25 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827000354/http://archnet.org/system/publications/contents/6585/original/DPC3347.pdf?1384798179|archive-date=27 August 2016|agency=Aga Khan Development Network|accessdate=7 April 2024|archivedate=27 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827000354/http://archnet.org/system/publications/contents/6585/original/DPC3347.pdf?1384798179}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1278/|title=Wazir Khan's Mosque, Lahore|publisher=UNESCO|access-date=4 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot; 
|[[Shahi Mosque|شاهي مسجد، چنيوٽ]]
|[[File:View_of_outside_the_crridor_of_shahi_masjid.JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[چنيوٽ]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|1200}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[Hakim Saad-Ullah Khan|حڪيم سعد الله خان]] ٺهرايو هو۔&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1646-1655
|
|
|- valign=&quot;center&quot;
|اونچي مسجد
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[File:Unchi_Masjid_2_(WCLA).jpg|160x160 عڪسلون]]&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|&lt;sub&gt;'''&lt;big&gt;[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]&lt;/big&gt;'''&lt;/sub&gt;
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[مغل سلطنت|مغل دور جي]] مسجد حڪيمان بازار سان گڏ، ڀٽي گيٽ جي ڀرسان، جيڪا لاهور جي ديوار واري شهر ۾ وڃي ٿي. لاهور جي ديوار واري شهر ۾ ٻين مسجدن جي برعڪس، ڪو به لکت موجود ناهي، جيڪو مسجد جي تعمير جي سال جي نشاندهي ڪري.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|دستیاب نا آھی۔
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://walledcitylahore.gop.pk/oonchi-masjid-of-bhatti-gate-another-wonder-lost-with-the-passage-of-time/|title=OONCHI MASJID OF BHATTI GATE — ANOTHER WONDER LOST WITH THE PASSAGE OF TIME|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهه جهان مسجد]]
|[[File:Shah_Jahan_Mosque_Center_(20673302596).jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ٺٽو]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|20000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;شاهه جهان مسجد 17 صدي جي هڪ عمارت آهي جيڪا [[ٺٽو|ٺٽي]] شهر جي مرڪزي مسجد طور ڪم ڪري ٿي. اهو [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايو هو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1647
|
|&lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=Atlas of Islamic History|last=Sluglett|first=Peter|date=2015|publisher=Routledge|isbn=9781317588979}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;asher&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&amp;q=thatta&amp;pg=PA349|title=Architecture of Mughal India, Part 1, Volume 4|last=Asher|first=Catherine|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521267281|access-date=16 July 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;SHAH JAHAN MOSQUE&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.discover-pakistan.com/shah-jahan-mosque.html|title=SHAH JAHAN MOSQUE|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://visitpak.com/shah-jahan-mosque-or-shahjahani-mosque-thatta-sindh/|title=Shah Jahan Mosque, Thatta|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[مهابت خان مسجد|مھابت خان مسجد]]
|[[File:MKmosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[پشاور]] ، [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]]
|{{nts|14000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;مھابت خان مسجد [[پشاور]] ، [[پاڪستان]] ۾ 17 صدي جي [[مغل سلطنت|مغل]] دور جي مسجد آهي. هيءَ مسجد 1660ع کان 1670ع جي وچ ۾ ٺاهي وئي، جنهن جو نالو [[پشاور]] جي مغل گورنر نواب مهابت خان بن علي مردان خان جي نالي پٺيان رکيو ويو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1670ع
|
|&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1996|title=Mahabat Khan Mosque|url=https://books.google.com/books?id=PK_XAAAAMAAJ&amp;q=khan+mosque+peshawar|journal=Pharos:Research Journal of the Shaykh Zayed Islamic Centre|publisher=University of Peshawar|volume=3|issue=11|access-date=15 September 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;dawn&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/432286|title=AROUND TOWN: Masjid Mahabat Khan: Splendour of Mughal art|date=5 December 2008|access-date=15 September 2017|agency=Dawn}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.google.com.pk/search?rlz=1C1CHBF_enPK777PK777&amp;ei=VLhhW9XHKKfjsAeG6aiYAg&amp;q=Mahabat+Khan+Mosque+number+of+worshippers&amp;oq=Mahabat+Khan+Mosque+number+of+worshippers&amp;gs_l=psy-ab.3..33i21k1.524.5689.0.5830.28.18.1.0.0.0.366.2052.2-3j4.7.0....0...1.1.64.psy-ab..21.3.847...0j0i22i30k1j33i22i29i30k1.0.byi8EhNzChQ#lpqa=d,2|title=What is the capacity of the prayers that can be accommodated by the mosque?|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[بادشاهي مسجد]]
|[[File:Royal_mosque_Lahore.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|100,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[[پاڪستان]] ۾ ٻي وڏي مسجد ۽ دنيا ۾ پنجين نمبر تي؛ اها 1673ع کان 1986ع تائين دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. مسجد [[قلعو لاهور|لاهور جي قلعي]] جي اولهه ۾ ديوار واري شهر لاهور جي ٻاهرئين پاسي واقع آهي، ۽ وڏي پيماني تي لاهور جي سڀ کان وڌيڪ مشهور نشانين مان هڪ سمجهي ويندي آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1673
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.pakistantoursguide.com/badshahi-mosque.html|title=Badshahi Mosque, Lahore|website=www.pakistantoursguide.com|access-date=26 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://archive.org/details/medievalislamicc00meri|title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|last=Meri|first=Joseph|date=31 October 2005|publisher=Routledge|page=[https://archive.org/details/medievalislamicc00meri/page/n135 91]|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://archnet.org/sites/2741|title=Badshahi Masjid|website=Archnet|access-date=24 August 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ualberta.ca&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html|title=Badshahi Mosque|publisher=Ualberta.ca|access-date=2 January 2014}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[جامع مسجد خدا آباد|جامع مسجد، خدا آباد]]
|[[File:Main_building_of_Jamia_Masjid_Khudabad.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[دادو ضلعو]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|5000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;هيءَ مسجد [[دادو ضلعو|دادو ضلعي جي]] علایقي [[خدا آباد]] ۾ آهي، جيڪا [[يار محمد ڪلهوڙو|يار محمد ڪلهوڙي]] جي دور حڪومت ۾ سال 1700ع کان 1718ع ڌاري ٺاهي وئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1700 - 1718
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.sindhidunya.com/khudabad-mosque-antique-heritage-sindh/|title=Jamia Mosque (Khudabad) in Dadu District|website=www.sindhidunya.com|access-date=13 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Shahi Eid Gah Mosque|شاهي عيد گاهه مسجد]]
|[[File:Eidgah_mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ملتان]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;شهر جي اتر اوڀر ۾ مکيه ملتان-لاهور هاءِ وي تي واقع، مسجد 20 صدي جي [[تصوف|صوفي]] احمد سعيد ڪاظمي جي مزار جي ڀرسان آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1735
|
|&lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=A Brief History of Multan|last=Yousaf|first=Mohammad|date=1971|publisher=Ferozsons}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Sunehri Mosque, Lahore|سنهري مسجد]]
|[[File:Sunehri_masjid_top_view_2.JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|5000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;سنهري مسجد والاريل شهر لاهور جي ڪشميري بازار ۾ واقع آهي. هيءَ مسجد 1753ع ۾ ٺهي هئي جڏهن [[مغل سلطنت|مغل سلطنت جو]] زوال هو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1753
|
|&lt;ref name=&quot;Sonehri Mosque&quot;&gt;{{Cite news|url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_sonehri.html|title=Sonehri Mosque|access-date=28 August 2016|agency=Lahore Sites|archive-date=28 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828125853/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_sonehri.html|dead-url=yes|accessdate=7 April 2024|archivedate=28 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160828125853/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_sonehri.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_sonehri.html|title=Sonehri Mosque|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Abbasi Mosque|عباسي مسجد]]
|[[File:Early_Morning_view_of_Abbasi_Mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[بهاولپور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|1000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;دراوڙ قلعي تي نواب بهاول خان ٺهرايو هو&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;.
|1849ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.beautifulmosque.com/Abbasi-Mosque-in-Bahawalpur-Pakistan|title=Abbasi Mosque at Derawar Fort|website=Beautifulmosque.com|access-date=26 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Built in 1849&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1230706|title=Built by Nawab Bahawal Khan in 1849|website=www.dawn.com|access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1230706|title=9 historical Pakistani mosques that will transport you to another time|last=Desk|first=Interactive|date=10 January 2016}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Al-Sadiq Mosque, Bahawalpur|الصادق مسجد، بهاولپور]]
|[[File:The_grand_mosque_Jamia_Masjid_Al-Sadiq.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[بهاولپور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|6,000
|
|19 صدي
|
|- valign=&quot;center&quot;
|[[ڀونگ شريف جي مسجد|ڀونگ مسجد]]
|[[File:BHONG_MOSQUE.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[رحيم يار خان ضلعو]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;ڀونگ مسجد لڳ ڀڳ 50 سالن (1932-1982) جي عرصي دوران ڊیزائن ۽ تعمير ڪئي وئي ۽ 1986 ۾ آرڪيٽيڪچر لاءِ آغا خان انعام حاصل ڪيو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1982ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.akdn.org/ky/architecture/project/bhong-mosque|title=Bhong Mosque|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://pakistaniat.com/2009/07/27/architecture-pakistan-bhong-mosque/|title=Architecture Pakistan: Bhong Mosque|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711034957/http://pakistaniat.com/2009/07/27/architecture-pakistan-bhong-mosque/|archive-date=2017-07-11|access-date=2013-02-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.pakpost.gov.pk/philately/stamps2004/bhong_mousque.html Pakistan Post]&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|سي ایم ایچ مسجد، جهلم
|[[File:CMH_Mosque.JPG|160x160 عڪسلون]]
|جهلم ڪينٽ ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|25,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;جهلم ڪينٽ ۾ واقع سي ايم ايڇ مسجد جو بنياد 21 مارچ 1950ع تي [[جنرل آفيسر|جنرل]] محمد [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] رکيو ۽ افتتاحي تقريب گورنر پنجاب سردار عبدالرب نشتر جي صدارت ۾ ٿي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1950ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://jhelum.pk/jhelum-the-city-of-soldiers/|title=JHELUM- THE CITY OF SOLDIERS|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[بولان مسجد]]، ڪوئيٽا
|[[File:Bolan mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ڪوئيٽا]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]
|{{nts|25,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;بلوچستان جی گادی واری شھر ڪوئيٽا ۾ واقع بولان مسجد سال 2004ع ۾ تعمير ٿي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|2004ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://Quetta.pk/Quetta {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408173938/https://quetta.pk/Quetta |date=2024-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Data Darbar|داتا درٻار جي مسجد]]
|[[File:Data_Durbar_Mosque(2).jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[لاھور|لاهور]] ، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|{{nts|52,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;داتا درٻار، [[لاھور|لاهور]] جي شهر ۾ واقع آهي، [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ سڀ کان وڏو [[تصوف|صوفي]] درگاهه آهي. اهو هڪ [[تصوف|مسلمان صوفي]] [[داتا گنج بخش|ابوالحسن علي هجويري]] ، جنهن کي عام طور تي ''داتا گنج بخش'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي باقيات جي مزار لاءِ ٺهيل هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1978ع
|
|&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=cTslDwAAQBAJ&amp;q=data+darbar+-bomb+-bombers+-suicide+-attack&amp;pg=PA57|title=Religion and Development in the Asia-Pacific: Sacred Places as Development Spaces|last=Halafoff|first=Anna|last2=Clarke|first2=Matthew|date=2016|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=9781317647454|access-date=12 September 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;b&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=yIrQkw9aN90C&amp;q=data+ganj+-bomb+-bombers+-suicide+-attack&amp;pg=PA127|title=Sacred Spaces: A Journey with the Sufis of the Indus|last=Quraeshi|first=Samina|date=2010|publisher=Peabody Museum Press|isbn=9780873658591|access-date=12 September 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.pakpedia.pk/data-darbar-complex|title=Data Darbar Complex|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[فيصل مسجد]]
|[[File:Shah_Faisal_Masjid,_Islamabad.JPG|160x160 عڪسلون]]
|[[Islamabad|اسلام آباد]]
|{{nts|300,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;فيصل مسجد پاڪستان جي قومي مسجد آهي ۽ سعودي بادشاهه، شاھہ فيصل جي نالي پٺيان رکيل آهي. ان جي نماز هال 100,000 نمازین کي گڏ ڪري سگھن ٿا، جڏهن ته چوڌاري پورتیکو ۽ صحن ۾ 200,000 کان وڌيڪ نمازین کي گڏ ڪري سگھن ٿا.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1986ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.sacred-destinations.com/pakistan/islamabad-faisal-mosque|title=Faisal Mosque - Islamabad, Pakistan|website=www.sacred-destinations.com|access-date=2016-11-17}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.houseofpakistan.com/2015/11/king-of-all-mosques-faisal-mosque/|title=KING OF ALL MOSQUES – FAISAL MOSQUE|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Dawat-e-Islami|فيضانِ مدينه مسجد]]
|[[File:Mosque_And_Education_Center_Run_By_Dawat-e-Islami.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ڪراچي]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|20,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;دعوت اسلامي جي طرفان هڪ مسجد ۽ مدرسو. 10,000 چورس ميٽر کان وڌيڪ ایراضی تی پکڙيل پاڪستان جي سڀ کان وڏي مسجدن مان هڪ آهي جنهن جي گنجائش 20,000 نمازین کان وڌيڪ آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1999
|
|
|- valign=&quot;center&quot;
|[[گرینڊ جامع مسجد]]
|[[File:Bahria_Town_Karachi_Grand_Mosque_1.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ڪراچي]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|800,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;گرانڊ جامع مسجد، جنهن کي بحريا ٽائون جامع مسجد ڪمپليڪس پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ ثقافتي ڪمپليڪس آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|2021
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://nation.com.pk/business/07-Jan-2015/groundbreaking-ceremony-of-grand-jamia-masjid|title=Groundbreaking ceremony|date=7 January 2015|website=The Nation|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://tribune.com.pk/story/817839/bahria-breaks-ground-on-worlds-3rd-largest-mosque/|title=Bahria breaks ground on world's 3rd largest mosque|date=7 January 2015|website=The Express Tribune|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/253767-Karachi-Foundation-stone-of-worlds-3rd-largest-m|title=Karachi: Foundation stone of world's 3rd largest mosque laid - Pakistan - Dunya News|website=dunyanews.tv|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Grand Mosque Allahabad|عظیم مسجد، الله آباد]]
|[[File:GMA_Outside_hall_front_view.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعو]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|10,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;گرانڊ مسجد الله آباد [[ڪنڊيارو]] ، [[سنڌ]] ۾ واقع آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|تعمير هيٺ
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.islahulmuslimeen.org/grand-mosque-allahabad|title=Grand Mosque, Allahabad|website=www.islahulmuslimeen.org|access-date=10 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Grand Jamia Mosque, Karachi|عظیم جامع مسجد، لاھور]]
|[[File:Grand_Jamia_Masjid_Bahria_Town_Lahore_Pakistan_cropped.jpg|160x160 عڪسلون]]
|
|{{nts|100,000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;دنيا جي ستين وڏي مسجد، ۽ سطحي ايراضيءَ جي لحاظ کان پاڪستان ۾ سڀ کان وڏي مسجد. اهو 25,000 عبادت ڪندڙن کي مرکزی ھال جي اندر رکي سگهي ٿو، جڏهن ته صحن ۽ ڪوريڊور جيڪو عبادت جي مکيه هالن ڏانهن وٺي ٿو، مجموعي طور تي 70,000 کي ويهاري سگھي ٿو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|2014
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-10-12/news/54928831_1_mosque-multan-pakistan|title=Pakistan's third largest mosque|website=timesofindia-economictimes|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://tribune.com.pk/story/775536/unparalleled-achievement-zardari-inaugurates-pakistans-largest-mosque/|title=Unparalleled achievement: Zardari inaugurates Pakistan's largest mosque|date=15 October 2014|website=The Express Tribune|access-date=17 December 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.beautifulmosque.com/grand-jamia-mosque-in-lahore-pakistan|title=Beautiful Mosque Pictures|website=www.beautifulmosque.com|access-date=2016-10-25}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Jamia Al-Kauthar Mosque|جامع مسجد الکوثر]]
|
|[[Islamabad|اسلام آباد]]
|{{nts|2500}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;جامعه الکوثر مسجد [[شيعہ|شيعه]] مدرسي الڪوثر يونيورسٽي جي ڀرسان آهي. هن مسجد جو مشهور گنبد زمين جي سطح کان اٽڪل 30 ميٽر بلند آهي، ۽ ان جو قطر 15 ميٽر آهي، جيڪو گنبد کي ملڪ جو سڀ کان وڏو گنبد بڻائي ٿو.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1990
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://alkauthar.edu.pk/|title=Jamia Al-Kauthar Mosque}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://alkauthar.edu.pk/mosque/|title=Jamia Al-Kauthar Mosque}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|لال مسجد، اسلام آباد 
|[[File:Red_Mosque_Islamabad_1.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[Islamabad|اسلام آباد]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;لال مسجد 1965 ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو ان جي ڳاڙهي ديوارن ۽ اندرون تي رکيو ويو آهي. مسجد اسلام آباد جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1965ع
|
|&lt;ref name=&quot;bbc030707&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6503477.stm|title=Profile: Islamabad's Red Mosque|date=July 3, 2007|access-date=January 5, 2010|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1345068|title=The legacy of Lal Masjid|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[Qasim Ali Khan Mosque|قاسم علي خان مسجد]]
|[[File:Qasim_Ali_Khan_Mosque.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[پشاور]] ، [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]]
|
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;قاسم علي خان مسجد 1842ع ۾ ٺهي. هڪ روايت آهي ته هيءَ مسجد [[مغل سلطنت|مغلن جي]] دور ۾ ٺاهي وئي هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1190142|title=Facts and fiction surrounding the historic Masjid Qasim Ali Khan|last=Shinwari|first=Sher Alam|date=2015-06-24|work=Dawn|access-date=2018-12-17}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[شاهي مسجد، چترال]]
|[[File:Shahi_Mosque,_Chitral.jpg|160x160 عڪسلون]]
|چترال ، [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]]
|{{nts|20000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;اها چترال رياست جي وجود جي وقت چترال جي پرنسپل [[مسجد]] هئي. هيءَ مسجد شجاع الملڪ 1924ع ۾ ٺاهي هئي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1924ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.croozi.com/shahi-masjid-chitral-kpk-pakistan|title=Shahi Mosque, Chitral|website=www.croozi.com|access-date=5 July 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.alamy.com/stock-photo-shahi-masjid-chitral-built-in-1924-by-shujah-ul-mulk-then-the-mehta-116959865.html|title=Information on alamy.com|website=www.alamy.com|access-date=5 July 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Built in 1924&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.alamy.com/stock-photo-shahi-masjid-chitral-built-in-1924-by-shujah-ul-mulk-then-the-mehta-116959865.html|title=Built in 1924 by Shuja ul Mulk|website=www.alamy.com|access-date=28 May 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.dilkashpakistan.com/shahi-masjid-chitral-beautiful-pakistan/|title=Mehtar of Chitral from 1895 to 1936|website=www.dilkashpakistan.com|access-date=18 June 2018}}&lt;/ref&gt;
|- valign=&quot;center&quot;
|[[طوبي مسجد|طوبيٰ مسجد]]
|[[File:Tooba_Mosque-44.jpg|160x160 عڪسلون]]
|[[ڪراچي]] ، [[سنڌ]]
|{{nts|5000}}
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;مسجد طوبيٰ 1969ع ۾ ڊفينس هائوسنگ سوسائٽي ڪراچي ۾ ٺاهي وئي. اها اڪثر دعوي ڪئي وئي آهي ته اها دنيا جي سڀ کان وڏي واحد گنبد واري  مسجد آهي.&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|1969ع
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://dhatoday.com/masjid-e-tooba-all-you-need-to-know/|title=Masjid-e-Tooba – All You Need To Know!|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.discover-pakistan.com/masjid-e-tooba.html|title=MASJID-E-TOOBA|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]]
[[زمرو:پاڪستان جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدن جون فهرستون]]
[[زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>7jpijvd9makzcns9f0uwv8cyctlhwu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چين جا شھر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>77358</id>
    <revision>
      <id>409268</id>
      <parentid>332037</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5368" sha1="fyjq2k43h3j7do4xjeicp1dt4hgyfji" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{for|a list sorted by population|List of cities in China by population}}
{{About|cities in the People's Republic of China (not including Taiwan)|cities in the Republic of China after 1949|List of cities in Taiwan|historical prefectural-level divisions of China|List of fu prefectures of China}}
[[File:Cities in China.png|thumb|350px|Cities in the People's Republic of China]]
[[File:Topographic map of East Central China.jpg|thumb|350px|General topographic map of the populous part of China as per 2024, including the population class for each place (click to enlarge)]]

{{Infobox Chinese|order=st|title=City (shi)|t=市|s=市|p=Shì||xej=شِـ
|tib=གྲོང་ཁྱེར།|wylie=grong khyer|zwpy=Chongkyir
|zha=Si
|mong={{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ}}|monr=qota|mon=хот
|hangul=시|rr=si|mr=si
|uig=شەھەر‎|uly=Sheher
|lang1=Kazakh|lang1_content={{lang|kk-Arab|قالا}}&lt;Br&gt;{{lang|kk|қала}}&lt;br&gt;{{Transliteration|kk|qala}}
|lang2=Kyrgyz|lang2_content={{lang|ky-Arab|شاار}}&lt;Br&gt;{{lang|ky|шаар}}&lt;br&gt;{{Transliteration|ky|şaar}}
|lang3=Daur|lang3_content=hotn
|mnc={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}|mnc_v=hoton
|lang4=Xibe|lang4_content={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}&lt;br&gt;hoton
|lang5=Evenki|lang5_content=HƟTƟNG
|lang6=Oroqen|lang6_content=kutuun
}}

{{China administrative divisions list}}

According to the [[administrative divisions of China|administrative divisions]] of the [[China|People's Republic of China]], there are three levels of cities: provincial-level cities&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=zh:中华人民共和国行政区划|url=http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|website=gov.cn|publisher=Government of the People's Republic of China|access-date=7 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723031844/http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|archive-date=23 July 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (consisting of [[Direct-administered municipalities of China|directly-administered municipalities]] and the [[Special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]]&lt;ref&gt;{{citation|url=https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221|title=Sovereign City: The City-state Through History|page=121|first=Geoffrey|last=Parker|year=2004|publisher=[[Reaktion Books]]|isbn=9781861892195|access-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901221748/https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221|archive-date=2019-09-01|url-status=live}} {{irrelevant citation|date=March 2024}}{{failed verification|date=March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wang |first=Yu |date=December 2011 |title=A Brief Review of the Special Administrative Regions and the Special Administrative Region System |url=https://www.mpu.edu.mo/cntfiles/upload/docs/research/common/1country_2systems/academic_eng/issue3/07.pdf |journal=Academic Journal of “One Country, Two Systems” |issue=3 |pages=76–87 |via=Macao Polytechnic University}}&lt;/ref&gt;), [[Prefecture-level city|prefecture-level cities]], and [[County-level city|county-level cities]]. As of January 2024, the PRC has a total of 707 cities: 4 municipalities, 2 SARs, 293 prefecture-level cities (including the 15 [[Sub-provincial division|sub-provincial cities]]) and 408 county-level cities (including the 38 [[Sub-prefectural city|sub-prefectural cities]] and 12 [[Xinjiang Production and Construction Corps|XXPC]] cities). This list does not include any cities in the [[Political status of Taiwan|disputed]] [[Taiwan (Republic of China province)|Taiwan Province]] and [[Fujian Province, Republic of China|portions of Fujian Province]], which are claimed by the PRC under the [[One China|One China Policy]], as these areas are controlled by the [[Taiwan|Republic of China]] (see the [[List of cities in Taiwan]]).

Prefecture-level cities nearly always contain multiple [[Counties of China|counties]] (县), county-level cities, and other such sub-divisions. Because of this, prefecture-level cities often overlap in area with county-level cities.

Four cities are centrally administered municipalities, which include dense urban areas, suburbs, and large rural areas: [[Chongqing]] (32.05 million&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=China: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/ |access-date=2024-01-23 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;), [[Shanghai]] (24.87 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;), [[Beijing]] (21.89 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;), and [[Tianjin]] (13.87 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;).

In 2024, there were 105 cities governed by the People's Republic of China with an urban population of over 1 million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rao |first=Pallavi |date=2024-05-30 |title=Mapped: Chinese Provinces With Cities Over 1 Million People |url=https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109100923/https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-date=2024-11-09 |access-date=2025-03-15 |website=Visual Capitalist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:ايشيا جا شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:چين ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>fyjq2k43h3j7do4xjeicp1dt4hgyfji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409269</id>
      <parentid>409268</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:شهرن جي فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5410" sha1="b8sogusnp8e43spl7ua2u3rbf4qlqdh" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{for|a list sorted by population|List of cities in China by population}}
{{About|cities in the People's Republic of China (not including Taiwan)|cities in the Republic of China after 1949|List of cities in Taiwan|historical prefectural-level divisions of China|List of fu prefectures of China}}
[[File:Cities in China.png|thumb|350px|Cities in the People's Republic of China]]
[[File:Topographic map of East Central China.jpg|thumb|350px|General topographic map of the populous part of China as per 2024, including the population class for each place (click to enlarge)]]

{{Infobox Chinese|order=st|title=City (shi)|t=市|s=市|p=Shì||xej=شِـ
|tib=གྲོང་ཁྱེར།|wylie=grong khyer|zwpy=Chongkyir
|zha=Si
|mong={{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ}}|monr=qota|mon=хот
|hangul=시|rr=si|mr=si
|uig=شەھەر‎|uly=Sheher
|lang1=Kazakh|lang1_content={{lang|kk-Arab|قالا}}&lt;Br&gt;{{lang|kk|қала}}&lt;br&gt;{{Transliteration|kk|qala}}
|lang2=Kyrgyz|lang2_content={{lang|ky-Arab|شاار}}&lt;Br&gt;{{lang|ky|шаар}}&lt;br&gt;{{Transliteration|ky|şaar}}
|lang3=Daur|lang3_content=hotn
|mnc={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}|mnc_v=hoton
|lang4=Xibe|lang4_content={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}&lt;br&gt;hoton
|lang5=Evenki|lang5_content=HƟTƟNG
|lang6=Oroqen|lang6_content=kutuun
}}

{{China administrative divisions list}}

According to the [[administrative divisions of China|administrative divisions]] of the [[China|People's Republic of China]], there are three levels of cities: provincial-level cities&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=zh:中华人民共和国行政区划|url=http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|website=gov.cn|publisher=Government of the People's Republic of China|access-date=7 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723031844/http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|archive-date=23 July 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (consisting of [[Direct-administered municipalities of China|directly-administered municipalities]] and the [[Special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]]&lt;ref&gt;{{citation|url=https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221|title=Sovereign City: The City-state Through History|page=121|first=Geoffrey|last=Parker|year=2004|publisher=[[Reaktion Books]]|isbn=9781861892195|access-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901221748/https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221|archive-date=2019-09-01|url-status=live}} {{irrelevant citation|date=March 2024}}{{failed verification|date=March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wang |first=Yu |date=December 2011 |title=A Brief Review of the Special Administrative Regions and the Special Administrative Region System |url=https://www.mpu.edu.mo/cntfiles/upload/docs/research/common/1country_2systems/academic_eng/issue3/07.pdf |journal=Academic Journal of “One Country, Two Systems” |issue=3 |pages=76–87 |via=Macao Polytechnic University}}&lt;/ref&gt;), [[Prefecture-level city|prefecture-level cities]], and [[County-level city|county-level cities]]. As of January 2024, the PRC has a total of 707 cities: 4 municipalities, 2 SARs, 293 prefecture-level cities (including the 15 [[Sub-provincial division|sub-provincial cities]]) and 408 county-level cities (including the 38 [[Sub-prefectural city|sub-prefectural cities]] and 12 [[Xinjiang Production and Construction Corps|XXPC]] cities). This list does not include any cities in the [[Political status of Taiwan|disputed]] [[Taiwan (Republic of China province)|Taiwan Province]] and [[Fujian Province, Republic of China|portions of Fujian Province]], which are claimed by the PRC under the [[One China|One China Policy]], as these areas are controlled by the [[Taiwan|Republic of China]] (see the [[List of cities in Taiwan]]).

Prefecture-level cities nearly always contain multiple [[Counties of China|counties]] (县), county-level cities, and other such sub-divisions. Because of this, prefecture-level cities often overlap in area with county-level cities.

Four cities are centrally administered municipalities, which include dense urban areas, suburbs, and large rural areas: [[Chongqing]] (32.05 million&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=China: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/ |access-date=2024-01-23 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;), [[Shanghai]] (24.87 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;), [[Beijing]] (21.89 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;), and [[Tianjin]] (13.87 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;).

In 2024, there were 105 cities governed by the People's Republic of China with an urban population of over 1 million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rao |first=Pallavi |date=2024-05-30 |title=Mapped: Chinese Provinces With Cities Over 1 Million People |url=https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109100923/https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-date=2024-11-09 |access-date=2025-03-15 |website=Visual Capitalist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:ايشيا جا شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:چين ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]</text>
      <sha1>b8sogusnp8e43spl7ua2u3rbf4qlqdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409270</id>
      <parentid>409269</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5471" sha1="7ef894o3ssojz45myinrmdnlq2k9gkf" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{for|a list sorted by population|List of cities in China by population}}
{{About|cities in the People's Republic of China (not including Taiwan)|cities in the Republic of China after 1949|List of cities in Taiwan|historical prefectural-level divisions of China|List of fu prefectures of China}}
[[File:Cities in China.png|thumb|350px|Cities in the People's Republic of China]]
[[File:Topographic map of East Central China.jpg|thumb|350px|General topographic map of the populous part of China as per 2024, including the population class for each place (click to enlarge)]]

{{Infobox Chinese|order=st|title=City (shi)|t=市|s=市|p=Shì||xej=شِـ
|tib=གྲོང་ཁྱེར།|wylie=grong khyer|zwpy=Chongkyir
|zha=Si
|mong={{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ}}|monr=qota|mon=хот
|hangul=시|rr=si|mr=si
|uig=شەھەر‎|uly=Sheher
|lang1=Kazakh|lang1_content={{lang|kk-Arab|قالا}}&lt;Br&gt;{{lang|kk|қала}}&lt;br&gt;{{Transliteration|kk|qala}}
|lang2=Kyrgyz|lang2_content={{lang|ky-Arab|شاار}}&lt;Br&gt;{{lang|ky|шаар}}&lt;br&gt;{{Transliteration|ky|şaar}}
|lang3=Daur|lang3_content=hotn
|mnc={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}|mnc_v=hoton
|lang4=Xibe|lang4_content={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}&lt;br&gt;hoton
|lang5=Evenki|lang5_content=HƟTƟNG
|lang6=Oroqen|lang6_content=kutuun
}}

{{China administrative divisions list}}

According to the [[administrative divisions of China|administrative divisions]] of the [[China|People's Republic of China]], there are three levels of cities: provincial-level cities&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=zh:中华人民共和国行政区划|url=http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|website=gov.cn|publisher=Government of the People's Republic of China|access-date=7 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723031844/http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|archive-date=23 July 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (consisting of [[Direct-administered municipalities of China|directly-administered municipalities]] and the [[Special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]]&lt;ref&gt;{{citation|url=https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221|title=Sovereign City: The City-state Through History|page=121|first=Geoffrey|last=Parker|year=2004|publisher=[[Reaktion Books]]|isbn=9781861892195|access-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901221748/https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221|archive-date=2019-09-01|url-status=live}} {{irrelevant citation|date=March 2024}}{{failed verification|date=March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wang |first=Yu |date=December 2011 |title=A Brief Review of the Special Administrative Regions and the Special Administrative Region System |url=https://www.mpu.edu.mo/cntfiles/upload/docs/research/common/1country_2systems/academic_eng/issue3/07.pdf |journal=Academic Journal of “One Country, Two Systems” |issue=3 |pages=76–87 |via=Macao Polytechnic University}}&lt;/ref&gt;), [[Prefecture-level city|prefecture-level cities]], and [[County-level city|county-level cities]]. As of January 2024, the PRC has a total of 707 cities: 4 municipalities, 2 SARs, 293 prefecture-level cities (including the 15 [[Sub-provincial division|sub-provincial cities]]) and 408 county-level cities (including the 38 [[Sub-prefectural city|sub-prefectural cities]] and 12 [[Xinjiang Production and Construction Corps|XXPC]] cities). This list does not include any cities in the [[Political status of Taiwan|disputed]] [[Taiwan (Republic of China province)|Taiwan Province]] and [[Fujian Province, Republic of China|portions of Fujian Province]], which are claimed by the PRC under the [[One China|One China Policy]], as these areas are controlled by the [[Taiwan|Republic of China]] (see the [[List of cities in Taiwan]]).

Prefecture-level cities nearly always contain multiple [[Counties of China|counties]] (县), county-level cities, and other such sub-divisions. Because of this, prefecture-level cities often overlap in area with county-level cities.

Four cities are centrally administered municipalities, which include dense urban areas, suburbs, and large rural areas: [[Chongqing]] (32.05 million&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=China: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/ |access-date=2024-01-23 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;), [[Shanghai]] (24.87 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;), [[Beijing]] (21.89 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;), and [[Tianjin]] (13.87 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;).

In 2024, there were 105 cities governed by the People's Republic of China with an urban population of over 1 million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rao |first=Pallavi |date=2024-05-30 |title=Mapped: Chinese Provinces With Cities Over 1 Million People |url=https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109100923/https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-date=2024-11-09 |access-date=2025-03-15 |website=Visual Capitalist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:ايشيا جا شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:چين ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>7ef894o3ssojz45myinrmdnlq2k9gkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409271</id>
      <parentid>409270</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7839" sha1="ngbzwx4e902kwvbcktrx4nekyxc9vnv" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{for|a list sorted by population|List of cities in China by population}}
{{About|cities in the People's Republic of China (not including Taiwan)|cities in the Republic of China after 1949|List of cities in Taiwan|historical prefectural-level divisions of China|List of fu prefectures of China}}
[[File:Cities in China.png|thumb|350px|Cities in the People's Republic of China]]
[[File:Topographic map of East Central China.jpg|thumb|350px|General topographic map of the populous part of China as per 2024, including the population class for each place (click to enlarge)]]

{{Infobox Chinese|order=st|title=City (shi)|t=市|s=市|p=Shì||xej=شِـ
|tib=གྲོང་ཁྱེར།|wylie=grong khyer|zwpy=Chongkyir
|zha=Si
|mong={{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ}}|monr=qota|mon=хот
|hangul=시|rr=si|mr=si
|uig=شەھەر‎|uly=Sheher
|lang1=Kazakh|lang1_content={{lang|kk-Arab|قالا}}&lt;Br&gt;{{lang|kk|қала}}&lt;br&gt;{{Transliteration|kk|qala}}
|lang2=Kyrgyz|lang2_content={{lang|ky-Arab|شاار}}&lt;Br&gt;{{lang|ky|шаар}}&lt;br&gt;{{Transliteration|ky|şaar}}
|lang3=Daur|lang3_content=hotn
|mnc={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}|mnc_v=hoton
|lang4=Xibe|lang4_content={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}&lt;br&gt;hoton
|lang5=Evenki|lang5_content=HƟTƟNG
|lang6=Oroqen|lang6_content=kutuun
}}

[[چين|پيپلز ريپبلڪ آف چائنا]] جي انتظامي ورهاست مطابق، شهرن جا ٽي درجا آهن: صوبائي سطح جا شهر (جن ۾ سڌي طرح مرڪزي انتظام هيٺ ايندڙ ميونسپلٽيون ۽ [[هانگ ڪانگ]] توڙي [[ميڪائو]] جا خاص انتظامي علائقا شامل آهن)، پريفيڪچر (&lt;small&gt;Prefecture&lt;/small&gt;) سطح جا شهر ۽ ڪائونٽي (&lt;small&gt;County&lt;/small&gt;) سطح جا شهر. جنوري &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;ع تائين، پيپلز ريپبلڪ آف چائنا ۾ ڪل &lt;small&gt;707&lt;/small&gt; شهر هئا: 4 ميونسپلٽيون، 2 خاص انتظامي علائقا (SARs)، 293 پريفيڪچر سطح جا شهر (جن ۾ 15 ذيلي صوبائي شهر شامل آهن) ۽ 408 ڪائونٽي سطح جا شهر (جن ۾ 38 ذيلي پريفيڪچر شهر ۽ 12 XXPC شهر شامل آهن). هن فهرست ۾ [[تائيوان صوبو|تائيوان صوبي]] ۽ [[فيوجن صوبو|فوجيان صوبي]] جي انهن حصن جا شهر شامل ناهن جن تي پيپلز ريپبلڪ آف چائنا ”ون چائنا پاليسي“ (هڪ چين واري پاليسي) تحت دعويٰ ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي علائقا ”[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]“ جي ڪنٽرول هيٺ آهن (ڏسو: تائيوان جي شهرن جي فهرست).

پريفيڪچر سطح جي شهرن ۾ عام طور تي ڪيتريون ئي ڪائونٽيون (县)، ڪائونٽي سطح جا شهر ۽ ٻيون اهڙيون ذيلي ورهاستيون شامل هونديون آهن. ان ڪري، پريفيڪچر سطح جي شهرن جو علائقو اڪثر ڪري ڪائونٽي سطح جي شهرن جي علائقي سان ٽڪراءُ کائيندو (يا هڪٻئي سان ملندڙ جلندڙ هوندو) آهي. 

چار شهر مرڪزي انتظام هيٺ ايندڙ ميونسپلٽيون آهن، جن ۾ گنجان آباد شهري علائقا، مضافات ۽ وسيع ٻهراڙي وارا علائقا شامل آهن: [[چانگچنگ]] (32.05 ملين)، [[شنگهائي]] (24.87 ملين)، [[بيجنگ]] (21.89 ملين) ۽ تيانجن (13.87 ملين). 2024 ۾، پيپلز ريپبلڪ آف چائنا جي انتظام هيٺ اهڙا 105 شهر هئا جن جي شهري آبادي 1 ملين (10 لک) کان وڌيڪ هئي.

to the [[administrative divisions of China|administrative divisions]] of the [[China|People's Republic of China]], there are three levels of cities: provincial-level cities&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=zh:中华人民共和国行政区划|url=http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|website=gov.cn|publisher=Government of the People's Republic of China|access-date=7 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723031844/http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|archive-date=23 July 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (consisting of [[Direct-administered municipalities of China|directly-administered municipalities]] and the [[Special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]]&lt;ref&gt;{{citation|url=https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221|title=Sovereign City: The City-state Through History|page=121|first=Geoffrey|last=Parker|year=2004|publisher=[[Reaktion Books]]|isbn=9781861892195|access-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901221748/https://books.google.com/books?id=ZEvTt7eGzFUC&amp;pg=PA221|archive-date=2019-09-01|url-status=live}} {{irrelevant citation|date=March 2024}}{{failed verification|date=March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wang |first=Yu |date=December 2011 |title=A Brief Review of the Special Administrative Regions and the Special Administrative Region System |url=https://www.mpu.edu.mo/cntfiles/upload/docs/research/common/1country_2systems/academic_eng/issue3/07.pdf |journal=Academic Journal of “One Country, Two Systems” |issue=3 |pages=76–87 |via=Macao Polytechnic University}}&lt;/ref&gt;), [[Prefecture-level city|prefecture-level cities]], and [[County-level city|county-level cities]]. As of January 2024, the PRC has a total of 707 cities: 4 municipalities, 2 SARs, 293 prefecture-level cities (including the 15 [[Sub-provincial division|sub-provincial cities]]) and 408 county-level cities (including the 38 [[Sub-prefectural city|sub-prefectural cities]] and 12 [[Xinjiang Production and Construction Corps|XXPC]] cities). This list does not include any cities in the [[Political status of Taiwan|disputed]] [[Taiwan (Republic of China province)|Taiwan Province]] and [[Fujian Province, Republic of China|portions of Fujian Province]], which are claimed by the PRC under the [[One China|One China Policy]], as these areas are controlled by the [[Taiwan|Republic of China]] (see the [[List of cities in Taiwan]]).

Prefecture-level cities nearly always contain multiple [[Counties of China|counties]] (县), county-level cities, and other such sub-divisions. Because of this, prefecture-level cities often overlap in area with county-level cities.

Four cities are centrally administered municipalities, which include dense urban areas, suburbs, and large rural areas: [[Chongqing]] (32.05 million&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=China: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/ |access-date=2024-01-23 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;), [[Shanghai]] (24.87 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;), [[Beijing]] (21.89 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;), and [[Tianjin]] (13.87 million&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;).

In 2024, there were 105 cities governed by the People's Republic of China with an urban population of over 1 million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rao |first=Pallavi |date=2024-05-30 |title=Mapped: Chinese Provinces With Cities Over 1 Million People |url=https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109100923/https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-date=2024-11-09 |access-date=2025-03-15 |website=Visual Capitalist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:ايشيا جا شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:چين ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>ngbzwx4e902kwvbcktrx4nekyxc9vnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409274</id>
      <parentid>409271</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5658" sha1="7z0anafsg07p71ajjwaw3ex59ngggnt" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{for|a list sorted by population|List of cities in China by population}}
{{About|cities in the People's Republic of China (not including Taiwan)|cities in the Republic of China after 1949|List of cities in Taiwan|historical prefectural-level divisions of China|List of fu prefectures of China}}
[[File:Cities in China.png|thumb|350px|Cities in the People's Republic of China]]
[[File:Topographic map of East Central China.jpg|thumb|350px|General topographic map of the populous part of China as per 2024, including the population class for each place (click to enlarge)]]

{{Infobox Chinese|order=st|title=City (shi)|t=市|s=市|p=Shì||xej=شِـ
|tib=གྲོང་ཁྱེར།|wylie=grong khyer|zwpy=Chongkyir
|zha=Si
|mong={{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ}}|monr=qota|mon=хот
|hangul=시|rr=si|mr=si
|uig=شەھەر‎|uly=Sheher
|lang1=Kazakh|lang1_content={{lang|kk-Arab|قالا}}&lt;Br&gt;{{lang|kk|қала}}&lt;br&gt;{{Transliteration|kk|qala}}
|lang2=Kyrgyz|lang2_content={{lang|ky-Arab|شاار}}&lt;Br&gt;{{lang|ky|шаар}}&lt;br&gt;{{Transliteration|ky|şaar}}
|lang3=Daur|lang3_content=hotn
|mnc={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}|mnc_v=hoton
|lang4=Xibe|lang4_content={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}&lt;br&gt;hoton
|lang5=Evenki|lang5_content=HƟTƟNG
|lang6=Oroqen|lang6_content=kutuun
}}

[[چين|پيپلز ريپبلڪ آف چائنا]] جي انتظامي ورهاست مطابق، شهرن جا ٽي درجا: صوبائي سطح جا شهر (جن ۾ سڌي طرح مرڪزي انتظام هيٺ ايندڙ ميونسپلٽيون ۽ [[هانگ ڪانگ]] توڙي [[ميڪائو]] جا خاص انتظامي علائقا شامل آهن)، پريفيڪچر (&lt;small&gt;Prefecture&lt;/small&gt;) سطح جا شهر ۽ ڪائونٽي (&lt;small&gt;County&lt;/small&gt;) سطح جا شهر آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=zh:中华人民共和国行政区划|url=http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|website=gov.cn|publisher=Government of the People's Republic of China|access-date=7 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723031844/http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|archive-date=23 July 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wang |first=Yu |date=December 2011 |title=A Brief Review of the Special Administrative Regions and the Special Administrative Region System |url=https://www.mpu.edu.mo/cntfiles/upload/docs/research/common/1country_2systems/academic_eng/issue3/07.pdf |journal=Academic Journal of “One Country, Two Systems” |issue=3 |pages=76–87 |via=Macao Polytechnic University}}&lt;/ref&gt;  جنوري &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;ع تائين، پيپلز ريپبلڪ آف چائنا ۾ ڪل &lt;small&gt;707&lt;/small&gt; شهر هئا: 4 ميونسپلٽيون، 2 خاص انتظامي علائقا (&lt;small&gt;SARs&lt;/small&gt;)، &lt;small&gt;293&lt;/small&gt; پريفيڪچر سطح جا شهر (جن ۾ &lt;small&gt;15&lt;/small&gt; ذيلي صوبائي شهر شامل آهن) ۽ &lt;small&gt;408&lt;/small&gt; ڪائونٽي سطح جا شهر (جن ۾ &lt;small&gt;38&lt;/small&gt; ذيلي پريفڪچر شهر ۽ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; &lt;small&gt;XXPC&lt;/small&gt; شهر شامل آهن). هن فهرست ۾ [[تائيوان صوبو|تائيوان صوبي]] ۽ [[فيوجن صوبو|فوجيان صوبي]] جي انهن حصن جا شهر شامل ناهن جن تي پيپلز ريپبلڪ آف چائنا ”ون چائنا پاليسي“ (هڪ چين واري پاليسي) تحت دعويٰ ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي علائقا ”[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]“ جي ڪنٽرول هيٺ آهن (ڏسو: تائيوان جي شهرن جي فهرست).

پريفيڪچر سطح جي شهرن ۾ عام طور تي ڪيتريون ئي ڪائونٽيون (县)، ڪائونٽي سطح جا شهر ۽ ٻيون اهڙيون ذيلي ورهاستيون شامل هونديون آهن. ان ڪري، پريفيڪچر سطح جي شهرن جو علائقو اڪثر ڪري ڪائونٽي سطح جي شهرن جي علائقي سان ٽڪراءُ کائيندو (يا هڪٻئي سان ملندڙ جلندڙ هوندو) آهي. 

چار شهر مرڪزي انتظام هيٺ ايندڙ ميونسپلٽيون آهن، جن ۾ گنجان آباد شهري علائقا، مضافات ۽ وسيع ٻهراڙي وارا علائقا شامل آهن: [[چانگچنگ]] (32.05 ملين)، [[شنگهائي]] (24.87 ملين)، [[بيجنگ]] (21.89 ملين) ۽ [[تيانجن]] (13.87 ملين) آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=China: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/ |access-date=2024-01-23 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;ع ۾، پيپلز ريپبلڪ آف چائنا جي انتظام هيٺ اهڙا &lt;small&gt;105&lt;/small&gt; شهر هئا جن جي شهري آبادي 1 ملين (&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; لک) کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rao |first=Pallavi |date=2024-05-30 |title=Mapped: Chinese Provinces With Cities Over 1 Million People |url=https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109100923/https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-date=2024-11-09 |access-date=2025-03-15 |website=Visual Capitalist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
[[زمرو:ايشيا جا شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:چين ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>7z0anafsg07p71ajjwaw3ex59ngggnt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409275</id>
      <parentid>409274</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5864" sha1="13nwu9o9m8z4nmf11njgelub2pldsz3" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{for|آباديءَ جي لحاظ کان ترتيب ڏنل فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان چين جي شهرن جي فهرست}}
{{About|چين جي شهرن (تائيوان صوبي کانسواءِ)| 1949ع کان پوءِ ريپبلڪ آف چائنا (جمهوريه چين) جا شهر|تائيوان جي شهرن جي فهرست|چين جا تاريخي صوبائي سطح جا انتظامي علائقا|چين جي &quot;فو&quot; پريفيڪچرن جي فهرست}}
[[File:Cities in China.png|thumb|350px|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] جا شهر ]]
[[File:Topographic map of East Central China.jpg|thumb|350px|General topographic map of the populous part of China as per 2024, including the population class for each place (click to enlarge)]]

{{Infobox Chinese|order=st|title=City (shi)|t=市|s=市|p=Shì||xej=شِـ
|tib=གྲོང་ཁྱེར།|wylie=grong khyer|zwpy=Chongkyir
|zha=Si
|mong={{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠠ}}|monr=qota|mon=хот
|hangul=시|rr=si|mr=si
|uig=شەھەر‎|uly=Sheher
|lang1=Kazakh|lang1_content={{lang|kk-Arab|قالا}}&lt;Br&gt;{{lang|kk|қала}}&lt;br&gt;{{Transliteration|kk|qala}}
|lang2=Kyrgyz|lang2_content={{lang|ky-Arab|شاار}}&lt;Br&gt;{{lang|ky|шаар}}&lt;br&gt;{{Transliteration|ky|şaar}}
|lang3=Daur|lang3_content=hotn
|mnc={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}|mnc_v=hoton
|lang4=Xibe|lang4_content={{MongolUnicode|ᡥᠣᡨᠣᠨ}}&lt;br&gt;hoton
|lang5=Evenki|lang5_content=HƟTƟNG
|lang6=Oroqen|lang6_content=kutuun
}}

[[چين|پيپلز ريپبلڪ آف چائنا]] جي انتظامي ورهاست مطابق، شهرن جا ٽي درجا: صوبائي سطح جا شهر (جن ۾ سڌي طرح مرڪزي انتظام هيٺ ايندڙ ميونسپلٽيون ۽ [[هانگ ڪانگ]] توڙي [[ميڪائو]] جا خاص انتظامي علائقا شامل آهن)، پريفيڪچر (&lt;small&gt;Prefecture&lt;/small&gt;) سطح جا شهر ۽ ڪائونٽي (&lt;small&gt;County&lt;/small&gt;) سطح جا شهر آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=zh:中华人民共和国行政区划|url=http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|website=gov.cn|publisher=Government of the People's Republic of China|access-date=7 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723031844/http://www.gov.cn/test/2005-06/15/content_18253.htm|archive-date=23 July 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wang |first=Yu |date=December 2011 |title=A Brief Review of the Special Administrative Regions and the Special Administrative Region System |url=https://www.mpu.edu.mo/cntfiles/upload/docs/research/common/1country_2systems/academic_eng/issue3/07.pdf |journal=Academic Journal of “One Country, Two Systems” |issue=3 |pages=76–87 |via=Macao Polytechnic University}}&lt;/ref&gt;  جنوري &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;ع تائين، پيپلز ريپبلڪ آف چائنا ۾ ڪل &lt;small&gt;707&lt;/small&gt; شهر هئا: 4 ميونسپلٽيون، 2 خاص انتظامي علائقا (&lt;small&gt;SARs&lt;/small&gt;)، &lt;small&gt;293&lt;/small&gt; پريفيڪچر سطح جا شهر (جن ۾ &lt;small&gt;15&lt;/small&gt; ذيلي صوبائي شهر شامل آهن) ۽ &lt;small&gt;408&lt;/small&gt; ڪائونٽي سطح جا شهر (جن ۾ &lt;small&gt;38&lt;/small&gt; ذيلي پريفڪچر شهر ۽ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; &lt;small&gt;XXPC&lt;/small&gt; شهر شامل آهن). هن فهرست ۾ [[تائيوان صوبو|تائيوان صوبي]] ۽ [[فيوجن صوبو|فوجيان صوبي]] جي انهن حصن جا شهر شامل ناهن جن تي پيپلز ريپبلڪ آف چائنا ”ون چائنا پاليسي“ (هڪ چين واري پاليسي) تحت دعويٰ ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي علائقا ”[[تائيوان|ريپبلڪ آف چائنا]]“ جي ڪنٽرول هيٺ آهن (ڏسو: تائيوان جي شهرن جي فهرست).

پريفيڪچر سطح جي شهرن ۾ عام طور تي ڪيتريون ئي ڪائونٽيون (县)، ڪائونٽي سطح جا شهر ۽ ٻيون اهڙيون ذيلي ورهاستيون شامل هونديون آهن. ان ڪري، پريفيڪچر سطح جي شهرن جو علائقو اڪثر ڪري ڪائونٽي سطح جي شهرن جي علائقي سان ٽڪراءُ کائيندو (يا هڪٻئي سان ملندڙ جلندڙ هوندو) آهي. 

چار شهر مرڪزي انتظام هيٺ ايندڙ ميونسپلٽيون آهن، جن ۾ گنجان آباد شهري علائقا، مضافات ۽ وسيع ٻهراڙي وارا علائقا شامل آهن: [[چانگچنگ]] (32.05 ملين)، [[شنگهائي]] (24.87 ملين)، [[بيجنگ]] (21.89 ملين) ۽ [[تيانجن]] (13.87 ملين) آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=China: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/ |access-date=2024-01-23 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;ع ۾، پيپلز ريپبلڪ آف چائنا جي انتظام هيٺ اهڙا &lt;small&gt;105&lt;/small&gt; شهر هئا جن جي شهري آبادي 1 ملين (&lt;small&gt;10&lt;/small&gt; لک) کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rao |first=Pallavi |date=2024-05-30 |title=Mapped: Chinese Provinces With Cities Over 1 Million People |url=https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109100923/https://www.visualcapitalist.com/mapped-chinese-provinces-with-cities-over-1-million-people/ |archive-date=2024-11-09 |access-date=2025-03-15 |website=Visual Capitalist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
[[زمرو:ايشيا جا شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:چين]]
[[زمرو:چين ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>13nwu9o9m8z4nmf11njgelub2pldsz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولهائين يورپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79355</id>
    <revision>
      <id>409082</id>
      <parentid>332772</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2416" sha1="lp796w6fd2o850s0gjca73jzikl90u1" xml:space="preserve">[[File:Western European Union (1995-2011).svg|thumb|upright=1.15|Member states of the [[Western European Union]] (1995–2011)]]
'''اولهائين يورپ''' (&lt;small&gt;Western Europe&lt;/small&gt;) [[يُورَپ|يورپ]] جو اولهه وارو علائقو آهي. علائقي جي حد مختلف حالتن جي لحاظ کان مختلف آهي. &quot;مغرب&quot; جو تصور يورپ ۾ &quot;[[المشرق|اوڀر]]&quot; سان جڙيل ۽ مخالف طور تي ظاهر ٿيو ۽ اصل ۾ قديم ميڊيٽرينين دنيا، [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] (ٻئي [[پوتر رومي سلطنت|اولهائين]] ۽ [[بازنطيني سلطنت|اوڀرين]]) ۽ [[وچون دور|وچين دور]] جي [[عيسائيت]] تي لاڳو ٿيو. [[نشاۃِ ثانيه|ريناسنس]] ۽ [[دريافت جو دور|دريافت جي دور]] سان شروع ٿي، تقريباً 15هين صدي عيسويءَ کان، يورپ جو تصور &quot;مغرب&quot; جي طور تي آهستي آهستي ڌار ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار خطي ۾ &quot;مسيحيت&quot; جي غالب استعمال کي ترجيح ڏني وئي. روشن خياليءَ ۽ صنعتي انقلاب جي دور ۾، اوڀرين يورپ“ ۽ ”مغربي يورپ“ جا تصور وڌيڪ باقاعدي استعمال ٿيڻ لڳا. مغربي يورپ جي مخصوصيت سرد جنگ دوران سڀ کان وڌيڪ واضح ٿي وئي، جڏهن يورپ کي 40 سالن تائين لوهي پردي (Iron Curtain) ذريعي، هر هڪ الڳ سياسي ۽ اقتصادي نظام جي ڪري، مغربي بلاڪ ۽ مشرقي بلاڪ ۾ ورهايو ويو.

==تاريخي ڀاڱا== 
==جديد ڀاڱا==
==آبادي==
==موسم==
==ٻوليون==
==معيشت==
==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons and category}}
*[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe The European sub-regions according to the UN]
*[http://www.ericdigests.org/pre-9217/europe.htm Teaching about Western Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060601210634/http://www.ericdigests.org/pre-9217/europe.htm |date=1 June 2006 }}

{{Regions of the world}}
{{Europe topics (small)}}
{{Authority control}}
[[زمرو:اولهه يورپ]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[Category:Articles containing video clips]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>lp796w6fd2o850s0gjca73jzikl90u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409083</id>
      <parentid>409082</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2468" sha1="4fry7p5e9ct39hcwpmdio8c6k6xlt7j" xml:space="preserve">[[File:Western European Union (1995-2011).svg|thumb|upright=1.15|اولهائين يورپين يونين جا ميمبر ملڪ]]
'''اولهائين يورپ''' (&lt;small&gt;Western Europe&lt;/small&gt;) [[يُورَپ|يورپ]] جو اولهه وارو علائقو آهي. علائقي جي حد مختلف حالتن جي لحاظ کان مختلف آهي. &quot;مغرب&quot; جو تصور يورپ ۾ &quot;[[المشرق|اوڀر]]&quot; سان جڙيل ۽ مخالف طور تي ظاهر ٿيو ۽ اصل ۾ قديم ميڊيٽرينين دنيا، [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] (ٻئي [[پوتر رومي سلطنت|اولهائين]] ۽ [[بازنطيني سلطنت|اوڀرين]]) ۽ [[وچون دور|وچين دور]] جي [[عيسائيت]] تي لاڳو ٿيو. [[نشاۃِ ثانيه|ريناسنس]] ۽ [[دريافت جو دور|دريافت جي دور]] سان شروع ٿي، تقريباً 15هين صدي عيسويءَ کان، يورپ جو تصور &quot;اولهه&quot; جي طور تي آهستي آهستي ڌار ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار خطي ۾ &quot;مسيحيت&quot; جي غالب استعمال کي ترجيح ڏني وئي. روشن خياليءَ ۽ صنعتي انقلاب جي دور ۾، اوڀرين يورپ“ ۽ &quot;اولهائين  يورپ&quot; جا تصور وڌيڪ باقاعدي استعمال ٿيڻ لڳا. اولهائين يورپ جي مخصوصيت [[سرد جنگ]] دوران سڀ کان وڌيڪ واضح ٿي وئي، جڏهن يورپ کي &lt;small&gt;40&lt;/small&gt; سالن تائين &quot;فولادي پردي&quot; (&lt;small&gt;Iron Curtain&lt;/small&gt;) ذريعي، هر هڪ الڳ سياسي ۽ اقتصادي نظام جي ڪري، اولهائين ۽ اوڀرين بلاڪ ۾ ورهايو ويو.

==تاريخي ڀاڱا== 
==جديد ڀاڱا==
==آبادي==
==موسم==
==ٻوليون==
==معيشت==
==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons and category}}
*[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe The European sub-regions according to the UN]
*[http://www.ericdigests.org/pre-9217/europe.htm Teaching about Western Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060601210634/http://www.ericdigests.org/pre-9217/europe.htm |date=1 June 2006 }}

{{Regions of the world}}
{{Europe topics (small)}}
{{Authority control}}
[[زمرو:اولهه يورپ]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[Category:Articles containing video clips]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>4fry7p5e9ct39hcwpmdio8c6k6xlt7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409084</id>
      <parentid>409083</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2434" sha1="1ft87p2itsfuq8cggp6abroz0qst4cl" xml:space="preserve">[[File:Western European Union (1995-2011).svg|thumb|upright=1.15|اولهائين يورپين يونين جا ميمبر ملڪ]]
'''اولهائين يورپ''' (&lt;small&gt;Western Europe&lt;/small&gt;) [[يُورَپ|يورپ]] جو اولهه وارو علائقو آهي. علائقي جي حد مختلف حالتن جي لحاظ کان مختلف آهي. &quot;مغرب&quot; جو تصور يورپ ۾ &quot;[[المشرق|اوڀر]]&quot; سان جڙيل ۽ مخالف طور تي ظاهر ٿيو ۽ اصل ۾ قديم ميڊيٽرينين دنيا، [[رومي سلطنت]] (ٻئي [[پوتر رومي سلطنت|اولهائين]] ۽ [[بازنطيني سلطنت|اوڀرين]]) ۽ [[وچون دور|وچين دور]] جي [[عيسائيت]] تي لاڳو ٿيو. [[نشاۃِ ثانيه]] ۽ [[دريافت جو دور|دريافت جي دور]] سان شروع ٿي، &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين صدي عيسوي کان، يورپ جو تصور &quot;اولهه&quot; جي طور تي آهستي آهستي ڌار ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار خطي لاء &quot;عيسائي دنيا&quot; جي غالب استعمال کي ترجيح ڏني وئي. روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب جي دور ۾، &quot;اوڀرين يورپ&quot; ۽ &quot;اولهائين  يورپ&quot; جا تصور وڌيڪ باقاعدي استعمال ٿيڻ لڳا. اولهائين يورپ جي مخصوصيت [[سرد جنگ]] دوران سڀ کان وڌيڪ واضح ٿي وئي، جڏهن يورپ کي &lt;small&gt;40&lt;/small&gt; سالن تائين &quot;فولادي پردي&quot; (&lt;small&gt;Iron Curtain&lt;/small&gt;) ذريعي، ڌار ڌار سياسي ۽ اقتصادي نظام جي ڪري، اولهائين ۽ اوڀرين بلاڪ ۾ ورهايو ويو.

==تاريخي ڀاڱا== 
==جديد ڀاڱا==
==آبادي==
==موسم==
==ٻوليون==
==معيشت==
==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons and category}}
*[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe The European sub-regions according to the UN]
*[http://www.ericdigests.org/pre-9217/europe.htm Teaching about Western Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060601210634/http://www.ericdigests.org/pre-9217/europe.htm |date=1 June 2006 }}

{{Regions of the world}}
{{Europe topics (small)}}
{{Authority control}}
[[زمرو:اولهه يورپ]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[Category:Articles containing video clips]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>1ft87p2itsfuq8cggp6abroz0qst4cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجاب، پاڪستان جون تاريخي عمارتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>83576</id>
    <revision>
      <id>409108</id>
      <parentid>323462</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="ag8egu8j77tyg5b2v957nkjaojazvze" xml:space="preserve">[[زمرو:تاريخي عمارتون]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>ag8egu8j77tyg5b2v957nkjaojazvze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايشيا ۾ شهرن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85832</id>
    <revision>
      <id>409265</id>
      <parentid>404562</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6943" sha1="qpjmuowzf517hlptyrrb5ms6xo60jaq" xml:space="preserve">هي '''ملڪ جي لحاظ کان ايشيا جي شهرن جي فهرست''' آهي.
[[File:Tokyo Montage 2015.jpg|thumb|
[[ٽوڪيو]]، ايشيا جو آبادي جي لحاظ سان سڀ کان وڏو شهر جو فضائي ڏيک]]
{{Div col|A|B|colwidth=28em|content=* [[افغانستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[آرمينيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[آذربائيجان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[بحرين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[بنگلاديش]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڀوٽان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[برونائي]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڪمبوڊيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[چين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قبرص]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اوڀر تيمور]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[جارجيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[هانگ ڪانگ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڀارت]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[انڊونيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ايران]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[عراق]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اسرائيل]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[جاپان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اردن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قازقستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اتر ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڏکڻ ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڪويت]] جا ضلعا 
* [[ڪرغزستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لائوس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لبنان]] ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست 
* [[ميڪاؤ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ملائيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[مالديپ]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[منگوليا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ميانمار]] ۾ شهرن ۽ وڏن شهرن جي فهرست 
* [[نيپال]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اومان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]]
* [[فلسطين|فلسطيني اٿارٽي جي انتظام هيٺ شهرن جي فهرست]]
* [[فلپائن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قطر]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[روس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[سنگاپور]] ۾ جڳهن جي فهرست 
* [[سري لنڪا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[شام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[تائيوان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[تاجڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ٿائيلينڊ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪي]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪمانستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[گڏيل عرب امارات]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ازبڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ويٽنام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[يمن]] ۾ شهرن جي فهرست}}
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[آبادي جي لحاظ کان پاڪستان جي شهرن جي فهرست]]
* [[استنبول]]
* [[انتاليا]]
* [[انطاڪيه]]
* [[اوساڪا]]
* [[بلڪاش]]
* [[بھاولپور]]
* [[بنگلورو]]
* [[بيجنگ]]
* [[بينڪاڪ]]
* [[پشاور]]
* [[پوني]]
* [[تھران]]
* [[ٽوڪيو]]
* [[جده]]
* [[جڪارتا]]
* [[چانگچنگ]]
* [[چنائي]]
* [[چيانجين]]
* [[چينگدو]]
* [[حلب شهر|حلب]]
* [[دبئي]]
* [[ڍاڪا]]
* [[راولپنڊي]]
* [[رياض]]
* [[زيان]]
* [[سراڪارٽا]]
* [[سکر]]
* [[سيئول]]
* [[شنگهائي]]
* [[شينزين]]
* [[ڪاگوشيما]]
* [[ڪراچي]]
* [[ڪوئيٽا]]
* [[ڪولمبو]]
* [[ڪولڪتا]]
* [[لاھور]]
* [[مظفر آباد]]
* [[ممبئي]]
* [[منيلا]]
* [[ناگويا]]
* [[هاربن]]
* [[هو چي منھ شهر]]
* [[ووهان]]

* [[افغانستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
** [[باميان]]
** [[غزني]]
** [[ڪابل]]
** [[ھرات]]
* [[آرمينيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[آذربائيجان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[بحرين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[بنگلاديش]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڀوٽان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[برونائي]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڪمبوڊيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[چين]] ۾ شهرن جي فهرست
** [[بيجنگ]]
** [[زيان]]
** [[سوزهو]]
** [[شنگهائي]]
** [[شينزين]]
** [[هاربن]]
** [[هانگزو]]
** [[ووهان
** [[چانگچنگ]]
**.[[چيانجين]]
** [[چينگدو]]
** [[گوانگزو]]
* [[قبرص]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اوڀر تيمور]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[جارجيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[هانگ ڪانگ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڀارت]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[انڊونيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ايران]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[عراق]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اسرائيل]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[جاپان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اردن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قازقستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اتر ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڏکڻ ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڪويت]] جا ضلعا 
* [[ڪرغزستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لائوس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لبنان]] ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست 
* [[ميڪاؤ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ملائيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[مالديپ]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[منگوليا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ميانمار]] ۾ شهرن ۽ وڏن شهرن جي فهرست 
* [[نيپال]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اومان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]]
* [[فلسطين|فلسطيني اٿارٽي جي انتظام هيٺ شهرن جي فهرست]]
* [[فلپائن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قطر]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[روس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[سنگاپور]] ۾ جڳهن جي فهرست 
* [[سري لنڪا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[شام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[تائيوان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[تاجڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ٿائيلينڊ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪي]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪمانستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[گڏيل عرب امارات]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ازبڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ويٽنام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[يمن]] ۾ شهرن جي فهرست

==پڻ ڏسو==

[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر]]</text>
      <sha1>qpjmuowzf517hlptyrrb5ms6xo60jaq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409266</id>
      <parentid>409265</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6942" sha1="drajuxlt2eptjb0qh557wbq6n7pkcyo" xml:space="preserve">هي '''ملڪ جي لحاظ کان ايشيا جي شهرن جي فهرست''' آهي.
[[File:Tokyo Montage 2015.jpg|thumb|
[[ٽوڪيو]]، ايشيا جو آبادي جي لحاظ سان سڀ کان وڏو شهر جو فضائي ڏيک]]
{{Div col|A|B|colwidth=28em|content=* [[آرمينيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[آذربائيجان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[افغانستان جي شهرن جي فهرست]]
* [[اتر ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ايران]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اردن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ازبڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اومان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اسرائيل]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[انڊونيشيا جي شهرن جي فهرست]]
* [[اوڀر تيمور]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[بحرين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[برونائي]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[بنگلاديش]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڀارت]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڀوٽان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]]
* [[آبادي جي لحاظ کان پاڪستان جي شهرن جي فهرست|پاڪستان جي شهرن جي فهرست]]
* [[تائيوان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[تاجڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ترڪي]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪمانستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ٿائيلينڊ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[جارجيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[جاپان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[چين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڏکڻ ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[روس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[سنگاپور]] ۾ جڳهن جي فهرست 
* [[سري لنڪا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[شام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[عراق]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[فلسطين|فلسطيني اٿارٽي جي انتظام هيٺ شهرن جي فهرست]]
* [[فلپائن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قطر]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قبرص]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قازقستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڪمبوڊيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڪويت]] جا ضلعا 
* [[ڪرغزستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[گڏيل عرب امارات]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لائوس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لبنان]] ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست 
* [[ميڪاؤ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ملائيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[مالديپ]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[منگوليا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ميانمار]] ۾ شهرن ۽ وڏن شهرن جي فهرست 
* [[نيپال]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[هانگ ڪانگ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ويٽنام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[يمن]] ۾ شهرن جي فهرست}}
* [[استنبول]]
* [[انتاليا]]
* [[انطاڪيه]]
* [[اوساڪا]]
* [[بلڪاش]]
* [[بھاولپور]]
* [[بنگلورو]]
* [[بيجنگ]]
* [[بينڪاڪ]]
* [[پشاور]]
* [[پوني]]
* [[تھران]]
* [[ٽوڪيو]]
* [[جده]]
* [[جڪارتا]]
* [[چانگچنگ]]
* [[چنائي]]
* [[چيانجين]]
* [[چينگدو]]
* [[حلب شهر|حلب]]
* [[دبئي]]
* [[ڍاڪا]]
* [[راولپنڊي]]
* [[رياض]]
* [[زيان]]
* [[سراڪارٽا]]
* [[سکر]]
* [[سيئول]]
* [[شنگهائي]]
* [[شينزين]]
* [[ڪاگوشيما]]
* [[ڪراچي]]
* [[ڪوئيٽا]]
* [[ڪولمبو]]
* [[ڪولڪتا]]
* [[لاھور]]
* [[مظفر آباد]]
* [[ممبئي]]
* [[منيلا]]
* [[ناگويا]]
* [[هاربن]]
* [[هو چي منھ شهر]]
* [[ووهان]]

* [[افغانستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
** [[باميان]]
** [[غزني]]
** [[ڪابل]]
** [[ھرات]]
* [[آرمينيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[آذربائيجان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[بحرين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[بنگلاديش]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڀوٽان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[برونائي]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڪمبوڊيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[چين]] ۾ شهرن جي فهرست
** [[بيجنگ]]
** [[زيان]]
** [[سوزهو]]
** [[شنگهائي]]
** [[شينزين]]
** [[هاربن]]
** [[هانگزو]]
** [[ووهان
** [[چانگچنگ]]
**.[[چيانجين]]
** [[چينگدو]]
** [[گوانگزو]]
* [[قبرص]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اوڀر تيمور]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[جارجيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[هانگ ڪانگ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڀارت]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[انڊونيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ايران]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[عراق]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اسرائيل]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[جاپان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اردن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قازقستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اتر ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڏکڻ ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڪويت]] جا ضلعا 
* [[ڪرغزستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لائوس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لبنان]] ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست 
* [[ميڪاؤ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ملائيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[مالديپ]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[منگوليا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ميانمار]] ۾ شهرن ۽ وڏن شهرن جي فهرست 
* [[نيپال]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اومان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]]
* [[فلسطين|فلسطيني اٿارٽي جي انتظام هيٺ شهرن جي فهرست]]
* [[فلپائن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قطر]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[روس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[سنگاپور]] ۾ جڳهن جي فهرست 
* [[سري لنڪا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[شام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[تائيوان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[تاجڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ٿائيلينڊ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪي]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪمانستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[گڏيل عرب امارات]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ازبڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ويٽنام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[يمن]] ۾ شهرن جي فهرست

==پڻ ڏسو==

[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر]]</text>
      <sha1>drajuxlt2eptjb0qh557wbq6n7pkcyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409267</id>
      <parentid>409266</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6967" sha1="9uzxeju9wzu33h22ab3mpjpz5gqhae4" xml:space="preserve">هي '''ملڪ جي لحاظ کان ايشيا جي شهرن جي فهرست''' آهي.
[[File:Tokyo Montage 2015.jpg|thumb|
[[ٽوڪيو]]، ايشيا جو آبادي جي لحاظ سان سڀ کان وڏو شهر جو فضائي ڏيک]]
{{Div col|A|B|colwidth=28em|content=* [[آرمينيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[آذربائيجان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[افغانستان جي شهرن جي فهرست]]
* [[اتر ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ايران]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اردن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ازبڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اومان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اسرائيل]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[انڊونيشيا جي شهرن جي فهرست]]
* [[اوڀر تيمور]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[بحرين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[برونائي]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[بنگلاديش]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڀارت]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڀوٽان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]]
* [[آبادي جي لحاظ کان پاڪستان جي شهرن جي فهرست|پاڪستان جي شهرن جي فهرست]]
* [[تائيوان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[تاجڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ترڪي]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪمانستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ٿائيلينڊ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[جارجيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[جاپان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[چين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڏکڻ ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[روس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[سنگاپور]] ۾ جڳهن جي فهرست 
* [[سري لنڪا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[شام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[عراق]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[فلسطين|فلسطيني اٿارٽي جي انتظام هيٺ شهرن جي فهرست]]
* [[فلپائن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قطر]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قبرص]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قازقستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڪمبوڊيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڪويت]] جا ضلعا 
* [[ڪرغزستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[گڏيل عرب امارات]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لائوس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لبنان]] ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست 
* [[ميڪاؤ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ملائيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[مالديپ]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[منگوليا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ميانمار]] ۾ شهرن ۽ وڏن شهرن جي فهرست 
* [[نيپال]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[هانگ ڪانگ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ويٽنام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[يمن]] ۾ شهرن جي فهرست}}
* [[استنبول]]
* [[انتاليا]]
* [[انطاڪيه]]
* [[اوساڪا]]
* [[بلڪاش]]
* [[بھاولپور]]
* [[بنگلورو]]
* [[بيجنگ]]
* [[بينڪاڪ]]
* [[پشاور]]
* [[پوني]]
* [[تھران]]
* [[ٽوڪيو]]
* [[جده]]
* [[جڪارتا]]
* [[چانگچنگ]]
* [[چنائي]]
* [[چيانجين]]
* [[چينگدو]]
* [[حلب شهر|حلب]]
* [[دبئي]]
* [[ڍاڪا]]
* [[راولپنڊي]]
* [[رياض]]
* [[زيان]]
* [[سراڪارٽا]]
* [[سکر]]
* [[سيئول]]
* [[شنگهائي]]
* [[شينزين]]
* [[ڪاگوشيما]]
* [[ڪراچي]]
* [[ڪوئيٽا]]
* [[ڪولمبو]]
* [[ڪولڪتا]]
* [[لاھور]]
* [[مظفر آباد]]
* [[ممبئي]]
* [[منيلا]]
* [[ناگويا]]
* [[هاربن]]
* [[هو چي منھ شهر]]
* [[ووهان]]

* [[افغانستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
** [[باميان]]
** [[غزني]]
** [[ڪابل]]
** [[ھرات]]
* [[آرمينيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[آذربائيجان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[بحرين]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[بنگلاديش]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڀوٽان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[برونائي]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ڪمبوڊيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[چين]] ۾ شهرن جي فهرست
** [[بيجنگ]]
** [[زيان]]
** [[سوزهو]]
** [[شنگهائي]]
** [[شينزين]]
** [[هاربن]]
** [[هانگزو]]
** [[ووهان]]
** [[چانگچنگ]]
**.[[چيانجين]]
** [[چينگدو]]
** [[گوانگزو]]
* [[قبرص]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اوڀر تيمور]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[جارجيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[هانگ ڪانگ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڀارت]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[انڊونيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ايران جا شهر|ايران ۾ شهرن جي فهرست]]
* [[عراق]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اسرائيل]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[جاپان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اردن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قازقستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اتر ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڏکڻ ڪوريا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ڪويت]] جا ضلعا 
* [[ڪرغزستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لائوس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[لبنان]] ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست 
* [[ميڪاؤ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ملائيشيا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[مالديپ]] ۾ شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن جي فهرست 
* [[منگوليا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ميانمار]] ۾ شهرن ۽ وڏن شهرن جي فهرست 
* [[نيپال]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[اومان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]]
* [[فلسطين|فلسطيني اٿارٽي جي انتظام هيٺ شهرن جي فهرست]]
* [[فلپائن]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[قطر]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[روس]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست]]
* [[سنگاپور]] ۾ جڳهن جي فهرست 
* [[سري لنڪا]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[شام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[تائيوان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[تاجڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست 
* [[ٿائيلينڊ]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪي]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ترڪمانستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[گڏيل عرب امارات]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ازبڪستان]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[ويٽنام]] ۾ شهرن جي فهرست
* [[يمن]] ۾ شهرن جي فهرست

==پڻ ڏسو==

[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:ايشيا جا شهر]]</text>
      <sha1>9uzxeju9wzu33h22ab3mpjpz5gqhae4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آمريڪا ۾ مسجدن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86858</id>
    <revision>
      <id>409112</id>
      <parentid>405743</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:مسجدون]]; added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48220" sha1="ox7tdqpzx0bys8rp1cq30wvgz6xqqp4" xml:space="preserve">هي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]] (USA) ۾ قابل ذڪر [[مسجد|مسجدن]] جي فهرست آهي، جنهن ۾ اسلامي عبادت جا هنڌ شامل آهن جيڪا روايتي مسجدن جي حيثيت ۾ نه آهن، [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|رياست]] جي لحاظ کان الفابيٽ جي ترتيب سان ترتيب ڏنل آهن.
[[File:Mosques per capita by U.S. state.svg|thumb|right|upright=1.6|سال 2020ع تائين هر آمريڪي رياست ۽ ڪولمبيا ضلعي ۾ هر ملين رهواسين لاءِ مسجدن جي تعداد]]

==آمريڪا ۾ مسجدن جي تاريخ==
هڪ مسجد کي اهڙي جاءِ طور بيان ڪيو ويو آهي جتي مسلمان مڪي ڏانهن منهن ڪري نماز پڙهندا آهن، ضروري ناهي ته ڪا عمارت هجي. انهيءَ معنيٰ ۾، آمريڪا ۾ 1731 يا ان کان اڳ مسجدون هيون. ايوب بن سليمان (1701-1773)، هڪ آفريقي-آمريڪي مسلمان جنهن کي غلامي ۾ اغوا ڪيو ويو هو، سندس غلامي جي داستان ۾ دستاويز ڪيو آهي ته هن ڪينٽ ٻيٽ، ميري لينڊ جي ٻيلي ۾ نماز پڙهي هئي، جتي هن کي 1731-33 دوران آندو ويو هو.&lt;ref name=&quot;fivemyths2&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/26/AR2010082605510.html|title=Five myths about mosques in America|last=Curtis|first=Edward E. IV|date=August 29, 2010|newspaper=[[Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذريعن جو چوڻ آهي ته پهرين آمريڪي مسجد جي عمارت جيڪا ممڪن آهي اها بڊفورڊ، مين ۾ هڪ مسجد هئي جيڪا 1915 ۾ البانوي مسلمانن طرفان قائم ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;queen2&quot;&gt;{{Cite book |last1=Queen, Edward L.|title=The Encyclopedia of American Religious History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofam0000quee_b2f7|last2=Stephen Prothero|last3=Gardiner H. Shattuck Jr.|publisher=New York: Facts on File|year=1996}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ghazali2&quot;&gt;{{Cite news|last=Ghazali|first=Abdul Sattar|url=http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html|title=The Mosques in America: A National Portrait by CAIR: The number of mosque attendants increasing rapidly in America|date=August 4, 2001|work=American Muslim Perspective|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928142701/http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html|archive-date=September 28, 2007|accessdate=November 30, 2025|archivedate=September 28, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928142701/http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html}}&lt;/ref&gt;      بهرحال، پهرين مقصد سان ٺهيل مسجد جي عمارت گهڻو ڪري ڊيٽرائيٽ، مشي گن ۾ هاءِ لينڊ پارڪ مسجد هئي، جيڪا 1921 ۾ کوليو ويو. ان کي محمد ڪروب، هڪ ريئل اسٽيٽ ڊولپر پاران فنڊ ڪيو ويو هو. جڏهن ته، پهرين &quot;مقصد سان ٺهيل&quot; مسجد، &quot;آمريڪا جي مدر مسجد&quot;، 1934 ۾ آئيوا جي سيڊر ريپڊس ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. 

1994 ۾، ڪيليفورنيا ۾ يوبا سٽي جو اسلامي مرڪز کي هڪ دهشتگرد گروپ پاران، باهه لڳائي تباهه ڪيو ويو. ان جي ڪهاڻي، ان جي تعمير نو سميت، ڊيوڊ واشبرن جي 2012 جي دستاويزي فلم &quot;اين آمريڪن مسجد&quot; ۾ بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;anamerican2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.anamericanmosque.com/|title=An American Mosque}}&lt;/ref&gt;

=== 21هين صدي ۾ واڌارو ===
[[File:Muslim Americans by state.svg|thumb|&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;
سال 2020ع جي آمريڪي مذهب جي مردم شماري جي مطابق هر آمريڪي رياست، ضلعي آف ڪولمبيا، ۽ پورٽو ريڪو ۾ مسلمان آمريڪين جو اندازي مطابق تناسب&lt;/div&gt;]]

اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته سال 1970ع ۾ آمريڪا ۾ 100 کان وڌيڪ مسجدون هيون، پر ان کان پوءِ 10 لک کان وڌيڪ مسلمانن جي لڏپلاڻ سبب سوين وڌيڪ تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;fivemyths3&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/26/AR2010082605510.html|title=Five myths about mosques in America|last=Curtis|first=Edward E. IV|date=August 29, 2010|newspaper=[[Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; سال 2000ع  تائين. آمريڪا ۾ 1,209 مسجدون هيون. جيڪي سال 2010ع ۾ وڌي 2,106 ٿي ويون (%74 جو اضافو). &lt;ref name=&quot;usatoday12&quot;&gt;{{Cite web |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/religion/story/2012-02-29/islamic-worship-growth-us/53298792/1|title=Islamic places of worship in the U.S. up 74% since 2000|date=2012-02-29|work=USA Today|access-date=2014-08-03}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه آمريڪا ۾ مسجدن جو تعداد سال 2020ع ۾ وڌي 2,769 ٿي ويو آهي. &lt;ref&gt;[https://iqna.ir/fa/news/3976601/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B0 A research on the growth and development of American mosques in 2020]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved 8 March 2023&lt;/ref&gt;

سال 2011ع جو هڪ مطالعو، &quot;آمريڪي مسجدون سال 2011ع&quot; هارٽ فورڊ انسٽيٽيوٽ فار ريليجن ريسرچ، آمريڪي مذهبي ادارن جي شماريات جي ايسوسيئيشن ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي اسلامي شهري ۽ مذهبي گروهن، جنهن ۾ اسلامي سوسائٽي آف نارٿ آمريڪا ۽ ڪائونسل آن آمريڪي-اسلامڪ رليشنز شامل آهن، پاران اسپانسر ڪئي وئي ته سڀ کان وڌيڪ مسجدن واري آمريڪي رياستون [[نيو يارڪ رياست|نيويارڪ]] (257)، [[ڪيليفورنيا]] (246) ۽ [[ٽيڪساس]] (166) هيون.&lt;ref name=&quot;usatoday13&quot;&gt;{{Cite web |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/religion/story/2012-02-29/islamic-worship-growth-us/53298792/1|title=Islamic places of worship in the U.S. up 74% since 2000|date=2012-02-29|work=USA Today|access-date=2014-08-03}}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر انفرادي مسجدون==
هي هڪ متحرڪ فهرست آهي ۽ ڪڏهن به مڪمل ٿيڻ لاءِ خاص معيارن کي پورو نه ڪري سگهي ٿي.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!نالو
!تصوير
!مقام\شهر
!رياست
!سال
!Group
!***********نوٽس************** 
|-
|[[هوم ووڊ مسجد]]
|
|هوم ووڊ
|[[الاباما]]
| 1995
| 
|&lt;small&gt;'''آفريقي آمريڪي شاگردن لاءِ هڪ اڳوڻي الڳ ٿيل هاءِ اسڪول ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bains |first=David R. |date=2019-12-17 |title=Homewood Masjid |url=https://magiccityreligion.org/2019/12/17/homewood-masjid/ |access-date=2022-11-27 |website=Magic City Religion |language=en}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
|[[اسلامڪ ڪميونٽي سينٽر آف اينڪوريج الاسڪا|اسلامي ڪميونٽي سينٽر آف اينڪوريج الاسڪا]]
|[[File:ICCA pic.jpg|150px]]
|[[اينڪوريج، الاسڪا|اينڪوريج]]
|[[الاسڪا]]
| 2010
| S
|&lt;small&gt;'''الاسڪا ۾ پهرين مسجد ۽ اسلامي اسڪول&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150201174450/http://alaskamasjid.com/docs/MasjidBuildingFlyer.pdf Masjid Building Flyer]}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
|[[اسلامي ڪميونٽي سينٽر فينڪس|اسلامي ڪميونٽي سينٽر آف فينڪس]]
| [[File:Phoenix, AZ, New Islamic Community Center of Phoenix Masjid, 2012 - Ibis Blas Photographer - panoramio.jpg|120px]]
|[[فينڪس]]
| [[ايريزونا]]
| 1982
| S
|
|-
|اسلامڪ سينٽر آف توسان، ايريزونا  
| [[File:Masjed UA.jpg|120px]]
| [[توسان]]
| [[ايريزونا]]
| 1991
| S
|
|-
| اسلامڪ سينٽر آف لٽل راڪ
| 
| [[لٽل راڪ]] 
| [[ارڪنساس]]
| 1996
| 
| &lt;small&gt;'''لٽل راڪ ۾ پهرين مقصد سان ٺهيل مسجد. هن وقت  اصل مسجد کان 6.2 ميل  (10 ڪلوميٽر) اتر اولهه ۾ هڪ نئين وڏي مسجد، ڪميونٽي سينٽر ۽ اسلامي اسڪول   تعمير هيٺ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICLR History|url=https://theiclr.org/iclr-history/|access-date=2022-11-27|website=The Islamic Center of Little Rock|language=en-US}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;    
|-
| اسلامڪ سينٽر آف سان فرانسسڪو
| 
| [[سان فرانسسڪو]]
| ڪيليفورنيا
| 1959
| ?
| &lt;small&gt;'''سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ سڀ کان پراڻي ۽ ڪيليفورنيا ۾ ٻي پراڻي مسجد.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ABOUT US |url=https://www.icofsf.org/about-us |access-date=2022-04-20 |website=icofsf |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-16 |title='It's Been Amazing'; Bay Area Muslims Celebrate Ramadan Together For First Time Since Pandemic |url=https://sanfrancisco.cbslocal.com/2022/04/16/its-been-amazing-bay-area-muslims-celebrate-ramadan-together-for-first-time-since-pandemic/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
| ڪنگ فهد مسجد
| [[File:KFM pic.png|120px]]
| ڪلور سٽي
| [[ڪيليفورنيا]]
| 1998
| S
|
|-
| اورينج ڪائونٽي جو اسلامي مرڪز
| [[File:ISOC masjid cropped.jpg|120px]]
| گارڊن گروو
| ڪيليفورنيا
| 1976
| S
| تقريبن 7,000 عبادت ڪندڙن سان مغربي اڌ گول ۾ سڀ کان وڏي مسلم مرڪزن مان هڪ آهي.
|-
| اسلامڪ سينٽر آف ارون
| [[File:Islamic Center of Irvine.jpg|120px]]
| ارون
| ڪيليفورنيا
| 2004
| S
|
|-
| اسلامڪ  سينٽر آف سدرن ڪيليفورنيا
| [[File:ICSC pic.png|120px]]
| [[لاس اينجلس]]
| ڪيليفورنيا
| 1970s
| ND
| مسجد 1952 ۾ قائم ڪئي وئي هئي. موجوده مسجد 1970 جي ڏهاڪي جي آخر تائين جي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Brief History of the Islamic Center of Southern California (1952-1972) - IslamiCity |url=https://www.islamicity.org/5271/brief-history-of-the-islamic-center-of-southern-california-1952-1972/ |access-date=2022-04-20 |website=www.islamicity.org|date=May 22, 2013 }}&lt;/ref&gt; 
|-
| اسلامي ثقافتي مرڪز آف ناردرن ڪيليفورنيا
| 
| اوڪلينڊ
| ڪيليفورنيا
| 1995
| ND
| هڪ اڳوڻي ميسونڪ مندر تي شيعه ايراني مسلمانن پاران قائم ڪيل. ڪنهن به فرقي جي مسلمانن لاءِ کليل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=With Song And Celebration, Mosque Chips Away At Sunni-Shiite Divide |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2015/10/18/447155494/with-song-and-celebration-mosque-chips-away-at-sunni-shiite-divide |access-date=2022-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mission &amp; Vision |url=https://iccnc.org/mission-vision-1 |access-date=2022-04-22 |website=ICCNC |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| مسجد النور اسلامڪ سينٽر سيڪرامنٽو
|
| [[سئڪرامئنٽو|سيڪرامنٽو]]
| ڪيليفورنيا
| 1982
| S
|گريٽر سيڪرامنٽو ۾ سڀ کان وڏي مسجد. 1994 ۾ هڪ وڏي ملڪيت ۾ منتقل ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.masjidannur.com/history.php|title=History - Masjid Annur|work=Masjid Annur Islamic Center|publisher=masjidannur.com|accessdate=26 June 2010|archive-url=https://archive.today/20090204223528/http://www.masjidannur.com/history.php|archive-date=4 February 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|سلام اسلامڪ سينٽر
| [[File:SALAM Center, Sacramento, CA.jpg|120px]]
|سيڪرامنٽو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 2010
| ?
|1987 ۾ هڪ رهائشي عمارت ۽ ٽريلر جي هڪ جوڙي ۾ قائم ڪيو ويو. 2001 ۽ 2010 جي وچ ۾ سائيٽ تي هڪ وقف مسجد، ڪميونٽي سينٽر، ۽ اسلامي اسڪول تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SALAM |url=https://salamcenter.org/salam/ |access-date=2022-04-20 |website=SALAM Islamic Center |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|مسلم مسجد ايسوسيئيشن
| 
|سيڪرامنٽو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 1947
| ?
|اولهه آمريڪا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد 1947 ۾ هڪ رهائشي عمارت ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About {{!}} MMA - SACRAMENTO |url=https://www.mmasacramento.com/about.php |access-date=2022-04-20 |website=www.mmasacramento.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|مسجد الرباط الاسلامي
|
|سين ڊياگو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 
| S
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid Ribat |url=https://masjidribat.com/ |access-date=2022-04-20 |website=masjidribat.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| يوبا سٽي اسلامي مرڪز
|
| يوبا سٽي
| [[ڪيليفورنيا]]
| 1994
| 
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''سال 1994 ۾ 1.8 ملين ڊالر ۽ هزارين ڪلاڪن جي پسڻ جي برابري جي خرچ سان مڪمل ٿيو (جنهن ۾ ڪميونٽي جا ميمبر شامل آهن جيڪي 1902 ۾ علائقي ۾ لڏي آيا هئا). پوءِ ان کي باهه ڏئي ساڙيو ويو (آمريڪا ۾ هڪ مسجد کي تباهه ڪرڻ جو پهريون نفرت انگيز ڏوهه هو).'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref name=anamerican/&gt;
|-
| اسلامڪ سينٽر آف گريٽر هارٽفورڊ
|.  مسجد النور، 
|[[هارٽفورڊ]]
| [[ڪنيڪٽيڪٽ]]
| 
| 
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''ان جو صدر، ڊاڪٽر محمد رضا منصور هارٽفورڊ اسپتال جو ڪارڊيالوجسٽ ۽ &quot;هارٽفورڊ مدرسي جو هڪ ڊگهو وقت ٽرسٽي آهي، جيڪو اسلام ۽ عيسائي-مسلم لاڳاپن جي مطالعي لاءِ ملڪ جو سڀ کان پراڻو مرڪز آهي&quot;.&lt;ref&gt;[http://fairfield.dailyvoice.com/events/fairfield-league-of-women-voters-hosting-speaker-on-islam-today/588415/ this recent Fairfield Daily Voice article re speaker event]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://fairfield.dailyvoice.com/events/fairfield-league-of-women-voters-hosting-speaker-on-islam-today/588415/ this recent Fairfield Daily Voice article re speaker event]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fairfieldcitizenonline.com/news/article/Fairfield-LWV-speaker-to-discuss-Perception-6515737.php |title=Fairfield Citizen article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225041109/https://www.fairfieldcitizenonline.com/news/article/Fairfield-LWV-speaker-to-discuss-Perception-6515737.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [https://web.archive.org/web/20150915051600/http://www.myrecordjournal.com/southington/southingtonnews/7693276-129/berlin-mosque-opens-its-doors-to-the-public.html Berlin, CT, new mosque] is also part of IAGH.&lt;ref&gt;[http://www.fairfieldcitizenonline.com/search/?action=search&amp;channel=news&amp;inlineLink=1&amp;searchindex=gsa&amp;query=%22Islamic+Center+of+Greater+Hartford%22 Search hits in Fairfield Citizen]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.courant.com/community/manchester/hc-manchester-muslim-conversations-0609-20150608-story.html Hartford Courant article on panel event including Mansoor]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wtnh.com/2015/07/17/connecticut-muslims-speak-out-against-tenn-attack/ WTNH article quoting Mansoor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118181125/http://wtnh.com/2015/07/17/connecticut-muslims-speak-out-against-tenn-attack/ |date=2018-01-18 }} in July 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.courant.com/religion-and-beliefs/hc-connecticut-muslims-pray-for-chapel-hill-victims-0214-20150213-story.html February 2015 Hartford Courant article citing Mansoor]&lt;/ref&gt;'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
| برج پورٽ اسلامڪ سوسائٽي-مسجد النور&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;
|
| [[برج پورٽ]]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 
| 
| ان جي عمارت 1991 ۾ خريد ڪئي وئي هئي جيڪا اڳ ۾ هڪ بينڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Salatomatic.com listing |url=http://www.salatomatic.com/spc/Bridgeport/Masjid-An-Noor/mOoXTEIX6K |accessdate=2025-11-30 |archive-date=2020-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627130227/http://www.salatomatic.com/spc/Bridgeport/Masjid-An-Noor/mOoXTEIX6K |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.dnainfo.com/new-york/20100506/midtown-west-hells-kitchen/faisal-shahzad-likely-had-help-from-radical-group-pakistan-report-says dnainfo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906040259/https://www.dnainfo.com/new-york/20100506/midtown-west-hells-kitchen/faisal-shahzad-likely-had-help-from-radical-group-pakistan-report-says |date=2017-09-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fairfieldcitizenonline.com/local/article/Conn-Muslim-groups-to-discuss-Islamophobia-614642.php |title=this Fairfield Citizen article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202445/https://www.fairfieldcitizenonline.com/local/article/Conn-Muslim-groups-to-discuss-Islamophobia-614642.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ctpost.com/news/article/Angry-protesters-descend-on-mosque-606515.php |title=CT Post article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211213513/https://www.ctpost.com/news/article/Angry-protesters-descend-on-mosque-606515.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Bridgeport Islamic Community Center]]
| [[File:BridgeportCT UnitedCongregationalChurch.jpg|120px]]
| [[برج پورٽ|'''برج پورٽ''']]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 2017
| 
| The mosque occupies a former [[congregational church]]. Includes a community center and educational facilities.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-11-22 |title=Bridgeport Islamic Community Center Opens In Former Church |url=https://www.wshu.org/news/2017-11-22/bridgeport-islamic-community-center-opens-in-former-church |access-date=2022-04-24 |website=WSHU |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Center of Connecticut|Madina Masjid]]
|
| [[Windsor, Connecticut|Windsor]]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 1993
| 
|
|-
| [[Assalam Center]]
| [[File:Mosque in Boca Raton, FL.jpg|120px]]
| [[Boca Raton, Florida|Boca Raton]]
| [[Florida]]
| 
| 
| 
|- id=&quot;Georgia&quot;
| [[Atlanta Masjid of Al-Islam]]
|
| [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 
| 
| Established when [[Elijah Muhammad]] purchased a property on Bankhead Hwy. Later moved to its present location.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta Masjid of Al-Islam |url=https://elevatedmuslims.com/community-organizations/atlanta-masjid-of-al-islam/ |access-date=2022-04-20 |website=Elevated Muslims |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Al-Farooq Masjid]]
| [[File:Al-Farooq Masjid Mosque Atlanta, Georgia.jpg|120px]]
| [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 1980
| 
| The Al-Farooq Masjid was established in 1980 as The Atlanta Mosque, a nonprofit, non-political, religious organization. Later due to a name conflict with another organization, its name was changed to Al-Farooq Masjid of Atlanta.
|-
| [[Masjid Al-Muminun]]
|
| [[Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 
| 
| [https://elevatedmuslims.com/community-organizations/masjid-al-muminun/ Masjid Al-Mu’minun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519121011/https://elevatedmuslims.com/community-organizations/masjid-al-muminun/ |date=2022-05-19 }} is one of the most recognized religious buildings in the city of Atlanta, and a vast number of people from different cultures and backgrounds visit the Masjid on a daily basis. Al-Mu’minun is nationally known for advocacy of Muslims and Islamic Issues. The Masjid congregation and staff have been the subject of numerous religious programs and news features in recent years
|-
| [[Islamic Community Center of Augusta]]
| [[File:Islamic-society-of-augusta.jpg|120px]]
| [[Augusta, Georgia|Augusta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 2012
| S
|
|-
| [[Masjid Al-Quba]]
|
| [[Buford, Georgia|Buford]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 2010
| S
| Established first Masjid in vicinity of [[Mall of Georgia]] area.
|-
| [[An-Noor Mosque (Guam)|An-Noor Mosque]]
| 
| [[Mangilao, Guam|Mangilao]]
| [[Guam]]
| 2000
| 
| First mosque established in Guam.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.guampedia.com/muslim-association-of-guam/|title=Muslim Association of Guam|website=Guampedia|date=October 2009 |access-date=2 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2017|url=https://english.alarabiya.net/features/2017/08/11/Exclusive-Arabs-in-Guam-in-the-face-of-North-Koreas-threat-|title=EXCLUSIVE: Arabs in Guam in the face of North Korea's threat|website=Alarabiya News|access-date=2 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Honolulu Mosque]]
| 
| [[Honolulu]], [[Oahu]]
| [[Hawaii]]
| 
| 
| Established by the Muslim Association of Hawaii.
|-
| [[Mosque Foundation]]
| [[File:Mosque Foundation 1.jpg|120px]]
| [[Bridgeview, Illinois|Bridgeview]]
| [[Illinois]]
| 1980
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mosquefoundation.org/ |access-date=2022-04-20 |website=www.mosquefoundation.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|Islamic Community Center of Des Plaines
|[[File:ICCD_masjid_pic.jpg|thumb]]
|[[Des Plaines, Illinois|Des Plaines]]
|[[Illinois]]
|1998
|
|
|-
| [[Mosque Maryam]]
| [[File:Mosque Maryam.jpg|120px]]
| [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1972
| NOI
| Also known as Muslim Temple No. 2. Originally a [[Greek Orthodox church]], purchased in 1972 by the [[Nation of Islam]]. Headquarters of the Nation of Islam and of [[Louis Farrakhan]].
|-
| [[Baitul Jamay]]
| [[File:Baitul Jaamay, Chicago.jpg|120px]]
| [[Glen Ellyn, Illinois|Glen Ellyn]] 
| [[Illinois]]
| 
| 
| 
|-
| [[Al-Sadiq Mosque]]
| [[File:Al-Sadiq mosque.jpg|120px]]
| [[Douglas, Chicago#Bronzeville|Bronzeville]] neighborhood, [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1922
| A
| Asserted to be the oldest extant mosque in the United States.
|-
| [[Islamic Foundation]]
| [[File:IF pic.jpg|120px]]
| [[Villa Park, Illinois|Villa Park]]
| [[Illinois]]
| 1974
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home |url=https://www.islamicfoundation.org/welcome/ |access-date=2022-04-20 |website=Islamic Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Foundation North]]
| [[File:Islamic Foundation North.jpg|120px]]
| [[Libertyville, Illinois|Libertyville]]
| [[Illinois]]
| 2004
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamic Foundation North - Home |url=https://ifnonline.com/ |access-date=2022-04-20 |website=ifnonline.com}}&lt;/ref&gt;

|-
| [[Masjid Darussalam]]
| [[File:Masjid DaursSalam.JPG|120px]]
| [[Lombard, Illinois|Lombard]]
| [[Illinois]]
| 2013
| S
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid DarusSalam – Contemporary Scholarship through Authentic Tradition |url=https://masjidds.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Muslim Community Center]]
|
| [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1969 
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muslim Community Center – Your Organization Since 1969 With Two Beautiful Masjids and MCC Academy Full Time School |url=https://mccchicago.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Muslim Association of Greater Rockford]]
| [[File:MAGR.jpg|120px]]
| [[Rockford, Illinois|Rockford]]
| [[Illinois]]
| 1984
|
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muslim Association of Greater Rockford (MAGR) {{!}} Immerse. Inspire. Islam. |url=https://magr.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| Masjid Al-Huda
| 
| [[Schaumburg, Illinois|Schaumburg]]
| [[Illinois]]
| 1992
|
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid Al Huda – Come together. Be together. Grow together. Immerse. Inspire. Islam. |url=https://masjidalhuda.org/ |access-date=2022-04-28 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Masjid Noor ul-Islam]], Burmese Muslim Education and Community Center
| [[File:Noor ul-Islam.jpg|120px]]
| [[Fort Wayne, Indiana|Fort Wayne]]
| [[Indiana]]
| 2015
|
| The first [[masjid]] built by the Burmese Muslim community outside their nation.&lt;ref name=&quot;FortWayne&quot;&gt;{{Cite news |first=Sara |last=Wagner |url=http://wane.com/2015/05/24/fort-wayne-mosque-makes-history-around-the-world/ |title=Fort Wayne mosque makes history around the world |date=May 24, 2015 |archive-date=March 2, 2018 |access-date=November 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302174110/http://wane.com/2015/05/24/fort-wayne-mosque-makes-history-around-the-world/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [http://www.bmeccfw.org/ BMECC website]
|-
| [[Darul Arqum Islamic Centre]]
| 
| [[Ames, Iowa|Ames]]
| [[Iowa]]
| 
| ?
| [http://www.arqum.org// Darul Arqum Islamic Centre website]
|-
| [[Mother Mosque of America]]
| [[File:Mother Mosque of America Cedar Rapids IA pic2.JPG|120px]]
| [[Cedar Rapids, Iowa|Cedar Rapids]]
| [[Iowa]]
| 1934
| ?
|
|-
| [[Masjid Omar Bin Khattab]]
| [[File:Harvey LA Mch2014 Mosque 1.jpg|120px]]
| [[Harvey, Louisiana|Harvey]] 
| [[Louisiana]]
| 
|-
|[[An Nur Foundation]]
|
|[[White Marsh, Maryland|White Marsh]]
|[[Maryland]]
| 1995
|
|
|-
| [[Baitur Rehman (Silver Spring)|Baitur Rahman]]
| [[File:Baitur Rehman, Washington.jpg|120px]]
| [[Silver Spring, Maryland|Silver Spring]]
| [[Maryland]]
| 1994
| A
|
|-
| [[Baitus Samad]]
| [[File:Baitus Samad.jpg|120px|Baitus Samad]]
| [[Baltimore, Maryland|Baltimore]]
| [[Maryland]]
| 2017
| A
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islam in Baltimore |url=https://islaminbaltimore.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Diyanet Center of America]]
| [[File:Architectural concept by Ahmad Mughees.jpg|120px|DCA mosque at dusk]]
| [[Lanham, Maryland|Lanham]]
| [[Maryland]]
| 1993
| S
| Mosque complex built with support from the [[Government of Turkey|Turkish government]].
|-
| [[Imam Mahdi Islamic Education Center of Baltimore]]
|
| [[Parkville, Maryland|Parkville]]
| [[Maryland]]
| 2003
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Western Maryland]]
|
| [[Hagerstown, Maryland|Hagerstown]]
| [[Maryland]]
| 1994
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Baltimore]]
|
| [[Catonsville, Maryland|Catonsville]]
| [[Maryland]]
| 1969
|
| Visited by former US president [[Barack Obama]] in 2016.
|-
|Dar Al-Taqwa Mosque
|
|[[Ellicott City, Maryland|Ellicott City]]
|[[Maryland]]
|
|
|
|-
| [[Allston Congregational Church]]
| [[File:Allston Congregational Church Boston MA 01.jpg|120px]]
| [[Boston, Massachusetts|Boston]]
| [[Massachusetts]]
| 2000
| S
| A mosque meets in former Congregational church.
|-
| [[Islamic Center of Boston (Wayland)]] (ICB Wayland)
|
| [[Wayland, Massachusetts|Wayland]]
| [[Massachusetts]]
| 1979
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Boston]]
| [[File:Islamic Society of Boston.jpg|120px]] 
| [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]]
| [[Massachusetts]]
| 1981
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Greater Lowell]]
| 
| [[Chelmsford, Massachusetts|Chelmsford]]
| [[Massachusetts]]
| 1993
| 
| 
|-
| [[Quincy Mosque]]
| 
| [[Quincy, Massachusetts|Quincy]]
| [[Massachusetts]]
| 1963
| 
| 
|-
| [[Sharon Mosque]]
| 
| [[Sharon, Massachusetts|Sharon]]
| [[Massachusetts]]
| 1993
| 
| Established by [[Lebanese American]] immigrants.
|-
| [[Worcester Mosque]]
|
| [[Worcester, Massachusetts|Worcester]]
| [[Massachusetts]]
| 2005
| 
| 
|-
| [[Al-Islah Mosque]]
|
| [[Hamtramck, Michigan|Hamtramck]]
| [[Michigan]]
| 2000
| S
| Established by [[Bangladeshi American]] immigrants.
|-
| [[Dearborn Mosque]]
| [[File:Dearborn Mosque Michigan.JPG|120px]]
| [[Dearborn, Michigan|Dearborn]] 
| [[Michigan]]
| 1937
| S
|
|-
| [[First Albanian Bektashi Tekke in America]]
| 
| [[Taylor, Michigan]]
| [[Michigan]]
| 1954
| SH
| Adheres to the [[Bektashi]] [[Sufi]] branch of [[Shia Islam]].
|-
| [[Islamic Center and Mosque of Grand Rapids]]
| [[File:Islamic Center and Mosque of Grand Rapids.jpg|120px]]
| [[Grand Rapids, Michigan|Grand Rapids]]
| [[Michigan]]
| 1986
| 
| Adheres to [[Sufism]].
|-
| [[Islamic Center of America]]
| [[File:Islamic Center America.jpg|120px]]
| [[Dearborn, Michigan|Dearborn]] 
| [[Michigan]]
| 2005
| SH
| Largest mosque in the [[United States]].
|-
| [[Muslim Temple No. 1]]
|
| [[Detroit]] 
| [[Michigan]]
| 1931
| NOI
| First mosque of the [[Nation of Islam]].
|-
| [[Islamic Center of Mississippi-Starkville]]
|
| [[Starkville, Mississippi|Starkville]]
| [[Mississippi]]
|
|
|
|-
| [[Islamic Foundation of Greater St. Louis|Daar-ul-Islam]] 
|
| [[Ballwin, Missouri|Ballwin]]
| [[Missouri]]
| 1995
| S
| One of two mosques of the [[Islamic Foundation of Greater St. Louis]].
|-
| [[Islamic Center of Central Missouri]]
| [[File:Islamic Center of Central Missouri at night.jpg|120px]]
| [[Columbia, Missouri|Columbia]]
| [[Missouri]]
| 1983
| 
| First Islamic center established in Missouri.
|-
| [[Islamic Foundation of Greater St. Louis|Masjid Bilal]]
| [[File:Islamic Center and Lindell Apartments (4820150210).jpg|120px]]
| [[St. Louis, Missouri|St. Louis]]
| [[Missouri]]
| 1965 (Founded); 1974 (Incorporated)
| S
| One of two mosques of the [[Islamic Foundation of Greater St. Louis]].
|-
| [[St. Louis Islamic Center]]
|
| [[St. Louis, Missouri|St. Louis]]
| [[Missouri]]
| 2010
| 
| A Bosnian mosque.
|-
| [[American Muslim Institute]]
| 
| [[Omaha, Nebraska|Omaha]]
| [[Nebraska]]
| 2017
| ND
|
|-
| [[Islamic Center of Omaha]]
| 
| [[Omaha, Nebraska|Omaha]]
| [[Nebraska]]
| 
| ND
|
|-
| [[Masjid As-Sabur]] (As-Sabur Mosque) 
|
| [[Las Vegas, Nevada|Las Vegas]]
| [[Nevada]]
| 1975
| S
|
|-
| [[Masjid Ibrahim]]
|
| [[Las Vegas, Nevada|Las Vegas]]
| [[Nevada]]
| 2015 
|
| First mosque in North America whose construction was funded entirely by one woman (Sharaf Haseebullah)
|-
| [[Islamic Center of Passaic County]]
| [[File:ICPCNJ.png|120px]]
| [[Paterson, New Jersey|Paterson]]
| [[New Jersey]]
| 1990
| 
| One of the largest Muslim communities in New Jersey, in [[South Paterson]] which is the largest Muslim community in the United States.
|-
|[https://www.themuslimcenter.org/ The Muslim Center of Greater Princeton]
|
|[[Princeton, New Jersey]]
|[[New Jersey]]
|1990s
|
|
|-
|Islamic Society of Central New [https://www.iscj.org/ Jersey]
|
|[[South Brunswick, New Jersey]]
|[[New Jersey]]
|1970
|
|Includes a K-12 school, Mosque, and facilities for weddings and funerals
|-
|Muslim Center of Middlesex County
|
|[[Piscataway, New Jersey|Piscataway]]
|[[New Jersey]]
|1997&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MCMC History – MCMC |url=https://www.mcmcnj.org/who-we-are/about-mcmc/mcmc-history/ |access-date=2024-09-15 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|
|
|-
| [[Dar al-Islam (organization)|Dar al-Islam]]
| [[File:Hassan Fathy Dar-Ul-Islam Mosque, New Mexico (12371058).jpg|120px]]
| near [[Abiquiú, New Mexico|Abiquiú]]
| [[New Mexico]]
| 1979
| 
| 
|-
| [[Islamic Awareness Center]]
| 
| [[Binghamton, New York|Binghamton]]
| [[New York (state)|New York]]
| 2001
| 
| Also known as Masjid Al-Tahweed.
|-
| [[Islamic Association of Long Island]]
| 
| [[Selden, New York|Selden]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1974
| 
| Also known as the Selden Masjid.
|-
| [[Islamic Society of Central New York]]
| [[File:ISCNY pic.jpg|120px]]
| [[Syracuse, New York|Syracuse]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1981
| S
| A mosque and community center.
|-
| [[Masjid Al-Mamoor]]
|
| [[Jamaica, New York|Jamaica]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1976
| 
| Also known as the Jamaica Muslim Center, includes a Mosque, a school, a place for religious gathering, and eating facilities, and is one of the largest multi-purpose Muslim establishments in the U.S. Located in a Bangladeshi-American neighborhood.
|-
| [[Masjid Hamza]] 
|
| [[Valley Stream, New York|Valley Stream]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1990s
| 
|
|-
| Mid-Hudson Islamic Association 
|
| [[Wappingers Falls, New York|Wappingers Falls]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1990
| 
| Also known as Masjid Al-Noor ({{langx|ar|مسجد النور}})
|-
| [[مالڪم شهباز مسجد]]
| [[File:Malcolm Shabazz Mosque.jpg|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1946 (Original); 1960s (Current)
| S
| Formerly known as Mosque No. 7 where [[Malcolm X]] preached in a storefront until he split from [[Elijah Muhammad]] and left the [[Nation of Islam]] in 1964. Destroyed in a bombing in 1965, after Malcolm X's assassination. Successor to the Sunni Muslim mosque that was named [[Muslim Mosque, Inc.]], which was started by [[Malcolm X]] after Malcolm X split from [[Elijah Muhammad]] in 1964. The mosque is located at 102 West 116th Street.
|-
| [[Hazrati Abu Bakr Siddique]]
| [[File:Flushing 33 Av 143 St mosque jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1986
| 
| 
|-
| [[Masjid al-Ikhlas]] 
| [[File:Masjid al-Ikhlas, Newburgh, NY.jpg|120px]]
| [[Newburgh, New York|Newburgh]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1992
| 
|
|-
| [[Islamic Cultural Center of New York]]
| [[File:Islamic Cultural Center E96 jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1991
| 
| Also known as &quot;96th Street Mosque&quot;.
|-
| [[Park51]]
| 
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 2011
| ND
| Proposed mosque, also known as the &quot;[[Ground Zero mosque]]&quot;, a plan that became subject of controversy in 2010. Currently a museum, not a mosque, is planned. But in September 2011, a temporary {{convert|4000|sqft|sqm|adj=on}} Islamic center opened in renovated space at the site.&lt;ref name=&quot;opens&quot;&gt;{{Cite news |first=Abbie Fentress |last=Swanson |url=http://culture.wnyc.org/articles/features/2011/sep/21/park-51-gallery-show/ |title=Park 51 Opens Renovated Space with Photo Exhibit of NYC Immigrant Children |date=September 21, 2011 |work=WNYC Culture |access-date=October 3, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924200759/http://culture.wnyc.org/articles/features/2011/sep/21/park-51-gallery-show/ |archive-date=September 24, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Beit El-Maqdis Islamic Center]]
| [[File:Beit El-Maqdis Islamic Center 6Av 63 jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 
| 
| 
|-
| [[Noor Islamic Cultural Center]]
| [[File:NICC pic.jpg|120px]]
| [[Columbus, Ohio|Columbus]] 
| [[Ohio]]
| 2006
| ?
|-
| Imam Khoei Islamic Center (New York)
|
| [[New York City]]
| [[New York (state)]]
| 1988
| 
|Islamic center; charity institution; One of the largest [[Shia]] Islamic centers in America&lt;ref&gt;[http://www.al-khoei.us/edara/index.php?list=1&amp;part=1 Imam al-Khoei Center in New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250911141849/https://al-khoei.us/edara/index.php?list=1&amp;part=1 |date=2025-09-11 }} Retrieved 11 March 2023&lt;/ref&gt;
|-
| Masjid King Khalid
|
| [[Raleigh]]
| [[North Carolina]]
| 1982
| 
|Masjid King Khalid was the first and only Masjid in the US that was built from a donation from the Kingdom of Saudi Arabia to a private baptist University.&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/shaw-university-campus-mosque-remains-234005286.html History of Masjid King Khalid] Retrieved 5 March 2023&lt;/ref&gt;
|-
|Islamic Association of Raleigh - IAR Masjid
|
|[[Raleigh, North Carolina|Raleigh]]
|[[North Carolina]]
|1999
|
|
|-
| [[Assyrian Muslim Cemetery]] mosque
| [[File:Assyrian Mosque, Mountrail County, North Dakota.jpg|120px]]
| [[Mountrail County]]
| [[North Dakota]]
| 1929, rebuilt 2004
| 
|The original mosque at the site was built in 1929 by immigrants from what is now [[Lebanon]] and [[Syria]]. A modest replacement mosque was built in 2005, although it was built for historical purposes and is rarely used.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/05/28/us/north-dakota-mosque-a-symbol-of-muslims-deep-ties-in-america.html |work=[[New York Times]] |title=North Dakota Mosque a symbol of Muslims' deep ties in America |date=2016 |accessdate=July 26, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Society of Greater Dayton]]
|
| Josie Street, [[Dayton, Ohio|Dayton]]
| [[Ohio]]
| 1985
| S
|
|-
| [[Islamic Center of Greater Toledo|Islamic Society of Greater Toledo]]
| [[File:Islamic Center of Greater Toledo OH.jpg|120px]]
| [[Toledo, Ohio|Toledo]]
| [[Ohio]]
| 1983
| 
|
|-
| [[Islamic Association of Cincinnati]]
|
| [[Cincinnati]]
| اوهايو
| 1970
|
| Community members donated their funds and skills to design and build a new facility. The new mosque officially opened in 2003.
|-
| ٽوليڊو مسجد الاسلام
| [[File:Masjid2.jpg|120px]]
| ٽوليڊو 
| '''[[اوهايو]]'''
| 1953
|
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''1953 ۾ شامي لبناني مهاجرن پاران تعمير ڪيل عمارت. اوهائيو رياست ۽ ٽوليڊو شهر ۾ پهرين مسجد۔ اڳ ۾ گريٽر ٽوليڊو جو اسلامي مرڪز. 2010 ۾ امام ابراهيم ايس عبدالرحيم جي اڳواڻي ۾ ٽوليڊو مسجد الاسلام پاران خريد ڪئي وئي۔ مسجد الاسلام مسجد ڪيئرز وزارت جي امام وارث دين محمد جي پوئلڳن پاران قائم ڪيل ڪيترين ئي مسجدن جو نالو آهي۔ هڪ ڀيرو آمريڪي مسلم مشن سڏيو ويندو هو۔'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
| اسلامڪ سوسائٽي آف تلسا
|
| تلسا
| '''[[اوڪلاهوما]]'''
| 
| ?
| &lt;ref name=&quot;npr2021&quot;&gt;{{Cite news |last=Polansky |first=Chris|url=https://www.npr.org/2021/09/29/1041571019/oklahoma-afghan-refugees |title=Oklahoma Welcomes Hundreds Of Afghan Refugees — Despite The State GOP's Objections |date=September 29, 2021 |publisher=[[National Public Radio]]}}&lt;/ref&gt; 
|-
|بلال مسجد
|
|بيورٽن
|'''[[اوريگون]]'''
|1987
|S
|واشنگٽن ڪائونٽي ۾ سڀ کان پراڻي مسجد
|-
|اسلامڪ سينٽر آف پورٽلينڊ
|
|[[پورٽلينڊ]]
|[[اوريگون]]
|1979
|S
|مسجد الصابر جي نالي سان پڻ مشهور آهي۔ اوريگون ۾ واقع سڀ کان وڏي مسجد
|-
| اسلامڪ ايجوڪيشن سينٽر آف پنسلوانيا
|
| ايلن ٽاؤن
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 2005
|
|  &lt;small&gt;مسجد عيسيٰ بن مريم جي نالي سان پڻ مشهور آهي.&lt;/small&gt;
|-
| پِٽسبرگ اسلامي مرڪز
| 
| پِٽسبرگ
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1989
|
| &lt;small&gt;جمعي جي نماز ۾ 600-750 حاضرين سان پٽسبرگ پنسلوانيا ۾ سڀ کان وڏي مسجد&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.post-gazette.com/local/south/2014/09/25/Muslims-in-Islamic-Center-of-Pittsburgh-demonstrate-little-known-facets-of-their-faith/stories/201408210004|title=Muslims in Islamic Center of Pittsburgh demonstrate little-known facets of their faith|last=Iati|first=Marisa|date=September 25, 2014|website=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|access-date=November 3, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| جامع مسجد  فلاڊيلفيا
| [[File:Masjid Al-Jamia Building.jpg|120px]]
| '''[[فلاڊيلفيا]]'''
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1988
| S
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''1988 ۾ قائم ڪئي وئي، اصل ۾ پينسلوانيا يونيورسٽي جي مسلمان شاگردن پاران؛ هاڻي آزاد؛ اڳوڻي ڪموڊور ٿيٽر جي عمارت ۾ واقع آهي، هڪ سينيما جيڪو 1928 ۾ موريش (اسپيني نوآبادياتي) آرڪيٽيڪچرل انداز ۾ ٺهيل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
|-
| شيخ ايم آر باوا محي الدين مسجد 
| [[File:Mosque-Front-small.JPG|120px]]
| '''فلاڊيلفيا'''
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1984
| S
|&quot;باوا محي الدين فيلوشپ&quot; پاران قائم ڪيل، جيڪا باوا محي الدين جي صوفي تعليمات جو احترام ڪري ٿي.
|-
|مسجد مقيل بن هادي
[https://masjidmuqbil.com/ Masjid Muquil bin Haadee]
|
|'''فلاڊيلفيا'''
|'''[[پينسلوانيا]]'''
|
| S
|
|-
|سينٽرو اسلامڪو ڊي پورٽو ريڪو
| [[File:RioPiedras1.JPG|120px]]
|[[سان جوآن]]
|[[پورٽو ريڪو]]
| 1981
| 
|پورٽو ريڪو ۾ قائم ڪيل پهرين مسجد. مسجد ۾ 200 مرد ۽ 40 عورتون ويهڻ جي گنجائش آهي ۽ اها يونيورسٽي آف پورٽو ريڪو، ريو پيڊرس ڪيمپس جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=SFPR&gt;{{Cite web |date=2017-07-02 |title=Salaams From Puerto Rico: A Preview of Islam in the Caribbean |url=https://mvslim.com/salaams-from-puerto-rico-a-preview-of-islam-in-the-caribbean/ |access-date=2022-04-20 |website=MVSLIM |language=en-US |archive-date=April 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406133405/https://mvslim.com/salaams-from-puerto-rico-a-preview-of-islam-in-the-caribbean/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|مسجد ويگا الٽا
| [[File:VegaAlta1.jpg|120px]]
|ويگا الٽا  
|[[پورٽو ريڪو]]
| 1992
| 
|پورٽو ريڪو ۾ سڀ کان وڏي مسجد، جنهن ۾ 1,200 مرد ۽ 120 عورت نمازين جي گنجائش آهي.&lt;ref name=SFPR/&gt;
|-
|مسجد مونٽي هيڊرا
| [[File:Montehiedra6.jpg|120px]]
|سان جوآن
|[[پورٽو ريڪو]]
| 2007
|
|مسجد ۾ 400 مرد ۽ 50 عورت نمازين جي گنجائش آهي. هڪ اسلامي هفتيوار اسڪول جي خاصيت آهي.&lt;ref name=SFPR/&gt;
|-
|الاسلام مسجد 
| [[File:Mosque North Smithfield RI (cropped).jpg|120px]]
|نارٿ اسمٿ فيلڊ
|[[روڊ ٻيٽ]]
| 
| 
| 
|-
|اسلامڪ سينٽر آف مرفريسبورو 
| [[File:Islamic Center of Murfreesboro with flag.JPG|120px]]
|مرفريسبورو 
|'''[[ٽينيسي]]'''
| 2012
| S
| 
|-
|النور مسجد
|
|[[هوسٽن]] 
|[[ٽيڪساس]]
| 1987
| S
| 
|-
|ايسٽ پلانو اسلامڪ سينٽر/مسجد
| [[File:EastPlanoIslamicCenter2015.jpg|120px]]
|پلانو
|[[ٽيڪساس]]
| 2015
| S
|
|-
|نارٿ ٽيڪساس جي اسلامي ايسوسيئيشن
| [[File:Iant.jpg|120px]]
|رچرڊسن
|[[ٽيڪساس]]
| 1969
| S
|
|-
| گريٽر آسٽن جو اسلامي مرڪز
|
|[[آسٽن]]
|[[ٽيڪساس]]
| 1977
| S
| 
|-
| اسلامڪ سينٽر آف ارونگ
| [[File:ICI pic.jpg|120px]]
|ارونگ
|[[ٽيڪساس]]
| 1991
| S
|آمريڪا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ، جيڪا 1991 ۾ 3,000 هفتيوار عبادت ڪندڙن سان قائم ٿي. مسجد هر آچر تي انهن لاءِ هڪ تقريب منعقد ڪري ٿي جيڪي اسلام بابت وڌيڪ سکڻ چاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irvingmasjid.org/about-us/|title= Irving Masjid Website|date= December 21, 2019}}&lt;/ref&gt;  
|-
|اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن
|
|ڊينٽن
|[[ٽيڪساس]]
| 1981
| S
|اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن (ISD) هڪ غير منافع بخش مذهبي تنظيم آهي جيڪا گريٽر ڊينٽن علائقي جي برادري جي خدمت لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. مسجد بنيادي طور تي، رهائشين ۽ شاگردن پاران يونيورسٽي آف نارٿ  ٽيڪساس ۽ ٽيڪساس وومن يونيورسٽي ٻنهي ۾ شرڪت ڪندي ٺاهي وئي هئي. اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن 15
آگسٽ 1981 ۾ کوليو ويو، جيڪو ان کي ٽيڪساس ۾ ٺهيل پهرين مسجد بڻائي ٿو.
|-
|نور مسجد
|
|[[شارلٽ امالي]]
|[[يو ايس ورجن آئيلينڊز]]
| 1978
| 
|يو ايس ورجن آئيلينڊز ۾ قائم ٿيل پهرين مسجد&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.watersportsvi.com/places-of-worship-st-thomas-usvi.php|title=Places of Worship in St. Thomas, USVI|website=St. Thomas Water Sports|access-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Muhammad|first=Tahira|date=13 June 2007|url=https://hwpi.harvard.edu/pluralismarchive/news/islam-us-virgin-islands|title=Islam on US Virgin Islands|website=Harvard University|access-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|دار الهجره اسلامڪ سينٽر
| [[File:Dar Al-Hijrah Islamic Center 2010-02-08.JPG|120px]]
|فيئر فيڪس ڪائونٽي
|[[ورجينيا]]
| 1991
| 
|
|-
|آل ڊلس ايريا مسلم سوسائٽي 
|
|اسٽرلنگ
|[[ورجينيا]]
|1983
|
|آل ڊلس ايريا مسلم سوسائٽي آمريڪا ۾ هڪ مسجد آهي، جيڪا اسٽرلنگ، ورجينيا ۾ واقع آهي ۽ 5000 مسلمان خاندانن جي خدمت ڪري ٿي. مسلم سوسائٽي (ADAMS) مختلف قسم جون خدمتون پيش ڪري ٿو.
|-
|اسلامڪ سينٽر آف واشنگٽن
| [[File:Islamic Center of Washington.jpg|120px]]
|
|[[واشنگٽن، ڊي سي]]
| 1957
| ?
|
|-
|التونا مسجد
| [[File:Altoona Wisconsin-Mosque 2006-03-14.jpg|120px]]
|التونا
|[[وسڪونسن]]
| 1991
|
|اسلامڪ سوسائٽي آف نارٿ وسڪونسن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Altoona Masjid: Islamic Society of Northern Wisconsin (ISNW) |url=https://www.isnwisconsin.org/ |access-date=2024-09-25 |website=www.isnwisconsin.org}}
&lt;/ref&gt;
|}

==پڻ ڏسو== 
* {{Portal|USA|آمريڪا|Islam|اسلام}}
* [[آمريڪا ۾ اسلام]]
* [[مسجدن جي فهرست]]
* [[آمريڪي مسلمانن جي فهرست]]
* [[دنيا جي قديم ترين مسجدن جي فهرست]]
* [[اتر آمريڪا ۾ مسجدن جي فهرست]] 
* [[ڪينيڊا ۾ مسجدن جي فهرست]] 
* [[ميڪسيڪو ۾ مسجدن جي فهرست]]

==حوالا== 
{{حوالا}}
===نوٽ===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون}}
*[http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php مسجدون ۽ مرڪز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130161125/http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php |date=2024-11-30 }}، آمريڪي رياست طرفان، پتي ۽ فون نمبرن جي هڪ ڊائريڪٽري، BLDUSA.COM تي (هڪ تجارتي ڪاروباري لنڪس ڊائريڪٽري) 
*[https://web.archive.org/web/20150222014527/http://www.ciogc.org/index.php/memberrelations/islamic-directory-of-services/mosques-and-islamic-centers گريٽر شڪاگو ۾ مسجدون ۽ اسلامي مرڪز]، گريٽر شڪاگو جي اسلامي تنظيمن جي ڪائونسل (CIOGC) تي
 
*[https://www.youtube.com/watch?v=SapCA_LgUl0 ليڪچر: آمريڪا ۾ اسلام جي مختصر تاريخ]، يوٽيوب وڊيو 
*[https://www.youtube.com/watch?v=0-sAyuzkMLU آمريڪا ۾ اسلام جي تاريخ - سليمان نيانگ پاران]، يوٽيوب وڊيو 
*[https://www.youtube.com/watch?v=vfMkdBUOM9w آمريڪا ۾ اسلام]، يوٽيوب وڊيو 
*[http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php Mosques and Centers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130161125/http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php |date=2024-11-30 }}, by U.S. state, a directory of addresses &amp; phone numbers, at BLDUSA.COM (a commercial business links directory)
*[https://web.archive.org/web/20150222014527/http://www.ciogc.org/index.php/memberrelations/islamic-directory-of-services/mosques-and-islamic-centers Mosques and Islamic Centers in Greater Chicago], at the Council of Islamic Organizations of Greater Chicago (CIOGC)
*[https://www.youtube.com/watch?v=SapCA_LgUl0 Lecture: Brief history of Islam in America], YouTube video
*[https://www.youtube.com/watch?v=0-sAyuzkMLU The History of Islam in America – By Sulayman Nyang], YouTube video
*[https://www.youtube.com/watch?v=vfMkdBUOM9w Islam in America], YouTube video

{{DEFAULTSORT:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون}}
 
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:مسجدن جون فهرستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدون]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون]] [[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان مسجدن جي فهرست]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدن جي فهرست]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>ox7tdqpzx0bys8rp1cq30wvgz6xqqp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409113</id>
      <parentid>409112</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:آمريڪا جي گڏيل رياستن جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48127" sha1="3sd0iscvvanb8ryxhdfhpg2gm115ya1" xml:space="preserve">هي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]] (USA) ۾ قابل ذڪر [[مسجد|مسجدن]] جي فهرست آهي، جنهن ۾ اسلامي عبادت جا هنڌ شامل آهن جيڪا روايتي مسجدن جي حيثيت ۾ نه آهن، [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|رياست]] جي لحاظ کان الفابيٽ جي ترتيب سان ترتيب ڏنل آهن.
[[File:Mosques per capita by U.S. state.svg|thumb|right|upright=1.6|سال 2020ع تائين هر آمريڪي رياست ۽ ڪولمبيا ضلعي ۾ هر ملين رهواسين لاءِ مسجدن جي تعداد]]

==آمريڪا ۾ مسجدن جي تاريخ==
هڪ مسجد کي اهڙي جاءِ طور بيان ڪيو ويو آهي جتي مسلمان مڪي ڏانهن منهن ڪري نماز پڙهندا آهن، ضروري ناهي ته ڪا عمارت هجي. انهيءَ معنيٰ ۾، آمريڪا ۾ 1731 يا ان کان اڳ مسجدون هيون. ايوب بن سليمان (1701-1773)، هڪ آفريقي-آمريڪي مسلمان جنهن کي غلامي ۾ اغوا ڪيو ويو هو، سندس غلامي جي داستان ۾ دستاويز ڪيو آهي ته هن ڪينٽ ٻيٽ، ميري لينڊ جي ٻيلي ۾ نماز پڙهي هئي، جتي هن کي 1731-33 دوران آندو ويو هو.&lt;ref name=&quot;fivemyths2&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/26/AR2010082605510.html|title=Five myths about mosques in America|last=Curtis|first=Edward E. IV|date=August 29, 2010|newspaper=[[Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذريعن جو چوڻ آهي ته پهرين آمريڪي مسجد جي عمارت جيڪا ممڪن آهي اها بڊفورڊ، مين ۾ هڪ مسجد هئي جيڪا 1915 ۾ البانوي مسلمانن طرفان قائم ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;queen2&quot;&gt;{{Cite book |last1=Queen, Edward L.|title=The Encyclopedia of American Religious History|url=https://archive.org/details/encyclopediaofam0000quee_b2f7|last2=Stephen Prothero|last3=Gardiner H. Shattuck Jr.|publisher=New York: Facts on File|year=1996}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ghazali2&quot;&gt;{{Cite news|last=Ghazali|first=Abdul Sattar|url=http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html|title=The Mosques in America: A National Portrait by CAIR: The number of mosque attendants increasing rapidly in America|date=August 4, 2001|work=American Muslim Perspective|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928142701/http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html|archive-date=September 28, 2007|accessdate=November 30, 2025|archivedate=September 28, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928142701/http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html}}&lt;/ref&gt;      بهرحال، پهرين مقصد سان ٺهيل مسجد جي عمارت گهڻو ڪري ڊيٽرائيٽ، مشي گن ۾ هاءِ لينڊ پارڪ مسجد هئي، جيڪا 1921 ۾ کوليو ويو. ان کي محمد ڪروب، هڪ ريئل اسٽيٽ ڊولپر پاران فنڊ ڪيو ويو هو. جڏهن ته، پهرين &quot;مقصد سان ٺهيل&quot; مسجد، &quot;آمريڪا جي مدر مسجد&quot;، 1934 ۾ آئيوا جي سيڊر ريپڊس ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. 

1994 ۾، ڪيليفورنيا ۾ يوبا سٽي جو اسلامي مرڪز کي هڪ دهشتگرد گروپ پاران، باهه لڳائي تباهه ڪيو ويو. ان جي ڪهاڻي، ان جي تعمير نو سميت، ڊيوڊ واشبرن جي 2012 جي دستاويزي فلم &quot;اين آمريڪن مسجد&quot; ۾ بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;anamerican2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.anamericanmosque.com/|title=An American Mosque}}&lt;/ref&gt;

=== 21هين صدي ۾ واڌارو ===
[[File:Muslim Americans by state.svg|thumb|&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;
سال 2020ع جي آمريڪي مذهب جي مردم شماري جي مطابق هر آمريڪي رياست، ضلعي آف ڪولمبيا، ۽ پورٽو ريڪو ۾ مسلمان آمريڪين جو اندازي مطابق تناسب&lt;/div&gt;]]

اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته سال 1970ع ۾ آمريڪا ۾ 100 کان وڌيڪ مسجدون هيون، پر ان کان پوءِ 10 لک کان وڌيڪ مسلمانن جي لڏپلاڻ سبب سوين وڌيڪ تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;fivemyths3&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/26/AR2010082605510.html|title=Five myths about mosques in America|last=Curtis|first=Edward E. IV|date=August 29, 2010|newspaper=[[Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; سال 2000ع  تائين. آمريڪا ۾ 1,209 مسجدون هيون. جيڪي سال 2010ع ۾ وڌي 2,106 ٿي ويون (%74 جو اضافو). &lt;ref name=&quot;usatoday12&quot;&gt;{{Cite web |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/religion/story/2012-02-29/islamic-worship-growth-us/53298792/1|title=Islamic places of worship in the U.S. up 74% since 2000|date=2012-02-29|work=USA Today|access-date=2014-08-03}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه آمريڪا ۾ مسجدن جو تعداد سال 2020ع ۾ وڌي 2,769 ٿي ويو آهي. &lt;ref&gt;[https://iqna.ir/fa/news/3976601/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B0 A research on the growth and development of American mosques in 2020]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved 8 March 2023&lt;/ref&gt;

سال 2011ع جو هڪ مطالعو، &quot;آمريڪي مسجدون سال 2011ع&quot; هارٽ فورڊ انسٽيٽيوٽ فار ريليجن ريسرچ، آمريڪي مذهبي ادارن جي شماريات جي ايسوسيئيشن ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي اسلامي شهري ۽ مذهبي گروهن، جنهن ۾ اسلامي سوسائٽي آف نارٿ آمريڪا ۽ ڪائونسل آن آمريڪي-اسلامڪ رليشنز شامل آهن، پاران اسپانسر ڪئي وئي ته سڀ کان وڌيڪ مسجدن واري آمريڪي رياستون [[نيو يارڪ رياست|نيويارڪ]] (257)، [[ڪيليفورنيا]] (246) ۽ [[ٽيڪساس]] (166) هيون.&lt;ref name=&quot;usatoday13&quot;&gt;{{Cite web |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/religion/story/2012-02-29/islamic-worship-growth-us/53298792/1|title=Islamic places of worship in the U.S. up 74% since 2000|date=2012-02-29|work=USA Today|access-date=2014-08-03}}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر انفرادي مسجدون==
هي هڪ متحرڪ فهرست آهي ۽ ڪڏهن به مڪمل ٿيڻ لاءِ خاص معيارن کي پورو نه ڪري سگهي ٿي.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!نالو
!تصوير
!مقام\شهر
!رياست
!سال
!Group
!***********نوٽس************** 
|-
|[[هوم ووڊ مسجد]]
|
|هوم ووڊ
|[[الاباما]]
| 1995
| 
|&lt;small&gt;'''آفريقي آمريڪي شاگردن لاءِ هڪ اڳوڻي الڳ ٿيل هاءِ اسڪول ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bains |first=David R. |date=2019-12-17 |title=Homewood Masjid |url=https://magiccityreligion.org/2019/12/17/homewood-masjid/ |access-date=2022-11-27 |website=Magic City Religion |language=en}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
|[[اسلامڪ ڪميونٽي سينٽر آف اينڪوريج الاسڪا|اسلامي ڪميونٽي سينٽر آف اينڪوريج الاسڪا]]
|[[File:ICCA pic.jpg|150px]]
|[[اينڪوريج، الاسڪا|اينڪوريج]]
|[[الاسڪا]]
| 2010
| S
|&lt;small&gt;'''الاسڪا ۾ پهرين مسجد ۽ اسلامي اسڪول&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150201174450/http://alaskamasjid.com/docs/MasjidBuildingFlyer.pdf Masjid Building Flyer]}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
|[[اسلامي ڪميونٽي سينٽر فينڪس|اسلامي ڪميونٽي سينٽر آف فينڪس]]
| [[File:Phoenix, AZ, New Islamic Community Center of Phoenix Masjid, 2012 - Ibis Blas Photographer - panoramio.jpg|120px]]
|[[فينڪس]]
| [[ايريزونا]]
| 1982
| S
|
|-
|اسلامڪ سينٽر آف توسان، ايريزونا  
| [[File:Masjed UA.jpg|120px]]
| [[توسان]]
| [[ايريزونا]]
| 1991
| S
|
|-
| اسلامڪ سينٽر آف لٽل راڪ
| 
| [[لٽل راڪ]] 
| [[ارڪنساس]]
| 1996
| 
| &lt;small&gt;'''لٽل راڪ ۾ پهرين مقصد سان ٺهيل مسجد. هن وقت  اصل مسجد کان 6.2 ميل  (10 ڪلوميٽر) اتر اولهه ۾ هڪ نئين وڏي مسجد، ڪميونٽي سينٽر ۽ اسلامي اسڪول   تعمير هيٺ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICLR History|url=https://theiclr.org/iclr-history/|access-date=2022-11-27|website=The Islamic Center of Little Rock|language=en-US}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;    
|-
| اسلامڪ سينٽر آف سان فرانسسڪو
| 
| [[سان فرانسسڪو]]
| ڪيليفورنيا
| 1959
| ?
| &lt;small&gt;'''سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ سڀ کان پراڻي ۽ ڪيليفورنيا ۾ ٻي پراڻي مسجد.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ABOUT US |url=https://www.icofsf.org/about-us |access-date=2022-04-20 |website=icofsf |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-16 |title='It's Been Amazing'; Bay Area Muslims Celebrate Ramadan Together For First Time Since Pandemic |url=https://sanfrancisco.cbslocal.com/2022/04/16/its-been-amazing-bay-area-muslims-celebrate-ramadan-together-for-first-time-since-pandemic/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
| ڪنگ فهد مسجد
| [[File:KFM pic.png|120px]]
| ڪلور سٽي
| [[ڪيليفورنيا]]
| 1998
| S
|
|-
| اورينج ڪائونٽي جو اسلامي مرڪز
| [[File:ISOC masjid cropped.jpg|120px]]
| گارڊن گروو
| ڪيليفورنيا
| 1976
| S
| تقريبن 7,000 عبادت ڪندڙن سان مغربي اڌ گول ۾ سڀ کان وڏي مسلم مرڪزن مان هڪ آهي.
|-
| اسلامڪ سينٽر آف ارون
| [[File:Islamic Center of Irvine.jpg|120px]]
| ارون
| ڪيليفورنيا
| 2004
| S
|
|-
| اسلامڪ  سينٽر آف سدرن ڪيليفورنيا
| [[File:ICSC pic.png|120px]]
| [[لاس اينجلس]]
| ڪيليفورنيا
| 1970s
| ND
| مسجد 1952 ۾ قائم ڪئي وئي هئي. موجوده مسجد 1970 جي ڏهاڪي جي آخر تائين جي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Brief History of the Islamic Center of Southern California (1952-1972) - IslamiCity |url=https://www.islamicity.org/5271/brief-history-of-the-islamic-center-of-southern-california-1952-1972/ |access-date=2022-04-20 |website=www.islamicity.org|date=May 22, 2013 }}&lt;/ref&gt; 
|-
| اسلامي ثقافتي مرڪز آف ناردرن ڪيليفورنيا
| 
| اوڪلينڊ
| ڪيليفورنيا
| 1995
| ND
| هڪ اڳوڻي ميسونڪ مندر تي شيعه ايراني مسلمانن پاران قائم ڪيل. ڪنهن به فرقي جي مسلمانن لاءِ کليل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=With Song And Celebration, Mosque Chips Away At Sunni-Shiite Divide |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2015/10/18/447155494/with-song-and-celebration-mosque-chips-away-at-sunni-shiite-divide |access-date=2022-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mission &amp; Vision |url=https://iccnc.org/mission-vision-1 |access-date=2022-04-22 |website=ICCNC |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| مسجد النور اسلامڪ سينٽر سيڪرامنٽو
|
| [[سئڪرامئنٽو|سيڪرامنٽو]]
| ڪيليفورنيا
| 1982
| S
|گريٽر سيڪرامنٽو ۾ سڀ کان وڏي مسجد. 1994 ۾ هڪ وڏي ملڪيت ۾ منتقل ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.masjidannur.com/history.php|title=History - Masjid Annur|work=Masjid Annur Islamic Center|publisher=masjidannur.com|accessdate=26 June 2010|archive-url=https://archive.today/20090204223528/http://www.masjidannur.com/history.php|archive-date=4 February 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|سلام اسلامڪ سينٽر
| [[File:SALAM Center, Sacramento, CA.jpg|120px]]
|سيڪرامنٽو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 2010
| ?
|1987 ۾ هڪ رهائشي عمارت ۽ ٽريلر جي هڪ جوڙي ۾ قائم ڪيو ويو. 2001 ۽ 2010 جي وچ ۾ سائيٽ تي هڪ وقف مسجد، ڪميونٽي سينٽر، ۽ اسلامي اسڪول تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SALAM |url=https://salamcenter.org/salam/ |access-date=2022-04-20 |website=SALAM Islamic Center |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|مسلم مسجد ايسوسيئيشن
| 
|سيڪرامنٽو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 1947
| ?
|اولهه آمريڪا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد 1947 ۾ هڪ رهائشي عمارت ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About {{!}} MMA - SACRAMENTO |url=https://www.mmasacramento.com/about.php |access-date=2022-04-20 |website=www.mmasacramento.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|مسجد الرباط الاسلامي
|
|سين ڊياگو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 
| S
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid Ribat |url=https://masjidribat.com/ |access-date=2022-04-20 |website=masjidribat.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| يوبا سٽي اسلامي مرڪز
|
| يوبا سٽي
| [[ڪيليفورنيا]]
| 1994
| 
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''سال 1994 ۾ 1.8 ملين ڊالر ۽ هزارين ڪلاڪن جي پسڻ جي برابري جي خرچ سان مڪمل ٿيو (جنهن ۾ ڪميونٽي جا ميمبر شامل آهن جيڪي 1902 ۾ علائقي ۾ لڏي آيا هئا). پوءِ ان کي باهه ڏئي ساڙيو ويو (آمريڪا ۾ هڪ مسجد کي تباهه ڪرڻ جو پهريون نفرت انگيز ڏوهه هو).'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref name=anamerican/&gt;
|-
| اسلامڪ سينٽر آف گريٽر هارٽفورڊ
|.  مسجد النور، 
|[[هارٽفورڊ]]
| [[ڪنيڪٽيڪٽ]]
| 
| 
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''ان جو صدر، ڊاڪٽر محمد رضا منصور هارٽفورڊ اسپتال جو ڪارڊيالوجسٽ ۽ &quot;هارٽفورڊ مدرسي جو هڪ ڊگهو وقت ٽرسٽي آهي، جيڪو اسلام ۽ عيسائي-مسلم لاڳاپن جي مطالعي لاءِ ملڪ جو سڀ کان پراڻو مرڪز آهي&quot;.&lt;ref&gt;[http://fairfield.dailyvoice.com/events/fairfield-league-of-women-voters-hosting-speaker-on-islam-today/588415/ this recent Fairfield Daily Voice article re speaker event]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://fairfield.dailyvoice.com/events/fairfield-league-of-women-voters-hosting-speaker-on-islam-today/588415/ this recent Fairfield Daily Voice article re speaker event]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fairfieldcitizenonline.com/news/article/Fairfield-LWV-speaker-to-discuss-Perception-6515737.php |title=Fairfield Citizen article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225041109/https://www.fairfieldcitizenonline.com/news/article/Fairfield-LWV-speaker-to-discuss-Perception-6515737.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [https://web.archive.org/web/20150915051600/http://www.myrecordjournal.com/southington/southingtonnews/7693276-129/berlin-mosque-opens-its-doors-to-the-public.html Berlin, CT, new mosque] is also part of IAGH.&lt;ref&gt;[http://www.fairfieldcitizenonline.com/search/?action=search&amp;channel=news&amp;inlineLink=1&amp;searchindex=gsa&amp;query=%22Islamic+Center+of+Greater+Hartford%22 Search hits in Fairfield Citizen]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.courant.com/community/manchester/hc-manchester-muslim-conversations-0609-20150608-story.html Hartford Courant article on panel event including Mansoor]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wtnh.com/2015/07/17/connecticut-muslims-speak-out-against-tenn-attack/ WTNH article quoting Mansoor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118181125/http://wtnh.com/2015/07/17/connecticut-muslims-speak-out-against-tenn-attack/ |date=2018-01-18 }} in July 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.courant.com/religion-and-beliefs/hc-connecticut-muslims-pray-for-chapel-hill-victims-0214-20150213-story.html February 2015 Hartford Courant article citing Mansoor]&lt;/ref&gt;'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
| برج پورٽ اسلامڪ سوسائٽي-مسجد النور&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;
|
| [[برج پورٽ]]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 
| 
| ان جي عمارت 1991 ۾ خريد ڪئي وئي هئي جيڪا اڳ ۾ هڪ بينڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Salatomatic.com listing |url=http://www.salatomatic.com/spc/Bridgeport/Masjid-An-Noor/mOoXTEIX6K |accessdate=2025-11-30 |archive-date=2020-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627130227/http://www.salatomatic.com/spc/Bridgeport/Masjid-An-Noor/mOoXTEIX6K |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.dnainfo.com/new-york/20100506/midtown-west-hells-kitchen/faisal-shahzad-likely-had-help-from-radical-group-pakistan-report-says dnainfo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906040259/https://www.dnainfo.com/new-york/20100506/midtown-west-hells-kitchen/faisal-shahzad-likely-had-help-from-radical-group-pakistan-report-says |date=2017-09-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fairfieldcitizenonline.com/local/article/Conn-Muslim-groups-to-discuss-Islamophobia-614642.php |title=this Fairfield Citizen article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202445/https://www.fairfieldcitizenonline.com/local/article/Conn-Muslim-groups-to-discuss-Islamophobia-614642.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ctpost.com/news/article/Angry-protesters-descend-on-mosque-606515.php |title=CT Post article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211213513/https://www.ctpost.com/news/article/Angry-protesters-descend-on-mosque-606515.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Bridgeport Islamic Community Center]]
| [[File:BridgeportCT UnitedCongregationalChurch.jpg|120px]]
| [[برج پورٽ|'''برج پورٽ''']]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 2017
| 
| The mosque occupies a former [[congregational church]]. Includes a community center and educational facilities.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-11-22 |title=Bridgeport Islamic Community Center Opens In Former Church |url=https://www.wshu.org/news/2017-11-22/bridgeport-islamic-community-center-opens-in-former-church |access-date=2022-04-24 |website=WSHU |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Center of Connecticut|Madina Masjid]]
|
| [[Windsor, Connecticut|Windsor]]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 1993
| 
|
|-
| [[Assalam Center]]
| [[File:Mosque in Boca Raton, FL.jpg|120px]]
| [[Boca Raton, Florida|Boca Raton]]
| [[Florida]]
| 
| 
| 
|- id=&quot;Georgia&quot;
| [[Atlanta Masjid of Al-Islam]]
|
| [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 
| 
| Established when [[Elijah Muhammad]] purchased a property on Bankhead Hwy. Later moved to its present location.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta Masjid of Al-Islam |url=https://elevatedmuslims.com/community-organizations/atlanta-masjid-of-al-islam/ |access-date=2022-04-20 |website=Elevated Muslims |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Al-Farooq Masjid]]
| [[File:Al-Farooq Masjid Mosque Atlanta, Georgia.jpg|120px]]
| [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 1980
| 
| The Al-Farooq Masjid was established in 1980 as The Atlanta Mosque, a nonprofit, non-political, religious organization. Later due to a name conflict with another organization, its name was changed to Al-Farooq Masjid of Atlanta.
|-
| [[Masjid Al-Muminun]]
|
| [[Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 
| 
| [https://elevatedmuslims.com/community-organizations/masjid-al-muminun/ Masjid Al-Mu’minun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519121011/https://elevatedmuslims.com/community-organizations/masjid-al-muminun/ |date=2022-05-19 }} is one of the most recognized religious buildings in the city of Atlanta, and a vast number of people from different cultures and backgrounds visit the Masjid on a daily basis. Al-Mu’minun is nationally known for advocacy of Muslims and Islamic Issues. The Masjid congregation and staff have been the subject of numerous religious programs and news features in recent years
|-
| [[Islamic Community Center of Augusta]]
| [[File:Islamic-society-of-augusta.jpg|120px]]
| [[Augusta, Georgia|Augusta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 2012
| S
|
|-
| [[Masjid Al-Quba]]
|
| [[Buford, Georgia|Buford]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 2010
| S
| Established first Masjid in vicinity of [[Mall of Georgia]] area.
|-
| [[An-Noor Mosque (Guam)|An-Noor Mosque]]
| 
| [[Mangilao, Guam|Mangilao]]
| [[Guam]]
| 2000
| 
| First mosque established in Guam.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.guampedia.com/muslim-association-of-guam/|title=Muslim Association of Guam|website=Guampedia|date=October 2009 |access-date=2 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2017|url=https://english.alarabiya.net/features/2017/08/11/Exclusive-Arabs-in-Guam-in-the-face-of-North-Koreas-threat-|title=EXCLUSIVE: Arabs in Guam in the face of North Korea's threat|website=Alarabiya News|access-date=2 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Honolulu Mosque]]
| 
| [[Honolulu]], [[Oahu]]
| [[Hawaii]]
| 
| 
| Established by the Muslim Association of Hawaii.
|-
| [[Mosque Foundation]]
| [[File:Mosque Foundation 1.jpg|120px]]
| [[Bridgeview, Illinois|Bridgeview]]
| [[Illinois]]
| 1980
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mosquefoundation.org/ |access-date=2022-04-20 |website=www.mosquefoundation.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|Islamic Community Center of Des Plaines
|[[File:ICCD_masjid_pic.jpg|thumb]]
|[[Des Plaines, Illinois|Des Plaines]]
|[[Illinois]]
|1998
|
|
|-
| [[Mosque Maryam]]
| [[File:Mosque Maryam.jpg|120px]]
| [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1972
| NOI
| Also known as Muslim Temple No. 2. Originally a [[Greek Orthodox church]], purchased in 1972 by the [[Nation of Islam]]. Headquarters of the Nation of Islam and of [[Louis Farrakhan]].
|-
| [[Baitul Jamay]]
| [[File:Baitul Jaamay, Chicago.jpg|120px]]
| [[Glen Ellyn, Illinois|Glen Ellyn]] 
| [[Illinois]]
| 
| 
| 
|-
| [[Al-Sadiq Mosque]]
| [[File:Al-Sadiq mosque.jpg|120px]]
| [[Douglas, Chicago#Bronzeville|Bronzeville]] neighborhood, [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1922
| A
| Asserted to be the oldest extant mosque in the United States.
|-
| [[Islamic Foundation]]
| [[File:IF pic.jpg|120px]]
| [[Villa Park, Illinois|Villa Park]]
| [[Illinois]]
| 1974
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home |url=https://www.islamicfoundation.org/welcome/ |access-date=2022-04-20 |website=Islamic Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Foundation North]]
| [[File:Islamic Foundation North.jpg|120px]]
| [[Libertyville, Illinois|Libertyville]]
| [[Illinois]]
| 2004
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamic Foundation North - Home |url=https://ifnonline.com/ |access-date=2022-04-20 |website=ifnonline.com}}&lt;/ref&gt;

|-
| [[Masjid Darussalam]]
| [[File:Masjid DaursSalam.JPG|120px]]
| [[Lombard, Illinois|Lombard]]
| [[Illinois]]
| 2013
| S
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid DarusSalam – Contemporary Scholarship through Authentic Tradition |url=https://masjidds.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Muslim Community Center]]
|
| [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1969 
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muslim Community Center – Your Organization Since 1969 With Two Beautiful Masjids and MCC Academy Full Time School |url=https://mccchicago.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Muslim Association of Greater Rockford]]
| [[File:MAGR.jpg|120px]]
| [[Rockford, Illinois|Rockford]]
| [[Illinois]]
| 1984
|
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muslim Association of Greater Rockford (MAGR) {{!}} Immerse. Inspire. Islam. |url=https://magr.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| Masjid Al-Huda
| 
| [[Schaumburg, Illinois|Schaumburg]]
| [[Illinois]]
| 1992
|
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid Al Huda – Come together. Be together. Grow together. Immerse. Inspire. Islam. |url=https://masjidalhuda.org/ |access-date=2022-04-28 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Masjid Noor ul-Islam]], Burmese Muslim Education and Community Center
| [[File:Noor ul-Islam.jpg|120px]]
| [[Fort Wayne, Indiana|Fort Wayne]]
| [[Indiana]]
| 2015
|
| The first [[masjid]] built by the Burmese Muslim community outside their nation.&lt;ref name=&quot;FortWayne&quot;&gt;{{Cite news |first=Sara |last=Wagner |url=http://wane.com/2015/05/24/fort-wayne-mosque-makes-history-around-the-world/ |title=Fort Wayne mosque makes history around the world |date=May 24, 2015 |archive-date=March 2, 2018 |access-date=November 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302174110/http://wane.com/2015/05/24/fort-wayne-mosque-makes-history-around-the-world/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [http://www.bmeccfw.org/ BMECC website]
|-
| [[Darul Arqum Islamic Centre]]
| 
| [[Ames, Iowa|Ames]]
| [[Iowa]]
| 
| ?
| [http://www.arqum.org// Darul Arqum Islamic Centre website]
|-
| [[Mother Mosque of America]]
| [[File:Mother Mosque of America Cedar Rapids IA pic2.JPG|120px]]
| [[Cedar Rapids, Iowa|Cedar Rapids]]
| [[Iowa]]
| 1934
| ?
|
|-
| [[Masjid Omar Bin Khattab]]
| [[File:Harvey LA Mch2014 Mosque 1.jpg|120px]]
| [[Harvey, Louisiana|Harvey]] 
| [[Louisiana]]
| 
|-
|[[An Nur Foundation]]
|
|[[White Marsh, Maryland|White Marsh]]
|[[Maryland]]
| 1995
|
|
|-
| [[Baitur Rehman (Silver Spring)|Baitur Rahman]]
| [[File:Baitur Rehman, Washington.jpg|120px]]
| [[Silver Spring, Maryland|Silver Spring]]
| [[Maryland]]
| 1994
| A
|
|-
| [[Baitus Samad]]
| [[File:Baitus Samad.jpg|120px|Baitus Samad]]
| [[Baltimore, Maryland|Baltimore]]
| [[Maryland]]
| 2017
| A
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islam in Baltimore |url=https://islaminbaltimore.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Diyanet Center of America]]
| [[File:Architectural concept by Ahmad Mughees.jpg|120px|DCA mosque at dusk]]
| [[Lanham, Maryland|Lanham]]
| [[Maryland]]
| 1993
| S
| Mosque complex built with support from the [[Government of Turkey|Turkish government]].
|-
| [[Imam Mahdi Islamic Education Center of Baltimore]]
|
| [[Parkville, Maryland|Parkville]]
| [[Maryland]]
| 2003
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Western Maryland]]
|
| [[Hagerstown, Maryland|Hagerstown]]
| [[Maryland]]
| 1994
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Baltimore]]
|
| [[Catonsville, Maryland|Catonsville]]
| [[Maryland]]
| 1969
|
| Visited by former US president [[Barack Obama]] in 2016.
|-
|Dar Al-Taqwa Mosque
|
|[[Ellicott City, Maryland|Ellicott City]]
|[[Maryland]]
|
|
|
|-
| [[Allston Congregational Church]]
| [[File:Allston Congregational Church Boston MA 01.jpg|120px]]
| [[Boston, Massachusetts|Boston]]
| [[Massachusetts]]
| 2000
| S
| A mosque meets in former Congregational church.
|-
| [[Islamic Center of Boston (Wayland)]] (ICB Wayland)
|
| [[Wayland, Massachusetts|Wayland]]
| [[Massachusetts]]
| 1979
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Boston]]
| [[File:Islamic Society of Boston.jpg|120px]] 
| [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]]
| [[Massachusetts]]
| 1981
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Greater Lowell]]
| 
| [[Chelmsford, Massachusetts|Chelmsford]]
| [[Massachusetts]]
| 1993
| 
| 
|-
| [[Quincy Mosque]]
| 
| [[Quincy, Massachusetts|Quincy]]
| [[Massachusetts]]
| 1963
| 
| 
|-
| [[Sharon Mosque]]
| 
| [[Sharon, Massachusetts|Sharon]]
| [[Massachusetts]]
| 1993
| 
| Established by [[Lebanese American]] immigrants.
|-
| [[Worcester Mosque]]
|
| [[Worcester, Massachusetts|Worcester]]
| [[Massachusetts]]
| 2005
| 
| 
|-
| [[Al-Islah Mosque]]
|
| [[Hamtramck, Michigan|Hamtramck]]
| [[Michigan]]
| 2000
| S
| Established by [[Bangladeshi American]] immigrants.
|-
| [[Dearborn Mosque]]
| [[File:Dearborn Mosque Michigan.JPG|120px]]
| [[Dearborn, Michigan|Dearborn]] 
| [[Michigan]]
| 1937
| S
|
|-
| [[First Albanian Bektashi Tekke in America]]
| 
| [[Taylor, Michigan]]
| [[Michigan]]
| 1954
| SH
| Adheres to the [[Bektashi]] [[Sufi]] branch of [[Shia Islam]].
|-
| [[Islamic Center and Mosque of Grand Rapids]]
| [[File:Islamic Center and Mosque of Grand Rapids.jpg|120px]]
| [[Grand Rapids, Michigan|Grand Rapids]]
| [[Michigan]]
| 1986
| 
| Adheres to [[Sufism]].
|-
| [[Islamic Center of America]]
| [[File:Islamic Center America.jpg|120px]]
| [[Dearborn, Michigan|Dearborn]] 
| [[Michigan]]
| 2005
| SH
| Largest mosque in the [[United States]].
|-
| [[Muslim Temple No. 1]]
|
| [[Detroit]] 
| [[Michigan]]
| 1931
| NOI
| First mosque of the [[Nation of Islam]].
|-
| [[Islamic Center of Mississippi-Starkville]]
|
| [[Starkville, Mississippi|Starkville]]
| [[Mississippi]]
|
|
|
|-
| [[Islamic Foundation of Greater St. Louis|Daar-ul-Islam]] 
|
| [[Ballwin, Missouri|Ballwin]]
| [[Missouri]]
| 1995
| S
| One of two mosques of the [[Islamic Foundation of Greater St. Louis]].
|-
| [[Islamic Center of Central Missouri]]
| [[File:Islamic Center of Central Missouri at night.jpg|120px]]
| [[Columbia, Missouri|Columbia]]
| [[Missouri]]
| 1983
| 
| First Islamic center established in Missouri.
|-
| [[Islamic Foundation of Greater St. Louis|Masjid Bilal]]
| [[File:Islamic Center and Lindell Apartments (4820150210).jpg|120px]]
| [[St. Louis, Missouri|St. Louis]]
| [[Missouri]]
| 1965 (Founded); 1974 (Incorporated)
| S
| One of two mosques of the [[Islamic Foundation of Greater St. Louis]].
|-
| [[St. Louis Islamic Center]]
|
| [[St. Louis, Missouri|St. Louis]]
| [[Missouri]]
| 2010
| 
| A Bosnian mosque.
|-
| [[American Muslim Institute]]
| 
| [[Omaha, Nebraska|Omaha]]
| [[Nebraska]]
| 2017
| ND
|
|-
| [[Islamic Center of Omaha]]
| 
| [[Omaha, Nebraska|Omaha]]
| [[Nebraska]]
| 
| ND
|
|-
| [[Masjid As-Sabur]] (As-Sabur Mosque) 
|
| [[Las Vegas, Nevada|Las Vegas]]
| [[Nevada]]
| 1975
| S
|
|-
| [[Masjid Ibrahim]]
|
| [[Las Vegas, Nevada|Las Vegas]]
| [[Nevada]]
| 2015 
|
| First mosque in North America whose construction was funded entirely by one woman (Sharaf Haseebullah)
|-
| [[Islamic Center of Passaic County]]
| [[File:ICPCNJ.png|120px]]
| [[Paterson, New Jersey|Paterson]]
| [[New Jersey]]
| 1990
| 
| One of the largest Muslim communities in New Jersey, in [[South Paterson]] which is the largest Muslim community in the United States.
|-
|[https://www.themuslimcenter.org/ The Muslim Center of Greater Princeton]
|
|[[Princeton, New Jersey]]
|[[New Jersey]]
|1990s
|
|
|-
|Islamic Society of Central New [https://www.iscj.org/ Jersey]
|
|[[South Brunswick, New Jersey]]
|[[New Jersey]]
|1970
|
|Includes a K-12 school, Mosque, and facilities for weddings and funerals
|-
|Muslim Center of Middlesex County
|
|[[Piscataway, New Jersey|Piscataway]]
|[[New Jersey]]
|1997&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MCMC History – MCMC |url=https://www.mcmcnj.org/who-we-are/about-mcmc/mcmc-history/ |access-date=2024-09-15 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|
|
|-
| [[Dar al-Islam (organization)|Dar al-Islam]]
| [[File:Hassan Fathy Dar-Ul-Islam Mosque, New Mexico (12371058).jpg|120px]]
| near [[Abiquiú, New Mexico|Abiquiú]]
| [[New Mexico]]
| 1979
| 
| 
|-
| [[Islamic Awareness Center]]
| 
| [[Binghamton, New York|Binghamton]]
| [[New York (state)|New York]]
| 2001
| 
| Also known as Masjid Al-Tahweed.
|-
| [[Islamic Association of Long Island]]
| 
| [[Selden, New York|Selden]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1974
| 
| Also known as the Selden Masjid.
|-
| [[Islamic Society of Central New York]]
| [[File:ISCNY pic.jpg|120px]]
| [[Syracuse, New York|Syracuse]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1981
| S
| A mosque and community center.
|-
| [[Masjid Al-Mamoor]]
|
| [[Jamaica, New York|Jamaica]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1976
| 
| Also known as the Jamaica Muslim Center, includes a Mosque, a school, a place for religious gathering, and eating facilities, and is one of the largest multi-purpose Muslim establishments in the U.S. Located in a Bangladeshi-American neighborhood.
|-
| [[Masjid Hamza]] 
|
| [[Valley Stream, New York|Valley Stream]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1990s
| 
|
|-
| Mid-Hudson Islamic Association 
|
| [[Wappingers Falls, New York|Wappingers Falls]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1990
| 
| Also known as Masjid Al-Noor ({{langx|ar|مسجد النور}})
|-
| [[مالڪم شهباز مسجد]]
| [[File:Malcolm Shabazz Mosque.jpg|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1946 (Original); 1960s (Current)
| S
| Formerly known as Mosque No. 7 where [[Malcolm X]] preached in a storefront until he split from [[Elijah Muhammad]] and left the [[Nation of Islam]] in 1964. Destroyed in a bombing in 1965, after Malcolm X's assassination. Successor to the Sunni Muslim mosque that was named [[Muslim Mosque, Inc.]], which was started by [[Malcolm X]] after Malcolm X split from [[Elijah Muhammad]] in 1964. The mosque is located at 102 West 116th Street.
|-
| [[Hazrati Abu Bakr Siddique]]
| [[File:Flushing 33 Av 143 St mosque jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1986
| 
| 
|-
| [[Masjid al-Ikhlas]] 
| [[File:Masjid al-Ikhlas, Newburgh, NY.jpg|120px]]
| [[Newburgh, New York|Newburgh]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1992
| 
|
|-
| [[Islamic Cultural Center of New York]]
| [[File:Islamic Cultural Center E96 jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1991
| 
| Also known as &quot;96th Street Mosque&quot;.
|-
| [[Park51]]
| 
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 2011
| ND
| Proposed mosque, also known as the &quot;[[Ground Zero mosque]]&quot;, a plan that became subject of controversy in 2010. Currently a museum, not a mosque, is planned. But in September 2011, a temporary {{convert|4000|sqft|sqm|adj=on}} Islamic center opened in renovated space at the site.&lt;ref name=&quot;opens&quot;&gt;{{Cite news |first=Abbie Fentress |last=Swanson |url=http://culture.wnyc.org/articles/features/2011/sep/21/park-51-gallery-show/ |title=Park 51 Opens Renovated Space with Photo Exhibit of NYC Immigrant Children |date=September 21, 2011 |work=WNYC Culture |access-date=October 3, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924200759/http://culture.wnyc.org/articles/features/2011/sep/21/park-51-gallery-show/ |archive-date=September 24, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Beit El-Maqdis Islamic Center]]
| [[File:Beit El-Maqdis Islamic Center 6Av 63 jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 
| 
| 
|-
| [[Noor Islamic Cultural Center]]
| [[File:NICC pic.jpg|120px]]
| [[Columbus, Ohio|Columbus]] 
| [[Ohio]]
| 2006
| ?
|-
| Imam Khoei Islamic Center (New York)
|
| [[New York City]]
| [[New York (state)]]
| 1988
| 
|Islamic center; charity institution; One of the largest [[Shia]] Islamic centers in America&lt;ref&gt;[http://www.al-khoei.us/edara/index.php?list=1&amp;part=1 Imam al-Khoei Center in New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250911141849/https://al-khoei.us/edara/index.php?list=1&amp;part=1 |date=2025-09-11 }} Retrieved 11 March 2023&lt;/ref&gt;
|-
| Masjid King Khalid
|
| [[Raleigh]]
| [[North Carolina]]
| 1982
| 
|Masjid King Khalid was the first and only Masjid in the US that was built from a donation from the Kingdom of Saudi Arabia to a private baptist University.&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/shaw-university-campus-mosque-remains-234005286.html History of Masjid King Khalid] Retrieved 5 March 2023&lt;/ref&gt;
|-
|Islamic Association of Raleigh - IAR Masjid
|
|[[Raleigh, North Carolina|Raleigh]]
|[[North Carolina]]
|1999
|
|
|-
| [[Assyrian Muslim Cemetery]] mosque
| [[File:Assyrian Mosque, Mountrail County, North Dakota.jpg|120px]]
| [[Mountrail County]]
| [[North Dakota]]
| 1929, rebuilt 2004
| 
|The original mosque at the site was built in 1929 by immigrants from what is now [[Lebanon]] and [[Syria]]. A modest replacement mosque was built in 2005, although it was built for historical purposes and is rarely used.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/05/28/us/north-dakota-mosque-a-symbol-of-muslims-deep-ties-in-america.html |work=[[New York Times]] |title=North Dakota Mosque a symbol of Muslims' deep ties in America |date=2016 |accessdate=July 26, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Society of Greater Dayton]]
|
| Josie Street, [[Dayton, Ohio|Dayton]]
| [[Ohio]]
| 1985
| S
|
|-
| [[Islamic Center of Greater Toledo|Islamic Society of Greater Toledo]]
| [[File:Islamic Center of Greater Toledo OH.jpg|120px]]
| [[Toledo, Ohio|Toledo]]
| [[Ohio]]
| 1983
| 
|
|-
| [[Islamic Association of Cincinnati]]
|
| [[Cincinnati]]
| اوهايو
| 1970
|
| Community members donated their funds and skills to design and build a new facility. The new mosque officially opened in 2003.
|-
| ٽوليڊو مسجد الاسلام
| [[File:Masjid2.jpg|120px]]
| ٽوليڊو 
| '''[[اوهايو]]'''
| 1953
|
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''1953 ۾ شامي لبناني مهاجرن پاران تعمير ڪيل عمارت. اوهائيو رياست ۽ ٽوليڊو شهر ۾ پهرين مسجد۔ اڳ ۾ گريٽر ٽوليڊو جو اسلامي مرڪز. 2010 ۾ امام ابراهيم ايس عبدالرحيم جي اڳواڻي ۾ ٽوليڊو مسجد الاسلام پاران خريد ڪئي وئي۔ مسجد الاسلام مسجد ڪيئرز وزارت جي امام وارث دين محمد جي پوئلڳن پاران قائم ڪيل ڪيترين ئي مسجدن جو نالو آهي۔ هڪ ڀيرو آمريڪي مسلم مشن سڏيو ويندو هو۔'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
| اسلامڪ سوسائٽي آف تلسا
|
| تلسا
| '''[[اوڪلاهوما]]'''
| 
| ?
| &lt;ref name=&quot;npr2021&quot;&gt;{{Cite news |last=Polansky |first=Chris|url=https://www.npr.org/2021/09/29/1041571019/oklahoma-afghan-refugees |title=Oklahoma Welcomes Hundreds Of Afghan Refugees — Despite The State GOP's Objections |date=September 29, 2021 |publisher=[[National Public Radio]]}}&lt;/ref&gt; 
|-
|بلال مسجد
|
|بيورٽن
|'''[[اوريگون]]'''
|1987
|S
|واشنگٽن ڪائونٽي ۾ سڀ کان پراڻي مسجد
|-
|اسلامڪ سينٽر آف پورٽلينڊ
|
|[[پورٽلينڊ]]
|[[اوريگون]]
|1979
|S
|مسجد الصابر جي نالي سان پڻ مشهور آهي۔ اوريگون ۾ واقع سڀ کان وڏي مسجد
|-
| اسلامڪ ايجوڪيشن سينٽر آف پنسلوانيا
|
| ايلن ٽاؤن
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 2005
|
|  &lt;small&gt;مسجد عيسيٰ بن مريم جي نالي سان پڻ مشهور آهي.&lt;/small&gt;
|-
| پِٽسبرگ اسلامي مرڪز
| 
| پِٽسبرگ
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1989
|
| &lt;small&gt;جمعي جي نماز ۾ 600-750 حاضرين سان پٽسبرگ پنسلوانيا ۾ سڀ کان وڏي مسجد&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.post-gazette.com/local/south/2014/09/25/Muslims-in-Islamic-Center-of-Pittsburgh-demonstrate-little-known-facets-of-their-faith/stories/201408210004|title=Muslims in Islamic Center of Pittsburgh demonstrate little-known facets of their faith|last=Iati|first=Marisa|date=September 25, 2014|website=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|access-date=November 3, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| جامع مسجد  فلاڊيلفيا
| [[File:Masjid Al-Jamia Building.jpg|120px]]
| '''[[فلاڊيلفيا]]'''
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1988
| S
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''1988 ۾ قائم ڪئي وئي، اصل ۾ پينسلوانيا يونيورسٽي جي مسلمان شاگردن پاران؛ هاڻي آزاد؛ اڳوڻي ڪموڊور ٿيٽر جي عمارت ۾ واقع آهي، هڪ سينيما جيڪو 1928 ۾ موريش (اسپيني نوآبادياتي) آرڪيٽيڪچرل انداز ۾ ٺهيل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
|-
| شيخ ايم آر باوا محي الدين مسجد 
| [[File:Mosque-Front-small.JPG|120px]]
| '''فلاڊيلفيا'''
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1984
| S
|&quot;باوا محي الدين فيلوشپ&quot; پاران قائم ڪيل، جيڪا باوا محي الدين جي صوفي تعليمات جو احترام ڪري ٿي.
|-
|مسجد مقيل بن هادي
[https://masjidmuqbil.com/ Masjid Muquil bin Haadee]
|
|'''فلاڊيلفيا'''
|'''[[پينسلوانيا]]'''
|
| S
|
|-
|سينٽرو اسلامڪو ڊي پورٽو ريڪو
| [[File:RioPiedras1.JPG|120px]]
|[[سان جوآن]]
|[[پورٽو ريڪو]]
| 1981
| 
|پورٽو ريڪو ۾ قائم ڪيل پهرين مسجد. مسجد ۾ 200 مرد ۽ 40 عورتون ويهڻ جي گنجائش آهي ۽ اها يونيورسٽي آف پورٽو ريڪو، ريو پيڊرس ڪيمپس جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=SFPR&gt;{{Cite web |date=2017-07-02 |title=Salaams From Puerto Rico: A Preview of Islam in the Caribbean |url=https://mvslim.com/salaams-from-puerto-rico-a-preview-of-islam-in-the-caribbean/ |access-date=2022-04-20 |website=MVSLIM |language=en-US |archive-date=April 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406133405/https://mvslim.com/salaams-from-puerto-rico-a-preview-of-islam-in-the-caribbean/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|مسجد ويگا الٽا
| [[File:VegaAlta1.jpg|120px]]
|ويگا الٽا  
|[[پورٽو ريڪو]]
| 1992
| 
|پورٽو ريڪو ۾ سڀ کان وڏي مسجد، جنهن ۾ 1,200 مرد ۽ 120 عورت نمازين جي گنجائش آهي.&lt;ref name=SFPR/&gt;
|-
|مسجد مونٽي هيڊرا
| [[File:Montehiedra6.jpg|120px]]
|سان جوآن
|[[پورٽو ريڪو]]
| 2007
|
|مسجد ۾ 400 مرد ۽ 50 عورت نمازين جي گنجائش آهي. هڪ اسلامي هفتيوار اسڪول جي خاصيت آهي.&lt;ref name=SFPR/&gt;
|-
|الاسلام مسجد 
| [[File:Mosque North Smithfield RI (cropped).jpg|120px]]
|نارٿ اسمٿ فيلڊ
|[[روڊ ٻيٽ]]
| 
| 
| 
|-
|اسلامڪ سينٽر آف مرفريسبورو 
| [[File:Islamic Center of Murfreesboro with flag.JPG|120px]]
|مرفريسبورو 
|'''[[ٽينيسي]]'''
| 2012
| S
| 
|-
|النور مسجد
|
|[[هوسٽن]] 
|[[ٽيڪساس]]
| 1987
| S
| 
|-
|ايسٽ پلانو اسلامڪ سينٽر/مسجد
| [[File:EastPlanoIslamicCenter2015.jpg|120px]]
|پلانو
|[[ٽيڪساس]]
| 2015
| S
|
|-
|نارٿ ٽيڪساس جي اسلامي ايسوسيئيشن
| [[File:Iant.jpg|120px]]
|رچرڊسن
|[[ٽيڪساس]]
| 1969
| S
|
|-
| گريٽر آسٽن جو اسلامي مرڪز
|
|[[آسٽن]]
|[[ٽيڪساس]]
| 1977
| S
| 
|-
| اسلامڪ سينٽر آف ارونگ
| [[File:ICI pic.jpg|120px]]
|ارونگ
|[[ٽيڪساس]]
| 1991
| S
|آمريڪا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ، جيڪا 1991 ۾ 3,000 هفتيوار عبادت ڪندڙن سان قائم ٿي. مسجد هر آچر تي انهن لاءِ هڪ تقريب منعقد ڪري ٿي جيڪي اسلام بابت وڌيڪ سکڻ چاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irvingmasjid.org/about-us/|title= Irving Masjid Website|date= December 21, 2019}}&lt;/ref&gt;  
|-
|اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن
|
|ڊينٽن
|[[ٽيڪساس]]
| 1981
| S
|اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن (ISD) هڪ غير منافع بخش مذهبي تنظيم آهي جيڪا گريٽر ڊينٽن علائقي جي برادري جي خدمت لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. مسجد بنيادي طور تي، رهائشين ۽ شاگردن پاران يونيورسٽي آف نارٿ  ٽيڪساس ۽ ٽيڪساس وومن يونيورسٽي ٻنهي ۾ شرڪت ڪندي ٺاهي وئي هئي. اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن 15
آگسٽ 1981 ۾ کوليو ويو، جيڪو ان کي ٽيڪساس ۾ ٺهيل پهرين مسجد بڻائي ٿو.
|-
|نور مسجد
|
|[[شارلٽ امالي]]
|[[يو ايس ورجن آئيلينڊز]]
| 1978
| 
|يو ايس ورجن آئيلينڊز ۾ قائم ٿيل پهرين مسجد&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.watersportsvi.com/places-of-worship-st-thomas-usvi.php|title=Places of Worship in St. Thomas, USVI|website=St. Thomas Water Sports|access-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Muhammad|first=Tahira|date=13 June 2007|url=https://hwpi.harvard.edu/pluralismarchive/news/islam-us-virgin-islands|title=Islam on US Virgin Islands|website=Harvard University|access-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|دار الهجره اسلامڪ سينٽر
| [[File:Dar Al-Hijrah Islamic Center 2010-02-08.JPG|120px]]
|فيئر فيڪس ڪائونٽي
|[[ورجينيا]]
| 1991
| 
|
|-
|آل ڊلس ايريا مسلم سوسائٽي 
|
|اسٽرلنگ
|[[ورجينيا]]
|1983
|
|آل ڊلس ايريا مسلم سوسائٽي آمريڪا ۾ هڪ مسجد آهي، جيڪا اسٽرلنگ، ورجينيا ۾ واقع آهي ۽ 5000 مسلمان خاندانن جي خدمت ڪري ٿي. مسلم سوسائٽي (ADAMS) مختلف قسم جون خدمتون پيش ڪري ٿو.
|-
|اسلامڪ سينٽر آف واشنگٽن
| [[File:Islamic Center of Washington.jpg|120px]]
|
|[[واشنگٽن، ڊي سي]]
| 1957
| ?
|
|-
|التونا مسجد
| [[File:Altoona Wisconsin-Mosque 2006-03-14.jpg|120px]]
|التونا
|[[وسڪونسن]]
| 1991
|
|اسلامڪ سوسائٽي آف نارٿ وسڪونسن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Altoona Masjid: Islamic Society of Northern Wisconsin (ISNW) |url=https://www.isnwisconsin.org/ |access-date=2024-09-25 |website=www.isnwisconsin.org}}
&lt;/ref&gt;
|}

==پڻ ڏسو== 
* {{Portal|USA|آمريڪا|Islam|اسلام}}
* [[آمريڪا ۾ اسلام]]
* [[مسجدن جي فهرست]]
* [[آمريڪي مسلمانن جي فهرست]]
* [[دنيا جي قديم ترين مسجدن جي فهرست]]
* [[اتر آمريڪا ۾ مسجدن جي فهرست]] 
* [[ڪينيڊا ۾ مسجدن جي فهرست]] 
* [[ميڪسيڪو ۾ مسجدن جي فهرست]]

==حوالا== 
{{حوالا}}
===نوٽ===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون}}
*[http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php مسجدون ۽ مرڪز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130161125/http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php |date=2024-11-30 }}، آمريڪي رياست طرفان، پتي ۽ فون نمبرن جي هڪ ڊائريڪٽري، BLDUSA.COM تي (هڪ تجارتي ڪاروباري لنڪس ڊائريڪٽري) 
*[https://web.archive.org/web/20150222014527/http://www.ciogc.org/index.php/memberrelations/islamic-directory-of-services/mosques-and-islamic-centers گريٽر شڪاگو ۾ مسجدون ۽ اسلامي مرڪز]، گريٽر شڪاگو جي اسلامي تنظيمن جي ڪائونسل (CIOGC) تي
 
*[https://www.youtube.com/watch?v=SapCA_LgUl0 ليڪچر: آمريڪا ۾ اسلام جي مختصر تاريخ]، يوٽيوب وڊيو 
*[https://www.youtube.com/watch?v=0-sAyuzkMLU آمريڪا ۾ اسلام جي تاريخ - سليمان نيانگ پاران]، يوٽيوب وڊيو 
*[https://www.youtube.com/watch?v=vfMkdBUOM9w آمريڪا ۾ اسلام]، يوٽيوب وڊيو 
*[http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php Mosques and Centers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130161125/http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php |date=2024-11-30 }}, by U.S. state, a directory of addresses &amp; phone numbers, at BLDUSA.COM (a commercial business links directory)
*[https://web.archive.org/web/20150222014527/http://www.ciogc.org/index.php/memberrelations/islamic-directory-of-services/mosques-and-islamic-centers Mosques and Islamic Centers in Greater Chicago], at the Council of Islamic Organizations of Greater Chicago (CIOGC)
*[https://www.youtube.com/watch?v=SapCA_LgUl0 Lecture: Brief history of Islam in America], YouTube video
*[https://www.youtube.com/watch?v=0-sAyuzkMLU The History of Islam in America – By Sulayman Nyang], YouTube video
*[https://www.youtube.com/watch?v=vfMkdBUOM9w Islam in America], YouTube video

{{DEFAULTSORT:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون}}
 
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:مسجدن جون فهرستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدون]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون]] [[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان مسجدن جي فهرست]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدن جي فهرست]]</text>
      <sha1>3sd0iscvvanb8ryxhdfhpg2gm115ya1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آسٽريليا ۾ مسجدن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86877</id>
    <revision>
      <id>409111</id>
      <parentid>408825</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:مسجدون]]; added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28099" sha1="j3hkophs594liqogorawckg9f7j7oht" xml:space="preserve">هي [[آسٽريليا]] ۾ [[مسجد|مسجدن]] جي فهرست آهي. آسٽريليا ۾ مسجدن ۽ نماز جي جاين جي هڪ فهرست سال 2016ع تائين ''اسلاميا آن لائن'' پاران برقرار رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.islamiaonline.com/masjidfinder/|title=Masjids and Musallahs in Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106075612/http://www.islamiaonline.com:80/masjidfinder|archive-date=6 January 2016}}&lt;/ref&gt;

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! align=right width=200px|مسجد*جو*نالو
! align=center width=160px class=unsortable|*******تصوير********
! align=right width=050px|شهر 
! align=center width=050px|علائقو
! align=right width=250px class=unsortable|************تبصرو
|-
| ڪينيبرا اسلامڪ سينٽر 
| [[File:Canberra Islamic Centre December 2014.jpg|160x160px|center]]
|[[ڪينبرا]]
|وفاقي راڄڌاني علائقو
|ان ۾ آسٽريليا جي نيشنل اسلامي لائبريري به موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Australian National Islamic Library (ANIL) – Public Library |url=http://www.cic-anil.org.au/how-can-we-help-you/australian-national-islamic-library-anil |publisher=Canberra Islamic Centre |access-date=31 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227014033/http://www.cic-anil.org.au/how-can-we-help-you/australian-national-islamic-library-anil |archive-date=27 February 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[ڪينبرا مسجد]]
| [[File:Entrance to Canberra Mosque December 2013.jpg|160x160px|center]]
|[[ڪينبرا]]
| وفاقي راڄڌاني علائقو
|ڪينيبرا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد
|-
|الزهراء مسجد
|[[File:Arncliffe Mosque.JPG|160x160px|center]]
|[[سڊني]]
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
|شيعه مسلمانن جي مسجد
|-
|[[آبرن گیليپولي مسجد]]
| [[File:Auburn Gallipoli Mosque.JPG|160x160px|center]]
| آبرن 
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
| ترڪ سني مسلمان برادري جي مسجد
|-
| افغان عثمان مسجد
| [[File:(1)Blacktown Mosque-1.jpg|160x160px|center]]
|بليڪ ٽائون 
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
|افغان ڪميونٽي سپورٽ ايسوسيئيشن، [[نيو سائوٿ ويلز]]، [[آسٽريليا]]
|-
|بورڪئ سيميٽري مسجد
| [[File:Mosque in bourke cemetery nsw australia.jpg|160x160px|center]]
|بروڪن هلز
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
|
|-
|وليم اسٽريٽ مسجد
| [[File:Broken hill mosque.jpg|160x160px|center]]
|بروڪن هلز
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
|
|-
|بوني رگ مسجد
|[[File:Bonnyrigg_Mosque.jpg|160x160px|center]]
|بوني رگ
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
| ترڪ برادري
|-
| شاهه فهد مسجد
| [[File:Chullora Greenacre Mosque.JPG|160x160px|center]]
|گرين ايڪر 
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
|
|-
| لئڪيمبا مسجد
| [[File:Eid Prayer at Lakemba Mosque.jpg|160x160px|center]]
| لئڪيمبا 
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
| [[Lebanese Muslim Association]]&lt;br /&gt;Also known as the ''Imam Ali Bin Abi Taleb Mosque''&lt;br /&gt;Reportedly [[Australia]]'s largest [[mosque]].&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Andrew Wilkie |author-link1=Andrew Wilkie |title=Axis of Deceit: The Extraordinary Story of an Australian Whistleblower |date=1 September 2010 |publisher=Black Inc. |isbn=978-1-921825-69-9 |page=130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Richard |editor2-last=Murphy |editor2-first=Eamon |editor3-last=Poynting |editor3-first=Scott |title=Contemporary State Terrorism: Theory and Practice |date=10 September 2009 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-24516-0 |page=181}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.huffingtonpost.com.au/2015/10/31/mosque-islam-australia_n_8438558.html |title=Public Welcomed into Australia's Mosque Open Day |first=Sam |last=McKeith |date=31 October 2015 |via=Huff Post |access-date=16 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714050749/https://www.huffingtonpost.com.au/2015/10/31/mosque-islam-australia_n_8438558.html |archive-date=14 July 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.smh.com.au/national/nsw/lakemba-mosque-removes-christmas-fatwa-post-20121223-2btaj.html |title=Lakemba Mosque removes Christmas 'fatwa' post |first=Natalie O'Brien and Rachel |last=Olding |date=23 December 2012 |website=The Sydney Morning Herald |access-date=16 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714022426/https://www.smh.com.au/national/nsw/lakemba-mosque-removes-christmas-fatwa-post-20121223-2btaj.html |archive-date=14 July 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.news.com.au/national/lakemba-mosque-imam-issues-fatwa-against-christmas-report/story-fndo4eg9-1226542519830 |title=Christmas message written above mosque |access-date=11 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122134428/http://www.news.com.au/national/lakemba-mosque-imam-issues-fatwa-against-christmas-report/story-fndo4eg9-1226542519830 |archive-date=22 November 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/life/weekend-australian-magazine/between-two-worlds/story-e6frg8h6-1226617453922 |title=Lakemba, Australia's unofficial Muslim capital, is between two worlds &amp;#124; Executive Living &amp;#124; the Australian |access-date=11 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809173248/http://www.theaustralian.com.au/life/weekend-australian-magazine/between-two-worlds/story-e6frg8h6-1226617453922 |archive-date=9 August 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|مائونٽ دريوت مسجد
| [[File:MtDruittNSWMosque.jpg|160x160px|center]]
|مائونٽ دريوت 
|[[نيو سائوٿ ويلز]]
|ترڪ ڪميونٽي 
|-
| الگيستر مسجد
|[[File:Algester Masjid.jpg|frameless|172x172px]]
| [[برسبين]]
| [[ڪوئنز لينڊ]]
|
|-
| درا
|[[File:Darra mosque.jpg|frameless|191x191px]]
|درا
|[[ڪوئنز لينڊ]]
|
|-
| بوسنيئن اسلامڪ سينٽر 
|[[File:Rochedale Bosnian Mosque, Brisbane.jpg|frameless|182x182px]]
| ايٽ مائلز پلينز
| [[ڪوئنز لينڊ]]
|بوسنيائي برادري 
|-
|هالينڊ پارڪ مسجد
|[[File:Holland Park Masjid.jpg|frameless|142x142px]]
| هالينڊ پارڪ
| [[ڪوئنز لينڊ]]
| Original building constructed in 1908, redeveloped as the modern mosque later.
|-
| مسجد الفاروق 
|[[File:Kuraby Mosque, Brisbane.jpg|frameless|153x153px]]
| ڪرابي 
| ڪوئنزلينڊ 
| Original mosque was burnt down in 2001, rebuilt later in the year.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.radioaustralia.net.au/international/2002-12-10/jail-for-australian-mosque-burner/596272 |title=Jail for Australian mosque burner |website=radioaustralia.net.au |language=en-intl |access-date=5 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808062103/http://www.radioaustralia.net.au/international/2002-12-10/jail-for-australian-mosque-burner/596272 |archive-date=8 August 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2002/oct/18/indonesia.australia |title=Mosque attacks leave Muslims fearing backlash |last=Fickling |first=David |date=17 October 2002 |work=The Guardian |access-date=5 March 2017 |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201238/https://www.theguardian.com/world/2002/oct/18/indonesia.australia |archive-date=5 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|يونائيٽڊ مسلمز آف برسبين 
|[[File:UMB.jpg|frameless|176x176px]]
|لوگان سينٽرل، [[برسبين]]
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|-
|انڊونيشيئن مسلم سينٽر آف ڪوئنز لينڊ 
|[[File:Indonesian Muslim Centre of QLD.jpg|frameless|188x188px]]
|لوگانليا
|[[ڪوئنزلينڊ]]
|انڊونيشيئن ڪميونٽي 
|-
| مسجد السنه 
| [[File:Lutwyche islamic centre.jpg|160x160px|center]]
| لتويچئ 
| [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|-
|موروڪا مسجد
|[[File:Moorooka masjid.jpg|frameless|155x155px]]
| موروڪا 
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|صومالي ڪميونٽي 
|-
|مسجد الرحمان/آسٽريليئن سينٽر فار يونٽي 
|[[File:Slacks creek mosque.jpg|frameless|181x181px]]
|سليڪس ڪريڪ
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|
|-
|ويسٽ اينڊ مسجد
| [[File:West end mosque.jpg|160x160px|center]]
|ويسٽ اينڊ 
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|-
|ترڪش اسلامڪ ڪميونٽي آف بنڊيبرگ
|[[File:Bundaberg camii.jpg|frameless|166x166px]]
|بنڊيبرگ
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|ترڪ ڪميونٽي 
|-
|ڪئيرنز مسجد
|[[File:Cairns masjid.jpg|frameless|160x160px]]
| ڪئيرنز
| [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|-
|اسلامڪ سوسائٽي آف گولڊ ڪوسٽ
Islamic Society of Gold Coast
|[[File:Gold coast masjid.jpg|frameless|178x178px]]
|گولڊ ڪوسٽ
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|-
|سائوٿ پورٽ مسجد
|[[File:Southport mosque.webp|frameless|187x187px]]
|سائوٿ پورٽ 
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|-
|وورونگاري اسلامڪ سينٽر 
|[[File:Worongary mosque.jpg|frameless|179x179px]]
|گولڊ ڪوسٽ 
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|Operated by the Islamic Multicultural Association of Gold Coast (IMAGC)
|-
|اسلامڪ سوسائٽي آف مئڪئ
|[[File:Mackay masjid.webp|frameless|176x176px]]
|بيڪرز ڪريڪ 
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|-
|ماريبا ڊسٽرڪٽ ميموريل مسجد
|[[File:Mareeba Masjid.jpg|frameless|155x155px]]
|ماريبا
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
| Built by the [[Albanian Australians|Albanian]] community during 1969-1970, and dedicated to Australian soldiers who lost their lives in war.&lt;ref name=&quot;Haveric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Carne191193&quot;&gt;{{cite book|last=Carne|first=J.C.|editor-last=Dalton|editor-first=B. J.|chapter-url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:241825/Lectures_on_NQ_History_S4_CH9.pdf|title=Lectures on North Queensland history|publisher=University of North Queensland|date=1984|pages=191–193|chapter=Moslem Albanians in North Queensland|access-date=10 August 2020|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000056/http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:241825/Lectures_on_NQ_History_S4_CH9.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000056/http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:241825/Lectures_on_NQ_History_S4_CH9.pdf |date=4 March 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BarYil1178&quot;&gt;{{cite journal|last1=Barry|first1=James|last2=Yilmaz|first2=Ihsan|title=Liminality and Racial Hazing of Muslim Migrants: Media Framing of Albanians in Shepparton, Australia, 1930-1955|journal=Ethnic and Racial Studies|volume=42|issue=7|year=2019|pages=1178|doi=10.1080/01419870.2018.1484504|s2cid=149907029|doi-access=free|hdl=10536/DRO/DU:30109598|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;
|-
|اسلامڪ سوسائٽي آف سينٽرل ڪوئنزلينڊ 
| [[File:Mosque Rockhampton.jpg|160x160px|center]]
|روڪ هئمپٽن 
|[[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|-
|ٽائونزول اسلامڪ سوسائٽي 
|[[File:TSV masjid.jpg|frameless|156x156px]]
| ٽائونزول 
| [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]
|
|}

===ايڊيليڊ===
The following is a list of mosques in [[South Australia]].
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! align=left width=100px|City
! align=left width=150px|Suburb
! align=left width=200px|Name
! align=center width=160px class=unsortable|Images
! align=left width=050px|Year
! align=center width=200px|Group
! align=left width=400px class=unsortable|Remarks
|-
| rowspan=14 | [[Adelaide]]
| Adelaide
| [[Central Adelaide Mosque]]
| [[File:Adelaide Mosque 1.jpg|160x160px|center]]
| 1888
|
|The Adelaide Mosque is the oldest surviving mosque in Australia and the first to be built in an Australian city. Erected in 1888–89, it was designed to meet the spiritual needs of Muslim cameleers and traders coming in from work in South Australia’s northern regions.
|-
| [[Park Holme, South Australia|Park Holme]]
| Masjid Omar Bin Al Khattab
| [[File:Park Holme.JPG|160x160px|center]]
|
|
| Also known as the Marion Masjid&lt;br /&gt;Islamic Society of South Australia&lt;ref&gt;http://islamicsocietysa.org.au/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140125054911/http://islamicsocietysa.org.au/ |date=25 January 2014 }} Islamic Society of South Australia&lt;/ref&gt;
|-
| [[Woodville North]]
|Islamic Arabic Centre &amp; Masjid Al Khalil
|
|
|
|
|-
| [[Gilles Plains]]
|Wandana Mosque
|
|
|
|
|-
| [[Pooraka]]
|Imam Ali Mosque
|
|
|
|
|-
| [[Parafield Gardens]]
|Parafield Gardens Masjid
|
|
|
|
|-
| [[Green Fields]]
|Green Fields Mosque
|
|
|
|
|-
| [[Elizabeth Grove]]
|Elizabeth Mosque
|
|
|
|
|-
| [[Gepps Cross]]
|Layla Sadri Tatar Community Centre
|
|
|
|
|-
| [[Kilburn, South Australia|Kilburn]]
|Husayniat 'Ahl Albayt
|
|
|
|
|-
| [[Royal Park, South Australia|Royal Park]]
|Royal Park Mosque
|
|
|
|
|-
| [[Beverley]]
|Mahmood Mosque
|
|
|
|
|-
| [[Mile End]]
|Islamic Information Centre of SA
|
|
|
|
|-
| [[Enfield, South Australia|Enfield]]
|Faizan e Madina&lt;ref&gt;{{cite web |title=Enfield – Faizan e Madina |url=https://gopray.com.au/place/enfield-faizan-e-madina/ |website=Go Pray! |access-date=15 November 2023}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Murray Bridge, South Australia|Murray Bridge]]
|Murray Bridge Turkish Mosque
|
|
|
|
|-
| colspan=2 | [[Renmark, South Australia|Renmark]]
|Renmark Mosque
|
|
|
|
|-
| colspan=2 | [[Whyalla]]
|Whyalla Mosque
|
|
|
|
|-
| colspan=2 | [[Marree, South Australia|Marree]]
| [[Marree Mosque]]
| [[File:The mosque at Marree SLSA B-15341.jpeg|160x160px|center]]
| 1862
| Afghan
| Considered to be the first mosque built on the Australian continent.  No longer in use.
|}

===تسمانيه===
The following is a list of mosques in [[Tasmania]].
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!City
!Suburb
!Name
!Images
!Year
!Group
!Remarks
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Burnie]]
|House of Guidance- Burnie Masjid
|
|
|
|
|-
|[[Hobart]]
|West Hobart
|[[Hobart Mosque]]
|[[File:Hobart Mosque.jpg|160x160px|center]]
|1985
|
|
|-
|[[Launceston, Tasmania|Launceston]]
|Kings Meadows
|[https://www.masjidlaunceston.org.au/about-us Masjid Launceston] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251206205902/https://www.masjidlaunceston.org.au/about-us |date=2025-12-06 }}
|
|2021
|
|
|}

===ميلبورن===
The following is a list of mosques in [[Victoria (Australia)|Victoria]].
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! align=left width=100px|City
! align=left width=150px|Suburb
! align=left width=200px|Name
! align=center width=160px class=unsortable|Images
! align=left width=050px|Year
! align=center width=200px|Group
! align=left width=400px class=unsortable|Remarks
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | [[Melbourne]]
| [[Carlton North, Victoria|Carlton North]]
| [[Carlton Mosque]]
| [[File:Albanian Mosque (Carlton North) 17.jpg|160x160px|center]]
| 1969
| Sunni - Albanian community
| Built by the [[Albanian Australians|Albanian]] community in the late 1960s, it is the oldest mosque in Melbourne&lt;ref name=&quot;SaePre11&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kajtda&quot;&gt;{{cite news|last=Kajtazi|first=Sani|title=Danae Bosler - City of Yarra Mayor at 50th Anniversary of the Albanian Mosque|url=https://www.sbs.com.au/language/english/audio/danae-bosler-city-of-yarra-mayor-at-50th-anniversary-of-the-albanian-mosque|agency=SBS|date=23 November 2019|access-date=5 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Renaldimos&quot;&gt;{{cite news|last=Renaldi|first=Erwin|title=Masjid Pertama di Melbourne Dibangun Oleh Pendatang Asal Albania &amp;#91;Melbourne's First Mosque Was Built By Albanian Migrants&amp;#93;|url=https://www.abc.net.au/indonesian/2019-11-19/perayaan-50-tahun-masjid-pertama-kota-melbourne/11717024|agency=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]]|date=19 November 2019|access-date=5 August 2020|language=id}}&lt;/ref&gt; and listed on the [[Victorian Heritage Register]].&lt;ref name=&quot;AlbmosVicher&quot;&gt;{{cite VHD|89016|Albanian Mosque - Carlton North|ho=326|accessdate = 2020-08-05}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Dandenong, Victoria|Dandenong]]
| [[Albanian Mosque, Dandenong|Dandenong Mosque]]
| [[File:Albanian Mosque (Dandenong) 6.jpg|160x160px|center]]
| 1985
| Sunni - Albanian community
| Built by the Albanian community in 1985,&lt;ref name=&quot;RexNi&quot;&gt;{{cite news|last=Rexhepi|first=Nizami|title=Historia e vendosjes së 4 mijë shqiptarëve në qytetin Dandenong|trans-title=The history of the settlement of 4 thousand Albanians in the city of Dandenong|url=https://diasporashqiptare.al/2021/08/31/australi-historia-e-vendosjes-se-4-mije-shqiptareve-ne-qytetin-dandenong/|agency=Diaspora Shqiptare|date=31 August 2021|access-date=23 October 2021|language=sq|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210083701/https://diasporashqiptare.al/2021/08/31/australi-historia-e-vendosjes-se-4-mije-shqiptareve-ne-qytetin-dandenong/|url-status=dead|accessdate=29 November 2025|archivedate=10 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211210083701/https://diasporashqiptare.al/2021/08/31/australi-historia-e-vendosjes-se-4-mije-shqiptareve-ne-qytetin-dandenong/}}&lt;/ref&gt; it is one of the earliest mosques in Victoria.&lt;ref name=&quot;Ahmeti3956106159&quot;&gt;{{cite thesis|last=Ahmeti|first=Sharon|date=2017|title=Albanian Muslims in Secular, Multicultural Australia|type=Ph.D.|publisher=University of Aberdeen|url=https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.723248|access-date=11 August 2020|pages=39, 56, 106, 159|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123170344/https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.723248|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Coburg, Victoria|Coburg]]
| Fatih mosque
| [[File:Coburg mosque.jpg|160x160px|center]]
|
| Sunni - Turkish community
|
|-
| [[Preston, Victoria|Preston]]
| [[Preston Mosque]]
| [[File:Prestonmosque.jpg|160x160px|center]]
|
| Sunni - Arabic community 
|
|-
| [[Reservoir, Victoria|Reservoir]]
| Reservoir Mosque
| [[File:Albanian Mosque (Reservoir) 6.jpg|160x160px|center]]
|
| Sunni - Albanian community 
|
|-
| [[Sunshine, Victoria|Sunshine]]
| [[Sunshine Mosque]]
| [[File:Sunshine Mosque.jpg|160x160px|center]]
| 1985
| Sunni - Turkish community 
| The largest mosque in Victoria
|-
| [[Deer Park, Victoria|Deer Park]]
| [[Deer Park Mosque]]
|
| 1993
| Sunni - Bosnian community 
|
|-
| [[Thomastown, Victoria|Thomastown]]
| [[Thomastown Mosque]]
| [[File:Thomastown Mosque.jpg|160x160px|center]]
| early 1990s
| Sunni - Turkish Community
| Built (early 1990s) by the [[Turkish Australian]] community and located opposite [[Thomastown railway station, Melbourne|Thomastown train station]].&lt;ref name=&quot;Kabir189192&quot;&gt;{{cite book|last=Kabir|first=Nahid Afrose|title=Muslims in Australia: Immigration, Race Relations and Cultural History|year=2004|publisher=Routledge|isbn=9781136214998|url=https://books.google.com/books?id=9HosBgAAQBAJ&amp;q=Thomastown+mosque&amp;pg=PA189|pages=189–192}}&lt;/ref&gt;
|-
|Tarneit
|Melbourne Grand Mosque 
|
|2020
|Sunni
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;4&quot; |  [[Goulburn Valley]]
[[Shepparton|(Shepparton]]- [[Mooroopna]])
| [[Albanian Mosque, Shepparton|Albanian Mosque]]
| [[File:Albanian Mosque (Shepparton) 18.jpg|160x160px|center]]
| 1960
| Sunni - Albanian community
|Built by the Albanian community in the late 1950s, it is the first&lt;ref name=&quot;Haveric&quot;&gt;{{cite book|last=Haveric|first=Dzavid|title=Muslims making Australia home: Immigration and Community Building|year=2019|publisher=Melbourne University Publishing|isbn=9780522875829|url=https://books.google.com/books?id=QBemDwAAQBAJ&amp;q=Shepparton+Albanian+mosque&amp;pg=PT72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amath100&quot;&gt;{{cite book|last=Amath|first=Nora|chapter=&quot;We're serving the community, in whichever form it may be&quot; Muslim Community Building in Australia|editor1-last=Peucker|editor1-first=Mario|editor2-last=Ceylan|editor2-first=Rauf|title=Muslim Community Organizations in the West: History, Developments and Future Perspectives|year=2017|publisher=Springer|isbn=9783658138899|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FgynDgAAQBAJ&amp;q=Shepparton+mosque&amp;pg=PA100|pages=100}}&lt;/ref&gt; and oldest [[mosque]] in both Shepparton and Victoria.&lt;ref name=&quot;SaePre11&quot;&gt;{{cite book|last1=Saeed|first1=Abdullah|last2=Prentice|first2=Patricia|title=Living in Australia: A Guide for Muslims New to Australia|year=2020|publisher=National Centre for Contemporary Islamic Studies - University of Melbourne|url=https://arts.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0007/3426712/Living-in-Australia_Interactive.pdf|pages=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RudShaHog160&quot;&gt;{{cite journal|last1=Rudner|first1=Julie|last2=Shahani|first2=Fatemeh|last3=Hogan|first3=Trevor|title=Islamic Architectures of Self-Inclusion and Assurance in a Multicultural Society|url=https://www.academia.edu/43778836|journal=Fabrications|volume=30|issue=2|year=2020|page=160|doi=10.1080/10331867.2020.1749220|s2cid=221065239}}&lt;/ref&gt; 
|-
| Mooroopna Mosque
| [[File:MooroopnaMosque.JPG|160x160px|center]]
| 1970s
| Sunni - Turkish community 
|
|-
|Imam Kadhim Mosque- The Iraqi Community Centre
|
|2000
|Shia - Iraqi community
|Built by the Iraqi community who came as refugees in the 1990s to Australia, this was the first Shia mosque built in Victoria in 2000. 
|-
|Masjid Nabi Akram (SW)
|
|2013
|Shia - Afghan (Hazara) community
|
|}

===پرٿ===
The following is a list of mosques in [[Western Australia]].
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! align=left width=100px|City
! align=left width=150px|Suburb
! align=left width=200px|Name
! align=center width=160px class=unsortable|Images
! align=left width=050px|Year
! align=center width=200px|Group
! align=left width=400px class=unsortable|Remarks
|-
| rowspan=&quot;16&quot; | [[Perth]]
| [[Perth]]
| [[Perth Mosque]]
| [[File:Mosque_Perth_20180108-3.jpg|Perth mosque|160px|center]]
| 1906
|
|The oldest mosque in Perth and the second oldest purpose-built mosque in [[Australia]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=inHerit - State Heritage Office |url=http://inherit.stateheritage.wa.gov.au/Public/Inventory/Details/0945fd9b-6ab3-46c3-85fd-a795e6e0cfe4 |access-date=2022-04-23 |website=inherit.stateheritage.wa.gov.au}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wangara, Western Australia|Wangara]]
|Alhidayah Centre
|
|
|
|
|-
|[[Malaga, Western Australia|Malaga]]
|Al Khalil Mosque
|
|2019
|
|
|-
|[[Wattle Grove, Western Australia|Wattle Grove]]
|Al Falah Mosque
|
|2015
|
|
|-
|[[Langford, Western Australia|Langford]]
|Al Latief Mosque
|
|
|
|
|-
|[[Padbury, Western Australia|Padbury]]
|Al Majid Mosque
|
|
|
|
|-
|[[Gosnells, Western Australia|Gosnells]]
|Al Rahman Mosque
|
|
|
|
|-
|[[Mirrabooka, Western Australia|Mirrabooka]]
|Al Taqwa Mosque
|
|1997
|
|
|-
|[[Armadale, Western Australia|Armadale]]
|Armadale Masjid and Islamic Center
|
|2016
|
|
|-
|[[Rockingham, Western Australia|Rockingham]]
|Ar Rukun Mosque
|[[File:Ar Rukun Mosque, Rockingham, Western Australia, January 2021.jpg|center|frameless|160x160px]]
|1998
|
|
|-
|[[Belmont, Western Australia|Belmont]]
|Furqan Islamic Centre
|
|
|
|
|-
|[[Southern River, Western Australia|Southern River]]
|Masjid Ibrahim
|
|
|
|
|-
|[[Rivervale, Western Australia|Rivervale]]
|Rivervale Mosque
|
|1977
|
|Perth’s second oldest metropolitan mosque and headquarters of the Islamic Council of Western Australia.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rivervale Mosque {{!}} ICWA |url=https://www.islamiccouncilwa.com.au/rivervale-mosque/ |access-date=2022-04-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Queens Park, Western Australia|Queens Park]]
|Suleymaniye Mosque
|
|1982
|Turkish community
|
|-
|[[Caversham, Western Australia|Caversham]]
|Swan Valley Mosque and Islamic Centre
|
|2007
|Bosnian community
|
|-
|[[Thornlie, Western Australia|Thornlie]]
|Thornlie Mosque
|
|
|
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Geraldton]]
|Geraldton Mosque
|
|
|
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Port Hedland, Western Australia|Port Hedland]]
|Islamic Association of North Western Australia
|
|
|
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Karratha, Western Australia|Karratha]]
|Karratha Mosque
|
|
|
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Katanning, Western Australia|Katanning]]
|[[Katanning Mosque]]
|
|1980
|
|The mosque was opened in 1980 after it was built by the local Islamic community who arrived in Katanning in 1974 from [[Christmas Island]] and [[Cocos (Keeling) Islands|Cocos Islands]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2016-06-23 |title=Laying foundations for migration success story |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2016-06-23/election-2016-muslim-pioneers-lay-foundation-for-success/7534050 |access-date=2022-04-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Kalgoorlie]]
|Masjid e Quba Islamic Center
|
|
|
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Newman, Western Australia|Newman]]
|Newman Mosque
|
|
|
|
|}

===ڊارون===
The following is a list of mosques in the [[Northern Territory]]. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!City
!Suburb
!Name
!Images
!Year
!Group
!Remarks
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Darwin, Northern Territory|Darwin]]
|[[Darwin central business district|Darwin CBD]]
|Darwin CBD Musalla
|
|2019
|
|Established and managed by United Muslims NT Inc since 2019. 
|-
|[[Palmerston, Northern Territory|Palmerston]]
|Palmerston Mosque
|
|2016
|Sunni
|
|-
|[[Wanguri, Northern Territory|Wanguri]]
|Darwin Mosque- Islamic Society of Darwin
|
|1971
|Sunni
|
|-
|[[Winnellie, Northern Territory|Winnellie]]
|Northern Territory Momineen Centre
|
|2021
|Shia
|Established and managed by Northern Territory Momineen Inc since 2021. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[Katherine, Northern Territory|Katherine]]
|Katherine Musalla
|
|
|
|Established and managed by United Muslims NT Inc. 
|-
|[[Alice Springs]]
|[[Larapinta, Northern Territory|Larapinta]]
|Alice Springs Afghan Mosque
|
|Late 1800s
|Sunni
|The mosque, originally built by Afghan immigrants in late 1800s, closed during World War II and rebuilt in 1993.
|}

=== Australian external territories ===
[[File:Home Island Mosque.jpg|thumb|Home Island Mosque]]
{{further|Australian external territories}}
==== Christmas Island ====

There is one mosque on [[Christmas Island]], which is located in [[Flying Fish Cove]], the main town on the island.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.acnc.gov.au/charity/charities/726d9dbb-38af-e811-a963-000d3ad24077/profile|title=Christmas Island Islamic Council|publisher=Australian Charities and Not-for-profits Commission|website=acnc.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== Cocos (Keeling) Islands ===

The territory of [[Cocos (Keeling) Islands]] is an [[States and territories of Australia#Comparative terminology|external territory]] of Australia. There are only two permanently inhabited islands:
* The [[West Island Mosque]] is a [[heritage-listed]] mosque at Alexander Street, on [[West Island, Cocos (Keeling) Islands|West Island]].&lt;ref name=ahd-105219&gt;{{cite AHD|105219|West Island Mosque|fn=9/04/001/0013|access-date=16 March 2022}}&lt;/ref&gt; 

* The Home Island Mosque is on [[Home Island]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Elsaadi |first=Lina |last2=Adams |first2=Mietta |last3=Bates |first3=Alistair |date=2025-06-07 |title=Western Australia's remote Islamic communities gather for Eid al-Adha |url=https://www.abc.net.au/news/2025-06-08/rural-wa-islamic-communities-celebrate-eid-al-adha/105381768 |access-date=2025-09-07 |work=ABC News |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.contactairlandandsea.com/2021/05/15/visit-to-remote-mosque-during-ramadan-humbling/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Cocos Keeling Islands Travel Guide | website=taste2travel | date=26 March 2021 | url=https://www.taste2travel.com/cocos-keeling-islands-travel-guide/ | access-date=16 March 2022}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[اوشيانا ۾ مسجدن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آسٽريليا]]
[[زمرو:آسٽريليا ۾ مسجدون]]
[[زمرو:مسجدن جون فهرستون]]
[[زمرو:اوشينيا جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدن جي فھرستون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:اوشينيا ۾ مسجدن جون فهرستون]]</text>
      <sha1>j3hkophs594liqogorawckg9f7j7oht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الاندلس مسجد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98015</id>
    <revision>
      <id>409107</id>
      <parentid>381400</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>409107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3335" sha1="muov9yb04kll2yzwjrcsot512dan6jf" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Málaga, Andalusia, Spain}}
{{distinguish|Mosque of the Andalusians}}
{{Use mdy dates|date=December 2024}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al-Andalus Mosque
| native_name           = {{langx|es|Mezquita de al-Ándalus}}
| native_name_lang      = 
| image                 = Mezquita de al-Ándalus1.jpg
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = 
| map_type              = Spain Andalusia
| map_size              = 250px
| map_alt               = 
| map_relief            = yes
| map_caption           = Location of the mosque in [[Andalusia]]
| coordinates           = {{coord|36.7192|N|4.4383|W|type:landmark_region:ES|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Sunni Islam]]
| locale                = 
| location              = [[Málaga]], [[Andalusia]]
| country               = [[Spain]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             =
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| cercle                = 
| sector                = 
| administration        = 
| consecration_year     = 
| organisational_status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = {{nowrap|[[Mosque architecture]]}}
| architecture_style    = [[Islamic architecture|Islamic]]&lt;br&gt;[[Moorish architecture|Moorish/Andalusi]]&lt;br&gt;[[Moorish Revival architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 
| groundbreaking        = 
| year_completed        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 1,000 worshipers
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = {{cvt|4000|m2}}
| height_max            = 
| dome_quantity         = 
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = One
| minaret_height        = {{cvt|25|m}}
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               = 
}}
'''الاندلس مسجد''' (اسپيني: Mezquita de al-Andalus) [[اسپين]] جي شهر ملاگا جي &quot;اررويو ڊيل ڪوارٽو&quot; پاڙي ۾ هڪ مسجد آهي. اها ملاگا شهر جي سني مسلم ڪميونٽي سان لاڳاپيل آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسپين ۾ مسجدون]]
[[زمرو:اسپين ۾ اسلام]]
[[زمرو:يورپ جون مسجدون]]</text>
      <sha1>muov9yb04kll2yzwjrcsot512dan6jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اترين يورپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102069</id>
    <revision>
      <id>409085</id>
      <timestamp>2026-08-30T15:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1363479428|Northern Europe]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>409085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="716" sha1="7n6mvt0a0j4c1nc7iwbjq3u19wi0f8x" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.</text>
      <sha1>7n6mvt0a0j4c1nc7iwbjq3u19wi0f8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409086</id>
      <parentid>409085</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اترين يورپ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="eu4v91a042zjfervfk92o51yndzk00h" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.

[[زمرو:اترين يورپ]]</text>
      <sha1>eu4v91a042zjfervfk92o51yndzk00h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409087</id>
      <parentid>409086</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يورپ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="790" sha1="bgdncwcu8hb1pofd1m4lhpzfxnlpan0" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]</text>
      <sha1>bgdncwcu8hb1pofd1m4lhpzfxnlpan0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409088</id>
      <parentid>409087</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="843" sha1="2b51bilfr1bsvbcygollmtnocusm7qc" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>2b51bilfr1bsvbcygollmtnocusm7qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409089</id>
      <parentid>409088</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1363479428|Northern Europe]]&quot; مان ڀاڱي &quot;__LEAD_SECTION__&quot; جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>409089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1592" sha1="r64a34cwwleir5cp5wyb2g2y08wct4f" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]

== __LEAD_SECTION__ ==

{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ پابندي واري تعريف شايد '''اتر يورپ کي''' [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.</text>
      <sha1>r64a34cwwleir5cp5wyb2g2y08wct4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409090</id>
      <parentid>409089</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>409090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="843" sha1="2b51bilfr1bsvbcygollmtnocusm7qc" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>2b51bilfr1bsvbcygollmtnocusm7qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409091</id>
      <parentid>409090</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="oiuqfdbo7ag5b9108g2f37fqonm94n1" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.
==آبهوا==
==جاگرافي==
اتر يورپ جي وصف ۾ هيٺيان ڪجهه يا سڀ علائقا شامل ڪري سگهجن ٿا: برٽش آئلس (برطانوي جزيرا)، فينوسڪينڊيا (Fennoscandia)، جوٽلينڊ (Jutland) جو جزيره نما، اوڀر طرف واقع بالٽڪ ميدان، ۽ اتر يورپ جي مکيه خشڪي توڙي يورپي کنڊ جي ساحل کان پري واقع ڪيترائي ننڍا وڏا جزيرا. ڪجهه حالتن ۾، گرين لينڊ کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو سياسي طور تي يورپ جو حصو آهي (ڊنمارڪ جي بادشاهت جو حصو هجڻ جي ڪري) پر جاگرافيائي طور تي ان کي يورپ جو حصو نه ٿو سمجهيو وڃي.

هي علائقو جزوي طور تي جبلن وارو آهي، جنهن ۾ آئس لينڊ ۽ جان مائين جا اتر وارا آتش فشاني ٻيٽ،  اولهه وارو جابلو ساحلي علائقو، اسڪاٽ لينڊ ۽ اسڪينڊينيويا شامل آهن ۽ ان ۾ اڪثر ڪري بالٽڪ سمنڊ جي اوڀر ۾ واقع وسيع ميدان جو حصو پڻ شامل هوندو آهي.

سڄي خطي جي آبهوا تي گهٽ ۾ گهٽ معمولي اثر &quot;گلف اسٽريم&quot; (Gulf Stream) جو پوي ٿو. اولهه طرف آبهوا سامونڊي (maritime) ۽ سامونڊي-سب آرڪٽڪ (maritime subarctic) قسمن جي هوندي آهي. اتر ۽ مرڪزي علائقن ۾ آبهوا عام طور تي سب آرڪٽڪ يا آرڪٽڪ هوندي آهي ۽ اوڀر طرف اها گهڻو ڪري سب آرڪٽڪ ۽ معتدل (temperate/continental) هوندي آهي. 

جيئن هن خطي ۾ آبهوا ۽ زميني بناوٽ (relief) مختلف آهن، تيئن اتان جي نباتات پڻ مختلف آهي، اتر ۽ اوچن جبلن وارن علائقن ۾ ٽنڊرا واري ڇڊي نباتات؛ اتر-اوڀر ۾ بوريل ٻيلا؛ مرڪزي علائقن ۾ معتدل مخروطي ٻيلا، جن جو وڏو حصو اڳي اسڪاٽش هاءِ لينڊز ۽ ڏکڻ-اولهه ناروي ۾ هو ۽ ڏکڻ، اولهه توڙي اوڀر وارن معتدل علائقن ۾ ويڪري پنن وارا معتدل ٻيلا شامل آهن.
==درجا بنديون==
==آباديءَ جا انگ اکر==
==علائقائي تعاون==
==وڌيڪ ڏسو==
* اسڪينڊينيويا 
* نارڊڪ ملڪ 
* بالٽڪ علائقو 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>oiuqfdbo7ag5b9108g2f37fqonm94n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409092</id>
      <parentid>409091</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آبهوا */</comment>
      <origin>409092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3869" sha1="fjailpt7jwsjrmiea6u1ek5lumbr27l" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.
==آبهوا==
[[File:Europe Köppen Map.png|thumb|upright=1.25|European climate. The [[Köppen climate classification]] map is presented by the [[Climatic Research Unit]] of the [[University of East Anglia]] and the Global Precipitation Climatology Center of the {{lang|de|[[Deutscher Wetterdienst]]|italic=no}}.]]

The climate is mainly [[Oceanic climate]] (Cfb), [[Humid continental climate]] (Dfb), [[Subarctic climate]] (Dfc and Dsc) and [[Tundra]] (ET).

==جاگرافي==
اتر يورپ جي وصف ۾ هيٺيان ڪجهه يا سڀ علائقا شامل ڪري سگهجن ٿا: برٽش آئلس (برطانوي جزيرا)، فينوسڪينڊيا (Fennoscandia)، جوٽلينڊ (Jutland) جو جزيره نما، اوڀر طرف واقع بالٽڪ ميدان، ۽ اتر يورپ جي مکيه خشڪي توڙي يورپي کنڊ جي ساحل کان پري واقع ڪيترائي ننڍا وڏا جزيرا. ڪجهه حالتن ۾، گرين لينڊ کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو سياسي طور تي يورپ جو حصو آهي (ڊنمارڪ جي بادشاهت جو حصو هجڻ جي ڪري) پر جاگرافيائي طور تي ان کي يورپ جو حصو نه ٿو سمجهيو وڃي.

هي علائقو جزوي طور تي جبلن وارو آهي، جنهن ۾ آئس لينڊ ۽ جان مائين جا اتر وارا آتش فشاني ٻيٽ،  اولهه وارو جابلو ساحلي علائقو، اسڪاٽ لينڊ ۽ اسڪينڊينيويا شامل آهن ۽ ان ۾ اڪثر ڪري بالٽڪ سمنڊ جي اوڀر ۾ واقع وسيع ميدان جو حصو پڻ شامل هوندو آهي.

سڄي خطي جي آبهوا تي گهٽ ۾ گهٽ معمولي اثر &quot;گلف اسٽريم&quot; (Gulf Stream) جو پوي ٿو. اولهه طرف آبهوا سامونڊي (maritime) ۽ سامونڊي-سب آرڪٽڪ (maritime subarctic) قسمن جي هوندي آهي. اتر ۽ مرڪزي علائقن ۾ آبهوا عام طور تي سب آرڪٽڪ يا آرڪٽڪ هوندي آهي ۽ اوڀر طرف اها گهڻو ڪري سب آرڪٽڪ ۽ معتدل (temperate/continental) هوندي آهي. 

جيئن هن خطي ۾ آبهوا ۽ زميني بناوٽ (relief) مختلف آهن، تيئن اتان جي نباتات پڻ مختلف آهي، اتر ۽ اوچن جبلن وارن علائقن ۾ ٽنڊرا واري ڇڊي نباتات؛ اتر-اوڀر ۾ بوريل ٻيلا؛ مرڪزي علائقن ۾ معتدل مخروطي ٻيلا، جن جو وڏو حصو اڳي اسڪاٽش هاءِ لينڊز ۽ ڏکڻ-اولهه ناروي ۾ هو ۽ ڏکڻ، اولهه توڙي اوڀر وارن معتدل علائقن ۾ ويڪري پنن وارا معتدل ٻيلا شامل آهن.
==درجا بنديون==
==آباديءَ جا انگ اکر==
==علائقائي تعاون==
==وڌيڪ ڏسو==
* اسڪينڊينيويا 
* نارڊڪ ملڪ 
* بالٽڪ علائقو 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>fjailpt7jwsjrmiea6u1ek5lumbr27l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409093</id>
      <parentid>409092</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آبهوا */</comment>
      <origin>409093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4104" sha1="ej6jwzoqmgldmyikn75ntua5ydpmpyz" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.
==آبهوا==
[[File:Europe Köppen Map.png|thumb|upright=1.25|يورپ جو موسم: [[ڪوپن موسمياتي درجه بندي]] وارو نقشو &quot;يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا&quot; جي ڪلائيميٽڪ ريسرچ يونٽ ۽ ڊيوچر ويٽرڊينسٽ جي گلوبل پريسيپٽيشن ڪلائيميٽالاجي سينٽر پاران پيش ڪيو ويو آهي. ]]

هتي جي موسم بنيادي طور تي سامونڊي (&lt;small&gt;Oceanic - Cfb&lt;/small&gt;)، آلي براعظمي (&lt;small&gt;Humid continental - Dfb&lt;/small&gt;)، نيم قطبي (&lt;small&gt;Subarctic - Dfc ۽ Dsc&lt;/small&gt;) ۽ [[ٽنڊرا]] (&lt;small&gt;Tundra - ET&lt;/small&gt;) قسمن تي مشتمل آهي.

==جاگرافي==
اتر يورپ جي وصف ۾ هيٺيان ڪجهه يا سڀ علائقا شامل ڪري سگهجن ٿا: برٽش آئلس (برطانوي جزيرا)، فينوسڪينڊيا (Fennoscandia)، جوٽلينڊ (Jutland) جو جزيره نما، اوڀر طرف واقع بالٽڪ ميدان، ۽ اتر يورپ جي مکيه خشڪي توڙي يورپي کنڊ جي ساحل کان پري واقع ڪيترائي ننڍا وڏا جزيرا. ڪجهه حالتن ۾، گرين لينڊ کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو سياسي طور تي يورپ جو حصو آهي (ڊنمارڪ جي بادشاهت جو حصو هجڻ جي ڪري) پر جاگرافيائي طور تي ان کي يورپ جو حصو نه ٿو سمجهيو وڃي.

هي علائقو جزوي طور تي جبلن وارو آهي، جنهن ۾ آئس لينڊ ۽ جان مائين جا اتر وارا آتش فشاني ٻيٽ،  اولهه وارو جابلو ساحلي علائقو، اسڪاٽ لينڊ ۽ اسڪينڊينيويا شامل آهن ۽ ان ۾ اڪثر ڪري بالٽڪ سمنڊ جي اوڀر ۾ واقع وسيع ميدان جو حصو پڻ شامل هوندو آهي.

سڄي خطي جي آبهوا تي گهٽ ۾ گهٽ معمولي اثر &quot;گلف اسٽريم&quot; (Gulf Stream) جو پوي ٿو. اولهه طرف آبهوا سامونڊي (maritime) ۽ سامونڊي-سب آرڪٽڪ (maritime subarctic) قسمن جي هوندي آهي. اتر ۽ مرڪزي علائقن ۾ آبهوا عام طور تي سب آرڪٽڪ يا آرڪٽڪ هوندي آهي ۽ اوڀر طرف اها گهڻو ڪري سب آرڪٽڪ ۽ معتدل (temperate/continental) هوندي آهي. 

جيئن هن خطي ۾ آبهوا ۽ زميني بناوٽ (relief) مختلف آهن، تيئن اتان جي نباتات پڻ مختلف آهي، اتر ۽ اوچن جبلن وارن علائقن ۾ ٽنڊرا واري ڇڊي نباتات؛ اتر-اوڀر ۾ بوريل ٻيلا؛ مرڪزي علائقن ۾ معتدل مخروطي ٻيلا، جن جو وڏو حصو اڳي اسڪاٽش هاءِ لينڊز ۽ ڏکڻ-اولهه ناروي ۾ هو ۽ ڏکڻ، اولهه توڙي اوڀر وارن معتدل علائقن ۾ ويڪري پنن وارا معتدل ٻيلا شامل آهن.
==درجا بنديون==
==آباديءَ جا انگ اکر==
==علائقائي تعاون==
==وڌيڪ ڏسو==
* اسڪينڊينيويا 
* نارڊڪ ملڪ 
* بالٽڪ علائقو 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>ej6jwzoqmgldmyikn75ntua5ydpmpyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409094</id>
      <parentid>409093</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ ڏسو */</comment>
      <origin>409094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="rdzij65z9155gzgeblwhmypbacsapee" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.
==آبهوا==
[[File:Europe Köppen Map.png|thumb|upright=1.25|يورپ جو موسم: [[ڪوپن موسمياتي درجه بندي]] وارو نقشو &quot;يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا&quot; جي ڪلائيميٽڪ ريسرچ يونٽ ۽ ڊيوچر ويٽرڊينسٽ جي گلوبل پريسيپٽيشن ڪلائيميٽالاجي سينٽر پاران پيش ڪيو ويو آهي. ]]

هتي جي موسم بنيادي طور تي سامونڊي (&lt;small&gt;Oceanic - Cfb&lt;/small&gt;)، آلي براعظمي (&lt;small&gt;Humid continental - Dfb&lt;/small&gt;)، نيم قطبي (&lt;small&gt;Subarctic - Dfc ۽ Dsc&lt;/small&gt;) ۽ [[ٽنڊرا]] (&lt;small&gt;Tundra - ET&lt;/small&gt;) قسمن تي مشتمل آهي.

==جاگرافي==
اتر يورپ جي وصف ۾ هيٺيان ڪجهه يا سڀ علائقا شامل ڪري سگهجن ٿا: برٽش آئلس (برطانوي جزيرا)، فينوسڪينڊيا (Fennoscandia)، جوٽلينڊ (Jutland) جو جزيره نما، اوڀر طرف واقع بالٽڪ ميدان، ۽ اتر يورپ جي مکيه خشڪي توڙي يورپي کنڊ جي ساحل کان پري واقع ڪيترائي ننڍا وڏا جزيرا. ڪجهه حالتن ۾، گرين لينڊ کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو سياسي طور تي يورپ جو حصو آهي (ڊنمارڪ جي بادشاهت جو حصو هجڻ جي ڪري) پر جاگرافيائي طور تي ان کي يورپ جو حصو نه ٿو سمجهيو وڃي.

هي علائقو جزوي طور تي جبلن وارو آهي، جنهن ۾ آئس لينڊ ۽ جان مائين جا اتر وارا آتش فشاني ٻيٽ،  اولهه وارو جابلو ساحلي علائقو، اسڪاٽ لينڊ ۽ اسڪينڊينيويا شامل آهن ۽ ان ۾ اڪثر ڪري بالٽڪ سمنڊ جي اوڀر ۾ واقع وسيع ميدان جو حصو پڻ شامل هوندو آهي.

سڄي خطي جي آبهوا تي گهٽ ۾ گهٽ معمولي اثر &quot;گلف اسٽريم&quot; (Gulf Stream) جو پوي ٿو. اولهه طرف آبهوا سامونڊي (maritime) ۽ سامونڊي-سب آرڪٽڪ (maritime subarctic) قسمن جي هوندي آهي. اتر ۽ مرڪزي علائقن ۾ آبهوا عام طور تي سب آرڪٽڪ يا آرڪٽڪ هوندي آهي ۽ اوڀر طرف اها گهڻو ڪري سب آرڪٽڪ ۽ معتدل (temperate/continental) هوندي آهي. 

جيئن هن خطي ۾ آبهوا ۽ زميني بناوٽ (relief) مختلف آهن، تيئن اتان جي نباتات پڻ مختلف آهي، اتر ۽ اوچن جبلن وارن علائقن ۾ ٽنڊرا واري ڇڊي نباتات؛ اتر-اوڀر ۾ بوريل ٻيلا؛ مرڪزي علائقن ۾ معتدل مخروطي ٻيلا، جن جو وڏو حصو اڳي اسڪاٽش هاءِ لينڊز ۽ ڏکڻ-اولهه ناروي ۾ هو ۽ ڏکڻ، اولهه توڙي اوڀر وارن معتدل علائقن ۾ ويڪري پنن وارا معتدل ٻيلا شامل آهن.
==درجا بنديون==
==آباديءَ جا انگ اکر==
==علائقائي تعاون==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[اسڪينڊينيويا]]
* [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪ]]
* [[بالٽڪ علائقو]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>rdzij65z9155gzgeblwhmypbacsapee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409095</id>
      <parentid>409094</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* درجا بنديون */</comment>
      <origin>409095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10319" sha1="4tm0bh803a5a6lgtyyk119vm2uquuis" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|نورڊڪ ملڪ}}
[[File:Satellite_image_of_Northern_Europe2.jpg|thumb|[[اتر سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ٻيٽن ۽ براعظمي علائقن جي هڪ ٺهيل سيٽلائيٽ تصوير.]]
[[يُورَپ|يورپ]] جي اترئين علائقي جون ڪيتريون ئي تعريفون آهن. هڪ محدود تعريف شايد '''اترين يورپ''' کي [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ڏاکڻي ساحل جي لڳ ڀڳ اتر ۾ بيان ڪري سگهي ٿي، جيڪو تقريباً 54° اتر تي آهي، يا اها شايد ٻين جاگرافيائي عنصرن جهڙوڪ [[آبھوا|آبهوا]] ۽ [[ماحوليات]] تي ٻڌل هجي.
==آبهوا==
[[File:Europe Köppen Map.png|thumb|upright=1.25|يورپ جو موسم: [[ڪوپن موسمياتي درجه بندي]] وارو نقشو &quot;يونيورسٽي آف ايسٽ اينگليا&quot; جي ڪلائيميٽڪ ريسرچ يونٽ ۽ ڊيوچر ويٽرڊينسٽ جي گلوبل پريسيپٽيشن ڪلائيميٽالاجي سينٽر پاران پيش ڪيو ويو آهي. ]]

هتي جي موسم بنيادي طور تي سامونڊي (&lt;small&gt;Oceanic - Cfb&lt;/small&gt;)، آلي براعظمي (&lt;small&gt;Humid continental - Dfb&lt;/small&gt;)، نيم قطبي (&lt;small&gt;Subarctic - Dfc ۽ Dsc&lt;/small&gt;) ۽ [[ٽنڊرا]] (&lt;small&gt;Tundra - ET&lt;/small&gt;) قسمن تي مشتمل آهي.

==جاگرافي==
اتر يورپ جي وصف ۾ هيٺيان ڪجهه يا سڀ علائقا شامل ڪري سگهجن ٿا: برٽش آئلس (برطانوي جزيرا)، فينوسڪينڊيا (Fennoscandia)، جوٽلينڊ (Jutland) جو جزيره نما، اوڀر طرف واقع بالٽڪ ميدان، ۽ اتر يورپ جي مکيه خشڪي توڙي يورپي کنڊ جي ساحل کان پري واقع ڪيترائي ننڍا وڏا جزيرا. ڪجهه حالتن ۾، گرين لينڊ کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو سياسي طور تي يورپ جو حصو آهي (ڊنمارڪ جي بادشاهت جو حصو هجڻ جي ڪري) پر جاگرافيائي طور تي ان کي يورپ جو حصو نه ٿو سمجهيو وڃي.

هي علائقو جزوي طور تي جبلن وارو آهي، جنهن ۾ آئس لينڊ ۽ جان مائين جا اتر وارا آتش فشاني ٻيٽ،  اولهه وارو جابلو ساحلي علائقو، اسڪاٽ لينڊ ۽ اسڪينڊينيويا شامل آهن ۽ ان ۾ اڪثر ڪري بالٽڪ سمنڊ جي اوڀر ۾ واقع وسيع ميدان جو حصو پڻ شامل هوندو آهي.

سڄي خطي جي آبهوا تي گهٽ ۾ گهٽ معمولي اثر &quot;گلف اسٽريم&quot; (Gulf Stream) جو پوي ٿو. اولهه طرف آبهوا سامونڊي (maritime) ۽ سامونڊي-سب آرڪٽڪ (maritime subarctic) قسمن جي هوندي آهي. اتر ۽ مرڪزي علائقن ۾ آبهوا عام طور تي سب آرڪٽڪ يا آرڪٽڪ هوندي آهي ۽ اوڀر طرف اها گهڻو ڪري سب آرڪٽڪ ۽ معتدل (temperate/continental) هوندي آهي. 

جيئن هن خطي ۾ آبهوا ۽ زميني بناوٽ (relief) مختلف آهن، تيئن اتان جي نباتات پڻ مختلف آهي، اتر ۽ اوچن جبلن وارن علائقن ۾ ٽنڊرا واري ڇڊي نباتات؛ اتر-اوڀر ۾ بوريل ٻيلا؛ مرڪزي علائقن ۾ معتدل مخروطي ٻيلا، جن جو وڏو حصو اڳي اسڪاٽش هاءِ لينڊز ۽ ڏکڻ-اولهه ناروي ۾ هو ۽ ڏکڻ، اولهه توڙي اوڀر وارن معتدل علائقن ۾ ويڪري پنن وارا معتدل ٻيلا شامل آهن.
==درجا بنديون==
There are various definitions of northern Europe which always include the [[Nordic countries]], often the [[British Isles]] and [[Baltic states]], and sometimes [[Greenland]].

===گڏيل قومن جي اداري جي جيو اسڪيم مطابق===
[[File:Europe subregion map UN geoscheme.svg|thumb|upright=1.15|Subregions of Europe by [[United Nations geoscheme]]:&lt;small&gt;{{legend|#FF8080|[[Eastern Europe]]}}
{{legend|#4080FF|Northern Europe}}
{{legend|#00FF00|[[Southern Europe]]}}
{{legend|#00FFFF|[[Western Europe]]}}&lt;/small&gt;]]

The United Nations geoscheme is a system devised by the [[United Nations Statistics Division]] (UNSD) which divides the countries of the world into [[region]]al and [[subregion]]al groups, based on the [[UN M49|M49 coding classification]]. The partition is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories.&lt;ref name=&quot;m49&quot;&gt;{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|website=unstats.un.org|access-date=17 June 2019|archive-date=30 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In the UN geoscheme, the following countries are classified as being in northern Europe:&lt;ref name=&quot;m49&quot; /&gt;
* [[Denmark]]
* [[Estonia]]
* [[Finland]]
* [[Iceland]]
* [[Republic of Ireland|Ireland]]
* [[Latvia]]
* [[Lithuania]]
* [[Norway]]
* [[Sweden]]
* [[United Kingdom]]

as well as the dependent areas:
* [[Åland]]
* [[Channel Islands]]
** [[Bailiwick of Guernsey]]
** [[Bailiwick of Jersey]]
* [[Faroe Islands]]
* [[Isle of Man]]
* [[Svalbard and Jan Mayen]]

===EuroVoc===
[[File:European_Regions_EuroVoc_(Denmark_in_Northern_Europe).png|thumb|upright=1.15|European sub-regions according to [[EuroVoc]]:&lt;small&gt;{{legend|#0076D3|Northern Europe}}
{{legend|#67E863|[[Western Europe]]}}
{{legend|#FCFC00|[[Southern Europe]]}}
{{legend|#E62121|[[Central and Eastern Europe]]}}&lt;/small&gt;]]
[[EuroVoc]] is a multilingual thesaurus maintained by the [[Publications Office of the European Union]], giving definitions of terms for official use. In the definition of &quot;northern Europe&quot;, the following countries are included:&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Publications Office of the European Union |title=EU Vocabularies 7206 Europe |url=https://publications.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/th-concept-scheme/-/resource/eurovoc/100277?target=Browse |publisher=[[EuroVoc]] |access-date=24 April 2019 |archive-date=24 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424195555/https://publications.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/th-concept-scheme/-/resource/eurovoc/100277%3Ftarget%3DBrowse |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*[[Estonia]]
*[[Latvia]]
*[[Lithuania]]
*[[Denmark]]
*[[Finland]]
*[[Iceland]]
*[[Norway]]
*[[Sweden]]
as well as the dependent area:
*[[Faroe Islands]]
In this classification [[Jersey]], [[Guernsey]], the [[Isle of Man]], the [[United Kingdom]] and [[Republic of Ireland|Ireland]] are included in [[Western Europe]].

===''CIA World Factbook''===
[[File:Europe subregion map world factbook.svg|thumb|upright=1.15|Regions of Europe based on ''[[The World Factbook|CIA World Factbook]]'':&lt;small&gt;{{legend|#007FFF|Northern Europe}}
{{legend|#00FFFF|[[Western Europe]]}}
{{legend|#F0DC82|[[Central Europe]]}}
{{legend|#FF0000|[[Southwest Europe]]}}
{{legend|#66FF00|[[Southern Europe]]}}
{{legend|#D2691E|[[Southeast Europe]]}}
{{legend|#F88379|[[Eastern Europe]]}}&lt;/small&gt;]]

In the ''[[The World Factbook|CIA World Factbook]]'', the description of each country includes information about &quot;Location&quot; under the heading &quot;Geography&quot;, where the country is classified into a region. The following countries are included in their classification &quot;northern Europe&quot;:&lt;ref&gt;{{cite web |last1=CIA |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/ |access-date=26 January 2021 |archive-date=4 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104183935/https://www.cia.gov/the-world-factbook/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[Denmark]]
*[[Finland]]
*[[Iceland]]
*[[Norway]]
*[[Sweden]]
as well as the dependent areas:
*[[Faroe Islands]] 
*[[Jan Mayen]]
*[[Svalbard]]
In this classification [[Jersey]], [[Guernsey]], the [[Isle of Man]], the [[United Kingdom]] and [[Republic of Ireland|Ireland]] are included in [[Western Europe]], while [[Estonia]], [[Latvia]] and [[Lithuania]] are included in [[Eastern Europe]].

===World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions===
[[File:WGSRPD Northern Europe.svg|thumb|upright=1.15|Northern Europe, as defined by the World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions]]
The [[World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions]] is a biogeographical system developed by the international [[Biodiversity Information Standards (TDWG)]] organization, formerly the International Working Group on Taxonomic Databases. The WGSRPD standards, like other standards for data fields in botanical databases, were developed to promote &quot;the wider and more effective dissemination of information about the world's heritage of biological organisms for the benefit of the world at large&quot;. The system provides clear definitions and codes for recording [[plant]] distributions at four scales or levels, from &quot;botanical continents&quot; down to parts of large countries. The following countries are included in their classification of &quot;northern Europe&quot;:&lt;ref&gt;{{Cite book |last = Brummitt |first = R. K. |year = 2001 |title = World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions |edition = 2nd |publisher = International Working Group on Taxonomic Databases For Plant Sciences (TDWG) |url = https://raw.githubusercontent.com/tdwg/wgsrpd/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf |access-date = 27 July 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160125135239/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/tdwg/TDWG_geo2.pdf |archive-date = 25 January 2016}}&lt;/ref&gt;
*[[Denmark]]
*[[Finland]]
*[[Iceland]]
*[[Republic of Ireland|Ireland]]
*[[Norway]]
*[[Sweden]]
*[[United Kingdom]]
as well as the dependent areas:
*[[Åland]]
*[[Faroe Islands]]
*[[Isle of Man]]
*[[Jan Mayen]]
*[[Svalbard]]

==آباديءَ جا انگ اکر==
==علائقائي تعاون==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[اسڪينڊينيويا]]
* [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪ]]
* [[بالٽڪ علائقو]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:اترين يورپ]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>4tm0bh803a5a6lgtyyk119vm2uquuis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الزھرا مسجد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102070</id>
    <revision>
      <id>409096</id>
      <timestamp>2026-08-30T16:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1371515977|Al-Zahra Mosque]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>409096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3328" sha1="hduiu1tq9djd0v5xio0c5poeyv4v91x" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>hduiu1tq9djd0v5xio0c5poeyv4v91x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409097</id>
      <parentid>409096</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8695" sha1="8l5owz822adl3bx747f90nwh4y1g5eh" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Sydney, New South Wales, Australia}}
{{Distinguish|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
{{Use dmy dates|date=July 2019}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al Zahra Mosque&lt;br /&gt;{{small|Al Zahra Mosque}}
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = Arncliffe Mosque.JPG
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = Al Zahra Mosque in 2006
| pushpin_map              = Australia NSW inner Sydney
| pushpin_map_size              = 240
| pushpin_relief            = 1
| pushpin_caption           = Location in [[Sydney|greater metropolitan Sydney]]
| coordinates           = {{coord|-33.932659|151.148667|format=dms|display=title,inline|type:landmark_region:AU-NSW}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| location              = [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]] ([[Sydney]]), [[New South Wales]]
| country               = [[Australia]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| administration        = 
| consecration_year     = 
| status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = [[Mosque architecture]]
| architecture_style    = [[Iranian architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 1980
| groundbreaking        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 1
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 1
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               =
}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;


The '''Al Zahra Mosque''', more commonly known as the '''Al Zahra Mosque''', is a [[Twelver Shiism|Twelver]] [[Shia Islam|Shi'ite]] [[mosque]] located in [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]], a suburb of [[Sydney]], New South Wales, Australia.
Established in 1980, it is Australia's first and largest Shia mosque and also one of the Australia's largest mosques.

Professor Ahmad Abdul Majeed Hammoud is perhaps the founder of Al Zahra College, which belongs to Al Zahra Mosque.

Al Zahra college is a primary and secondary school that was built next to the Mosque primarily teaches Shia islam as its main focus.

Since the mosque was built there has been considerable real-estate development within its proximity&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948  |title=New apartment projects build on the success of migrants |author=Cleary, Paul|date=26 February 2011|work=[[The Australian]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt; and, in 2013, it was reported that the growing population of Muslim voters are affecting the outcomes of Federal and State elections.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html  |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |author=Aston, Heath |date=5 April 2013 |work=[[Sydney Morning Herald]] |accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

There have been allegations of threats made against the worshippers at the mosque.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html  |title=Men arrested after mosque 'threat' |date=25 November 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

In March 2026, the mosque hosted a mourning service following the death of Iran’s Supreme Leader, Ayatollah Ali Khamenei. The event included prayers and commemorations attended by members of the congregation.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |work=news.com.au |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Christian|first=Harrison|date=2 March 2026|title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei|work=news.com.au|url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>8l5owz822adl3bx747f90nwh4y1g5eh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409098</id>
      <parentid>409097</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8713" sha1="1gw7xzyh4u3vb3ln67ug5x2yjjuwoov" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Sydney, New South Wales, Australia}}
{{Distinguish|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al Zahra Mosque&lt;br /&gt;{{small|Al Zahra Mosque}}
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = Arncliffe Mosque.JPG
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = Al Zahra Mosque in 2006
| pushpin_map              = Australia NSW inner Sydney
| pushpin_map_size              = 240
| pushpin_relief            = 1
| pushpin_caption           = Location in [[Sydney|greater metropolitan Sydney]]
| coordinates           = {{coord|-33.932659|151.148667|format=dms|display=title,inline|type:landmark_region:AU-NSW}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| location              = [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]] ([[Sydney]]), [[New South Wales]]
| country               = [[Australia]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| administration        = 
| consecration_year     = 
| status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = [[Mosque architecture]]
| architecture_style    = [[Iranian architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 1980
| groundbreaking        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 1
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 1
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               =
}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==


The '''Al Zahra Mosque''', more commonly known as the '''Al Zahra Mosque''', is a [[Twelver Shiism|Twelver]] [[Shia Islam|Shi'ite]] [[mosque]] located in [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]], a suburb of [[Sydney]], New South Wales, Australia.
Established in 1980, it is Australia's first and largest Shia mosque and also one of the Australia's largest mosques.

Professor Ahmad Abdul Majeed Hammoud is perhaps the founder of Al Zahra College, which belongs to Al Zahra Mosque.

Al Zahra college is a primary and secondary school that was built next to the Mosque primarily teaches Shia islam as its main focus.

Since the mosque was built there has been considerable real-estate development within its proximity&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948  |title=New apartment projects build on the success of migrants |author=Cleary, Paul|date=26 February 2011|work=[[The Australian]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt; and, in 2013, it was reported that the growing population of Muslim voters are affecting the outcomes of Federal and State elections.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html  |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |author=Aston, Heath |date=5 April 2013 |work=[[Sydney Morning Herald]] |accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

There have been allegations of threats made against the worshippers at the mosque.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html  |title=Men arrested after mosque 'threat' |date=25 November 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

In March 2026, the mosque hosted a mourning service following the death of Iran’s Supreme Leader, Ayatollah Ali Khamenei. The event included prayers and commemorations attended by members of the congregation.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |work=news.com.au |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Christian|first=Harrison|date=2 March 2026|title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei|work=news.com.au|url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>1gw7xzyh4u3vb3ln67ug5x2yjjuwoov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409099</id>
      <parentid>409098</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آسٽريليا جو سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8758" sha1="bru58a16mpiyng923vy3vkfoz504eyg" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Sydney, New South Wales, Australia}}
{{Distinguish|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al Zahra Mosque&lt;br /&gt;{{small|Al Zahra Mosque}}
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = Arncliffe Mosque.JPG
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = Al Zahra Mosque in 2006
| pushpin_map              = Australia NSW inner Sydney
| pushpin_map_size              = 240
| pushpin_relief            = 1
| pushpin_caption           = Location in [[Sydney|greater metropolitan Sydney]]
| coordinates           = {{coord|-33.932659|151.148667|format=dms|display=title,inline|type:landmark_region:AU-NSW}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| location              = [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]] ([[Sydney]]), [[New South Wales]]
| country               = [[Australia]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| administration        = 
| consecration_year     = 
| status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = [[Mosque architecture]]
| architecture_style    = [[Iranian architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 1980
| groundbreaking        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 1
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 1
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               =
}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==


The '''Al Zahra Mosque''', more commonly known as the '''Al Zahra Mosque''', is a [[Twelver Shiism|Twelver]] [[Shia Islam|Shi'ite]] [[mosque]] located in [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]], a suburb of [[Sydney]], New South Wales, Australia.
Established in 1980, it is Australia's first and largest Shia mosque and also one of the Australia's largest mosques.

Professor Ahmad Abdul Majeed Hammoud is perhaps the founder of Al Zahra College, which belongs to Al Zahra Mosque.

Al Zahra college is a primary and secondary school that was built next to the Mosque primarily teaches Shia islam as its main focus.

Since the mosque was built there has been considerable real-estate development within its proximity&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948  |title=New apartment projects build on the success of migrants |author=Cleary, Paul|date=26 February 2011|work=[[The Australian]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt; and, in 2013, it was reported that the growing population of Muslim voters are affecting the outcomes of Federal and State elections.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html  |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |author=Aston, Heath |date=5 April 2013 |work=[[Sydney Morning Herald]] |accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

There have been allegations of threats made against the worshippers at the mosque.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html  |title=Men arrested after mosque 'threat' |date=25 November 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

In March 2026, the mosque hosted a mourning service following the death of Iran’s Supreme Leader, Ayatollah Ali Khamenei. The event included prayers and commemorations attended by members of the congregation.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |work=news.com.au |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Christian|first=Harrison|date=2 March 2026|title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei|work=news.com.au|url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:آسٽريليا جو سماج]]</text>
      <sha1>bru58a16mpiyng923vy3vkfoz504eyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409100</id>
      <parentid>409099</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8800" sha1="ix7uircnbwga2qfg7ydr4n3a3mk5wl7" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Sydney, New South Wales, Australia}}
{{Distinguish|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al Zahra Mosque&lt;br /&gt;{{small|Al Zahra Mosque}}
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = Arncliffe Mosque.JPG
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = Al Zahra Mosque in 2006
| pushpin_map              = Australia NSW inner Sydney
| pushpin_map_size              = 240
| pushpin_relief            = 1
| pushpin_caption           = Location in [[Sydney|greater metropolitan Sydney]]
| coordinates           = {{coord|-33.932659|151.148667|format=dms|display=title,inline|type:landmark_region:AU-NSW}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| location              = [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]] ([[Sydney]]), [[New South Wales]]
| country               = [[Australia]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| administration        = 
| consecration_year     = 
| status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = [[Mosque architecture]]
| architecture_style    = [[Iranian architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 1980
| groundbreaking        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 1
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 1
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               =
}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==


The '''Al Zahra Mosque''', more commonly known as the '''Al Zahra Mosque''', is a [[Twelver Shiism|Twelver]] [[Shia Islam|Shi'ite]] [[mosque]] located in [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]], a suburb of [[Sydney]], New South Wales, Australia.
Established in 1980, it is Australia's first and largest Shia mosque and also one of the Australia's largest mosques.

Professor Ahmad Abdul Majeed Hammoud is perhaps the founder of Al Zahra College, which belongs to Al Zahra Mosque.

Al Zahra college is a primary and secondary school that was built next to the Mosque primarily teaches Shia islam as its main focus.

Since the mosque was built there has been considerable real-estate development within its proximity&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948  |title=New apartment projects build on the success of migrants |author=Cleary, Paul|date=26 February 2011|work=[[The Australian]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt; and, in 2013, it was reported that the growing population of Muslim voters are affecting the outcomes of Federal and State elections.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html  |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |author=Aston, Heath |date=5 April 2013 |work=[[Sydney Morning Herald]] |accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

There have been allegations of threats made against the worshippers at the mosque.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html  |title=Men arrested after mosque 'threat' |date=25 November 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

In March 2026, the mosque hosted a mourning service following the death of Iran’s Supreme Leader, Ayatollah Ali Khamenei. The event included prayers and commemorations attended by members of the congregation.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |work=news.com.au |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Christian|first=Harrison|date=2 March 2026|title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei|work=news.com.au|url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:آسٽريليا جو سماج]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>ix7uircnbwga2qfg7ydr4n3a3mk5wl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409101</id>
      <parentid>409100</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8844" sha1="pqg8bb6jr52ywxtu0xtq2e0lyrqhnsc" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Sydney, New South Wales, Australia}}
{{Distinguish|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al Zahra Mosque&lt;br /&gt;{{small|Al Zahra Mosque}}
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = Arncliffe Mosque.JPG
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = Al Zahra Mosque in 2006
| pushpin_map              = Australia NSW inner Sydney
| pushpin_map_size              = 240
| pushpin_relief            = 1
| pushpin_caption           = Location in [[Sydney|greater metropolitan Sydney]]
| coordinates           = {{coord|-33.932659|151.148667|format=dms|display=title,inline|type:landmark_region:AU-NSW}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| location              = [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]] ([[Sydney]]), [[New South Wales]]
| country               = [[Australia]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| administration        = 
| consecration_year     = 
| status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = [[Mosque architecture]]
| architecture_style    = [[Iranian architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 1980
| groundbreaking        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 1
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 1
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               =
}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==


The '''Al Zahra Mosque''', more commonly known as the '''Al Zahra Mosque''', is a [[Twelver Shiism|Twelver]] [[Shia Islam|Shi'ite]] [[mosque]] located in [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]], a suburb of [[Sydney]], New South Wales, Australia.
Established in 1980, it is Australia's first and largest Shia mosque and also one of the Australia's largest mosques.

Professor Ahmad Abdul Majeed Hammoud is perhaps the founder of Al Zahra College, which belongs to Al Zahra Mosque.

Al Zahra college is a primary and secondary school that was built next to the Mosque primarily teaches Shia islam as its main focus.

Since the mosque was built there has been considerable real-estate development within its proximity&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948  |title=New apartment projects build on the success of migrants |author=Cleary, Paul|date=26 February 2011|work=[[The Australian]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt; and, in 2013, it was reported that the growing population of Muslim voters are affecting the outcomes of Federal and State elections.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html  |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |author=Aston, Heath |date=5 April 2013 |work=[[Sydney Morning Herald]] |accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

There have been allegations of threats made against the worshippers at the mosque.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html  |title=Men arrested after mosque 'threat' |date=25 November 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

In March 2026, the mosque hosted a mourning service following the death of Iran’s Supreme Leader, Ayatollah Ali Khamenei. The event included prayers and commemorations attended by members of the congregation.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |work=news.com.au |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Christian|first=Harrison|date=2 March 2026|title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei|work=news.com.au|url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:آسٽريليا جو سماج]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>pqg8bb6jr52ywxtu0xtq2e0lyrqhnsc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409102</id>
      <parentid>409101</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:مذهب بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8884" sha1="dz97d4orf2spsrx64ida1y92lfyrsts" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Sydney, New South Wales, Australia}}
{{Distinguish|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al Zahra Mosque&lt;br /&gt;{{small|Al Zahra Mosque}}
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = Arncliffe Mosque.JPG
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = Al Zahra Mosque in 2006
| pushpin_map              = Australia NSW inner Sydney
| pushpin_map_size              = 240
| pushpin_relief            = 1
| pushpin_caption           = Location in [[Sydney|greater metropolitan Sydney]]
| coordinates           = {{coord|-33.932659|151.148667|format=dms|display=title,inline|type:landmark_region:AU-NSW}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| location              = [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]] ([[Sydney]]), [[New South Wales]]
| country               = [[Australia]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| administration        = 
| consecration_year     = 
| status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = [[Mosque architecture]]
| architecture_style    = [[Iranian architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 1980
| groundbreaking        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 1
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 1
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               =
}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==


The '''Al Zahra Mosque''', more commonly known as the '''Al Zahra Mosque''', is a [[Twelver Shiism|Twelver]] [[Shia Islam|Shi'ite]] [[mosque]] located in [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]], a suburb of [[Sydney]], New South Wales, Australia.
Established in 1980, it is Australia's first and largest Shia mosque and also one of the Australia's largest mosques.

Professor Ahmad Abdul Majeed Hammoud is perhaps the founder of Al Zahra College, which belongs to Al Zahra Mosque.

Al Zahra college is a primary and secondary school that was built next to the Mosque primarily teaches Shia islam as its main focus.

Since the mosque was built there has been considerable real-estate development within its proximity&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948  |title=New apartment projects build on the success of migrants |author=Cleary, Paul|date=26 February 2011|work=[[The Australian]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt; and, in 2013, it was reported that the growing population of Muslim voters are affecting the outcomes of Federal and State elections.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html  |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |author=Aston, Heath |date=5 April 2013 |work=[[Sydney Morning Herald]] |accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

There have been allegations of threats made against the worshippers at the mosque.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html  |title=Men arrested after mosque 'threat' |date=25 November 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]|accessdate=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;

In March 2026, the mosque hosted a mourning service following the death of Iran’s Supreme Leader, Ayatollah Ali Khamenei. The event included prayers and commemorations attended by members of the congregation.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |work=news.com.au |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Christian|first=Harrison|date=2 March 2026|title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei|work=news.com.au|url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:آسٽريليا جو سماج]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>dz97d4orf2spsrx64ida1y92lfyrsts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409103</id>
      <parentid>409102</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>409103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6376" sha1="qbor6uvjbu14qlrr10l2xv0nupdk0go" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Sydney, New South Wales, Australia}}
{{Distinguish|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al Zahra Mosque&lt;br /&gt;{{small|Al Zahra Mosque}}
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = Arncliffe Mosque.JPG
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = Al Zahra Mosque in 2006
| pushpin_map              = Australia NSW inner Sydney
| pushpin_map_size              = 240
| pushpin_relief            = 1
| pushpin_caption           = Location in [[Sydney|greater metropolitan Sydney]]
| coordinates           = {{coord|-33.932659|151.148667|format=dms|display=title,inline|type:landmark_region:AU-NSW}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| location              = [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]] ([[Sydney]]), [[New South Wales]]
| country               = [[Australia]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| administration        = 
| consecration_year     = 
| status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = [[Mosque architecture]]
| architecture_style    = [[Iranian architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 1980
| groundbreaking        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 1
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 1
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               =
}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:آسٽريليا]]
[[زمرو:آسٽريليا ۾ مسجدون]]
[[زمرو:آسٽريليا ۾ اسلام]]
[[زمرو:آسٽريليا ۾ مذهب]]
[[زمرو:آسٽريليا جو سماج]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>qbor6uvjbu14qlrr10l2xv0nupdk0go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409106</id>
      <parentid>409103</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>409106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6178" sha1="cs442ofjy1n0ghxziiwsiwexpj07r47" xml:space="preserve">{{Short description|Mosque in Sydney, New South Wales, Australia}}
{{Distinguish|text=[[Al-Zahra Mosque (Los Angeles)]]}}
{{Infobox religious building
| name                  = Al Zahra Mosque&lt;br /&gt;{{small|Al Zahra Mosque}}
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = Arncliffe Mosque.JPG
| image_upright         = 1.4
| alt                   = 
| caption               = Al Zahra Mosque in 2006
| pushpin_map              = Australia NSW inner Sydney
| pushpin_map_size              = 240
| pushpin_relief            = 1
| pushpin_caption           = Location in [[Sydney|greater metropolitan Sydney]]
| coordinates           = {{coord|-33.932659|151.148667|format=dms|display=title,inline|type:landmark_region:AU-NSW}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| location              = [[Arncliffe, New South Wales|Arncliffe]] ([[Sydney]]), [[New South Wales]]
| country               = [[Australia]]
| deity                 = 
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = &lt;!-- or | festivals = --&gt;
| administration        = 
| consecration_year     = 
| status = [[Mosque]]&lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = Active
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| architect             = 
| architecture_type     = [[Mosque architecture]]
| architecture_style    = [[Iranian architecture]]
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 1980
| groundbreaking        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 1
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 1
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
| website               =
}}
'''الزهرا مسجد'''، جيڪي عام طور تي '''مسجد الزهرا''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعه اسلام|شيعه]] [[مسجد]] آهي جيڪا [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] جي [[سڊني]] جي هڪ مضافات آرن ڪلف ۾ واقع آهي.سال &lt;small&gt;1980&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ٿيل، هي آسٽريليا جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي شيعه مسجد آهي ۽ آسٽريليا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ آهي.

پروفيسر احمد عبدالمجيد حمود الزهرا ڪاليج جو باني آهي، جيڪو الزهرا مسجد سان تعلق رکي ٿو.

الزهرا ڪاليج هڪ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول آهي جيڪو مسجد جي ڀرسان ٺهيل هو، بنيادي طور تي شيعه اسلام کي پنهنجي مکيه مرڪز طور سيکاري ٿو.

جڏهن کان مسجد تعمير ٿي آهي، ان جي ويجهو ريئل اسٽيٽ جي ترقي ۾ ڪافي اضافو ٿيو آهي &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cleary, Paul |date=26 February 2011 |title=New apartment projects build on the success of migrants |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/new-apartment-projects-build-on-the-success-of-migrants/story-fn59niix-1226012252948 |access-date=16 April 2015 |work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; ۽ سال 2013ع ۾، اهو ٻڌايو ويو ته مسلمان ووٽرن جي وڌندڙ آبادي وفاقي ۽ رياستي چونڊن جي نتيجن کي متاثر ڪري رهي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aston, Heath |date=5 April 2013 |title=Battle for Barton will be decided by mosque's support |url=http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/battle-for-barton-will-be-decided-by-mosques-support-20130404-2h9nu.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مسجد ۾ نمازين خلاف ڌمڪيون ڏيڻ جا الزام لڳايا ويا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 November 2012 |title=Men arrested after mosque 'threat' |url=http://www.smh.com.au//breaking-news-national/men-arrested-after-mosque-threat-20121125-2a182.html |access-date=16 April 2015 |work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2026ع ۾، مسجد ۾ ايران جي سپريم ليڊر، [[علي خامنائي|آيت الله علي خامنه اي]] جي وفات کان پوءِ هڪ ماتمي تقريب منعقد ڪئي وئي. هن تقريب ۾ دعائون ۽ يادگيريون شامل هيون جن ۾ جماعت جي ميمبرن شرڪت ڪئي. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Harrison |date=2 March 2026 |title='Scary': Aus mosques mourn death of Iran's Supreme Leader Ali Khamenei |url=https://www.news.com.au/national/scary-aus-mosques-mourn-death-of-irans-supreme-leader-ali-khamenei/news-story/5caf464981b611b89bd3b96fabe24234 |work=news.com.au}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:آسٽريليا ۾ اسلام]]
[[زمرو:آسٽريليا ۾ مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>cs442ofjy1n0ghxziiwsiwexpj07r47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آسٽريليا ۾ اسلام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102071</id>
    <revision>
      <id>409104</id>
      <timestamp>2026-08-30T16:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آسٽريليا ۾ مذهب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>409104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="c12rsepkyqyc7qmdawy5o1q1jnijkbb" xml:space="preserve">[[زمرو:آسٽريليا ۾ مذهب]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>c12rsepkyqyc7qmdawy5o1q1jnijkbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آسٽريليا ۾ مذهب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102072</id>
    <revision>
      <id>409105</id>
      <timestamp>2026-08-30T16:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آسٽريليا جو سماج]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>409105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="9l6ahfikls86s9ypmdlb5s106evtvvl" xml:space="preserve">[[زمرو:آسٽريليا جو سماج]]
[[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>9l6ahfikls86s9ypmdlb5s106evtvvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ملڪ جي لحاظ کان مسجدن جي فهرست</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102073</id>
    <revision>
      <id>409114</id>
      <timestamp>2026-08-30T16:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>409114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="1vvoht17krrby828j0k4n58tuasplsl" xml:space="preserve">[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>1vvoht17krrby828j0k4n58tuasplsl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409115</id>
      <parentid>409114</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="gh84lomia9rka8zlmuersmtybltobuz" xml:space="preserve">
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:مسجدن جون فهرستون]]</text>
      <sha1>gh84lomia9rka8zlmuersmtybltobuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هند-سيٿي بادشاهت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102074</id>
    <revision>
      <id>409116</id>
      <timestamp>2026-08-30T17:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:pnb:Special:Redirect/revision/700171|انڈو سیتھی]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>409116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2005" sha1="qwzp58kddpkho6c3l3kz6ywbtzj1d4b" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|انڊو سٿين بادشاهت جو نقشو]]

'''انڊو-سٿين (Indo-Sythian)''' ايراني ساڪا جون شاخون '''آهن''' جيڪي ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر|بئڪٽريا]]، سوگديانا، [[گنڌارا|آراچوسيا]]، گندھارا، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات، پاڪستان|گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪئي. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان کي]] فتح ڪيو. هندستان ۾ انڊو-سٿين راڄ سان 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|انڊو سيٺي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا. اهي، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري [[ملڪ|ملڪن]] جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف [[1|هڪ]] باب آهي، جنهن [[باختر|بئڪٽريا]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي   متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيو ۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميدي، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.</text>
      <sha1>qwzp58kddpkho6c3l3kz6ywbtzj1d4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409117</id>
      <parentid>409116</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[انڊو سيٺي]] کي [[هند-سيٿي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>409116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2005" sha1="qwzp58kddpkho6c3l3kz6ywbtzj1d4b" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|انڊو سٿين بادشاهت جو نقشو]]

'''انڊو-سٿين (Indo-Sythian)''' ايراني ساڪا جون شاخون '''آهن''' جيڪي ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر|بئڪٽريا]]، سوگديانا، [[گنڌارا|آراچوسيا]]، گندھارا، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات، پاڪستان|گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪئي. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان کي]] فتح ڪيو. هندستان ۾ انڊو-سٿين راڄ سان 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|انڊو سيٺي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا. اهي، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري [[ملڪ|ملڪن]] جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف [[1|هڪ]] باب آهي، جنهن [[باختر|بئڪٽريا]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي   متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيو ۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميدي، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.</text>
      <sha1>qwzp58kddpkho6c3l3kz6ywbtzj1d4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409119</id>
      <parentid>409117</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1891" sha1="gpzkr2a3ijg75yah7sg22epar59epmv" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿي راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.</text>
      <sha1>gpzkr2a3ijg75yah7sg22epar59epmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409120</id>
      <parentid>409119</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2288" sha1="36ahgfnls2m4a1gqiprhahse7m0r0w5" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿي راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]
[[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] 
[زمرو:اڳوڻي بادشاهتون]] 
[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]


. .</text>
      <sha1>36ahgfnls2m4a1gqiprhahse7m0r0w5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409121</id>
      <parentid>409120</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>409121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2290" sha1="2jfm0t5krie0wfkdcyyrbxdpmroq2a5" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿي راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي بادشاهتون]] 
[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]


. .</text>
      <sha1>2jfm0t5krie0wfkdcyyrbxdpmroq2a5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409122</id>
      <parentid>409121</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>409122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2291" sha1="30q2j2tmt0k6gllnnk0r9scqwtzrf2i" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿي راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]


. .</text>
      <sha1>30q2j2tmt0k6gllnnk0r9scqwtzrf2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409123</id>
      <parentid>409122</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>409123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2244" sha1="kn63jmcbyc03hblwf8bf6lwnwgysv0f" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿي راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}} 
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] 
[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]


. .</text>
      <sha1>kn63jmcbyc03hblwf8bf6lwnwgysv0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409124</id>
      <parentid>409123</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>409124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2347" sha1="prnr0huf2by5gdro6qo87vaqib934j9" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿي راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]]
[[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] 
[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]] 

. .</text>
      <sha1>prnr0huf2by5gdro6qo87vaqib934j9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409125</id>
      <parentid>409124</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>409125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2258" sha1="69ah8ba5coe46fa1ru8l02pvtsotqs8" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿي راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>69ah8ba5coe46fa1ru8l02pvtsotqs8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409129</id>
      <parentid>409125</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[هند-سيٿي]] کي [[هند-سيٿي بادشاهت]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>409125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2258" sha1="69ah8ba5coe46fa1ru8l02pvtsotqs8" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿي راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جت]])، گيتا، پرما ڪمبوج، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>69ah8ba5coe46fa1ru8l02pvtsotqs8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409131</id>
      <parentid>409129</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2267" sha1="pjjocztyestpw5tg66yma01bostwgot" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي (شايد [[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>pjjocztyestpw5tg66yma01bostwgot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409132</id>
      <parentid>409131</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2258" sha1="06fh7taac7xz7unm86hvztgvrg2bj9i" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>06fh7taac7xz7unm86hvztgvrg2bj9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409133</id>
      <parentid>409132</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>409133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2656" sha1="5lf8r3i96ihjdxacd7uh1q2g93xnf6r" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{commons category}}
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20071015203904/http://iranica.com/newsite/articles/ot_grp8/ot_indoscyth_20050802.html &quot;Indo-Scythian dynasties&quot;, R. C. Senior]}} (archived)
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>5lf8r3i96ihjdxacd7uh1q2g93xnf6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409134</id>
      <parentid>409133</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>409134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3549" sha1="jwbb7nu37ey332pwepqg0f6d8bxblur" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>jwbb7nu37ey332pwepqg0f6d8bxblur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409212</id>
      <parentid>409134</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9796" sha1="9c43kubr445lknrj3f2c9ff3iwjz0kv" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Use dmy dates|date=December 2015}}
{{Use Indian English|date=December 2015}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = Indo-Scythian kingdom
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[ancient history|Antiquity]]
| government_type        = Monarchy
| year_start             = {{circa}} 150 BCE
| year_end               = 400 CE
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = Territories and expansion of the Indo-Scythians at their greatest extent, including territories of the [[Northern Satraps]] and [[Western Satraps]].
| capital                = {{ublist|[[Ujjain|Ujjain/Ozene]]|[[Mathura, Uttar Pradesh|Mathura]]|[[Taxila]]}}
| common_languages       = [[Saka language|Saka]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Koine Greek|Greek]],&lt;br&gt;[[Pali]] ([[Kharoshthi]] script),&lt;br&gt;[[Sanskrit]],&lt;br&gt;[[Prakrit]] ([[Brāhmī script|Brahmi]] script)
| religion               = [[Hinduism]] {{ublist|[[Scythian religion]]|[[Ancient Greek religion]]|[[Buddhism]]{{Sfnp|Seldeslachts|2007|p=142}}{{sfnp|Neelis|2010|p=110}}{{sfnp|Hirakawa|1993|p=230}}|[[Zoroastrianism]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}
The '''Indo-Scythians''', also known as '''Indo-Sakas''', were a group of [[nomad]]ic people of [[Iranian peoples|Iranic]] [[Scythians|Scythian]] origin who migrated from [[Central Asia]] southward into the present-day regions of [[Afghanistan]], eastern [[Iran]] and the northwestern [[Indian subcontinent]] (present-day [[Pakistan]] and [[northern India]]). The migrations persisted from the middle of the second century BCE to the fourth century CE.

The first [[Saka]] king in the Indian subcontinent was [[Maues]] (first century BCE) who established Saka power in [[Gandhara]], the [[Indus Valley]], and other regions. The Indo-Scythians extended their supremacy over the north-western subcontinent, conquering the [[Indo-Greeks]] and other local peoples. They were apparently subjugated by the [[Kushan Empire]]'s [[Kujula Kadphises]] or [[Kanishka]].{{efn|Kharapallana and Vanaspara are known from an inscription discovered in Sarnath and dated to the third year of Kanishka, in which they pledged allegiance to the Kushanas.&lt;ref&gt;''A Catalogue of the Indian Coins in the British Museum. Andhras etc.'' Rapson, p. ciii&lt;/ref&gt;}} The Saka continued to govern as [[Satrap|satraps]],{{efn|&quot;The titles &quot;Kshatrap&quot; and &quot;Mahakshatrapa&quot; certainly show that the Western Kshatrapas were originally feudatories&quot;&lt;ref&gt;Rapson, ''Coins of the British Museum'', p. cv&lt;/ref&gt;}} forming the [[Northern Satraps]] and [[Western Satraps]]. The power of the Saka rulers began to decline during the 2nd century CE after the Indo-Scythians were defeated by the [[Satavahana]] emperor [[Gautamiputra Satakarni]].&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; Indo-Scythian rule in the northwestern subcontinent ended when the last Western Satrap, [[Rudrasimha III]], was defeated by the [[Gupta Empire|Gupta]] emperor [[Chandragupta II]] in 395 CE.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

The invasion of the northern Indian subcontinent by Scythian tribes from Central Asia, often referred to as the Indo-Scythian invasion, played a significant role in the [[history of India|history of the subcontinent]] and nearby regions. The Indo-Scythian war was triggered by the nomadic flight of Central Asians from conflict with tribes such as the [[Xiongnu]] in the second century B.C., which had lasting effects on [[Bactria]], [[Kabul]] and the Indian subcontinent and Rome and [[Parthia]] in the west. Ancient Roman historians, including [[Arrian]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; and [[Ptolemy|Claudius Ptolemy]], have mentioned that the ancient Sakas (&quot;Sakai&quot;) were [[nomadic people]].&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; The first rulers of the Indo-Scythian kingdom were Maues (c. 85–60 BCE) and [[Vonones of Indo-Scythia|Vonones]] (c. 75–65 BCE).&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>9c43kubr445lknrj3f2c9ff3iwjz0kv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409213</id>
      <parentid>409212</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13441" sha1="pz6xz5r5mdom2ipc86w729qy1gwxuaq" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Use dmy dates|date=December 2015}}
{{Use Indian English|date=December 2015}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت&lt;br&gt;Indo-Scythian kingdom
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[ancient history|Antiquity]]
| government_type        = Monarchy
| year_start             = {{circa}} 150 BCE
| year_end               = 400 CE
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = Territories and expansion of the Indo-Scythians at their greatest extent, including territories of the [[Northern Satraps]] and [[Western Satraps]].


. * هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ ”اترين سٽراپس“ (Northern Satraps) ۽ ”اولهه وارن سٽراپس“ (Western Satraps) جا علائقا پڻ شامل هئا. 


* اجين (Ujjain/Ozene). مٿرا. ٽيڪسلا. * ساڪا ٻولي. يوناني، پالي (خروشتي رسم الخط)، سنسڪرت، پراڪرت (برهمي رسم الخط). * هندو مت. سڪٿين جو مذهب. قديم يوناني مذهب. ٻڌ مت. زرتشتي مذهب. * بادشاهت (شهنشاهيت). * قديم دور • قبل مسيح (BCE) ,*
| capital                = {{ublist|[[Ujjain|Ujjain/Ozene]]|[[Mathura, Uttar Pradesh|Mathura]]|[[Taxila]]}}
| common_languages       = [[Saka language|Saka]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Koine Greek|Greek]],&lt;br&gt;[[Pali]] ([[Kharoshthi]] script),&lt;br&gt;[[Sanskrit]],&lt;br&gt;[[Prakrit]] ([[Brāhmī script|Brahmi]] script)
| religion               = [[Hinduism]] {{ublist|[[Scythian religion]]|[[Ancient Greek religion]]|[[Buddhism]]{{Sfnp|Seldeslachts|2007|p=142}}{{sfnp|Neelis|2010|p=110}}{{sfnp|Hirakawa|1993|p=230}}|[[Zoroastrianism]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

هند-سيٿين، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن مرڪزي ايشيا مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده افغانستان، اوڀر ايران ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده پاڪستان ۽ اتر هندستان) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (Maues) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن گنڌارا، سنڌو وادي ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين    هند-يونانين (Indo-Greeks) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي ڪوشان سلطنت جي ”ڪوجولا ڪاڊفيسس“ (Kujula Kadphises) يا ”ڪنشڪا“ (Kanishka) پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن ”سٽراپس“ (Satraps) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ ”اترين سٽراپس“ توڙي ”اولهه وارن سٽراپس“ جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سڪٿين کي ساتواهان (Satavahana) شهنشاهه ”گوتم پُتر ساتڪرني“ (Gautamiputra Satakarni) کان شڪست ملي. اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري ”اولهه واري سٽراپ“ (Western Satrap)، ”رودراسيمها ٽيون“ (Rudrasimha III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه ”چندر گپتا ٻئي“ (Chandragupta II) شڪست ڏني. * مرڪزي ايشيا مان آيل سڪٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سڪٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سڪٿين (Indo-Scythian) جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا ”زيونگنو“ (Xiongnu) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا باڪٽريا، ڪابل ۽ برصغير ​​هندستان، توڙي اولهه ۾ روم ۽ پارتيا تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ آريان (Arrian) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (Claudius Ptolemy) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ”ساڪا“ (يا ”ساڪائي“) خانه بدوش ماڻهو هئا. انڊو-سڪٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (Maues - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وو نونز (Vonones - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.

The first [[Saka]] king in the Indian subcontinent was [[Maues]] (first century BCE) who established Saka power in [[Gandhara]], the [[Indus Valley]], and other regions. The Indo-Scythians extended their supremacy over the north-western subcontinent, conquering the [[Indo-Greeks]] and other local peoples. They were apparently subjugated by the [[Kushan Empire]]'s [[Kujula Kadphises]] or [[Kanishka]].{{efn|Kharapallana and Vanaspara are known from an inscription discovered in Sarnath and dated to the third year of Kanishka, in which they pledged allegiance to the Kushanas.&lt;ref&gt;''A Catalogue of the Indian Coins in the British Museum. Andhras etc.'' Rapson, p. ciii&lt;/ref&gt;}} The Saka continued to govern as [[Satrap|satraps]],{{efn|&quot;The titles &quot;Kshatrap&quot; and &quot;Mahakshatrapa&quot; certainly show that the Western Kshatrapas were originally feudatories&quot;&lt;ref&gt;Rapson, ''Coins of the British Museum'', p. cv&lt;/ref&gt;}} forming the [[Northern Satraps]] and [[Western Satraps]]. The power of the Saka rulers began to decline during the 2nd century CE after the Indo-Scythians were defeated by the [[Satavahana]] emperor [[Gautamiputra Satakarni]].&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; Indo-Scythian rule in the northwestern subcontinent ended when the last Western Satrap, [[Rudrasimha III]], was defeated by the [[Gupta Empire|Gupta]] emperor [[Chandragupta II]] in 395 CE.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

The invasion of the northern Indian subcontinent by Scythian tribes from Central Asia, often referred to as the Indo-Scythian invasion, played a significant role in the [[history of India|history of the subcontinent]] and nearby regions. The Indo-Scythian war was triggered by the nomadic flight of Central Asians from conflict with tribes such as the [[Xiongnu]] in the second century B.C., which had lasting effects on [[Bactria]], [[Kabul]] and the Indian subcontinent and Rome and [[Parthia]] in the west. Ancient Roman historians, including [[Arrian]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; and [[Ptolemy|Claudius Ptolemy]], have mentioned that the ancient Sakas (&quot;Sakai&quot;) were [[nomadic people]].&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; The first rulers of the Indo-Scythian kingdom were Maues (c. 85–60 BCE) and [[Vonones of Indo-Scythia|Vonones]] (c. 75–65 BCE).&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>pz6xz5r5mdom2ipc86w729qy1gwxuaq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409214</id>
      <parentid>409213</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13362" sha1="t6pjwd5b6l7n87tp43ty77lbu4bhkrf" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت&lt;br&gt;Indo-Scythian kingdom
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[ancient history|Antiquity]]
| government_type        = Monarchy
| year_start             = {{circa}} 150 BCE
| year_end               = 400 CE
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = Territories and expansion of the Indo-Scythians at their greatest extent, including territories of the [[Northern Satraps]] and [[Western Satraps]].


. * هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ ”اترين سٽراپس“ (Northern Satraps) ۽ ”اولهه وارن سٽراپس“ (Western Satraps) جا علائقا پڻ شامل هئا. 


* اجين (Ujjain/Ozene). مٿرا. ٽيڪسلا. * ساڪا ٻولي. يوناني، پالي (خروشتي رسم الخط)، سنسڪرت، پراڪرت (برهمي رسم الخط). * هندو مت. سڪٿين جو مذهب. قديم يوناني مذهب. ٻڌ مت. زرتشتي مذهب. * بادشاهت (شهنشاهيت). * قديم دور • قبل مسيح (BCE) ,*
| capital                = {{ublist|[[Ujjain|Ujjain/Ozene]]|[[Mathura, Uttar Pradesh|Mathura]]|[[Taxila]]}}
| common_languages       = [[Saka language|Saka]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Koine Greek|Greek]],&lt;br&gt;[[Pali]] ([[Kharoshthi]] script),&lt;br&gt;[[Sanskrit]],&lt;br&gt;[[Prakrit]] ([[Brāhmī script|Brahmi]] script)
| religion               = [[Hinduism]] {{ublist|[[Scythian religion]]|[[Ancient Greek religion]]|[[Buddhism]]{{Sfnp|Seldeslachts|2007|p=142}}{{sfnp|Neelis|2010|p=110}}{{sfnp|Hirakawa|1993|p=230}}|[[Zoroastrianism]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

هند-سيٿين، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن مرڪزي ايشيا مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده افغانستان، اوڀر ايران ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده پاڪستان ۽ اتر هندستان) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (Maues) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن گنڌارا، سنڌو وادي ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين    هند-يونانين (Indo-Greeks) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي ڪوشان سلطنت جي ”ڪوجولا ڪاڊفيسس“ (Kujula Kadphises) يا ”ڪنشڪا“ (Kanishka) پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن ”سٽراپس“ (Satraps) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ ”اترين سٽراپس“ توڙي ”اولهه وارن سٽراپس“ جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سڪٿين کي ساتواهان (Satavahana) شهنشاهه ”گوتم پُتر ساتڪرني“ (Gautamiputra Satakarni) کان شڪست ملي. اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري ”اولهه واري سٽراپ“ (Western Satrap)، ”رودراسيمها ٽيون“ (Rudrasimha III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه ”چندر گپتا ٻئي“ (Chandragupta II) شڪست ڏني. * مرڪزي ايشيا مان آيل سڪٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سڪٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سڪٿين (Indo-Scythian) جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا ”زيونگنو“ (Xiongnu) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا باڪٽريا، ڪابل ۽ برصغير ​​هندستان، توڙي اولهه ۾ روم ۽ پارتيا تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ آريان (Arrian) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (Claudius Ptolemy) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ”ساڪا“ (يا ”ساڪائي“) خانه بدوش ماڻهو هئا. انڊو-سڪٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (Maues - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وو نونز (Vonones - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.

The first [[Saka]] king in the Indian subcontinent was [[Maues]] (first century BCE) who established Saka power in [[Gandhara]], the [[Indus Valley]], and other regions. The Indo-Scythians extended their supremacy over the north-western subcontinent, conquering the [[Indo-Greeks]] and other local peoples. They were apparently subjugated by the [[Kushan Empire]]'s [[Kujula Kadphises]] or [[Kanishka]].{{efn|Kharapallana and Vanaspara are known from an inscription discovered in Sarnath and dated to the third year of Kanishka, in which they pledged allegiance to the Kushanas.&lt;ref&gt;''A Catalogue of the Indian Coins in the British Museum. Andhras etc.'' Rapson, p. ciii&lt;/ref&gt;}} The Saka continued to govern as [[Satrap|satraps]],{{efn|&quot;The titles &quot;Kshatrap&quot; and &quot;Mahakshatrapa&quot; certainly show that the Western Kshatrapas were originally feudatories&quot;&lt;ref&gt;Rapson, ''Coins of the British Museum'', p. cv&lt;/ref&gt;}} forming the [[Northern Satraps]] and [[Western Satraps]]. The power of the Saka rulers began to decline during the 2nd century CE after the Indo-Scythians were defeated by the [[Satavahana]] emperor [[Gautamiputra Satakarni]].&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; Indo-Scythian rule in the northwestern subcontinent ended when the last Western Satrap, [[Rudrasimha III]], was defeated by the [[Gupta Empire|Gupta]] emperor [[Chandragupta II]] in 395 CE.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

The invasion of the northern Indian subcontinent by Scythian tribes from Central Asia, often referred to as the Indo-Scythian invasion, played a significant role in the [[history of India|history of the subcontinent]] and nearby regions. The Indo-Scythian war was triggered by the nomadic flight of Central Asians from conflict with tribes such as the [[Xiongnu]] in the second century B.C., which had lasting effects on [[Bactria]], [[Kabul]] and the Indian subcontinent and Rome and [[Parthia]] in the west. Ancient Roman historians, including [[Arrian]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; and [[Ptolemy|Claudius Ptolemy]], have mentioned that the ancient Sakas (&quot;Sakai&quot;) were [[nomadic people]].&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; The first rulers of the Indo-Scythian kingdom were Maues (c. 85–60 BCE) and [[Vonones of Indo-Scythia|Vonones]] (c. 75–65 BCE).&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>t6pjwd5b6l7n87tp43ty77lbu4bhkrf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409215</id>
      <parentid>409214</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12793" sha1="7h0frcjcwxqef56bx1o6ilzubz4jqw9" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]{{Sfnp|Seldeslachts|2007|p=142}}{{sfnp|Neelis|2010|p=110}}{{sfnp|Hirakawa|1993|p=230}}|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

هند-سيٿين، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن مرڪزي ايشيا مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده افغانستان، اوڀر ايران ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده پاڪستان ۽ اتر هندستان) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (Maues) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن گنڌارا، سنڌو وادي ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين    هند-يونانين (Indo-Greeks) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي ڪوشان سلطنت جي ”ڪوجولا ڪاڊفيسس“ (Kujula Kadphises) يا ”ڪنشڪا“ (Kanishka) پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن ”سٽراپس“ (Satraps) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ ”اترين سٽراپس“ توڙي ”اولهه وارن سٽراپس“ جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سڪٿين کي ساتواهان (Satavahana) شهنشاهه ”گوتم پُتر ساتڪرني“ (Gautamiputra Satakarni) کان شڪست ملي. اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري ”اولهه واري سٽراپ“ (Western Satrap)، ”رودراسيمها ٽيون“ (Rudrasimha III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه ”چندر گپتا ٻئي“ (Chandragupta II) شڪست ڏني. * مرڪزي ايشيا مان آيل سڪٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سڪٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سڪٿين (Indo-Scythian) جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا ”زيونگنو“ (Xiongnu) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا باڪٽريا، ڪابل ۽ برصغير ​​هندستان، توڙي اولهه ۾ روم ۽ پارتيا تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ آريان (Arrian) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (Claudius Ptolemy) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ”ساڪا“ (يا ”ساڪائي“) خانه بدوش ماڻهو هئا. انڊو-سڪٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (Maues - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وو نونز (Vonones - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.

The first [[Saka]] king in the Indian subcontinent was [[Maues]] (first century BCE) who established Saka power in [[Gandhara]], the [[Indus Valley]], and other regions. The Indo-Scythians extended their supremacy over the north-western subcontinent, conquering the [[Indo-Greeks]] and other local peoples. They were apparently subjugated by the [[Kushan Empire]]'s [[Kujula Kadphises]] or [[Kanishka]].{{efn|Kharapallana and Vanaspara are known from an inscription discovered in Sarnath and dated to the third year of Kanishka, in which they pledged allegiance to the Kushanas.&lt;ref&gt;''A Catalogue of the Indian Coins in the British Museum. Andhras etc.'' Rapson, p. ciii&lt;/ref&gt;}} The Saka continued to govern as [[Satrap|satraps]],{{efn|&quot;The titles &quot;Kshatrap&quot; and &quot;Mahakshatrapa&quot; certainly show that the Western Kshatrapas were originally feudatories&quot;&lt;ref&gt;Rapson, ''Coins of the British Museum'', p. cv&lt;/ref&gt;}} forming the [[Northern Satraps]] and [[Western Satraps]]. The power of the Saka rulers began to decline during the 2nd century CE after the Indo-Scythians were defeated by the [[Satavahana]] emperor [[Gautamiputra Satakarni]].&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; Indo-Scythian rule in the northwestern subcontinent ended when the last Western Satrap, [[Rudrasimha III]], was defeated by the [[Gupta Empire|Gupta]] emperor [[Chandragupta II]] in 395 CE.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

The invasion of the northern Indian subcontinent by Scythian tribes from Central Asia, often referred to as the Indo-Scythian invasion, played a significant role in the [[history of India|history of the subcontinent]] and nearby regions. The Indo-Scythian war was triggered by the nomadic flight of Central Asians from conflict with tribes such as the [[Xiongnu]] in the second century B.C., which had lasting effects on [[Bactria]], [[Kabul]] and the Indian subcontinent and Rome and [[Parthia]] in the west. Ancient Roman historians, including [[Arrian]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; and [[Ptolemy|Claudius Ptolemy]], have mentioned that the ancient Sakas (&quot;Sakai&quot;) were [[nomadic people]].&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; The first rulers of the Indo-Scythian kingdom were Maues (c. 85–60 BCE) and [[Vonones of Indo-Scythia|Vonones]] (c. 75–65 BCE).&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>7h0frcjcwxqef56bx1o6ilzubz4jqw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409216</id>
      <parentid>409215</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11037" sha1="gcth4cxw1gtnhyyucaxwcx313ltyykl" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]{{Sfnp|Seldeslachts|2007|p=142}}{{sfnp|Neelis|2010|p=110}}{{sfnp|Hirakawa|1993|p=230}}|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>gcth4cxw1gtnhyyucaxwcx313ltyykl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409217</id>
      <parentid>409216</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10951" sha1="12ywirc6xp37ybcurbif8lcofkle7hv" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
== External links ==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>12ywirc6xp37ybcurbif8lcofkle7hv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409218</id>
      <parentid>409217</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>409218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11294" sha1="7tgds38y5air3zlhk0ial8jt3vg1r6j" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ابتدا==
==ساڪاستان ۾ آبادڪاري== 
==بادشاهتون==
==سڪا (coinage)== 
==فن==
==ٻڌمت== 
==هندستاني ادب ۾==
==سائي-وانگ جا لشڪر==
==گڏيل حملن جا ثبوت==
==خاندان ۽ حڪمران==
==ورثو==
==وڌيڪ ڏسو==
==نوٽ==
==حوالا==
==ذريعا==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>7tgds38y5air3zlhk0ial8jt3vg1r6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409219</id>
      <parentid>409218</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ ڏسو */</comment>
      <origin>409219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11325" sha1="sccfkhjsdgyydcw56k3egq8vah371yy" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ابتدا==
==ساڪاستان ۾ آبادڪاري== 
==بادشاهتون==
==سڪا (coinage)== 
==فن==
==ٻڌمت== 
==هندستاني ادب ۾==
==سائي-وانگ جا لشڪر==
==گڏيل حملن جا ثبوت==
==خاندان ۽ حڪمران==
==ورثو==
==وڌيڪ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}

==نوٽ==
==حوالا==
==ذريعا==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>sccfkhjsdgyydcw56k3egq8vah371yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409220</id>
      <parentid>409219</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>409220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11295" sha1="ih9bmmhnmxsrklnfrovaaoyp5w6vlh1" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==ابتدا==
==ساڪاستان ۾ آبادڪاري== 
==بادشاهتون==
==سڪا (coinage)== 
==فن==
==ٻڌمت== 
==هندستاني ادب ۾==
==سائي-وانگ جا لشڪر==
==گڏيل حملن جا ثبوت==
==خاندان ۽ حڪمران==
==ورثو==
==وڌيڪ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}

==نوٽ==
==حوالا==
==ذريعا==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>ih9bmmhnmxsrklnfrovaaoyp5w6vlh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409221</id>
      <parentid>409220</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>409221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11280" sha1="dvimfs5gi3jewdwvuobib1xd4iimeey" xml:space="preserve">[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==ابتدا==
==ساڪاستان ۾ آبادڪاري== 
==بادشاهتون==
==سڪا (coinage)== 
==فن==
==ٻڌمت== 
==هندستاني ادب ۾==
==سائي-وانگ جا لشڪر==
==گڏيل حملن جا ثبوت==
==خاندان ۽ حڪمران==
==ورثو==
==وڌيڪ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}

==نوٽ==
==ذريعا==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>dvimfs5gi3jewdwvuobib1xd4iimeey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409222</id>
      <parentid>409221</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11279" sha1="pkisq2jlmh37skak9jkqk1zh2mqfcbg" xml:space="preserve">{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}
[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==ابتدا==
==ساڪاستان ۾ آبادڪاري== 
==بادشاهتون==
==سڪا (coinage)== 
==فن==
==ٻڌمت== 
==هندستاني ادب ۾==
==سائي-وانگ جا لشڪر==
==گڏيل حملن جا ثبوت==
==خاندان ۽ حڪمران==
==ورثو==
==وڌيڪ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}

==نوٽ==
==ذريعا==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ماڻهو]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]
[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>pkisq2jlmh37skak9jkqk1zh2mqfcbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409223</id>
      <parentid>409222</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>409223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11258" sha1="m5tjq9ueyzs1qa86wyh39w5vdb98nwu" xml:space="preserve">{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}
[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==ابتدا==
==ساڪاستان ۾ آبادڪاري== 
==بادشاهتون==
==سڪا (coinage)== 
==فن==
==ٻڌمت== 
==هندستاني ادب ۾==
==سائي-وانگ جا لشڪر==
==گڏيل حملن جا ثبوت==
==خاندان ۽ حڪمران==
==ورثو==
==وڌيڪ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}

==نوٽ==
==ذريعا==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]]
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:200ع ق ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ايشيا جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
 [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]]  
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>m5tjq9ueyzs1qa86wyh39w5vdb98nwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409226</id>
      <parentid>409223</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>409226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11260" sha1="el0pqj9bxoae51u7e8ef2vhz0i2zpxf" xml:space="preserve">{{Short description|Nomadic Iranian peoples of Saka and Scythian origin}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = هند-سيٿي بادشاهت
| common_name            = Indo-Scythian kingdom
| era                    = [[قديم دور]]
| government_type        = [[بادشاهت]]
| year_start             = {{circa}} 150 ق.م.
| year_end               = 400 قبل مسيح
| p1                     = Greco-Bactrian kingdom
| p2                     = Indo-Greek kingdom
| p3                     = Maurya Empire
| s1                     = Kushan Empire
| s2                     = Sassanid Empire
| s3                     = Apracharajas
| s4                     = Indo-Parthians
| s5                     = Paratarajas
| s6                     = Gupta Empire
| s7                     = Northern Satraps
| s8                     = Western Satraps 
| image_map              = Map of the Indo-Scythians.png
| image_map_caption      = هند-سيٿين جا علائقا ۽ انهن جي وسعت پنهنجي عروج واري دور ۾، جنهن ۾ &quot;اترين سٽراپ&quot; ۽ ”اولهه وارن سٽراپ&quot; جا علائقا پڻ شامل هئا.
| capital                = {{ublist|[[اجين]]|[[مٿورا]]|[[ ٽيڪسلا]]}}
| common_languages       = ساڪا ٻولي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diringer |first=David |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57042/page/n351/mode/2up |title=The Alphabet: A Key to the History of Mankind |date=1953 |publisher=Hutchinson's Scientific and Technical Publications |edition=Second and revised |location=London |page=350 |language=en |orig-date=1948}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[يوناني ٻولي|يوناني]]&lt;br&gt;   [[پالي]] ([[خروشتي رسم الخط]])&lt;br&gt;[[سنسڪرت]]&lt;br&gt;[[پراڪرت]] ([[برهمي رسم الخط]])
| religion               = [[هندو مت]]{{ublist|سٿين جو مذهب|قديم يوناني مذهب|[[ٻڌ مت]]|[[زرتشتي مذهب]]&lt;ref name=io&gt;Encyclopedia Iranica, [https://iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1 Indo-Scythian Dynasty]&lt;/ref&gt;|
}}
| title_leader           = [[King]]
| leader1                = [[Maues]]
| year_leader1           = 85–60 BCE
| leader2                = [[Rajuvula]]
| year_leader2           = 10–25 CE
| stat_year1             = 20 est.&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2600000
}}
[[فائل:Indo-ScythiansMap.jpg|کاٻو|thumb|239x239 عڪسلون|هند-سيٿي بادشاهت جو نقشو]]
'''هند-سيٿي''' (Indo-Sythian) ايراني ساڪا جون شاخون آهن جيڪيون ڏکڻ [[سائبيريا]] کان [[باختر]]، سوگديانا، آراچوسيا، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]]، [[پنجاب]]، اولهه ۽ ڏکڻ [[ڀارت|هندستان]]، [[گجرات]] ۽ [[راجستان]] ڏانهن ٻي صدي قبل مسيح ۽ چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪيا. [[ڀارت|هندستان]] ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ميؤس يا موگا هو، جنهن گنڌارا ۾ ساڪا راڄ قائم ڪيو ۽ آهستي آهستي سڄي اتر [[ڀارت|هندستان]] کي فتح ڪيو. هندستان ۾ هند-سيٿين جو راڄ سال 395ع ۾ آخري بادشاهه، رودرا سمها III سان ختم ٿيو. 
[[فائل:پارتھیا_دا_نقشہ.gif|کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|هند-سيٿي]]
وچ [[ايشيا]] کان [[ڀارت|هندستان]] تي سٿين جا حملا، جن کي اڪثر هند-سٿين حملي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، هندستان ۽ پاڙيسري ملڪن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا. حقيقت ۾، هند-سٿين جنگ [[وچ ايشيا]] ۾ چيني قبيلن سان تڪرارن جو صرف هڪ باب آهي، جنهن [[باختر]]، [[ڪابل]] ۽ [[ڀارت|هندستان]] کي متاثر ڪيو ۽ [[روم]] تائين پري کي متاثر ڪيو.

سٿين قبيلا [[ڀارت|هندستان]] تي حملو ڪيا۽ ڪيتريون ئي بادشاهتون قائم ڪيون، انهن ۾ ساکا، ميد، خانٿي، مساگي ([[جاٽ (ذات)|جاٽ]])، پرما ڪمبوج، گيتا، بهليڪ، رشيڪا ۽ پردا شامل هئا.

'''هند-سيٿين'''، جن کي &quot;هند-ساڪا&quot; به چيو ويندو آهي، ايراني-سيٿين    نسل جي انهن خانه بدوش ماڻهن جو هڪ گروهه هو جن [[وچ ايشيا]] مان لڏپلاڻ ڪري ڏکڻ طرف موجوده [[افغانستان]]، اوڀر [[ايران]] ۽ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اتر-اولهه وارن علائقن (موجوده [[پاڪستان]] ۽ اتر [[هندستان]]) ڏانهن رخ ڪيو. هي لڏپلاڻ جو سلسلو ٻي صدي قبل مسيح جي وچ کان وٺي چوٿين صدي عيسوي تائين جاري رهيو.

هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پهريون ساڪا بادشاهه ”مائوس“ (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt;) هو (پهرين صدي قبل مسيح)، جنهن [[گنڌارا]]، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست|سنڌو ماٿري]] ۽ ٻين علائقن ۾ ساڪا اقتدار قائم ڪيو. هند-سيٿين [[هند-يونانين]] (&lt;small&gt;Indo&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Greeks&lt;/small&gt;) ۽ ٻين مقامي ماڻهن کي شڪست ڏئي اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. ظاهري طور تي، انهن کي [[ڪوشان سلطنت]] جي &quot;[[ڪوجولا ڪاڊفيسس]]&quot; (&lt;small&gt;Kujula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Kadphises&lt;/small&gt;) يا ”[[ڪنشڪ|ڪنشڪا]]&quot; پنهنجي تابع ڪيو. ساڪا حڪمرانن &quot;سٽراپ&quot; (&lt;small&gt;Satraps&lt;/small&gt;) يا صوبائي گورنرن جي حيثيت سان حڪومت جاري رکي ۽ &quot;اترين سٽراپس&quot; توڙي &quot;اولهه وارن سٽراپس&quot; جو نظام ٺاهيو. ساڪا حڪمرانن جي طاقت ۾ زوال ٻي صدي عيسوي دوران ان وقت آيو جڏهن انڊو-سٿين کي ستاواهانا (&lt;small&gt;Satavahana&lt;/small&gt;) شهنشاهه &quot;گوتم پُترا ستاڪارني&quot; (&lt;small&gt;Gautamiputra&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Satakarni&lt;/small&gt;) کان شڪست ملي.&lt;ref&gt;''World history from Early Times to AD 2000'' by B. V. Rao, p. 97&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;A Brief History of India, by Alain Daniélou p. 136&lt;/ref&gt; اتر-اولهه واري ننڍي کنڊ ۾ انڊو-سڪٿين جي حڪومت جو خاتمو ان وقت ٿيو جڏهن آخري اولهه واري سٽراپ، &quot;رودراسمها ٽيون&quot; (&lt;small&gt;Rudrasimha&lt;/small&gt; III)، کي 395 عيسويءَ ۾ گپتا شهنشاهه &quot;[[چندر گپت موريا|چندر گپتا ٻيون]]&quot; (&lt;small&gt;Chandragupta&lt;/small&gt; II) شڪست ڏني.&lt;ref&gt;''India in a Globalised World'' by Sagarika Dutt, p. 24&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;''Ancient India'' by Ramesh Chandra Majumdar, p. 234&lt;/ref&gt;

مرڪزي ايشيا مان آيل سٿين قبيلن پاران اتر هندستاني ننڍي کنڊ تي ڪيل حملي، جنهن کي اڪثر ”انڊو-سٿين حملي“ طور سڃاتو وڃي ٿو، ننڍي کنڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انڊو-سٿين جنگ جو آغاز ٻي صدي قبل مسيح ۾ وچ ايشيا جي خانه بدوش قبيلن جي ان لڏپلاڻ سبب ٿيو، جيڪا &quot;زيونگنو&quot; (&lt;small&gt;Xiongnu&lt;/small&gt;) جهڙن قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي هئي؛ هن لڏپلاڻ جا [[باختر|باختريا]]، [[ڪابل]] ۽ ننڍي کنڊ، توڙي اولهه ۾ [[رومي سلطنت|روم]] ۽ [[پارٿينون|پارتيا]] تي گهرا ۽ ديرپا اثر پيا. قديم رومي تاريخ نويسن، جن ۾ [[آريانوس|آريان]] (&lt;small&gt;Arrian&lt;/small&gt;) ۽ ڪلاڊيئس ٽالمي (&lt;small&gt;Claudius&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ptolemy&lt;/small&gt;) شامل آهن، اهو ذڪر ڪيو آهي ته قديم ساڪا يا ساڪائي خانه بدوش ماڻهو هئا.&lt;ref&gt;[[Ptolemy]] vi, xiii (1932), p. 143.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/arrian-bookVIII-India.asp|title=Arrian: Anabasis Alexandri: Book VIII (Indica); Section V|website=Ancient History Sourcebooks|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt; انڊو-سٿين بادشاهت جا پهريان حڪمران مائوس (&lt;small&gt;Maues&lt;/small&gt; - تقريباً 85 کان 60 قبل مسيح) ۽ وونونز (&lt;small&gt;Vonones&lt;/small&gt; - تقريباً 75 کان 65 قبل مسيح) هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|access-date=2023-01-28|author=Suchandra Ghosh|title=The Encyclopedia of Empire |date=2016-01-11|doi=10.1002/9781118455074.wbeoe067|editor=Nigel Dalziel, John M MacKenzie|isbn=978-1-118-45507-4|language=en|location=Oxford, UK|pages=1–2|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|chapter=Indo-Scythian (Saka) Kingdom|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118455074.wbeoe067}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;

==ابتدا==
==ساڪاستان ۾ آبادڪاري== 
==بادشاهتون==
==سڪا (coinage)== 
==فن==
==ٻڌمت== 
==هندستاني ادب ۾==
==سائي-وانگ جا لشڪر==
==گڏيل حملن جا ثبوت==
==خاندان ۽ حڪمران==
==ورثو==
==وڌيڪ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}

==نوٽ==
==ذريعا==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{commons category}}
* [https://web.archive.org/web/20040809235721/http://www.grifterrec.com/coins/indoscythian/indoscythian.html Coins of the Indo-Scythians] (archived)

{{Authority control}}

[[زمرو:هند-سيٿي بادشاهت]]
[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:هند-سيٿي ماڻهو| ]]
[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:200 ق.م. ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ايشيا جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
 [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] 
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]]  
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]
[[زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>el0pqj9bxoae51u7e8ef2vhz0i2zpxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انڊو سيٺي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102075</id>
    <redirect title="هند-سيٿي بادشاهت" />
    <revision>
      <id>409118</id>
      <timestamp>2026-08-30T17:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[انڊو سيٺي]] کي [[هند-سيٿي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>409118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="6yjbp31s61lltzyjcn9pjx734pu7v5r" xml:space="preserve">#چوريو [[هند-سيٿي]]</text>
      <sha1>6yjbp31s61lltzyjcn9pjx734pu7v5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هند-سيٿي بادشاهت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102076</id>
    <revision>
      <id>409126</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]  [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]  [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]</comment>
      <origin>409126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="1ye1dswsljtzgkx4z8yi5pxoaqzwoyp" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]</text>
      <sha1>1ye1dswsljtzgkx4z8yi5pxoaqzwoyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102077</id>
    <revision>
      <id>409127</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]</comment>
      <origin>409127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="s1lmmx6jlst391xkquoog0ezkrxzvg7" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>s1lmmx6jlst391xkquoog0ezkrxzvg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102078</id>
    <revision>
      <id>409128</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]  [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]</comment>
      <origin>409128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="d6y7y2viw1cuomuw7vfocan9wbaisrd" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]] 
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]</text>
      <sha1>d6y7y2viw1cuomuw7vfocan9wbaisrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هند-سيٿي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102079</id>
    <redirect title="هند-سيٿي بادشاهت" />
    <revision>
      <id>409130</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[هند-سيٿي]] کي [[هند-سيٿي بادشاهت]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>409130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="o7obr8kb6lixyvleq70s0vwlgz25lj7" xml:space="preserve">#چوريو [[هند-سيٿي بادشاهت]]</text>
      <sha1>o7obr8kb6lixyvleq70s0vwlgz25lj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قلات جو ڪالي ديوي وارو مندر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102080</id>
    <revision>
      <id>409206</id>
      <timestamp>2026-08-31T01:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:   '''قلات ڪالي مندر''' يا '''ڪالي ماتا مندر''' [[قلات، بلوچستان|قلات]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي [[هندو مندر]] آهي، جيڪو هندو ديوي [[ڪالي]] سان منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2017&quot;&gt;{{Cite web  |last=Notezai  |first=Muhammad Akbar  |date=15 October 2017  |title=FOOTPRINTS: DESCENDANTS OF ROYALTY  |url=https://www.dawn.com/news/1363933  |w...</comment>
      <origin>409206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9484" sha1="5xztktcn04cdpgn6llpi3inwm1piss5" xml:space="preserve">

'''قلات ڪالي مندر''' يا '''ڪالي ماتا مندر''' [[قلات، بلوچستان|قلات]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع هڪ تاريخي [[هندو مندر]] آهي، جيڪو هندو ديوي [[ڪالي]] سان منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2017&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Notezai
 |first=Muhammad Akbar
 |date=15 October 2017
 |title=FOOTPRINTS: DESCENDANTS OF ROYALTY
 |url=https://www.dawn.com/news/1363933
 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; مندر قلات جي قديم هندو برادريءَ جي اهم مذهبي مرڪزن مان هڪ آهي ۽ اڄ بہ عبادت لاءِ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dawn2017&quot;/&gt;

[[File:Kalat Kali Temple at Kalat City.jpg|thumb|left|قلات شهر ۾ واقع ڪالي ماتا مندر]]

قلات جي پراڻي قلعي يا '''ميري''' جي ڀرپاسي وارو علائقو تاريخي طور شهر جي هندو آباديءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. ''Dawn'' جي 2017ع واري رپورٽ موجب پراڻي ميري جي ڀرسان ماضي ۾ هڪ وڏي هندو آبادي رهندي هئي، جڏهن تہ جديد قلات شهر جي هندو محلي ۾ پڻ ڪيترائي مندر موجود آهن. ساڳئي رپورٽ ۾ ڪالي ماتا مندر کي شهر جو هڪ پراڻو ۽ فعال مندر بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2017&quot;/&gt;

=== تاريخ ===
قلات ۾ هندومت جي موجودگي شهر جي قديم تاريخ سان ڳنڍيل آهي. بلوچستان ۽ پاڪستان جي هندو عبادتگاهن بابت تاريخي تحقيق ۾ '''قلات جي ڪالي مندر''' کي بلوچستان جي قديم هندو عبادتگاهن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NIHCR&quot;&gt;{{cite book
 |title=Pakistan: Its Ancient Hindu Temples and Shrines
 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research
 |url=https://nihcr.edu.pk/Downloads/PDF%20Books/Pakistan%20Its%20Ancient%20Hindu%20Temples%20and%20Shrines.pdf
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
 |quote=بلوچستان جي ٻين مندرن ۽ مقدس هنڌن ۾ قلات جو ڪالي مندر پڻ شامل آهي.
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ثانوي ماخذ مندر جي ابتدا کي [[اسلام]] جي خطي ۾ آمد کان اڳ واري دور سان ڳنڍين ٿا، پر ان جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت مستند آثارقديمه وارو تعين موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;NIHCR&quot;/&gt; [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي موجود مندر جي تصوير جي مهيا ڪيل وضاحت ۾ ان کي لڳ ڀڳ 1,500 سال پراڻو قرار ڏنو ويو آهي، پر اها تاريخ آزاد آثارقديمه واري تحقيق سان تصديق ٿيل نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=File:Kalat Kali Temple at Kalat City.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kalat_Kali_Temple_at_Kalat_City.jpg
 |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]]
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

قلات سان لاڳاپيل '''سيوا''' روايت پڻ شهر جي هندو ماضي سان ڳنڍيل آهي. تاريخي ماخذن ۾ قلات کي '''قلاتِ سيوا''' چيو ويو آهي، جنهن نالي کي هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب ڪيو وڃي ٿو؛ جڏهن تہ '''قلاتِ نچاري''' نالو بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |editor-last=Houtsma
 |editor-first=M. Th.
 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
 |volume=4
 |publisher=E. J. Brill
 |page=678
 |language=en
 |quote=هن هنڌ کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جيڪو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب آهي، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوئين نالي کي بروهي ڳالهائيندڙ نچاري قبيلن سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جن کي عام طور مقامي بروهين جي قديم ترين شاخن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.
}}&lt;/ref&gt;

{{quote|text=قلات کي اڳئين دور ۾ قلاتِ سيوا، جيڪو هڪ روايتي هندو حڪمران سان منسوب آهي، ۽ قلاتِ نچاري جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;}}


=== مذهبي ۽ سماجي اهميت ===
قلات ۾ هندو برادريءَ جي موجودگي جا تاريخي حوالا برطانوي دور جي آدمشمارين تائين پهچن ٿا. 1911ع جي هندستاني آدمشماريءَ ۾ قلات شهر جي هندن کي بلوچستان جي قديم هندو برادرين مان هڪ قرار ڏنو ويو ۽ درج ڪيو ويو تہ انهن مان ڪجهه خاندان پاڻ کي پراڻي سيوا گهراڻي سان ڳنڍيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Census1911&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393763
 |jstor=ssaoa.crl.25393763
 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan: pt. 1, Report; pt. 2, Tables
 |author1=India Census Commissioner
 |year=1911
 |volume=4
 |page=175
 |access-date=24 November 2024
 |quote=قلات شهر جا هندو، جيڪي بيشڪ هن برادريءَ جي قديم ترين گروهن مان آهن، پاڻ کي ان پراسرار سيوا گهراڻي جون شاخون سمجهن ٿا، جنهن بروهي وفاق جي وجود ۾ اچڻ کان صديون اڳ قلات تي حڪومت ڪئي هئي.
}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ ''ڊان اخبار'' جي رپورٽ موجب قلات جي هندو محلي ۾ ڇهه مندر موجود هئا ۽ ڪالي ماتا مندر ۾ باقاعدي مذهبي عبادت ٿيندي هئي. رپورٽ ۾ نوجوان مهاراج سين شمگير کي مندر ۾ عبادت جي اڳواڻي ڪندي پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2017&quot;/&gt;

=== مهاراج لکشمي چند گرجي جو اغوا ===

21 ڊسمبر 2010ع تي ڪالي ماتا مندر جي 82 ورهين جي مذهبي اڳواڻ '''مهاراج لکشمي چند گرجي''' کي قلات کان [[خضدار]] ڏانهن هڪ شاديءَ جي تقريب ۾ ويندي هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو. واقعي کان پوءِ بلوچستان جي مختلف علائقن ۾ هندو برادري احتجاج ڪيو ۽ قلات ڀرسان آر سي ڊي شاهراهه پڻ ڪجهه وقت لاءِ بند ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Tribune2010&quot;&gt;{{cite web
 |title=Minority grievances: Top Hindu spiritual leader abducted
 |url=https://tribune.com.pk/story/93496/minority-grievances-top-hindu-spiritual-leader-abducted
 |website=The Express Tribune
 |date=23 December 2010
 |access-date=31 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
اغوا واري واقعي کي ان وقت بلوچستان ۾ هندو برادريءَ خلاف وڌندڙ اغوا ۽ عدم تحفظ جي واقعن جي پسمنظر ۾ وڏي توجهه ملي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Balochistan's Hindus
 |url=https://www.dawn.com/news/594855
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=30 December 2010
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt; مهاراج لکشمي چند گرجي کي لڳ ڀڳ '''95 ڏينهن''' کان پوءِ آزاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2015&quot;&gt;{{cite news
 |title=Hindu religious leader dies
 |url=https://www.dawn.com/news/1159337
 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]
 |date=25 January 2015
 |access-date=31 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
گرجي جنوري 2015ع ۾ 86 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس آخري رسمن ۾ ملڪ جي مختلف حصن کان هزارين هندو شريڪ ٿيا؛ ''Dawn'' موجب هن پنهنجي سڄي زندگي ڪالي ماتا مندر جي خدمت ۾ گذاري هئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2015&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; min-width:78%;&quot;
|+ style=&quot;background:#715678; color:white; padding:8px; font-size:110%;&quot; | '''قلات ڪالي مندر: اهم تاريخي حوالا'''
|-
! style=&quot;background:#eadff0;&quot; | دور / سال
! style=&quot;background:#dceaf1;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e4f0dc;&quot; | اهميت
|-
| قديم دور
| قلات ۾ هندو آبادي ۽ سيوا روايت
| شهر جي قديم مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان تعلق&lt;ref name=&quot;EJBrill&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Census1911&quot;/&gt;
|-
| 1911ع
| قلات جي هندو خاندانن بابت آدمشماريءَ ۾ تفصيلي ذڪر
| ڪجهه خاندانن طرفان پاڻ کي سيوا گهراڻي سان ڳنڍڻ جو تاريخي رڪارڊ&lt;ref name=&quot;Census1911&quot;/&gt;
|-
| 21 ڊسمبر 2010ع
| مهاراج لکشمي چند گرجي جو اغوا
| واقعي خلاف بلوچستان ۾ هندو برادريءَ جا احتجاج&lt;ref name=&quot;Tribune2010&quot;/&gt;
|-
| 2011ع
| تقريباً 95 ڏينهن کان پوءِ مهاراج جي آزادي
| مندر جي مذهبي اڳواڻ جي واپسي&lt;ref name=&quot;Dawn2015&quot;/&gt;
|-
| جنوري 2015ع
| مهاراج لکشمي چند گرجي جي وفات
| هزارين ماڻهن سندس آخري رسمن ۾ شرڪت ڪئي&lt;ref name=&quot;Dawn2015&quot;/&gt;
|-
| 2017ع
| مندر کي فعال عبادتگاهه طور دستاويز ڪيو ويو
| قلات جي موجوده هندو برادريءَ جي اهم مذهبي مرڪزن مان هڪ&lt;ref name=&quot;Dawn2017&quot;/&gt;
|}

==حوالا==</text>
      <sha1>5xztktcn04cdpgn6llpi3inwm1piss5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:ISO 3166/data/GR</title>
    <ns>828</ns>
    <id>102081</id>
    <revision>
      <id>409211</id>
      <timestamp>2026-08-31T02:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: return {   lang = &quot;el&quot;, -- Administrative regions &amp; self-governed part   [&quot;A&quot;] = {name=&quot;Eastern Macedonia and Thrace&quot;,isoname=&quot;Anatolikí Makedonía kai Thráki&quot;},   [&quot;B&quot;] = {name=&quot;Central Macedonia&quot;,isoname=&quot;Kentrikí Makedonía&quot;},   [&quot;C&quot;] = {name=&quot;Western Macedonia&quot;,isoname=&quot;Dytikí Makedonía&quot;},   [&quot;D&quot;] = {name=&quot;Epirus&quot;,isoname=&quot;Ípeiros&quot;},   [&quot;E&quot;] = {name=&quot;Thessaly&quot;,isoname=&quot;Thessalía&quot;},   [&quot;F&quot;] = {name=&quot;Ionian Islands&quot;,isoname=&quot;Ionía Nísia&quot;},   [&quot;G&quot;] = {name=&quot;West...</comment>
      <origin>409211</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="894" sha1="p17sz4h280kb2huzowbldkq2vgmq2a8" xml:space="preserve">return {
  lang = &quot;el&quot;,
-- Administrative regions &amp; self-governed part
  [&quot;A&quot;] = {name=&quot;Eastern Macedonia and Thrace&quot;,isoname=&quot;Anatolikí Makedonía kai Thráki&quot;},
  [&quot;B&quot;] = {name=&quot;Central Macedonia&quot;,isoname=&quot;Kentrikí Makedonía&quot;},
  [&quot;C&quot;] = {name=&quot;Western Macedonia&quot;,isoname=&quot;Dytikí Makedonía&quot;},
  [&quot;D&quot;] = {name=&quot;Epirus&quot;,isoname=&quot;Ípeiros&quot;},
  [&quot;E&quot;] = {name=&quot;Thessaly&quot;,isoname=&quot;Thessalía&quot;},
  [&quot;F&quot;] = {name=&quot;Ionian Islands&quot;,isoname=&quot;Ionía Nísia&quot;},
  [&quot;G&quot;] = {name=&quot;Western Greece&quot;,isoname=&quot;Dytikí Elláda&quot;},
  [&quot;H&quot;] = {name=&quot;Central Greece&quot;,isoname=&quot;Stereá Elláda&quot;},
  [&quot;I&quot;] = {name=&quot;Attica&quot;,isoname=&quot;Attikí&quot;},
  [&quot;J&quot;] = {name=&quot;Peloponnese&quot;,isoname=&quot;Pelopónnisos&quot;},
  [&quot;K&quot;] = {name=&quot;North Aegean&quot;,isoname=&quot;Vóreio Aigaío&quot;},
  [&quot;L&quot;] = {name=&quot;South Aegean&quot;,isoname=&quot;Nótio Aigaío&quot;},
  [&quot;M&quot;] = {name=&quot;Crete&quot;,isoname=&quot;Kríti&quot;},
  [&quot;69&quot;] = {name=&quot;Mount Athos&quot;,isoname=&quot;Ágion Óros&quot;}
}</text>
      <sha1>p17sz4h280kb2huzowbldkq2vgmq2a8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هند-سيٿي ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102082</id>
    <revision>
      <id>409224</id>
      <timestamp>2026-08-31T06:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايراني خانه بدوش]]  [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]]  [[زمرو:ايشيا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]]  [[زمرو:قديم هندستان جا ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو]]</comment>
      <origin>409224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="p0rvsiwgj6n8iyumsf75kv4xgh64idg" xml:space="preserve">[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايشيا جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]]
[[زمرو:ماڻهو]]</text>
      <sha1>p0rvsiwgj6n8iyumsf75kv4xgh64idg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409236</id>
      <parentid>409224</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>409236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="ojrq2pxc9bed6gsfy9zq7kv6uxteazr" xml:space="preserve">[[زمرو:ايراني خانه بدوش]] 
[[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] 
[[زمرو:ايشيا جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:افغانستان جا قديم ماڻهو]] 
[[زمرو:قديم هندستان جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستان جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو]]
[[زمرو:ماڻهو]]


[[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] 
[[زمرو:ايشيا جا قديم ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] 


[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]]

[[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] 
 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات]]  
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون]]


[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:وچ ايشيا]]

[[زمرو:قديم وچ ايشيا]]</text>
      <sha1>ojrq2pxc9bed6gsfy9zq7kv6uxteazr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:400ع ۾ خاتمو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102083</id>
    <revision>
      <id>409225</id>
      <timestamp>2026-08-31T06:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:400ع]]</comment>
      <origin>409225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18" sha1="po1knesqop9hhru659x3doujtgvalbt" xml:space="preserve">[[زمرو:400ع]]</text>
      <sha1>po1knesqop9hhru659x3doujtgvalbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:200 ق.م. ۾ قائم ٿيل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102084</id>
    <revision>
      <id>409227</id>
      <timestamp>2026-08-31T06:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:200 ق.م.]]</comment>
      <origin>409227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="s8v3xsi87ijb936w7c64iqcvuwm647u" xml:space="preserve">[[زمرو:200 ق.م.]]</text>
      <sha1>s8v3xsi87ijb936w7c64iqcvuwm647u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏکڻ ايشيا جا اڳوڻا ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102085</id>
    <revision>
      <id>409228</id>
      <timestamp>2026-08-31T06:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]  [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]</comment>
      <origin>409228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="7ekmuaqro9n38llrzadxmnox6p8ci82" xml:space="preserve"> [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]]
 [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>7ekmuaqro9n38llrzadxmnox6p8ci82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا جا لوهه واري دور جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102086</id>
    <revision>
      <id>409229</id>
      <timestamp>2026-08-31T06:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:    [[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]]  [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:400ع ۾ خاتمو]]  [[زمرو:هندستان تي حملا]]</comment>
      <origin>409229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="lrqldyvsrf07stlaretaqfzecqy6yjy" xml:space="preserve">


[[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:قديم هندستان]]
[[زمرو:400ع ۾ خاتمو]] 
[[زمرو:هندستان تي حملا]]</text>
      <sha1>lrqldyvsrf07stlaretaqfzecqy6yjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409230</id>
      <parentid>409229</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قديم هندستان جا پرڏيهي تعلقات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102087</id>
    <revision>
      <id>409231</id>
      <timestamp>2026-08-31T06:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قديم هندستان]]</comment>
      <origin>409231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="lu97rvkerfqxs56pfwfe4eavfp3gk2d" xml:space="preserve">[[زمرو:قديم هندستان]]</text>
      <sha1>lu97rvkerfqxs56pfwfe4eavfp3gk2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندستان تي حملا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102088</id>
    <revision>
      <id>409232</id>
      <timestamp>2026-08-31T06:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هندستان]] [[زمرو:هندستان جي قديم تاريخ]]</comment>
      <origin>409232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="ti2gxr9llher16hwyt8zva7dk49x0ob" xml:space="preserve">[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:هندستان جي قديم تاريخ]]</text>
      <sha1>ti2gxr9llher16hwyt8zva7dk49x0ob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هندستان جي وچين دور جون رياستون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102089</id>
    <revision>
      <id>409233</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هندستان]] [[زمرو:وچين دور جون رياستون]]</comment>
      <origin>409233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="qsc2gsg9wblu5npjln0kukll49zst2o" xml:space="preserve">[[زمرو:هندستان]]
[[زمرو:وچين دور جون رياستون]]</text>
      <sha1>qsc2gsg9wblu5npjln0kukll49zst2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102090</id>
    <revision>
      <id>409234</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پنجين صدي]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]</comment>
      <origin>409234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="sdtar71za8161sz21b41ul31blfjlfk" xml:space="preserve">[[زمرو:پنجين صدي]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>sdtar71za8161sz21b41ul31blfjlfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102091</id>
    <revision>
      <id>409235</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح]]</comment>
      <origin>409235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="rw9sc19ngv8oejk1a1964wc6vhsb9r5" xml:space="preserve">[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:ٻي صدي قبل مسيح]]</text>
      <sha1>rw9sc19ngv8oejk1a1964wc6vhsb9r5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اجين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102092</id>
    <revision>
      <id>409237</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:pnb:Special:Redirect/revision/458156|اجین]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>409237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1664" sha1="4p4dys5we8wafbibyfl75sfqm543rsj" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;+1&quot;&gt;اجين&lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Mahakal_Temple_Ujjain.JPG|364x364 عڪسلون]]
|- align=&quot;center&quot;
|-
|Country:
|[[ہندستان]] [[فائل:Flag_of_India.svg|30x30 عڪسلون]]
|-
|صوبو :
|[[مدہیہ پردیش|مڌيا پرديش]]
|-
|آبادي:
|4,29,933
|-
|[[ٻولي]] :
|[[ھندي|هندي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
|-
|}

'''اُجين''' (Ujjain)  [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو [[1|هڪ]] شهر آهي.

اُجين هندستان جي رياست مڌيا پرديش جو [[1|هڪ]] [[شھر|شهر]] آهي، جيڪو کپرا ندي جي ڪناري تي واقع آهي. اهو هڪ تمام قديم شهر آهي. اهو وڪرمادت جي بادشاهت جي راڄڌاني هيو. ان کي [[ڪاليداس|ڪالي داس]] جي شهر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. سنهسٿ ڪنڀ ميلو هتي هر 12 سالن ۾ منعقد ٿيندو آهي. هن شهر ۾ ڀڳوان شِو جي 12 جيوترلنگن مان هڪ، مهاڪال، واقع آهي. اُجين، مڌيا پرديش جي سڀ کان وڏي شهر اندور کان 55 ڪلوميٽر پري آهي. اُجين جا قديم نالا اونيتڪا، اُجيني، ڪنڪشرنگا وغيره آهن. اُجين مندرن جو شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 4,00,000 آهي.</text>
      <sha1>4p4dys5we8wafbibyfl75sfqm543rsj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409246</id>
      <parentid>409237</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1694" sha1="mfoagkd99q656q4huhp37g7hsae8fes" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;+1&quot;&gt;اجين&lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Mahakal_Temple_Ujjain.JPG|364x364 عڪسلون]]
|- align=&quot;center&quot;
|-
|[[ملڪ]]
|[[فائل:Flag_of_India.svg|30x30 عڪسلون]] [[ڀارت]]
|-
|[[صوبو]]:
|[[مڌيا پرديش]]
|-
|آبادي:
|4,29,933
|-
|[[ٻولي]] :
|[[ھندي|هندي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
|-
|}

'''اُجين''' (Ujjain)  [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو کپرا ندي جي ڪناري تي واقع آهي. اهو هڪ تمام قديم شهر آهي. اهو وڪرمادت جي بادشاهت جي راڄڌاني هيو. ان کي [[ڪاليداس|ڪالي داس]] جي شهر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. سنهسٿ ڪنڀ ميلو هتي هر 12 سالن ۾ منعقد ٿيندو آهي. هن شهر ۾ ڀڳوان شِو جي 12 جيوترلنگن مان هڪ، مهاڪال، واقع آهي. اُجين، مڌيا پرديش جي سڀ کان وڏي شهر [[اندور]] کان 55 ڪلوميٽر پري آهي. اُجين جا قديم نالا اونيتڪا، اُجيني، ڪنڪشرنگا وغيره آهن. اُجين مندرن جو شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 4,00,000 آهي.


[[زمرو:اُجين]]
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:ڀارت جا شهر]]
[[زمرو:مڌيا پرديش]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]</text>
      <sha1>mfoagkd99q656q4huhp37g7hsae8fes</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409257</id>
      <parentid>409246</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1672" sha1="i9chn6grku17i2ua83rn45gtysz4qn8" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ACE1AF&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;+1&quot;&gt;اجين&lt;/font&gt;'''
|-
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Mahakal_Temple_Ujjain.JPG|364x364 عڪسلون]]
|- align=&quot;center&quot;
|-
|[[ملڪ]]
|[[فائل:Flag_of_India.svg|30x30 عڪسلون]] [[ڀارت]]
|-
|[[صوبو]]:
|[[مڌيا پرديش]]
|-
|آبادي:
|4,29,933
|-
|[[ٻولي]] :
|[[ھندي|هندي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
|-
|}

'''اُجين''' (Ujjain)  [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو کپرا ندي جي ڪناري تي واقع آهي. اهو هڪ تمام قديم شهر آهي. اهو وڪرمادت جي بادشاهت جي راڄڌاني هيو. ان کي [[ڪاليداس|ڪالي داس]] جي شهر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. سنهسٿ ڪنڀ ميلو هتي هر 12 سالن ۾ منعقد ٿيندو آهي. هن شهر ۾ ڀڳوان شِو جي 12 جيوترلنگن مان هڪ، مهاڪال، واقع آهي. اُجين، مڌيا پرديش جي سڀ کان وڏي شهر [[اندور]] کان 55 ڪلوميٽر پري آهي. اُجين جا قديم نالا اونيتڪا، اُجيني، ڪنڪشرنگا وغيره آهن. اُجين مندرن جو شهر آهي. ان جي آبادي لڳ ڀڳ 4,00,000 آهي.


[[زمرو:اُجين]]
[[زمرو:ڀارت جا شهر]]
[[زمرو:مڌيا پرديش]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]</text>
      <sha1>i9chn6grku17i2ua83rn45gtysz4qn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مٿورا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102093</id>
    <revision>
      <id>409238</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9422105|متھرا]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>409238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1554" sha1="1zhkxrthbfur063w7hle7ue0r7sev1p" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=متھورا
Mathura|native_name=متھورا|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=شھر|image_skyline=Mathura Temple-Mathura-India0001.JPG|image_alt=|image_caption=کرشنا مندر کا سڑک|nickname=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=India Uttar Pradesh|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name=بھارت|subdivision_type1=ریاست|subdivision_name1=اتر پردیش|subdivision_type2=ضلع|subdivision_name2=متھرا|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=264546|population_as_of=|population_rank=|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=زبانیں|demographics1_title1=دفتری|timezone1=[[بھارتی معیاری وقت]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ڈاک اشاریہ رمز]]|postal_code=281 001|area_code_type=رمزِ بعید تکلم|area_code=91(565)|registration_plate=UP-85|website={{URL|mathura.nic.in}}
{{آگرہ ڈویژن کے موضوعات}}|footnotes=}}'''متھورا (Mathura) يا متھرا'''  [[اتر هندستان]] جي [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] [[اتر پرديش]] '''۾''' هڪ شهر آهي. هي شهر [[آگرو|آگره]] کان 50 ڪلوميٽر اتر ۽ [[دهلي]] کان 145 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي.</text>
      <sha1>1zhkxrthbfur063w7hle7ue0r7sev1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409239</id>
      <parentid>409238</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1776" sha1="d4si3ujompampnf44r6qgprh1xybvwt" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=متھورا
Mathura|native_name=متھورا|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=شھر|image_skyline=Mathura Temple-Mathura-India0001.JPG|image_alt=|image_caption=کرشنا مندر کا سڑک|nickname=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=India Uttar Pradesh|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name=بھارت|subdivision_type1=ریاست|subdivision_name1=اتر پردیش|subdivision_type2=ضلع|subdivision_name2=متھرا|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=264546|population_as_of=|population_rank=|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=زبانیں|demographics1_title1=دفتری|timezone1=[[بھارتی معیاری وقت]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ڈاک اشاریہ رمز]]|postal_code=281 001|area_code_type=رمزِ بعید تکلم|area_code=91(565)|registration_plate=UP-85|website={{URL|mathura.nic.in}}
{{آگرہ ڈویژن کے موضوعات}}|footnotes=}}'''متھورا (Mathura) يا متھرا'''  [[اتر هندستان]] جي [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] [[اتر پرديش]] '''۾''' هڪ شهر آهي. هي شهر [[آگرو|آگره]] کان 50 ڪلوميٽر اتر ۽ [[دهلي]] کان 145 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي.


==External links==
{{Wikiquote}}
{{Commons category}}
{{Wikivoyage|Mathura}}
* [http://www.palikanon.com/english/pali_names/ma/madhuraa.htm Entry on Mathura in the Dictionary on Pali Proper Names]

{{Authority control}}</text>
      <sha1>d4si3ujompampnf44r6qgprh1xybvwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409240</id>
      <parentid>409239</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>409240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2508" sha1="0sdbudtlkk1on4hbbruhxvokkdqpz4l" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=متھورا
Mathura|native_name=متھورا|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=شھر|image_skyline=Mathura Temple-Mathura-India0001.JPG|image_alt=|image_caption=کرشنا مندر کا سڑک|nickname=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=India Uttar Pradesh|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name=بھارت|subdivision_type1=ریاست|subdivision_name1=اتر پردیش|subdivision_type2=ضلع|subdivision_name2=متھرا|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=264546|population_as_of=|population_rank=|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=زبانیں|demographics1_title1=دفتری|timezone1=[[بھارتی معیاری وقت]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ڈاک اشاریہ رمز]]|postal_code=281 001|area_code_type=رمزِ بعید تکلم|area_code=91(565)|registration_plate=UP-85|website={{URL|mathura.nic.in}}
{{آگرہ ڈویژن کے موضوعات}}|footnotes=}}'''متھورا (Mathura) يا متھرا'''  [[اتر هندستان]] جي [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] [[اتر پرديش]] '''۾''' هڪ شهر آهي. هي شهر [[آگرو|آگره]] کان 50 ڪلوميٽر اتر ۽ [[دهلي]] کان 145 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي.


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category}}
{{Wikivoyage|Mathura}}
* [http://www.palikanon.com/english/pali_names/ma/madhuraa.htm Entry on Mathura in the Dictionary on Pali Proper Names]

{{Authority control}}

[[زمرو:مٿورا| ]] 
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:ڀارت جا شهر]]
[[زمرو:اتر پرديش]]
[[زمرو:اتر پرديش جا شهر]]

[[زمرو:هندو مقدس شهر]] [[زمرو:ڀارت ۾ هندو زيارت گاهه]] [[زمرو:ڀارت ۾ ٻڌ زيارت گاهه]] [[زمرو:مٿرا ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀارت جا اڳوڻا گاديءَ جا هنڌ]]  [[زمرو:اتر پرديش ۾ قديم بادشاهتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:هندو ڏند ڪٿائن جا هنڌ]] [[زمرو:قديم هندستاني شهر]] [[زمرو:انڊو-آرين آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:ڪرشن]]</text>
      <sha1>0sdbudtlkk1on4hbbruhxvokkdqpz4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409241</id>
      <parentid>409240</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2504" sha1="2x50rqs8xst7g033cu97fe5cbsjc347" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=مٿورا&lt;br&gt;Mathura|native_name=متھورا|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=شھر|image_skyline=Mathura Temple-Mathura-India0001.JPG|image_alt=|image_caption=کرشنا مندر کا سڑک|nickname=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=India Uttar Pradesh|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name=بھارت|subdivision_type1=ریاست|subdivision_name1=اتر پردیش|subdivision_type2=ضلع|subdivision_name2=متھرا|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=264546|population_as_of=|population_rank=|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=زبانیں|demographics1_title1=دفتری|timezone1=[[بھارتی معیاری وقت]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ڈاک اشاریہ رمز]]|postal_code=281 001|area_code_type=رمزِ بعید تکلم|area_code=91(565)|registration_plate=UP-85|website={{URL|mathura.nic.in}}
{{آگرہ ڈویژن کے موضوعات}}|footnotes=}}'''مٿورا (Mathura) يا مٿرا''' [[اتر هندستان]] جي [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] [[اتر پرديش]] '''۾''' هڪ شهر آهي. هي شهر [[آگرو|آگره]] کان 50 ڪلوميٽر اتر ۽ [[دهلي]] کان 145 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي.


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category}}
{{Wikivoyage|Mathura}}
* [http://www.palikanon.com/english/pali_names/ma/madhuraa.htm Entry on Mathura in the Dictionary on Pali Proper Names]

{{Authority control}}

[[زمرو:مٿورا| ]] 
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:ڀارت جا شهر]]
[[زمرو:اتر پرديش]]
[[زمرو:اتر پرديش جا شهر]]

[[زمرو:هندو مقدس شهر]] [[زمرو:ڀارت ۾ هندو زيارت گاهه]] [[زمرو:ڀارت ۾ ٻڌ زيارت گاهه]] [[زمرو:مٿرا ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀارت جا اڳوڻا گاديءَ جا هنڌ]]  [[زمرو:اتر پرديش ۾ قديم بادشاهتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:هندو ڏند ڪٿائن جا هنڌ]] [[زمرو:قديم هندستاني شهر]] [[زمرو:انڊو-آرين آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:ڪرشن]]</text>
      <sha1>2x50rqs8xst7g033cu97fe5cbsjc347</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409242</id>
      <parentid>409241</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[متھورا]] کي [[مٿورا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>409241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2504" sha1="2x50rqs8xst7g033cu97fe5cbsjc347" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=مٿورا&lt;br&gt;Mathura|native_name=متھورا|native_name_lang=|other_name=|settlement_type=شھر|image_skyline=Mathura Temple-Mathura-India0001.JPG|image_alt=|image_caption=کرشنا مندر کا سڑک|nickname=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=India Uttar Pradesh|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=ملک|subdivision_name=بھارت|subdivision_type1=ریاست|subdivision_name1=اتر پردیش|subdivision_type2=ضلع|subdivision_name2=متھرا|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=264546|population_as_of=|population_rank=|population_density_km2=auto|population_demonym=|demographics_type1=زبانیں|demographics1_title1=دفتری|timezone1=[[بھارتی معیاری وقت]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[ڈاک اشاریہ رمز]]|postal_code=281 001|area_code_type=رمزِ بعید تکلم|area_code=91(565)|registration_plate=UP-85|website={{URL|mathura.nic.in}}
{{آگرہ ڈویژن کے موضوعات}}|footnotes=}}'''مٿورا (Mathura) يا مٿرا''' [[اتر هندستان]] جي [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] [[اتر پرديش]] '''۾''' هڪ شهر آهي. هي شهر [[آگرو|آگره]] کان 50 ڪلوميٽر اتر ۽ [[دهلي]] کان 145 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي.


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category}}
{{Wikivoyage|Mathura}}
* [http://www.palikanon.com/english/pali_names/ma/madhuraa.htm Entry on Mathura in the Dictionary on Pali Proper Names]

{{Authority control}}

[[زمرو:مٿورا| ]] 
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:ڀارت جا شهر]]
[[زمرو:اتر پرديش]]
[[زمرو:اتر پرديش جا شهر]]

[[زمرو:هندو مقدس شهر]] [[زمرو:ڀارت ۾ هندو زيارت گاهه]] [[زمرو:ڀارت ۾ ٻڌ زيارت گاهه]] [[زمرو:مٿرا ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ڀارت جا اڳوڻا گاديءَ جا هنڌ]]  [[زمرو:اتر پرديش ۾ قديم بادشاهتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:هندو ڏند ڪٿائن جا هنڌ]] [[زمرو:قديم هندستاني شهر]] [[زمرو:انڊو-آرين آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:ڪرشن]]</text>
      <sha1>2x50rqs8xst7g033cu97fe5cbsjc347</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>متھورا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102094</id>
    <redirect title="مٿورا" />
    <revision>
      <id>409243</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[متھورا]] کي [[مٿورا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>409243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="o6n9826djqckrtyw7knghrwzu8219x4" xml:space="preserve">#چوريو [[مٿورا]]</text>
      <sha1>o6n9826djqckrtyw7knghrwzu8219x4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مٿورا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102095</id>
    <revision>
      <id>409244</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:اتر پرديش]] [[زمرو:اتر پرديش جا شهر]]</comment>
      <origin>409244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="ayzv6rjcu2nm7i4lc0ya7v8lxl0lju5" xml:space="preserve">[[زمرو:ڀارت جا شهر]]
[[زمرو:اتر پرديش]]
[[زمرو:اتر پرديش جا شهر]]</text>
      <sha1>ayzv6rjcu2nm7i4lc0ya7v8lxl0lju5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر پرديش جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102096</id>
    <revision>
      <id>409245</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:اتر پرديش]]</comment>
      <origin>409245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="gxobkhfccocnglhqtb4x4i3o74d1lf2" xml:space="preserve">
[[زمرو:ڀارت جا شهر]]
[[زمرو:اتر پرديش]]</text>
      <sha1>gxobkhfccocnglhqtb4x4i3o74d1lf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مڌيا پرديش</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102097</id>
    <revision>
      <id>409248</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت جي رياستون]]</comment>
      <origin>409248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="jc2mmtkujp5a2dir7lz8922gxl337pm" xml:space="preserve">[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]</text>
      <sha1>jc2mmtkujp5a2dir7lz8922gxl337pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1956ع ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102098</id>
    <revision>
      <id>409249</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1956ع جا قيام]]</comment>
      <origin>409249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="qnacd7wmduo8krm4kju26oif2q4lm4p" xml:space="preserve">[[زمرو:رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1956ع جا قيام]]</text>
      <sha1>qnacd7wmduo8krm4kju26oif2q4lm4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1956ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102099</id>
    <revision>
      <id>409250</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:    [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:1956ع]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1956ع]] [[زمرو:1956ع جا قيام]] [[زمرو:قيام]]</comment>
      <origin>409250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="gtmau31pa35u2xegqtu1byfr55zj616" xml:space="preserve">


[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:ڀارت ۾ 1956ع]]
[[زمرو:1956ع جا قيام]]
[[زمرو:قيام]]</text>
      <sha1>gtmau31pa35u2xegqtu1byfr55zj616</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409251</id>
      <parentid>409250</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="pt7tj48ihefvled7aohwrok50xjcz9u" xml:space="preserve">[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:قيام]]

[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:ڀارت ۾ 1956ع]]
[[زمرو:1956ع جا قيام]]
[[زمرو:قيام]]</text>
      <sha1>pt7tj48ihefvled7aohwrok50xjcz9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409252</id>
      <parentid>409251</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="9hg8jcq3vos1acso8ifa13pw0p20xx4" xml:space="preserve">[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>9hg8jcq3vos1acso8ifa13pw0p20xx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڀارت ۾ 1956ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102100</id>
    <revision>
      <id>409253</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قيام]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1956ع]] [[زمرو:1956ع جا قيام]]</comment>
      <origin>409253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="izdahcmnqxqgdjxq9plnug4tk1aa4na" xml:space="preserve">[[زمرو:قيام]]
[[زمرو:ڀارت ۾ 1956ع]]
[[زمرو:1956ع جا قيام]]</text>
      <sha1>izdahcmnqxqgdjxq9plnug4tk1aa4na</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڀارت ۾ 1956ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102101</id>
    <revision>
      <id>409254</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1956ع]] [[زمرو:ڀارت]]</comment>
      <origin>409254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="5kvb9uvkmrht9ama4mwok8dkv3rvdsu" xml:space="preserve">[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:ڀارت]]</text>
      <sha1>5kvb9uvkmrht9ama4mwok8dkv3rvdsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409255</id>
      <parentid>409254</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="gckt55birxioxz5x16fr11s4omxgruo" xml:space="preserve">[[زمرو:1956ع]]
[[زمرو:ڀارت جي تاريخ]]</text>
      <sha1>gckt55birxioxz5x16fr11s4omxgruo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اُجين</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102102</id>
    <revision>
      <id>409258</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مڌيا پرديش]] [[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]</comment>
      <origin>409258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="5t7bjth98xnftaf6iktzoy0hr49pjyf" xml:space="preserve">[[زمرو:مڌيا پرديش]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]</text>
      <sha1>5t7bjth98xnftaf6iktzoy0hr49pjyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مڌيا پرديش جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102103</id>
    <revision>
      <id>409259</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مڌيا پرديش]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]]</comment>
      <origin>409259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="c8bczfsol99fqnn1m3w8mkamfldylun" xml:space="preserve">[[زمرو:مڌيا پرديش]]
[[زمرو:ڀارت جا شهر]]</text>
      <sha1>c8bczfsol99fqnn1m3w8mkamfldylun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايشيا جي شهرن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102104</id>
    <revision>
      <id>409260</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: ھيٺ ۾ ايشيا جي شهرن جي ملڪ وار فهرستون ڏنل آهن. * افغانستان جي شهرن جي فهرست * آرمينيا جي شهرن جي فهرست * آذربائيجان جي شهرن جي فهرست بحرين جي شهرن جي فهرست بنگلاديش جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست ڀوٽان جي شهرن جي فهرست برونائي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست ڪمبوڊيا جي شهرن جي فهرس...</comment>
      <origin>409260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="7ahsgiirb8vl189yg63poak7ekvmm9e" xml:space="preserve">ھيٺ ۾ ايشيا جي شهرن جي ملڪ وار فهرستون ڏنل آهن.
* افغانستان جي شهرن جي فهرست
* آرمينيا جي شهرن جي فهرست
* آذربائيجان جي شهرن جي فهرست بحرين جي شهرن جي فهرست بنگلاديش جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست ڀوٽان جي شهرن جي فهرست برونائي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست ڪمبوڊيا جي شهرن جي فهرست چين جي شهرن جي فهرست قبرص جي شهرن جي فهرست اوڀر تيمور جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست جارجيا (ملڪ) جي شهرن جي فهرست هانگ ڪانگ جي شهرن جي فهرست ڀارت جي شهرن جي فهرست انڊونيشيا جي شهرن جي فهرست ايران جي شهرن جي فهرست عراق جي شهرن جي فهرست اسرائيل جي شهرن جي فهرست جاپان جي شهرن جي فهرست اردن جي شهرن جي فهرست قزاقستان جي شهرن جي فهرست اتر ڪوريا جي شهرن جي فهرست ڏکڻ ڪوريا جي شهرن جي فهرست ڪردستان واري علائقي جي شهرن جي فهرست ڪويت جا ضلعا ڪرغزستان جي شهرن جي فهرست لاوس جي شهرن جي فهرست لبنان جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست مڪائو جي شهرن جي فهرست ملائيشيا جي شهرن جي فهرست مالديپ جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست منگوليا جي شهرن جي فهرست ميانمار جي شهرن ۽ وڏن ڳوٺن جي فهرست نيپال جي شهرن جي فهرست عمان جي شهرن جي فهرست پاڪستان جي شهرن جي فهرست فلسطيني اٿارٽي جي انتظام هيٺ شهرن جي فهرست فلپائن جي شهرن جي فهرست قطر جي شهرن جي فهرست روس جي شهرن جي فهرست سعودي عرب جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست سنگاپور جي هنڌن جي فهرست سري لنڪا جي شهرن جي فهرست شام جي شهرن جي فهرست تائيوان جي شهرن جي فهرست تاجڪستان جي شهرن جي فهرست ٿائيلينڊ جي شهرن جي فهرست ترڪي جي شهرن جي فهرست ترڪمانستان جي شهرن جي فهرست گڏيل عرب امارات جي شهرن جي فهرست ازبڪستان جي شهرن جي فهرست ويٽنام جي شهرن جي فهرست يمن جي شهرن جي فهرست وڌيڪ ڏسو</text>
      <sha1>7ahsgiirb8vl189yg63poak7ekvmm9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409261</id>
      <parentid>409260</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>409261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2695" sha1="neirnuidtokkxtz0yhk3kzgwpbmurif" xml:space="preserve">ھيٺ ۾ ايشيا جي شهرن جي ملڪ وار فهرستون ڏنل آهن.
* آذربائيجان جي شهرن جي فهرست 
* آرمينيا جي شهرن جي فهرست
* ازبڪستان جي شهرن جي فهرست
* افغانستان جي شهرن جي فهرست
* اتر ڪوريا جي شهرن جي فهرست 
* اوڀر تيمور جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست
* اومان جي شهرن جي فهرست
* اردن جي شهرن جي فهرست
* انڊونيشيا جي شهرن جي فهرست 
* ايران جي شهرن جي فهرست 
* اسرائيل جي شهرن جي فهرست
* بحرين جي شهرن جي فهرست
* برونائي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* بنگلاديش جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* ڀارت جي شهرن جي فهرست 
* ڀوٽان جي شهرن جي فهرست
* پاڪستان جي شهرن جي فهرست 
* تائيوان جي شهرن جي فهرست
* تاجڪستان جي شهرن جي فهرست
* ٿائيلينڊ جي شهرن جي فهرست 
* ترڪي جي شهرن جي فهرست 
* ترڪمانستان جي شهرن جي فهرست 
* جاپان جي شهرن جي فهرست
* جارجيا جي شهرن جي فهرست
* چين جي شهرن جي فهرست
* ڏکڻ ڪوريا جي شهرن جي فهرست 
* روس جي شهرن جي فهرست 
* سعودي عرب جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* سنگاپور جي آبادي واري هنڌن جي فهرست 
* سري لنڪا جي شهرن جي فهرست 
* شام جي شهرن جي فهرست
* عراق جي شهرن جي فهرست
* فلسطين جي شهرن جي فهرست 
* فلپائن جي شهرن جي فهرست 
* قطر جي شهرن جي فهرست
* قبرص جي شهرن جي فهرست
* قزاقستان جي شهرن جي فهرست
* ڪمبوڊيا جي شهرن جي فهرست
* ڪردستان علائقي جي شهرن جي فهرست 
* ڪويت جا ضلعا 
* ڪرغزستان جي شهرن جي فهرست
* گڏيل عرب امارات جي شهرن جي فهرست
* لاوس جي شهرن جي فهرست
* لبنان جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* مڪائو جي شهرن جي فهرست 
* ملائيشيا جي شهرن جي فهرست 
* مالديپ جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست 
* منگوليا جي شهرن جي فهرست
* ميانمار جي شهرن ۽ وڏن ڳوٺن جي فهرست 
* نيپال جي شهرن جي فهرست  
* ويٽنام جي شهرن جي فهرست
* هانگ ڪانگ جي شهرن جي فهرست 
* يمن جي شهرن جي فهرست 
==پڻ ڏسو==</text>
      <sha1>neirnuidtokkxtz0yhk3kzgwpbmurif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409262</id>
      <parentid>409261</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايشيا جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2732" sha1="9fy8fwza54ho2wgrre6340gbgj1ky0t" xml:space="preserve">ھيٺ ۾ ايشيا جي شهرن جي ملڪ وار فهرستون ڏنل آهن.
* آذربائيجان جي شهرن جي فهرست 
* آرمينيا جي شهرن جي فهرست
* ازبڪستان جي شهرن جي فهرست
* افغانستان جي شهرن جي فهرست
* اتر ڪوريا جي شهرن جي فهرست 
* اوڀر تيمور جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست
* اومان جي شهرن جي فهرست
* اردن جي شهرن جي فهرست
* انڊونيشيا جي شهرن جي فهرست 
* ايران جي شهرن جي فهرست 
* اسرائيل جي شهرن جي فهرست
* بحرين جي شهرن جي فهرست
* برونائي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* بنگلاديش جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* ڀارت جي شهرن جي فهرست 
* ڀوٽان جي شهرن جي فهرست
* پاڪستان جي شهرن جي فهرست 
* تائيوان جي شهرن جي فهرست
* تاجڪستان جي شهرن جي فهرست
* ٿائيلينڊ جي شهرن جي فهرست 
* ترڪي جي شهرن جي فهرست 
* ترڪمانستان جي شهرن جي فهرست 
* جاپان جي شهرن جي فهرست
* جارجيا جي شهرن جي فهرست
* چين جي شهرن جي فهرست
* ڏکڻ ڪوريا جي شهرن جي فهرست 
* روس جي شهرن جي فهرست 
* سعودي عرب جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* سنگاپور جي آبادي واري هنڌن جي فهرست 
* سري لنڪا جي شهرن جي فهرست 
* شام جي شهرن جي فهرست
* عراق جي شهرن جي فهرست
* فلسطين جي شهرن جي فهرست 
* فلپائن جي شهرن جي فهرست 
* قطر جي شهرن جي فهرست
* قبرص جي شهرن جي فهرست
* قزاقستان جي شهرن جي فهرست
* ڪمبوڊيا جي شهرن جي فهرست
* ڪردستان علائقي جي شهرن جي فهرست 
* ڪويت جا ضلعا 
* ڪرغزستان جي شهرن جي فهرست
* گڏيل عرب امارات جي شهرن جي فهرست
* لاوس جي شهرن جي فهرست
* لبنان جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* مڪائو جي شهرن جي فهرست 
* ملائيشيا جي شهرن جي فهرست 
* مالديپ جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست 
* منگوليا جي شهرن جي فهرست
* ميانمار جي شهرن ۽ وڏن ڳوٺن جي فهرست 
* نيپال جي شهرن جي فهرست  
* ويٽنام جي شهرن جي فهرست
* هانگ ڪانگ جي شهرن جي فهرست 
* يمن جي شهرن جي فهرست 
==پڻ ڏسو==

[[زمرو:ايشيا جا شهر]]</text>
      <sha1>9fy8fwza54ho2wgrre6340gbgj1ky0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409263</id>
      <parentid>409262</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:شهرن جي فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2774" sha1="aeerowa7t00c700hbthag5dgnc76u3g" xml:space="preserve">ھيٺ ۾ ايشيا جي شهرن جي ملڪ وار فهرستون ڏنل آهن.
* آذربائيجان جي شهرن جي فهرست 
* آرمينيا جي شهرن جي فهرست
* ازبڪستان جي شهرن جي فهرست
* افغانستان جي شهرن جي فهرست
* اتر ڪوريا جي شهرن جي فهرست 
* اوڀر تيمور جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست
* اومان جي شهرن جي فهرست
* اردن جي شهرن جي فهرست
* انڊونيشيا جي شهرن جي فهرست 
* ايران جي شهرن جي فهرست 
* اسرائيل جي شهرن جي فهرست
* بحرين جي شهرن جي فهرست
* برونائي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* بنگلاديش جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* ڀارت جي شهرن جي فهرست 
* ڀوٽان جي شهرن جي فهرست
* پاڪستان جي شهرن جي فهرست 
* تائيوان جي شهرن جي فهرست
* تاجڪستان جي شهرن جي فهرست
* ٿائيلينڊ جي شهرن جي فهرست 
* ترڪي جي شهرن جي فهرست 
* ترڪمانستان جي شهرن جي فهرست 
* جاپان جي شهرن جي فهرست
* جارجيا جي شهرن جي فهرست
* چين جي شهرن جي فهرست
* ڏکڻ ڪوريا جي شهرن جي فهرست 
* روس جي شهرن جي فهرست 
* سعودي عرب جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* سنگاپور جي آبادي واري هنڌن جي فهرست 
* سري لنڪا جي شهرن جي فهرست 
* شام جي شهرن جي فهرست
* عراق جي شهرن جي فهرست
* فلسطين جي شهرن جي فهرست 
* فلپائن جي شهرن جي فهرست 
* قطر جي شهرن جي فهرست
* قبرص جي شهرن جي فهرست
* قزاقستان جي شهرن جي فهرست
* ڪمبوڊيا جي شهرن جي فهرست
* ڪردستان علائقي جي شهرن جي فهرست 
* ڪويت جا ضلعا 
* ڪرغزستان جي شهرن جي فهرست
* گڏيل عرب امارات جي شهرن جي فهرست
* لاوس جي شهرن جي فهرست
* لبنان جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* مڪائو جي شهرن جي فهرست 
* ملائيشيا جي شهرن جي فهرست 
* مالديپ جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست 
* منگوليا جي شهرن جي فهرست
* ميانمار جي شهرن ۽ وڏن ڳوٺن جي فهرست 
* نيپال جي شهرن جي فهرست  
* ويٽنام جي شهرن جي فهرست
* هانگ ڪانگ جي شهرن جي فهرست 
* يمن جي شهرن جي فهرست 
==پڻ ڏسو==

[[زمرو:ايشيا جا شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]</text>
      <sha1>aeerowa7t00c700hbthag5dgnc76u3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>409264</id>
      <parentid>409263</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>409264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2835" sha1="731es4evnhsjwysrfz76sj9wj6bb02t" xml:space="preserve">ھيٺ ۾ ايشيا جي شهرن جي ملڪ وار فهرستون ڏنل آهن.
* آذربائيجان جي شهرن جي فهرست 
* آرمينيا جي شهرن جي فهرست
* ازبڪستان جي شهرن جي فهرست
* افغانستان جي شهرن جي فهرست
* اتر ڪوريا جي شهرن جي فهرست 
* اوڀر تيمور جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست
* اومان جي شهرن جي فهرست
* اردن جي شهرن جي فهرست
* انڊونيشيا جي شهرن جي فهرست 
* ايران جي شهرن جي فهرست 
* اسرائيل جي شهرن جي فهرست
* بحرين جي شهرن جي فهرست
* برونائي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* بنگلاديش جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* ڀارت جي شهرن جي فهرست 
* ڀوٽان جي شهرن جي فهرست
* پاڪستان جي شهرن جي فهرست 
* تائيوان جي شهرن جي فهرست
* تاجڪستان جي شهرن جي فهرست
* ٿائيلينڊ جي شهرن جي فهرست 
* ترڪي جي شهرن جي فهرست 
* ترڪمانستان جي شهرن جي فهرست 
* جاپان جي شهرن جي فهرست
* جارجيا جي شهرن جي فهرست
* چين جي شهرن جي فهرست
* ڏکڻ ڪوريا جي شهرن جي فهرست 
* روس جي شهرن جي فهرست 
* سعودي عرب جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* سنگاپور جي آبادي واري هنڌن جي فهرست 
* سري لنڪا جي شهرن جي فهرست 
* شام جي شهرن جي فهرست
* عراق جي شهرن جي فهرست
* فلسطين جي شهرن جي فهرست 
* فلپائن جي شهرن جي فهرست 
* قطر جي شهرن جي فهرست
* قبرص جي شهرن جي فهرست
* قزاقستان جي شهرن جي فهرست
* ڪمبوڊيا جي شهرن جي فهرست
* ڪردستان علائقي جي شهرن جي فهرست 
* ڪويت جا ضلعا 
* ڪرغزستان جي شهرن جي فهرست
* گڏيل عرب امارات جي شهرن جي فهرست
* لاوس جي شهرن جي فهرست
* لبنان جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست
* مڪائو جي شهرن جي فهرست 
* ملائيشيا جي شهرن جي فهرست 
* مالديپ جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي فهرست 
* منگوليا جي شهرن جي فهرست
* ميانمار جي شهرن ۽ وڏن ڳوٺن جي فهرست 
* نيپال جي شهرن جي فهرست  
* ويٽنام جي شهرن جي فهرست
* هانگ ڪانگ جي شهرن جي فهرست 
* يمن جي شهرن جي فهرست 
==پڻ ڏسو==

[[زمرو:ايشيا جا شهر]]
[[زمرو:شهرن جي فهرستون]]
[[زمرو:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>731es4evnhsjwysrfz76sj9wj6bb02t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چيانجين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102105</id>
    <redirect title="تيانجن" />
    <revision>
      <id>409273</id>
      <timestamp>2026-08-31T11:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[چيانجين]] کي [[تيانجن]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>409273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="ggiu67qqng9u8jrxbmgn7spucois7qm" xml:space="preserve">#چوريو [[تيانجن]]</text>
      <sha1>ggiu67qqng9u8jrxbmgn7spucois7qm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>